Қазақстан тарихындағы қазақ билері мен батырларының ролі

Жоспар:
 Батыр
 Сырым Датұлы
 Махамбет Өтемісұлы
 Қазақ билері
 Төле би Әлібекұлы
 Қазыбек би Келдібекұлы
 Әйтеке би Байбекұлы
 Пайдаланылған әдебиет
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан ... ... топ ... Салауат Б.Ғ.
Тексерген:аға оқытушы Рамазанова Г.Е.
Орал - 2011 жылЖоспар:
* Батыр
* Сырым Датұлы
* Махамбет Өтемісұлы
* ... ... Төле би ... ... би ... ... би Байбекұлы
* Пайдаланылған әдебиет
Батыр
Батыр (парсы тілінде njBӨM бәһадур -- ержүрек, батыл, батыр) -- әскери өнерді ... ... жау ... ... аты ... ... берілетін құрметті атақ. Батыр атағы мирасқорлық жолымен берілмейді, оған ... адам жеке ... ... ие ... ... ... ежелден құрмет тұтқан. Көшпелі халықтарда бүкіл өмірі соғыста ... ... ісі ... ... ... ... ... болған, мемлекет билікті қолына ұстаған қоғамдық топ -- әскери ақсүйектер болды. Осы топта соғыс ісінің ... ... ... өнер ... ... ... оны ... биік деңгейі қалыптасты. Батырлар көбіне осы әлеуметтік жіктің өкілдері арасынан шықты. Олардың бар ... ... ... кеңейту, халықты жаудан қорғау жолындағы жорықтарда өткен. Ел үшін ... ... ... ... ел ... айналып, халық олардың аруақтарына табынған. Ата-бабаларынан бері қарай Батыр атанып келе жатқан, ауыр жараланса да ұрыс даласын тастамағандар қара ... не қара ... ... ... ... ... жалғыз кіріп ерлік көрсеткен адам жеке Батыр атанған. Қазақтың қаһармандық эпостарындағы Алпамыс, Ер Тарғын,Қобыланды, Қамбар, т.б. -- ... ... ... ... ... ... рет ... бұзып, жау қамалына ойран салған ерлерін қазақ "қамал бұзған қас батыр" деп мақтан еткен. ... ... ... ... ... жеке ... ... қатар жыраулық қасиетімен де дараланған. Қазтуған, Марғасқа, Жиембет, Шалкиіз секілді от ауызды, орақ тілді ақындар -- ... ... ... өзі туралы: "Қарғадай мынау Қазтуған батыр туған жұрт, Кіндігімді кескен жұрт, Кір-қоңымды ... ... ... садақ будырып, Қылшанымды сары жүн оққа толтырып, жанға сақтау болған ... ... ... ... ... болып тимесе, Үстіме көбе сайлап кимен-ді, Дулығамның төбесі, ... ... ... ... ... ... Марғасқа жырау -- еңсегей бойлы ер Есімнің батырларының бірі ... ... ... ... (1712 -- 1802) -- ... ... ... саясатына қарсы күрескен Кіші жүз қазақтары көтерілісінің ... ... ... ... әйгілі шешен.
Шыққан тегі -- Кіші жүздің Байұлы тайпасының Байбақты руынан. Өзінің асқан ақылдылығы арқасында өз ... тым ерте ... ... аты ... атанды.
XVIII ғасырдың аяғындағы отарлық езгіге қарсы ұлт-азаттық күрестің ұйымдастырушысы, әрі ... ... ... озған кезде оның асында 2000 жылқы, 2500 қой сойылып, 5000 күбі қымыз ішілген және бірнеше жүз ақшаңқан киіз ... ... Бұл, бір ... оның ... ... ... оның ... арасында беделді болғанын білдіреді.
Сырым 2000 шаңырақты басқарған. Сырым ... өз ... ... ... ... ... білген және отарлық бұғаудан елді босатуға зор үлес ... Ол ... ... саясатын жүзеге асырған қазақтарға қарсы соғысты бастады. Сырым бастаған ұлт-азаттық көтерілістің негізгі себебі -- патша саясаты мен Жайық ... ... ... ... ... ... ... Халық көтерілісін Сырым батырмен бірге Барақ, Тіленші, Оразбай, Жантөре султан сынды елдің беделді азаматтары басқарды. Кіші жүздің байбақты, табын,шекті, кете және ... ... ... ... ... бас ... ... батырдың 2700 сарбазы, Барақ батырдың 2000 және Тіленші батырдың 1500 сарбазы болды.
Махамбет Өтемісұлы
Махамбет Өтемісұлы (1803, қазіргі Батыс ... ... ... ауданы - 20.10.1846, қазіргі Атырау облысы, Махамбет ауданы, Қараой ауылы) - ақын, күйші, Исатай Тайманұлы бастаған көтерілістің (1836 - 38) ... әрі ... ... Бала кезінен мұсылманша, орысша оқыған. Әкесі Өтеміс елге ықпалды би болған.
* 1824 - 28 ж. ... ... ... ... ұлы Зұлқарнайынның қасында болды.
* 1829 ж. Махамбет Ішкі Ордаға Жайықтан жасырын өтті деген ... ... ... бекетіндегі абақтыға 2 жылдай қамалды.
* 1831 жылы түрмеден қашып шықты, бірақ артынша ақталды.
* 1834 ж. Исатай батырмен бірігеді. Сол жылы 9 ... ... хан ... өз ... ... ... старшын лауазымын ұсынды. Жер мәселесі,жайылымның тарлығы, орыс ... ... ... жою ... іс-қимылдары, сондай-ақ, Жәңгір ханның жерді туған-туыстарына бөліп беруі мен ел ... ... ... Қарауылқожаға үстемдік берген астамшылық әрекеттері бүліншіліктің тууына себепші болды. Қарауылқожа мен Исатай-Махамбет арасындағы тартыс өршіл, наразылық ... ... ... ... атынан жазылған атты Махамбет толғауы,ондағы деген жолдар хан ордасын қоршауға алған соғыс күндерінің(1837) ... ... Осы ... ... ... ... Бекетай құмында өздерінен күші әлдеқайда басым Гекке әскерімен соғысып, жеңіліс табады. Бұл оқиғалар Махамбеттің ... ... , ... ... ... күйі шертіледі.
* 1838 ж. 12 шілдеде Ақбұлақ ... ... ... ... ұшырап, Махамбет Хиуа жақта 2 жылдай жасақ жинауға әрекет жасады. Бұл ниетінен әрекет шықпаған соң Бөкей ордасына ... ... ел ішін ... Ақын ... ауыр да ... жылдар жалғасып,
* 1841 ж. 4 наурызда белгісіз біреулердің көрсетуімен ... ... ... ... ... ... Махамбет қолға түсті.Орал әскерінің 40 мың адамнан құралған жасағы үй несі мен Махамбетті ... ... ... ... Тайрақ ауданы) екі апта түрмеле ұстады, кейін Орынборға айдатты (17.3.1841). Орынбор генерал-губернаторы ... ісін ... ... ... ... 1841 ж. 7 ... сот тағы араласса, қатаң жазалансын деген үкіммен тұтқыннан босатып, шекарадан өтпеуді қатаң ескертті.
* 1841 - 45 ж. аралығындағы Махамбет ... ... ... ... ж. ... Махамбет баласы Нұрсұлтанды оқуға орналастырмақ ниетпен Орынборға келді. Шекарадан өтуіне байланысты генерал-губернатор істі қайта ... Кіші ... ... ... ... ... та Махамбетті қудалауын қоймады. Ол ақынның басына 1000 сом тігіп,оны ұстау үшін ... ... дай ... ... ... ... руының биі Жанберген Боздақұлы, табын Төрежан Тұрымұлы, беріш руының қазақтары Мұса Нұралыұлы, Жүсіп Өтеуліұлы бар) ... ... ... жіберді. Махамбет хорунжий Тұрымұлының қолынан қаза тапты.
Халық ... ... 1791 жылы ... ... ... ... ауданы, Тайсойған құмындағы "Тайман жалы" деген жерде дүниеге келген. Исатайдың анасы Есентемір руының Тағашы бөлімінен. И.Тайманұлының төртінші атасы ... ... ... ... қалмақтарға қарсы соғыста көрсеткен ерлігі үшін Беріш руының ұранына айналған Исатайдың жастық шағында оған ықпал жасап, қамқорлық еткен ... ... ... - ... Бегәліұлы. 1808 жылы Жабал бастаған Бегәлі ауылы ... ... ... ... өтіп, Бөкей ханның қарауына кіреді. Хан орысша сауатты, саясаттан хабары бар, халық алдында беделді Жабалды Беріш аулына ... етіп ... ... қайтыс болғаннан кейін, оның орнына старшина етіп И.Тайманұлын қоюды сұрап, хан ... 1812 жылы 12 ... ... ... коммссиясына ұсыныс жасайды. Шекара комиссиясы 1813 жылғы қараша айында Бөкей ханның ұсынысын қуаттап, құжаттарды әскери губернаторға жібереді. Генерал ... ... 1814 жылы ... ... ... бекіту туралы құжатқа қол қояды.
Қазақ билері
Қазақ билері -- ерте заманда осы ... ... да, ... да ... ... ... ... бір ғана сөзімен небір шытырман даулы мәселелердің ... ... ... ... билері әділ және елге сыйлы болуға тиісті болатын. Өз әділдігімен елге танымал болған қазақтың атақты билері:
Төле би (1663 -- 1759 ... би (1667 -- 1764 ... би (1644 -- 1700 ... ... бұл ... елді үш ... ... сақтауға шақырды.
Төле би Әлібекұлы
Төле Әлібекұлы (1663 - 1756) - қазақтың қоғам қайраткері, атағы жер жарған шешен, Ұлы ... бас биі, ... ... жасаушылардың бірі. Әлібекұлы Төле бидің атасы Құдайберді би Есім хан мен ... хан ... ... Есім ... қолдап, Тұрсын ханды шабуға қатысқан (Қазыбек бек Тауасарұлының "Түп-тұқияннан ... ... ... ... Есім хан тұсында жасалып, халық аузында "Есім ханның ескі жолы" атанып кеткен қазақ халқының ғұрыптық заңдарын жасауға қатысқан билердің бірі деп ... ... ... ... ... ... ... тұтастығы үшін күрескен қайраткер! Төле би өз халқының шешендік-поэтикалық ... ... ... ... ... өскен, зерделі, сауатты адам болған. 15-20 жасынан билердің бас қосқан жиналысына қатысып, ... ... мен ... ... ... ... ... шағы
Төле би 1663 жылы қазіргі Жамбыл облысы Шу өңірінде туған. Ұлы жүздегі дулат тайпасының ... ... ... Төле ... атасы Құдайберді би Есім хан мен Тұрсын хан егесі кезінде, Есім ханды қолдап, Тұрсын ханды шабуға ... ... бек ... "Түп-тұқияннан өзіме дейін" кітабынан) Бала күннен жас Төле ... еріп ... ел ... жұрт ... ... ... ақындық-шешендік өнерінен тәлім алады. Он бес жасынан ел билігіне араласып, ақыл-парасаттылығы, әділ шешімі, шешендік өнерімен көзге түседі.
Қазыбек би Келдібекұлы
Қаз дауысты ... би, ... ... - ... ... XVII - ... ұлы үш ... бірі, көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері. Орта жүз ... ... ... ... ... атасынан шыққан ол 1667 жылы Сыр бойында дүниеге келген. Арғы аталары Шаншар абыз, ... өз ... ... -- ... елге ... әділ билер болған.
Қаз дауысты Қазыбектің оқыған жерлері, алған білімі туралы нақты дерек жоқ. Дегенмен, ел аузындағы әңгіме, аңыздар мен биден ... ... ... оның өз ... ... де жетелі, халықтың ауыз әдебиеті мен салт-дәстүр, рәміздерін, ата жолы заңдарын мейлінше мол ... озық ... әділ де ... батыл да батыр адам болғандығын айқын аңғартады. Әділдігі мен алғырлығы үшін ... хан ... Орта ... Бас биі ... Би Әз ... тұсында хан кеңесінің белді мүшелерінің бірі болса,Сәмеке, ... ... ел ... ... де мемлекет басқару ісіне жиі араласып, ішкі-сыртқы саясатта ақыл-кеңестер беріп отырған.
Бидің жастық шағы мен бүкіл ... ... ... ... өз ... рулық-тайпалық алауыздықтар мен хандық билікке таластың неғұрлым өршіген, көрші мемлекеттердің көз ... ... ... ... үдей ... ... тап келді. Ел аузындағы аңыз-әңгімелерге қарағанда, ол Тәуке ханның белгілі би-батырлары бастаған елшілігіне ілесіп ... рет ... ... ... ... ... 14 жаста екен.
Қазыбек бала жасынан шешендік өнерге бейім өседі. Ол ел ... ... ... дана сөздерді, мақал-мәтел, нақылдарды өткендегі ақын>> жыраулардың тақпақ, терме, толғауларын, шешен, билердің ұтымды сөздерін есіне сақтап ... ... әке ... оған мол өсер ... ... ел билігіне араласады.
Әйтеке би Байбекұлы
Әйтеке Байбекұлы (1644 -1700 жж.) -- қазақ халқының бірлігін нығайтуға үлкен үлес ... ... үш ... ... мемлекет қайраткері.Әлім тайпасының төртқара руынан шыққан. Әмір-Темірдің бас кеңесшісі Ораз қажының бесінші ұрпағы. Бүкіл парсы,өзбек, қырғыз, қазақ ... ... ... пәк жан) ... ... ... үшінші үрпағы. Әбілқайыр ханға дейін Кіші жүздің сөзін ... ... биі. Есім хан ... ... ... Жалаңтөс батырдың жақын туысы. Әйтеке бес жасында молдадан оқып сауатын ашқан.
--------------------------------------------------------------------------------
Балалық шағы
Шешендік қасиетінің ашылуына әкесі мен Қосуақ бидің ықпалдары ... Жеті ... ... ... Жалаңтөс батыр мен атасы Ақша ханның төрбиесінде болады. Ол алғашҰлықбек медресесінде, кейін Жалаңтөс салдырған әйгілі "Тіллә-кари"(Алтынмен апталған), "Шердор" (Арыстанды) ... ... ... ... дін, ... ... ... тарих, математика пәндерін, араб, парсы, шағатай, өзбек тілдерін меңгеріп шыққан.
--------------------------------------------------------------------------------
Ел басқарушы би
Ақша бабасынан елшілік, ел басқару жолдарын үйренеді. Ал ... ... ... дағдыларына үйреткен.
Медресені тамамдаған Әйтеке туған ауылына оралып, әкесімен ел басқару істеріне араласа бастайды. 21 ... ... мен ... ... ... ... ... бас биі болады. Ал жиырма бес жасында Кіші жүз халқы оны бас би етіп сайлайды. 1680 жылы Салқам Жәңгірдің ұлы ... хан етіп ... ... ат ... ... Тәуке хан құқықты "Хан кеңесін" сайлап, Әйтеке Кіші жүз ... осы ... ... ... ... Осы ... елге жаңа заң ... жасау керек болды. Тәуке хан, Әнет баба, Соқыр Абыз, Майлы, Төле, Қазыбек т.б. билердің қатысуымен 1684 жылы "Жеті жарғы" ... Бұл ... ... ... қоғамындағы феодализмдінығайту бағытында маңызды рөл атқарды.
Әйтеке ресми түрде хан кеңесшісі болды. Ол орталықтандырылған біртұтас қазақ ... құру ... ... ат ... Төле және ... билермен бірге Тәуке ханнан Абылайға дейін қазақ мемлекеттігінің эстафетасын алып өткен секілді. Қазақ елінің үш ... ... тату өмір ... қамын ойлаған қамқоршы болды. Өзін дана, әділ би, аузы дуалы шешен, ішкі жөне халықаралық күрделі мәселелерді шешуде төреші, ... ... ... ... ... ұйымдастыру жолында үлкен үлес қосқан озық ойлы қайраткер ретінде таныта білді.
--------------------------------------------------------------------------------
Кіші жүз биі
Әйтеке би 25 ... ... Кіші ... бас биі ... ... Ордабасыда, сонан кейін Күлтөбе мен Ұлытауда жыл сайын өткізілетін үш жүздің басшылары мен беделді адамдары бас қосқан жиындарға тұрақты ... ... ... ... бастап дәстүр тапқан бұл жиындарда ұлт бірлігін ... ... ... жүздер мен рулардың арасындағы өзара келіспеушіліктен туындайтын даулар шешілетін болған. Қызу айтыс-тартыстар ушығып кетер тұста тоқсан ауыз ... ... ... іспетті жұрт тоқтасар бәтуаны Әйтеке би айтады екен.
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
Жеті жарғы
"Жеті жарғыда" Әйтеке үсынған баптардың ішінде -- ... ... ... құны" белгілі. 1685 жылы Әлі сұлтан мен ... ... ... ... ... дауға айналып кете жаздайды. Әлі сұлтанның тентек ұлы бір кедейдің сұлу, ақын, әнші-домбырашы ... ... ... деп ... бір күні қыз ... орамал тартып, үйден ұзай бергенде, бүркітін шүйітіп, қастандық жасайды. Бүркіт қыздың басын мылжалап өлтіреді. Ашынған ағайындары төреден құн ... Әлі ... ... маңына жолатпай, барған билерді ит қосып қуып жібереді. Ақыры ел ... ... ... бастайды.Ең соңында құн сұраушылар жағы Әйтеке биге келіп өтініш жасайды. Ол қасына сіргелі батырыҚазыбекұлы Жабайды, байбақты батыры Шоланды ... Әлі ... ... ... ... ығысатын Әлі сұлтан амалсыз құн төлеуге келіседі. Әйтеке қыз құнынақосымша оның өнерлі екенін айтып, "өнер құнын" және қыздың жоқтаушыларын ... ... ... ... үшін ... ... ... талап етеді. Бұл екі құнның әрқайсысы негізгі құнның жартысына тең екен. Сөйтіп, Әйтекенің қаһарынан қаймыққан Әлі сұлтан толық екі құн ... ... ... Бүл оның ата ... жетіктігімен бірге, өнерлі адамға айрықша құрметін көрсетеді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
* Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. -- ... ... 2002
* ... түсіндірме сөздік. - Алматы, 2007.
* Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010
* Қазақ Энциклопедиясы"
* Байжанов Т., ... ... ... ... А., ... ... Қ., ... темір кигендер, А., 1996.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Міржақып Дулатов шығармаларындағы елдік рух8 бет
Қазақ қоғамындағы батырлар мен билердің рөлі21 бет
Еуразия көшпенділерінің потестарлық билік жүйесінің ерекшеліктері89 бет
Билер қызметі16 бет
И.А.Моисеевтің КСРО –ға еңбек сіңірген Академиялық халық би ансамбліндегі педагогикалық және шығармашылық қызметі73 бет
Оқушыларды қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу54 бет
Қазақ батырлары және көркем әдебиет15 бет
Қазақ батырларының наным-сенімдері мен этикасы4 бет
Қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы оқушылардың отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастыру моделі15 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь