Тұлға типологиясы

Жоспар

I. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

II. Негізгі бөлім

2.1 Тұлға типологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7

2.2 Батыс әлеуметтанушыларының тұлғаны типтерге бөлуі ... ... ... ... ... ... ..8

2.3 Қазақстан әлеуметтанушылары тұлға типологиясы жөнінде ... ... ... ... ...13

III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19

IV. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20

V. Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..21
I. Кіріспе
Тұлға ұғымы “индивид”, “адам” ұғымдарымен салыстырғанда анықталады. “Адам” ұғымы барлық адамдарға тән қасиеттер мен қабілеттерге мінездеме беру үшін қолданылады. Бұл ұғым адамның жануардан, өсімдіктерден, машинадан айырмасын атап көрсетеді. Хомо Сапиенс – ақылды адам-тарихи дамудың барлық саласындағы, жер шарының барлық нүктелеріндегі адам дегенді білдіреді.
Индивид – ол адамзаттың жекелеген (бірлі-жарым, дара) өкілі, адамның ақыл, ерік, қажеттілік, көзқарас, т.б. барлық әлеуметтік және психологиялық сипаттарының нақты таратушысы.
Тұлға – бұл адамның қоғамдық бет пердесі.Тұлға – бұл индивидтің дамуының қорытындысы, жемісі, оның аталған қоғамдық жағдайлардағы көрініс. Егер жаңа туған жас егіз баланы алып, оларды әр түрлі жағдайлары, бірін Африка, Қытайда, бірін Еуропа, не Америкада өсірсе, онда бұндай бірдей индивидтерден әр түрлі тұлғалар өсіп шығады. (қалыптасады).
Тұлға болып туылмайды, тұлға болып қалыптасады. Жаңа туылған жас нәресте – адам, бірақ жеке тұлға емес. Ол өзінің іс-әректі үшін әлі жауап бере алмайды. Онда ешқандай ұғым жоқ. Сәбидің тұлғаға айналуы жегеніміз – ол мүмкіндіктің шындыққа айналуы. Тұлғаның қалыптасуына басты орын алатын не нәрсе: тұқым қуалшылық па, тәрбие ме? Психлолгтар мен педагогтар бұл мәселе туралы айтысуда. Кейбір зерттеушілер барлығы тәрбиеден деп есептейді. “Жаман оқушы жоқ, жаман оқытушылар бар”,- дейді олар. Екіншіден, керісінше, туа біткен қасиеттерге мән береді. Орыс халқында: “Бүкірді (қисықты) көр ғана түзетеді”, - деген мақал бар.
Профессор В.П Эфроимсонның “Этика мен эстетиканың шығу тегі” атты кітабында мынандай мысал келтіріледі. Эдвин Иски мен Ф. Нестор – бір-бірімен бірдей, ұқсас айнымайтын егіздер. Бірақ олар туылғаннан ажыратылып, екі түрлі отбасында бөлек өскен, 25 жылдан кейін кездескен. Олар өздерінің тағдырларының ұқсастығына таң қалған. Екеуі де бір-бірінен 1500км. Қашықтықта бір компанияның филиалдарында монтер болып жұмыс істеген. Олар бір мезгілде бір-біріне ұқсас қыздарға үйлеген, Олардың бір-бірімен жасты бір-бірден ұлдары бар және тұқымдас “Трикси” атты иттері бар.
Кеңес кезеңінде жеке тұлғаның қалыптасуындағы негізгі мәселе қоғамдық жағдай деп есептелінеді. Қазіргі уақытта кейбір ғалымдар екінші шекке қарай тура ұмтылады. Олар жеке тұлға тек туа біткен ерекшеліктерімен анықталады деп мәлімдейді. Алайда бұл проблема тек бүгін туып отырған жоқ. Италияның психиатр-дәрігері Черазе Ломброзо – қылмыскерлік адамға (тұлға) туа бітеді деп есептейді. Ол өзінің еңбегін 1876ж. жариялады. Туа біткен қылмыскерлер, оның пікірінше, бүкіл қылмыскерлердің жалпы санының 40%-ін құрайды. Өзінің еңбегінде Ломброзо иллюстрациялау үшін қылмыскерлердің, олардың ішінде қылмысты істермен шұғылданушы адамдар, анархистер, қылмыскер балалар, төңкерісшілер, т.б. бар, портреттер берген. Төңкерісшілердің портреттерінің ішінде Н.Г. Чернышевский, С.Л Перовская, М.А Бакунин, т.б. бар.
Өзінің сыртқы түрі мен ақыл-ой деңгейі жөнінен Ломброзоның өзі қандай адам болғанын Лев Толстойдың Ясная Полянада жүргізген күнделігіндегі 1887ж. жазған естелігінен көруге болады: “Ломброзо шектелген, аңқау шал болатын. Мұның бәрі де қисынсыз сандырақ”... Ал “шал” 52-де еді.
Американдық автор С.Чавкин “Ақыл-ойды ұрлаушылар” атты кітабында: “Ломброзо теориясы оның шәкірттері Италия әскерлерінің 63% қылмыстық іске бейім екендігін байқаған кезде өзінің әйгілігін, танымалдығын жоғалта бастады. Бұл теория ағылшын түрмелерінде қамалған 3000 айыпталғандарды Ломброзо теориясының қорытындыларын растап, дәлелдемеген кезде түбегейлі күйреуге ұшырады”.
Сөйтіп, тұлға проблемасы өте күрделі, қажет ететін мәселе болып табылады. Тұлғаны философия, психология, социология, т.б. ғалымдар зерттейді. Философия тұлғаны, оның дүниедегі жағдайын әрекеттің, танымның, шығармашылықтың субъектісі көзқарасы тұрғысынан қарайды. Психология тұлғаның психикалық процестердің, қасиеттер мен қарым-қатынастардың: темперамент, мінез, қабілет, ерік, т.б. тұрақты бүтіндігі ретінде зерттейді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ә.И Икенов, А.Д. Жүсіпова «Әлеуметтану негіздері» Алматы, 2004
2. Тажин М., Аяғанов Б., «Социология негіздері» Алматы, 1993
3. Р.Әбсаттаров, М.Дәкенов, «Әлеуметтану», Алматы «Ғылым» ғылыми баспа орталығы; 2003. – 376 б.
4. Рахметов Қ.Ж, Болатова А.Н, Исмағамбетова З.Н, «Социология» Алматы 2005 «Өлке» - 256 б
5. Тұрғынбаев Ә.Х «Социология» Алматы, 2001
6. Ж. Сәрсенова, Г. Тәңібергенова «Әлеуметтану» Алматы, 2000
7. Социология. Ж. Сарсенова. Алматы. 1998.
8. Нысанбаев. Ә. «Социология» Алматы, 2002
9. «Әлемдік әлеуметтану антологиясы», Алматы, 2006
10. Оданова Р.К «Социология тарихы және теориясы», Шымкент, 2005- 256б
11. С.С.Фролов Социология М. "Логос" 1998
12. Р.К.Оданова, Н.Т.Жұмабеков, Б.А.Исмаилов, А.А.Дәулетова, Ұ.Ж.Қонақбаева «Жалпы әлеуметтану» Шымкент, 2004
13. Габдуллина. К.Г. «Социология» Алматы, 1992
14. Н.Р. Айтов, Қ.У. Биекенов «Социология» Алматы, 2000
15. Әлеуметтану. Оқу куралы. Алматы 1992 ж.
16. Н.Смелзер. Социология М.1994.
17. М.М Аженов, С.И. Утешов «Общая социология» Алматы, 2001
18. И.Шәмшәтұлы, МДәкенов, Д.Дәуіт, Н.Күнкожаев "Әлеуметтану" Алматы, 1999ж
19. Радугин А.А., Радугин К.А. Социология (курс лекций) М, 1995 г
20. Тощенко Ж.П. «Социология» Москва, 1994
        
        Жоспар
I. Кіріспе------------------------------------------------------------------
-----------------------4
II. Негізгі бөлім
2.1 Тұлға типологиясы-------------------------------------------------------
-----------------7
2.2 Батыс әлеуметтанушыларының тұлғаны типтерге бөлуі-----------------------
---8
2.3 Қазақстан әлеуметтанушылары тұлға типологиясы жөнінде-------------------
13
III. ... ... ... ... ... ұғымы “индивид”, “адам” ұғымдарымен салыстырғанда анықталады.
“Адам” ұғымы барлық адамдарға тән қасиеттер мен қабілеттерге мінездеме ... ... Бұл ұғым ... ... ... машинадан
айырмасын атап көрсетеді. Хомо Сапиенс – ақылды адам-тарихи дамудың барлық
саласындағы, жер шарының барлық ... адам ... ... – ол ... жекелеген (бірлі-жарым, дара) өкілі, адамның
ақыл, ерік, қажеттілік, көзқарас, т.б. ... ... және ... ... таратушысы.
Тұлға – бұл адамның қоғамдық бет пердесі.Тұлға – бұл ... ... ... оның ... ... ... ... жаңа туған жас егіз баланы алып, оларды әр ... ... ... ... бірін Еуропа, не Америкада өсірсе, онда ... ... әр ... ... өсіп ... ... ... туылмайды, тұлға болып қалыптасады. Жаңа туылған жас
нәресте – адам, бірақ жеке тұлға емес. Ол ... ... үшін әлі ... ... Онда ... ұғым жоқ. ... ... айналуы жегеніміз –
ол мүмкіндіктің шындыққа айналуы. Тұлғаның ... ... орын ... ... тұқым қуалшылық па, тәрбие ме? Психлолгтар мен педагогтар ... ... ... ... зерттеушілер барлығы тәрбиеден деп
есептейді. “Жаман ... жоқ, ... ... ... ... олар. Екіншіден,
керісінше, туа біткен қасиеттерге мән береді. Орыс халқында: “Бүкірді
(қисықты) көр ғана ... - ... ... ... В.П ... ... мен эстетиканың шығу тегі” атты
кітабында мынандай мысал келтіріледі. Эдвин Иски мен Ф. ...... ... ... айнымайтын егіздер. Бірақ олар туылғаннан ажыратылып,
екі түрлі отбасында бөлек өскен, 25 жылдан кейін кездескен. Олар өздерінің
тағдырларының ... таң ... ... де ... ... бір ... филиалдарында монтер болып жұмыс істеген. Олар
бір мезгілде бір-біріне ұқсас қыздарға үйлеген, ... ... ... ... бар және ... “Трикси” атты иттері бар.
Кеңес кезеңінде жеке тұлғаның қалыптасуындағы негізгі ... ... деп ... ... уақытта кейбір ғалымдар екінші шекке қарай
тура ұмтылады. Олар жеке тұлға тек туа ... ... ... ... ... бұл ... тек бүгін туып отырған жоқ. Италияның
психиатр-дәрігері Черазе Ломброзо – қылмыскерлік адамға (тұлға) туа бітеді
деп ... Ол ... ... 1876ж. жариялады. Туа біткен қылмыскерлер,
оның пікірінше, бүкіл қылмыскерлердің жалпы санының 40%-ін құрайды. Өзінің
еңбегінде Ломброзо иллюстрациялау үшін ... ... ... ... ... адамдар, анархистер, қылмыскер балалар,
төңкерісшілер, т.б. бар, ... ... ... ... Н.Г. ... С.Л ... М.А ... т.б. бар.
Өзінің сыртқы түрі мен ақыл-ой деңгейі жөнінен Ломброзоның өзі ... ... Лев ... ... ... жүргізген күнделігіндегі 1887ж.
жазған естелігінен көруге болады: “Ломброзо шектелген, аңқау шал болатын.
Мұның бәрі де ... ... Ал ... 52-де ... автор С.Чавкин “Ақыл-ойды ұрлаушылар” атты кітабында:
“Ломброзо теориясы оның шәкірттері Италия әскерлерінің 63% ... ... ... ... ... ... әйгілігін, танымалдығын жоғалта
бастады. Бұл теория ағылшын түрмелерінде ... 3000 ... ... қорытындыларын растап, дәлелдемеген кезде түбегейлі
күйреуге ұшырады”.
Сөйтіп, тұлға проблемасы өте ... ... ... ... ... ... ... психология, социология, т.б. ... ... ... оның ... жағдайын әрекеттің, танымның,
шығармашылықтың субъектісі ... ... ... ... ... ... ... мен қарым-қатынастардың:
темперамент, мінез, қабілет, ... т.б. ... ... ... ... ... зерттеу тұлғаның әлеуметтік типін бөліп
шығарады. Осымен байланысты тұлғаның қалыптасуы, оның түрлі топтар ... ... ... ... тұлғаның өзінің мінез-
құлқын ... ... ие бола ... ... ... т.б. зерттеледі.
2.1 Тұлға типологиясы
Қазіргі социологида жеке тұлға типологиясын құндылық бағыттылығына
байланысты бөлу кеңінен тарауда.
Дәстүрлі ... ... ... заң ... сол сияқты
дербесті, тіл табысқыштық, өзін жүзеге асыру сияқты қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... бой ұсынбау, қандай жағдайға болмасын, өзін дамытуға деген сындарлы
көзқарасы айқын байқалады.
Жеке тұлғаның фрустрирланған ... сөз: ... ... ) типі
үшін өзін-өзі төмен бағалаушылық, жабырқаушылық, тұнжырау, өмір ... ... ... ... тән ... ... пен ... сезімін дамыту арқылы өзін
жүзеге асыруға, ... ... пен өзін ... ... салауатты
скептицизмге ұмтылу басым болады.
Гедонистикалық (грек. hedone - рахаттану) ... ... және ... ... алуға бағытталады және бұл өмір рахатын алуға
деген құштарлығы тұтынушылық тілегін қанағаттандыру формасына ... жеке ... ... ... базисті типтері бар.
Жеке тұлғаның модалді типі – осы қоғамда шынайы орын ... ... ... типі ... ... ... ... тұлғаның бұл типі болашаққа тілек сияқты, Мысалы, К. Маркста ... ... ... тұлға.
Жеке тұлғаның базисті типі ... ... ... кезеңдегі
қажеттіліктеріне жақсы үлгіде жауап беретіндер.
Басқаша айтқанда, жеке тұлғаның әлеуметтік типі қоғамдық жүйенің
адамның құндылық бағыттарына және олар ... ... ... ... қарай бейнелену.
2.2 Батыс әлеуметтанушыларының тұлғаны типтерге бөлуі.
Тұлғаның әлеуметтік типі дегеніміз – адамдардың тарихи-мәдени және
әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... жемісі. Әлеуметтануда тұлғаны әлеуметтік
түрге бөлудің әр түрлі варианттары ұсынылған. Мысалы, М.Вебер ... ... ... ... ерекшелігін, дәлірек айтқанда, оның ұтымдық
дәрежесін алса, К.Маркс формацмялық және таптық ұғымға осы ... ... ... ... мінез-құлықты тұлғаның әлеуметтік түрі, индивид пен
социумның байланыс формасы деп қарайды.
Әлеуметтік ... ... ... Э.Фром әрбір тұлғаның
қоғам талаптарына мейлінше тиімді бейімделуінде және қауіпсіздік пен ... ... ... ... ... деп ... Адамзат
тарихын сараптаудың нәтижесінде Э.Фром әлеуметтік мінез-құлықтың бірнеше
типтерін: рецептік (енжар), қанушылық, дүние жинаушылық және ... ... ... ... ... ... олардың құны бағыт-бағдары
мен қадір-қасиеттеріне байланысты бөлу кең түрде тарады. Олар:
- дәстүршілдер ... ... ... ... ... ... ... қолдаушылықты ұстанса, ал креативтік болса:
адамдардың өзін-өзі көрсету, өз бетімен жүру сияқты ... ... ... ... ... ... оны өрескел, өрмінезділікке
ұқсатады;
- ал идеалистер, керісінше, дәстүрлік нормаларға, тәуелсіздікке бейім
болады жән ... ... ... ... ... ... ғана басқарады,
басқаларға еліктеп алаңдамайды;
- фрустрировтік мінез-құлыққа ... өзін ... ... ... ... ... өзін өмір ағымынан тыс қалдым деп сезінуі
жатады;
- реалистер өзін-өзі ел алдында айрықша ... ... ... ... ... жауапкершілік сезімін дамыта ... ... ... ... дәріптеу мен өз-өзіне бақылау жасау арқылы жүзеге
асырады;
- гедонистік материалистер ең алдымен ... ... және дәл ... кенелуге бағыт ұстайды және бұл ... ... ... ... ... молшылық тілеуді қанағаттандырудың формасына айналады;
Әлеуметтануда солармен қатар тұлға типтерін модальдық, идеалдық және
базистік деп ерекшелеу ... да ... ... ... ... қоғамда нақты көпшіл болып көрінгісі келетін, соған лайық орындарда
отырғандар. Тұлғаның ... типі ... ... ... оған
байланыспайды. Тұлғаның бұл түрі ... ... ... ... ... ... олар К:Маркстің – жан-жақты ... ... ... жаңа адамы. Тұлғаның базистік түр-тұлғасы қазіргі
кезеңдегі қоғамдық дамудың қажеттіліктеріне барынша жауап бере ... ... ... ... әлеуметтік типі – бұл адамның құнды бағыт-
бағдарына ... ... ... ... және сол ... оның нақты мінез-
құлқына әсер етудің көрініс болып саналады.
Батыс ... ... ... ... ... ... бітім-болмыс пен ерекше іс-әрекеттер тұлғаның ... ... мен ... тұрпаттарының қандай ... ... бұл ... ... ... қулық-сұмдықтың өріс алуына, өндіріс саласындағы эгоизмнің,
мансапқорлықтың қалыптасуына және еріксіз ... ... ... ... ... және жеке ...... мен адамның ішкі сезіміне,
т.б. ықпал етеді.
Сонымен қатар, әлеуметтануда осы айтылғандарға кереғар механизмдердің
болатыны белгілі. ... бір ... ... үрдісінің пайда болуы мен
дамуына тұлғалық сапалардың ықпал ететіні ... ... ... ... ... құнды бағыт-бағдарлары қайта құру ... ... ... жаңа ... ... капитализмнің пайда
болуына серпіліс бергенін дәлелдеді. Демек, ... бір жеке ... ... кешені қайсыбір бағытта қоғамдық дамуды тездете алады,
керісінше, оның дамуына кедергі ... ... оны ... ... ... мен психологтар социалистік қоғамда мейлінше тұрақты
түрде ... ... ... ... тұлғалық
комплекстерді айрықша атап көрсетеді. Бұл - “жаттанды ... ... ... екі ... және кең көлемді екі стандарттық
практика, “паразиттік жаңашылдық”.
Кез-келген тұлға өзінің әлсіздігі мен ... ... ... – ол сол ... ... заңды түрдегі салдары болып
саналады, өйткені мұндай қоғамда жеке адамның рөлі мүлде төмендетіледі.
Тоталитарлық ... ... ... ... сипаттағы өмірді қатаң бақылауға
алатын және ондағы жағдайларды ... ... өз ... ... отыратын елде ерте ме, кеш пе, әйтеуір бұқараның шарасыздыққа
ұшырайтыны анықталды. Бұл эффектінің мәні ... ... Адам ... ... ... ... ... рет көз
жеткізген соң, оқиғалардың барысын өз әрекетімен өзгертуге ... ... де, оны ... жолдарын ізденуден жалпы бас тартады. Сөйтіп,
бас ию мен айтылғанды ... ... ... ... ... өзіне сырттан ықпал еткісі, беделі арқылы өмірін ... ... ... ... тыс өзі ... ... ... өзін-өзі еркін сезінеді. Ьұған көнбеген жағдайда тұлға тек қана
әлгілердің айтқанын орындаушы ... ... жол таба ... ... ... ... өз ... сезінуі адамның жеке басына қатысты және жалпы әлеуметтік жағдайды
сипаттауымен ғана шектелмейді, оның сол ... ... және қай ... да ... Көптеген адамдар өз өміріне қатысты дүниені немесе
соның төңірегіндегі ... ... ... дұрыс бағалай алиайды.
Адам өмірде өзгерістер жасаудан өзі қашқақтауға тырысады, ... ... ... неге ұрындыратынын көп адам ... ... ... Ол үшін ... ... жүктеуі, ізденуі қажет.
Жаттанды түрде шарасыздыққа ұшырау эффектісі – пролонгированды
инфантилизм ... ... ... ... шақ) деп ... ... ... Бұл ең алдымен жауапкершіліктен қорқу және одан ... өзін ... оны ... бір адамның иығына артуға тырысу
көріністерден байқалады. Соның салдарынан өздерінің өмір ... , ... ... ... мен ... ... қорғалу мақсатындағы
сенімсіздіктерге ұрынып, енді тек өз күштеріне арқа сүйеуге тырысады, ... осы ... ... ... бір өмек ... деп ... үміттенеді.
Бұл екі комплекстердің: халықтың жаттанды шарасыздығы мен ұзаққа созылған
инфантилизмнің келесі бір ...... ... ... ... типі ... “мемлекетті алдауға және жүйені
ақымақ етуге” ... ... яғни ... ... ... арқасында жетуді
көздейді, оған қалайда ... ... ... ... ... ... өтеу ... іске аспаған мүмкіндіктерді нақты немесе гипотетикалық
тұрғыда қайтару қарастырылады. Бұл кезде халықты тұрақты және ... ... ... алу жолы әлеуметтік әділеттікті қалпына келтіру
мақсатындағы қоғамның өзіндік ... ... ... ТМД ... ... ... ... – құнды және
практикалық қайта бағдарлауға көшу, яғни экономика саласында – жеке меншік
формасындағы мемлекеттік ... ... ... ... ... ...... демократияға, рухани салада – таптық
құндылықтардан жалпы адамзаттық ... ... ... өмір ... ... ... ... дейді. Бұл әлеуметтік жүйенің ерекше тұрғыдағы
және сапалы түрдегі өз бетінше өмір сүруге ұмтылу қалпы, олай дейтініміз ... ... ... ... тұрақсыздығы, дағдарыстары, басқарудың
әлсіздігі, соны әлеуметтік ... ... ... төмендеуі, әр
түрлі балама құрылымдардың пайда болуы арқылы ерекшеленеді.
Мүдделердің арасындағы тепе-теңдікті бұзу жеке ... ... ... ... ... сезімін қалыптастырады және мұндай бұзу
тұсында адамның үш реакциясы алдыңғы қатарға шығады. Олардың ... ... ... шығу ... жеке ... ... -бағдарының
енжарлығы, одан да өмірде тірі қалуға бағыт-бағдар ұстаудың күшеюі.
Екіншісі - ... ... деп ... ... яғни ... топтық мүдде арқылы қорғауға талпынушылар, мұны олар кез-келген
құралдар мен тәсілдер арқылы іске асыруға ... ... емес ... ықпалын күшейтуге, қылмысқа дейін шара қолдануға барады. Үшіншісі ... ... ... ... ... соның нәтижесінде мінез-
құлықтың ерекше агрессивті түрі пайда ... ... ... ... осы ... жағдайының түбегейлі нашарлауын есепке ... ... ... ... ... жақсартуға ықпал етеді.
ТМД елдерінде жағдайлардың тез өзгеруі адамдардың жаңа әрі ... ... ... міндеттерді шешуге қалыптасып отырған тәрбие жүйесі
де, бұған дейінгі бүкіл өмір ... де ... ... ... осындай жағдайда жақсы өмір сүруіне белгілі бір тұлғалық белгілері
мен мінез-құлық, ... ... ... ... ... арқасынан ең
алдымен іскерлікті, адамның қуаттылығын, белсенділігін, бұрығыға балама
өмір қалпын таңдау ... және ... ... ... ... ... алдын-ала дайындалуын, когнитивтік ... ... және ... ... айтуға болады.
Бұл белгілердің жарым-жартылай ғана қолданылуы ... ... ... дамуын қамтамасыз етті және әлі де болса кездесіп отырған әлеуметтік
бұрмалаушылықтарды тудырды.
Тұлға әлеуметтануы арнайы әлеуметтану теорияларының бір ... ... ... мен ... т.б. мәселелерін зерттейді.
2.3 Қазақстан әлеуметтанушылары тұлға типологиясы жөнінде.
XIX ғасырдың аяғында Қазақстанның қоғамдық ойында қазақ ... оның ... ... ... ... (1835-65), Абай Құнанбаев
(1845-1904), Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) болды. Қазақ ағартушылығының
философиялық мұрасы Қазақстан ... ... ... онда ... ... екі ... қарастырылады:
1. Классикалық кезең – Ш.Уалихановтан,А.Құнанбаевтан ... ... ... ... ағарту ісі кезеңі. Оның өкілдері: М.Сералин, С.Торайғыров
(1893-1920), С.Дөнентаев.
Абайдың әлеуметтанулық ... ... ... мен Батыс Еуропа әлеуметтанушыларының еңбектері
ықпал ... Абай ... орыс ... ... ... ... оның ... теориясын қабылдайды.
Абай ілімінде қоғам мен адамның даму процесі үш сатыға ... ... онда ... бір ... ... ... жоқ. Бұл ... адамның» ауыр, ұзақ, бақытсыз өмірі, ол адамды
Абай жануарға теңейді. Екінші кезеңде қоғам белгілі бір ... ие ... ... ... молшылыққа қол жетеді, ақыл-ой арқылы рухани
болмыс ретінде жалпы адамзаттың негізі ... Бұл ... Абай ... ... деп ... Үшінші деңгейде адам таза рухани жолмен
кемелдікке жетуге тиіс. Бұл ... ... және ... қанағаттандыруға
апарар жол, оған «толық адам» жетеді. Алайда, бұл деңгейге жалпы қоғам
түгел қол ... ... оған тек ... ... қол ... ... да ол ... мақсат болып қала береді. ... ... күші ... ... табылады. Қазақ ойшылы үшін прогресс – қоғамның
алға жылжуы, оның жоғары сатысы әлеуметтік ... пен ... ... қоса ... Төменгі саты – бей-берекеттік және ... ... саты – ... ... ... мен ... ... жүзінде Абайдың барлық шығармашылығы адамның табиғатын, оның
әлеуметтік мәнін түсінуге арналған. Ол ... ... ... ... ... – адамның өлгені». Жалғыз қалуды тұлғаның өліміне теңей отырып адам
мәнінің әлеуметтілігін көрсетеді.
«Адам баласына адам баласының бәрі – дос. Адам ... адам ... ... ар, мінез, деген нәрселерден озады». Бұл жерде Абай ойлары
А.Тойнбидің пікірімен үндеседі, ол жеке бастық ... ... жеке ... ... деп есептейді. Өйткені ... ... жеке ... және ... ... ... өзінің араласып, қарым-қатынас
жасайтын басқа адамдардың ортасында жүзеге асады. Абайдың пікірінше, ...... және ... ... ... Ол ... дейді: «Адам
баласын замана өсіреді, ... ... ... ... бәрі
виноват».
Ахмет Байтұрсынов (1873-1937) – Қазақстандағы қоғамдық ой-пікірдің
даму тарихында өзіндік орны бар бір тума алып ... ... ... ... ... ... ... ... болған
А.Байтұрсыновтың саяси іске араласуы Ресей ішіндегі саяси-әлеуметтік
құбылыстармен ... ... ... ... ... партиялар мен
қозғалыстардың құрылып, олардың қызметтерінің ... ... ... ... ... ... сәйкес келді. Бұл кезеңде ол ... ... ... еді. Өз ... ... болашағын ойлаған
А.Байтұрсынов осы кезеңде саясатқа белсене ... Осы ... ... тұрғандағы соңғы 4 жыл Ақаңның саясат ісіне белсене ... де, ... де бой ... ... сол мезгілде 1905 жылдың өзгерісі
болған. Қазақтың Мәскеуден келген ... ... ... ... ... жастары һәм ескіліктен келе жатқан пікірі түзу үлкендердің
арасында өзгеріс рухы жайылып, өазақтың ... ... ... кездері сол
мезгіл болатын» деп атап көрсетті.
А.Байтұрсынов өзінің әлеуметтік-саяси көзқарастарын ... ... атап ... ... да ... сот ... ... «Қазақ һәм 4-ші Дума», «Қазақ жерін алу тұрғысындағы
низам», «Қазақша оқу жайынан», «Оқу ... ... ... ... ... ... ... туралы 1868 жылы шыққан уақытша положение»,
«1891 жылы 25-ші ... ... ... положение, яғни осы күнгі
положение.Сайлау һәм ... ... «Осы ... соттың тәртібіндегі
кемшіліктер» және т.б. Реформатор ретінде демократиялық ой-пікірлерін
А.Байтұрсынов оқу ісі, ... ... ... Оның ... ... ... ... дұрыс емес. Мектеп автономия болып, өзін-
өзі басқаруы тиіс.
Қазақ даласындағы оқу жайын зерттей отырып, оның ... ... ... бір ғана Қостанай уезінде 1909 жылы 12657
қазақтың 6065 ер адамы қазақша оқығанын, ал 690-ы ... ... ... әйелдердің 379-ы қазақша, 29-ы орысша хат танитындығын баяндайды. ... ... ... ... ... хат ... еркек әрбір жүз
кісіден алтау, орысша хат танитын әрбір мың ... ... ... ... әйел үш жүз ... ... ... хат танитын әрбір әйел төрт
мыңнан біреу екен. Бұл цифрлар қазақша оқудың тіпті аздығын ... ... ... ...... көзі, құлағы һәм тілі. ...
Газеті жоқ жұрт басқа газеті бар ... ... ... жоқ ... ... ... көзі жоқ соқыр секілді. Екінші, газет – жұртқа қызмет ететін
нәрсе, олай болатын мәнісі ... ... ... ... көп көсемдері,
оқығаны көп адамдары газет арқылы халықтың алдына түсіп жол көрсетіп, жөн
сілтеп, басшылық айтып тұрады. Төртінші, ...... ... «Жұртым»
деп халықтың арын арлап, зарын зарлап, намысын жоқтайтые азаматтары газет
арқылы халықтың ... ... ... қорғап, зарарына қарсы тұрып,
қарғаға көзін шоқытпасқа тырысады.
Әлихан ... ... ... ... ... шиеленісіп тұрған тұста шыққан қоғамдық ойдағы ірі тұлға
болды.
Ол Ресейді, оның құрамындағы қазақ ... ... ... мен ... жан-жақты терең талдап, әлеуметтік және саяси
мәні зор тың ... ... Бұл ... оның ... ... ... және оның ... жетістіктері», «Қазақтар», «Сұлтан Кенесары
Қасымов тарихына материалдар», «Би һәм билік», «Далалық өлкенің ортасындағы
орыс ... «Екі ... ... Дума һәм ... және т.б.
монографиялары мен ... ... ... ретінде
қарастырылып зерттелді.
1896-1901 жылдары қазақ ... ... ... ... 12 ... ... ... зерделеп, қазақ даласына орыс шаруаларының
пәрменді түрде қоныс ... ... ... ... жасап беруге тиіс болған
Ф.А.Щербина бастаған экспедиция ұйымдастырылып, Ә.Бөкейханов ... ... ... оның зерттеу тобына кейін жетекшілік жасайды.
Қазақ халқының ұлттық және саяси санасын көтерудегі және ... ... ... рөлін жоғары бағалаған Ә.Бөкейханов ана
тілінде газет басып шығару жұмысын ұйымдастырып, ... ... ... ... шықты. Газет өзінің төңірегіне ... ... ... ... экономика, әлеуметтік және ... ... ... отырды. Ә.Бөкейхановтың 250 аса мақалалары, ғылыми
зерттеулері осы ... ... ... ... ... ... жағдайын қарастырумен қатар, патшалық отарлауға қарсы ... ала ... ... ... ... ұйымдасқан сипат беру
жолдарын қарастырады.
Ыбырай ... ... ... ... зор ... бар ... бірі Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) болды.
Тарихи даму деңгейі феодалдық-рулық сатыны сақтаған қазақ ... ... ... ол: «Осы ... ақыл иесі мол ... ... тұрып рухани және қоғамдық даму жолына түсетін дұыс бағыт беру,
қалай дегенмен, аса қажет болып ... деп, ... неге ... ... дәл тауып жазды.
Ы.Алтынсарин қазақ балаларына арнап мектеп ашумен бірге, онда ... ... ... ... ... атап айтқанда,
мұғалімдерге аса зор мән берген. Ол мектепдегі ең басты тұлға – мұғалім ... ... ... ... ... болғанымен,
бұлардың жақсы мұғалімсіз берері шамалы, деп есептеген. Сол үшін де ... ... үшін ең ...... ... ... ... ең жақсы үкімет бұйрықтары да, әбден мұқият жүргізілген инспектор
бақылауы да ... ... тең келе ... ... да ... оқытушыны
дүниедегі заттың бәрінен де қымбат көремін», деген болатын.
Ы.Алтынсарин қазақ қоғамының ... ... ... ... ғана ... ... оның ... құрылымына
көңіл аударған. Қазақ қоғамының кесіндісі ретінде Торғай облысының халқын
алып, оны әлеуметтік зерттеу ... ... ... ... қазақ
қоғамының әлеуметтік құрылымында мүліктік қатынасына қарай үш әлеуметтік
топтың болғанын дәлелдейді.
Шоқан Уалихановтың (1835-1865) ... ... ... ... ... ... мен ... тураы», «Сот реформасы ... ... ... туралы», «Өлкенің үкімет басқару жүйесі ... ... ... ... ... және т.б. шығармаларында
қазақ қоғамындағы көкейтесті әлеуметтік мәселелер зерттеледі.
Шоқанның ... ... ... және ... ... ... ... жетуді мақсат етуі керек, ал қоғамдық прогресс өз
кезегінде ... ... ... ... қызмет етуі тиіс. Саяси
реформа белгілеген экономикалық мақсатқа ... ... ... ... ... Сол ... ... үшін іске асырылатын қоғамдағы
өзгерістер «материалдық ... және ... ... ... ... ... керек. Оның аталмыш
мұқтаждықтар мен ... деп ... ... ауылдық-рулық
қауымдастығының жерді ұжымдасып пайдалануы, еңбекші ... ... ... жақсы жақтары еді. Сонымен қатар оның өзара көмек,
тұрмыста бір-біріне қол ұшын беру және ... ... ... ... тыс ... ... маңызды жақтарын ашып көрсетті. Шоқанның
пікірі ... ... ... ... еліктеуіне» тұрарлық
құбылыстар.
Шоқан қазақ қоғамын әлеуметтік организмнің күрделі ... ... ... оның ... құрамның қоғам дамуына сәйкес
үлкен өзгерістерге ұшырап отыратынын ... Оның ... ... ақ сүйек және қара сүйек деп аталатын екі ... ... ... ... орын ... тұжырымдалады.
Шоқан өз еңбектерінде таптар арасындағы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... статусының
анықталатынын және топтар арасынлдағы әлеуметтік шиеленістердің пайда
болуының негізгі себептерін ... ... ... ... проблемаларын зерттеу:
И.Ж.Сапарбеков, К.Ү.Биекенов, Е.В.Никитенко, Г.О.Әбдікерова, Н.М.Кудро.
Әлеуметтанудың негізгі категориясы ретіндегі жеке ... ... ... ... ... ... Әлеуметтануда бұл
ұғым жеке тұлғаның қоғамдық өмірдің түрлі салаларындағы әлеуметтік қызметі
мен ... ... ... ... ... ғылымда жеке тұлға
көбінесе еңбек және саяси ... ... ... Қоғамдық
қатынастар мен мінез-құлық нысандарының ерекше сипаттамаларына ие болған
жеке тұлға мен ... ... ... ... мәселелері көбірек
зерделенген.
Жеке тұлғаның саяси әлеуметтену процестерін, саяси мәдениетін, ... ... ... ... ... азаматтық сананы, басқару
мәдениетін және т.с.с. ... ... ... ... ... жеке ... ... әлеуметтану тұрғысынан
талдау ауқымын едәуір ұлғайтты.
Тұлға бірқатар гуманитарлық ғылымдардың зерттеу объектісі болып
табылады. ... ... ... ... ету, таным және шығармашылық
субъектісі ретінде қарастырады. Психология тұлғаны психикалық процестердің,
қасиеттердің және ... ... ... ... және т.б. ... ... ретніде зерттейді.
Әлеуметтану көзқарасы тұлғаның әлеуметтік – ... ... ... ... ... бірі тұлғаны құрылымдық талдау болып
табылады. Тұлғаның әлеуметтік ... жеке ... әр ... ... өзі кіретін қауымдастықтар мен ... ... және ... ... ... және субъективті
қасиеттерінің жиынтығын қамтиды.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Ә.И Икенов, А.Д. Жүсіпова «Әлеуметтану негіздері» ... ... ... М., ... Б., ... ... Алматы, 1993
3. Р.Әбсаттаров, М.Дәкенов, «Әлеуметтану», Алматы «Ғылым» ғылыми ... 2003. – 376 ... ... Қ.Ж, Болатова А.Н, Исмағамбетова З.Н, «Социология» Алматы ... - 256 ... ... Ә.Х ... ... 2001
6. Ж. Сәрсенова, Г. Тәңібергенова «Әлеуметтану» Алматы, 2000
7. Социология. Ж. Сарсенова. Алматы. ... ... Ә. ... Алматы, 2002
9. «Әлемдік әлеуметтану антологиясы», Алматы, 2006
10. Оданова Р.К «Социология тарихы және теориясы», Шымкент, 2005- 256б
11. С.С.Фролов ... М. ... ... ... ... ... ... «Жалпы әлеуметтану» Шымкент, 2004
13. Габдуллина. К.Г. «Социология» Алматы, 1992
14. Н.Р. Айтов, Қ.У. Биекенов «Социология» Алматы, 2000
15. Әлеуметтану. Оқу ... ... 1992 ... ... ... М.1994.
17. М.М Аженов, С.И. Утешов «Общая социология» Алматы, 2001
18. И.Шәмшәтұлы, МДәкенов, Д.Дәуіт, Н.Күнкожаев "Әлеуметтану" ... ... ... А.А., Радугин К.А. Социология (курс лекций) М, 1995 г
20. Тощенко Ж.П. «Социология» Москва, 1994
Сілтемелер
1. «Әлеуметтану» 2-кітап Оқулық / жалпы ред. ... ...... ... 2005 – ... Р.Әбсаттаров, М.Дәкенов, «Әлеуметтану», Алматы «Ғылым» ғылыми баспа
орталығы; 2003. – 79-89, ... ... Р.К ... тарихы және теориясы», Шымкент, 2005- 44-46б.
4. Ж. Сәрсенова, Г. ... ... ... 2000 - 72-77б.
5. Рахметов Қ.Ж, Болатова А.Н, ... З.Н, ... ... ... - ... ... ... Б.А.Исмаилов, А.А.Дәулетова, Ұ.Ж.Қонақбаева
«Жалпы әлеуметтану» Шымкент, 2004 – 15-23б.
-----------------------
3

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Америка этнологиясындағы психологиялық бағыттар4 бет
«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы62 бет
Айман - шолпан жырының типологиясы34 бет
Жылжымайтын мүлік объектілерінің сипаттамасы және типологиясы62 бет
Мемлекет типологиясы: ұғымы мен тәсілдері8 бет
Мемлекет типологиясының түсінігі, оны жіктеудің әдіс-тәсілдері9 бет
Мемлекеттің типологиясы9 бет
Мемлекеттің типологиясы (кейіптері) және нысаны13 бет
Мемлекеттің типологиясы және формалары12 бет
Партиялар типологиясы9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь