Тіршілік әрекеттерінің қауіпсіздігі және оны ұйымдастыру негіздері

МАЗМҰНЫ

Алғы сөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
ТІРШІЛІК ӘРЕКЕТТЕРІНІҢ ҚАУІПСІЗДІГІ ЖӘНЕ ОНЫ
ҰЙЫМДАСТЫРУ НЕГІЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
ТІРШІЛІК ӘРЕКЕТТЕРІНІҢ
ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ЖӨНІНДЕГІ ... ... ... ... ... ...
БІРЫҢҒАЙ МЕМЛЕКЕТТІК ЖҮЙЕСІ ЖӘНЕ
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ БАҒДАРЛАМА ТУРАЛЫ
АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАНЫСТЫҢ ҰЙЫМДАСУЫ
АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАНЫСТЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК
АУҚЫМДАҒЫ МІНДЕТТЕРІ
АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАНЫСТЫ ҰЙЫМДАСТЫРУ
ТӘРТІБІ ЖӘНЕ ҚАҒИДАЛАРЫ
АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАНЫСТЫҢ ІС.ШАРАЛАРЫ
АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАНЫСТЫҢ КҮШТЕРІ
АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАНЫС ЖӘНЕ ТӨТЕНШЕ
ЖАҒДАЙЛАР ҚЫЗМЕТТЕРІ
ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРЫНДАРЫНДАҒЫ АЗАМАТТЫҚ
ҚОРҒАНЫСТЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
ТАБИҒИ, ТЕХНОГЕНДІК
СИПАТТАҒЫ ТӨТЕНШЕ ЖАҒДАЙЛАР
ЗІЛЗАЛА ТАБИҒИ ҚҰБЫЛЫСТАРЫ
Жер сілкіну
Жер көшкіні (шөккіндер)
Сел тасқыны
Қар көшкіні
Ауа райының құбылыстары
Су тасқындардың түрлері
Орман және дала өрттері
Жанартаулар (Вулкандар)
ТЕХНОГЕНДІК СИПАТТАҒЫ АВАРИЯЛАР
ТҮРЛІ АПАТТАРДА ОРЫНДАЛАТЫН САҚТЫҚ
ШАРАЛАРЫ
Жер сілкінісі кезінде жасалатын әрекегтер
Өртпен күресу
        
        КІРІСПЕ
ТІРШІЛІК ӘРЕКЕТТЕРІНІҢ ҚАУІПСІЗДІГІ ЖӘНЕ ОНЫ
ҰЙЫМДАСТЫРУ НЕГІЗДЕРІ
Тіршілік әрекеттерінің қауіпсіздігі (ТӘҚ) адамзат ... бірі ... ... бұл көп жақты ұғымға саяси, әскері, ... ... ... ... ... халықаралық және тағы
басқа аспектілер кіреді.
Мемлекеттің міндеті, оның ... ... ... ТӘҚ халықты,
қоршаған ортаны және шаруашылық жүргізу объектілерді төтенше жағдайлардан
(ТЖ), олардан туындаған зардаптардан ... ... ... саясатын
жүргізудің басым салаларының бірі болып табылады.
Практикалық мағынада ТӘҚ алдын ала ТЖ-дың пайда болу ... ... ... ... ... және ... ... ал ТЖ кезінде
адамдарды қорғауға, залал мен материалдық шығынды кемітуге, сондай-ақ, ТЖ-
ды бір ... ... ... ... ... ... қызмет
міндеттері жағынан біртұтас жүйеге біріктірілген шаралардың үйлесімді
жиынтығы деп жобалап ... ... ... осы қоғамның жан-жақты жетілуін, ... ... ... ... тән ... ... ықпалын басу, мүмкін
болатын ең ... ... ... ... ... оқу ... ... пән ретінде ТӘҚ тиісті оқу бағдарламалар
бойынша мамандарды осы заманғы әскери зақымдау құралдарының ... ... және ... ... ... ... ... мақсатымен оқыту және дайындау ниетін білдіреді.
ТІРШІЛІК ӘРЕКЕТТЕРІНІҢ
ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ЖӨНІНДЕГІ
БІРЫҢҒАЙ МЕМЛЕКЕТТІК ... ... ... ... және ... ... ... қорғау, ықтимал болатын
нұқсан және залалды азайту мақсатында, ел тіршілік әрекеті сенімді түрде
болуын және ... ... ... ... ... ... (тиімді) және тұрақты жүйе қажет. Осы салада біртұтас мемлекеттік
саясат жүргізіліп, Республикалық бағдарлама жүзеге асырылуы тиісті.
Сондықтан Қазақстанда атап ... ... ... ... ... өзге де ... және құқықтық актілер қабылданды.
Негізгілеріне ҚР-ның мынау заңдары жатады:
Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар туралы;
Авариялық-құтқару қызметі және ... ... ... ... ... қауіпсіздігі туралы;
Атом энергиясын пайдалану туралы;
Халықтың радиациялық қауіпсізідігі туралы.
Аталған ҚР-ның ТӘҚ ... ... ... Ата ... ... оған қайшы келмейді, қайта баптарының
мағынасын кеңейте түседі. Мысалы, ... 31 ... ... ... ... ... өмір сүруі мен денсаулығына қолайлы айналадағы
ортаны қорғауды мақсат етіп қояды.
Осы зандар Қазақстан ... ... ... алу мен ... ... ... мен ... әрекеттері жөніндегі қоғамдық
қатынастарды реттейді, АҚ және ТӘҚ саласындағы орталық, жергілікті өкілді
және атқарушы ... ... ... ... шетелдік
азаматтардың, және азаматтығы жоқ адамдардың құқықтары мен ... ... сай ... ... ... ... органдар
мен ұйымдар құралған.
Республика Үкіметі ТЖ-лар жөніндегі орталық атқарушы органы туралы
ережені бекітеді. ... ... ... орталық атқарушы органы арнайы
уәкілдік берілген, ... ... ... ... орган болып
табылады және оның ... ... ... ... болады.
Министрліктер, мемлекеттік комитеттер және Үкімет ... ... ... орталық атқарушы органдар тиісті аумақтағы ... ... алу ... жою үшін ... ... ... және ... АҚ штабтары
құрылады немесе мамандар тағайындалады.
Сонымен, осындай түрде құрылған бірыңғай мемлекеттік жүйе ТЖ-лардың
алдын алу және ... жою үшін ... ... алу ... ... ... жатады:
- ғылыми зерттеулер, жағдайды қадағалау, бақылау, ТЖ-лардың пайда болуына
әкеп ... ... ... ... мен апатты болжау және олардың қауіпі
туралы хабарлау;
-ТЖ-лар ... ... ... халықты және
мамандарды оқытып-үйрету, қорғану шаралары.
Ғылыми ... ... ... мониторинг әдістерін
әзірлеу мен ТЖ-лардың деректер банкін ... ... ... ... ... ... шаралары мен қорғану ... ... ... баға беру, олардың алдын алу мен оларды жою жөніндегі нысаналы
және ғылыми-техникалық бағдарламаларды әзірлеу кіреді. ... ... мен ... ... ... (сейсмологиялық қызмет, сел жүретін
хабарлау, радиациялық қауіпсіздікті бақылау жүйелері және басқалар) арнайы
уәкілдік берілген мемлекеттік ... ... ... және ТЖ-лардың
алдын алу мен оларды жоюдың мемлекеттік жүйесіне енгізіледі.
ТЖ-лар ... ... ... ... ... және зиянды екені, қажетті қауіпсіздік, зардаптар, ТЖ-лардың алдын
алу мен оларды жою жөніндегі шаралар туралы ... ... Ол ... жария болып табылады, бұқаралық ақпарат құралдары, байланыс және хабар
беру жүйелері арқылы жариялануға тиіс. Мемлекеттік органдарды ақпараттық-
техникалық ... ... ету ... ... ... республикалық
автоматтандырылған ақпараттық-басқару жүйесі құрылады.
Халықты оқытып-үйрету мектеп жасына дейінгі мекемелер мен ... ... ... ... ... ... мен тұрғылықты жерлердеғі
ұйымдарда, ал мамандарды ... ... орта ... ... ... беру, біліктілікті арттыру және кадрларды қайта даярлау
мекемелерінде, ТЖ-дағы іс-қимылға дайындау және ... ... ... ... ұйымдарда жүргізіледі.
Қорғану шараларына - сейсмикалық жағынан берік ... ... ... ... және ... ... қорғану шаралары, ... ... мен ... ... ... ... мен ... кеселдерімен және зиянкестермен зақымдануына
жол бермеу шаралары және басқа да шаралар жатады.
ТЖ-ларды ... мен жою ... ... ала ... ... ... бекітіледі.
ТЖ-ды жою шаралары оны жариялаудан басталады. Бірінші кезекте ТЖ
аймағында орналасқан авариялық-құтқару қызметтерінің күштері мен ... ... ... ... атқарушы органдар және ұйымдардың
басшылары ұйымдастырады. Олар халықты уақытша көшіру, ... ... ... ... ісін ... мүмкін. Объектілердің жұмысы
тоқталады, ұйымдарда жұмыс режимі өзгертіледі, адамдардың жүріп-тұруы мен
жүктердің тасымалдануына ... ... ... ... болатын
құтқару және авариялық-қалпына келтіру жұмыстары жүзеге асырылады, қоғамдық
тәртіп пен объектілерді қорғау қамтамасыз ... ... ... ... іске ... ал ол ... ... басқа медициналық күштері мен
құралдары тартылады.
Жағдайды тез арада тұрақтандыру, заңдылық пен ... ... ету, ... ... және ... ... ... жағдай жасау мақсатында ТЖ аймағында төтенше режимі енгізілуі
мүмкін. Ондай ... ... ... ... ... ... ... мен бостандықтарының шектелуі және заңдарда көзделген
басқа да шаралардың қолдануы мүмкін.
ТЖ-дың жойылғаны туралы ... ... ... ... ... мен ... шаруашылық қызметін қалпына ... ... ... ... ... алу мен ... жою ... шараларды қаржыландыру
республикалық және жергілікті бюджеттер есебінен ... ... ... қорлары құрылып, тікелей мақсаты бойынша жұмсалуы мүмкін.
Шетелдік ұйымдар мен азаматтардың ҚР аумағында ... ... ... ... жою ... ... егер ол ... заңдарына қайшы
келмесе немесе Республика бекіткен халықаралық шарттармен реттелетін болса,
жол беріледі:
"Адам тіршілік әрекеттерінің ... мен ... ... ... ... ететін жүйе" ... ... ... ... ... жоспарларының бір қатар
бағыттары белгіленген. ... ... ... ... ... және жер ... болжау жөніндегі
Республикалық жүйені дамыту;
- жаңа ... ... мен ... ... ... ... қауіпсіздігі;
- газ шаруашылығының қауіпсіздігі;
- радиациялық қауіпсіздік;
- ауа-райына байланысты маусымды ТЖ-лар;
- сел, ... су ... ... бөгендер, бөгеттер және өзендер
арналарының жай-күйі;
- Каспий ... ... ... және ... ... су ... түрлі өрттер; оларды өшіруге дайындылық;
- эпидемияларға қарсы шаралар;
- ақпарат, байланыс және құлақтандыру жүйесін жетілдіру;
- басшыларды, ... және ... ... ... ... ... азық-түлік және ... ... ... ... ... жүйесі;
- ғылыми зерттеулерді ұйымдастыру, дамыту;
- әскери сипаттағы шаралар;
- нысаналы бағдарламалар;
- халықаралық қатынастар.
АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАНЫСТЫҢ ҰЙЫМДАСУЫ
Өміршеңдік қауіпсіздігі іс-қимыл жиынтығы ... ... ... ... ... ... ... алу (жою), мұнымен қоса еңбекті
қорғау, өндірісте және тұрмыста ... ... ... ... ... беру, әлеуметтік елеулі науқастармен күрес,
экология, салауатты өмір ... ... ... және т.б. ірі ... ... ... ТӘҚ-нің құрастырушы бөлігі және біртұтас
мемлекеттік ... ... ... ... ету ... маңызды бөлігі ретінде қарастыру қажет. Басқа сөздермен айтқанда АҚ-
ты ұйымдастыру және жүргізу - ... ең ... ... ... ... ... құрастырушы бөлігі деп түсінеміз.
АҚ жайындағы заңда келесі анықтама ... ... ... ... ... және ... ... шаралардың
жиынтығы; бейбіт және соғыс жағдайларда жүргізілетін мақсаты: халықты,
шаруашылық жүргізу ... және ... ... ... ... ... ... тәсілдермен қорғау, табиғи және
техногендік сипаттағы ... ... ... АҚ ... ... ... ... басқару органдары, күштер, қызметтер және ... ... ... ... ... ... басқа да
атрибуттары болу керек екені айтылған.
Азаматтық қорғаныстың мемлекеттік ауқымдағы міндеттері
Ғылыми анықтама негізінде ... ... және ... ... ... объектілерінің алдын-ала ... ... осы ... ... ... және техногендік
сипаттағы төтенше жағдайлардан қорғану жұмыстары жүргізіледі. Осы АҚ-тың
бірінші дәрежелі ... ... ... Ол үшін ... ... тиіс:
1) басқару, құлақтандыру және ... ... ... және ... ... әзірлікте ұстау;
2) Азаматтық қорғаныс күштерін құру, оларды дайындау және ... ... ... жасауға ұдайы әзірлікте ұстау;
3) Орталық және ... ... ... ... ... және ... оқыту;
4) Радиациялық, ... ... ... ... және оған ... ... ... қорғаныстың ... ... ... ... ... ... жүргізу салалары мен объектілерінің жұмыс істеу
тұрақтылығын арттыру ... ... ... ... ... ... ... қорын, жеке қорғану құралдарының
және Азаматтық қорғаныстың басқа да ... ... ... ... ... халыққа, орталық және жергілікті атқарушы органдарға адамдардың
өмірі мен денсаулығына төнген қатер жэне орын алып ... ... ... ... тэртібі туралы хабарлау;
9) іздеу-қүтқару ... мен ... да ... жүргізу, зардап шеккен халықтын тіршілігін және оларды қауіпті
аймақтардан эвакуациялауды ұйымдастыру;
10) ... су ... ... ... жемшөпті, мал және
өсімдіктерді радиоактивтік, ... ... ... мал және ... ... ... аталған міндеттерін қоса алғанда кейбір іс-шараларды (мысалы,
қорғаныс ғимараттарын салу), ... ... ... ... ... ... жағдайлар кезіндегі тәртіп ережелерін халыққа үйрету
және тағы басқаларын алдын-ала орындамау салдарынан ... және ... ... ... ... Шын ... АҚ бүкілхалықтық болғандықтан
қорғану іс-шараларын ... ... ... ... ... Қауіпті
аймақтарда дұрыс жұмыс істеуді, қазіргі ... ... ... жұне ... ... көмек көрсетуді барлық халық білу
міндетті. ... ... АҚ ... ... ... ... ... қатысуын, жауапты органдардың үкімдерін ... ... ... ... ... ұйымдастыру тәртібі және қағидалары
АҚ мемлекеттің барлық территориясында жергілікті және ... ... Яғни ... және жеке ... іс-шараларын
өткізуде АҚ-тың объекті басқару органдарының функциялары және ... және ... ... ... Осы ... ... шыға ... Мемлекет үкіметі анықтайтын тәртіппен, АҚ бойынша
қалаларды топтарға, ұйымдарды санаттарға жатқызу жүзеге асырылады.
АҚ іс-шараларын ұйымдастыру және ... ... ... ... барлық ұйымдардың және орталық, жергілікті ... ... ... ... Бұл ... мен ... жыл ... іс-шараларын жүзеге асыру және оларды орындағаны туралы есеп беру керек.
АҚ дайындығы мен іс-шараларды өткізудің мерзімі және ... мен ... ... есеп беру ... ... үкіметімен белгіленеді.
АҚ дайындығы жаңартылған қарулардың дамыун есепке алып берілген
территорияда ТЖ-лардың неғұрлым ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.
АҚ идеясының және іс-шараларының негізінде гуманизм қағидасы жатыр,
өйткені олар қорғауға, құтқаруға және ең ауыр ... ... ... ... ... ... тарапынан халықты, территорияны және ... ... ... АҚ ... мынау кездерде көзделеді:
- табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардан; жер сілкінісінен;
- үлкен су ... және ... ... ... ... кен ... өңдеумен байланысты ... ... ... ... ... зақымданудан қорғау.
Осымен қатар инжерлі-техникалық іс-шаралардың және тұрғындар мен
мамандардың АҚ-қа дайындығы көзделеді. Аталған ... әр ... және ... ... ... керек. Мысал ретінде келесі
жағдайларды алсақ болады:
- сель, су тасқыны, жер ... және тағы ... ... ... ескеріп, осы ауқымда құрылысты жоспарлау;
- мүмкін болатын ТЖ-лардың жалпылаша жай-күйін бақылау жүйесін ұйымдастыру
(мониторинг), ғылыми зерттеулер және ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін жабдықтар қорларын
құру;
- ғимараттардың және құрылыстардың ... ... тұру ... ... ... және құтқару, апаттан кейін қалпына ... ... және ... ... ... ... ... медициналы;
- жер қойнауын пайдалануда барлық сатыдағы экология талаптарын сақтау;
- барлық құрылыс ... ... ... ... басқару
органдарымен мақұлдасу;
- АҚ-қа арнайы қызметкерлер мен ... ... ... ... дейінгі
мекемелерден бастап, тұрғын аймақтарын арнайы оқу ... ... ... күштері
АҚ-тың күштері әскери және бейбітшілік кезеңінде әртурлі АҚ іс-
шараларын өткізу үшін арналады және өміршеңдіктің ... ... ... ... ... ... олар үйретілген, қару-
жарақтармен, техникамен, жабдықтармен қамтамасыз етіліп ... ... ... болу ... АҚ ... ... ... АҚ-тың басшылары шешімімен жүзеге асырылады.
АҚ күштері мыналардан тұрады: АҚ әскери бөлімдерінен ... ... ... ... ... ... ... мен АҚ және төтенше
жағдайлар қызметтерінің жасақтары;
б) республикалық, облыстық, ... және ... ... ... ... емес ... ... келеді.
Әскери емес жасақтар АҚ күштерінің негізін құрайды.
Үкімет ... ... ... жүргізу кезеңінде уақытша ІІМ
- ішкі істер ... ҚМ ... ... ... ... авариялық-құтқару; авариялық-қалпына
келтіру, әскериленген және тағы ... ... ... ... ... ... бейбіт кезде зардап шеккен халыққа
тіршілікті қамтамасыз ... ... ... ... ... республиканың
шекарасында да және арнайы келісімі бар шет мемлекеттерде де ... ... ... ... білімін бағалаумен және
дайындығымен айналысады;
соғыс кезеңде зақымдану ошақтарында радиациялық және ... ... және тағы ... ... ... ... ... халықты
эвакуациялау шараларына қатысады, ... ... ... ... ... ... тапсырмаларды орындайды ... ... ... АҚ ... бөлімшелері ішінара азаматтық
персоналмен де құралады. Қорғаныс министрлігі Президент жарлығы бойынша
кәмелетке жеткен азаматтарды ... ... ... сонымен кейбіреулерін
АҚ жүйесінде қызмет атқаруға тартады, ... ... ... ... ... оның ... органдарының, АҚ ... ... ... бағынатын ұйымдардың шақырылған
контингентпен және ... ... адам ... толықтырады. АҚ
әскери емес жасақтары ұйымдарда, ... ... ... ... ... және ... болып бөлінеді. Құтқару
ұйымдары барлауға, іздестіруге және ... ... ... ... ... ... ... алғашқы медициналық көмек көрсетеді;
олар жинақталған құтқарушы отрядтардан, командалардан, ізденіс ... ... және тағы ... ... ... жасақтар
инженерлік барлау топтардан, жол-көпірлік командалардан, жарылыс жұмыстарын
жүргізетін топтарынан және тағы басқадан тұрады, яғни осылар жолды салумен,
қираған ғимараттарды ... т.б. ... ... ... ... тіршілікті қамтамасыз етуге,
құтқару жасақтарды күшейтуге арналады және медициналық, байланыс, қоғамдық
тәртіпті ... өрт ... ... және тағы басқа қызметтер болып
бөлінеді.
Жедел құтқару отряды жоғары дайындықта тұратын ... ... және ... ... ... ... ... енуге қиын
аудандарда іздестіру-құтқару жұмыстарын өткізу үшін, зардап ... ... үшін ... ... ... 8 ... толмаған әйелдерден, жүкті әйелдер
мен мүгедектерден және әскери ... ... ... ... тыс, ... қабілетті еркектер мен әйелдер алынады.
Азаматтық қорғаныс және төтенше жағдайлар ... ... ... орындау үшін және осы мақсатпен
күштердің және құралдардың дайындығы үшін республикалық, аудандық, қалалық,
облыстық АҚ және ... ... ... сонымен қатар АҚ басшысына тікелей
бағынатын қызметтер құрылады.
АҚ-тың эвакуациялық іс-шараларын ... ... ... және ... ... ... құрылады.
Жоғары оқу орындарындағы азаматтық қорғаныстың ерекшеліктері
Оқу орындарындағы АҚ ... ... ... ... ... мүмкіншіліктері мен ерекшеліктері
ескеріледі.
ЖОО АҚ басшысы - ректор. Ол бұйрығымен жоғары оқу ... ... ... ... ЖОО - да ... жұмысшының біреуі (мысалы,
алғашқы әскери дайындық мұғалімі) немесе АҚ ... ... ... ... ... бола ... Сонғы жағдайда оны ЖОО орналасқан аймақтын АҚ
басшысы үсынады; бүл, ... өте ... ... ... ... АҚ жоспары әзірленеді. Ол профессорлық-
мұғалімдік құрылымға және студенттерге хабарланады.
ЖОО-да, әдетте, қорғаныс ... ... ... ... ... санитарлық, авариялық-техникалық, қоғамдық тәртіпті сақтау
жасақтар қалыптастырылады. Оқу орнының құрамындағы тұрақты тұлға командир
болып тағайындалады. ... ... ... құрамына кіреді және
штаб өткізетін объектілі жаттығуға тартылады. ЖОО-да АҚ негізінде, өзінің
объектісіндегі адамдарды құтқару үшін ... ... ... да ... ... ... қорғаныс паналарында қызмет жасау үшін. Оқу
орнының практикалық ... ... ... қызметтер мен жасақтар
үйымдастырылады; медициналық, байланыс, РЗҚ мен ХЗҚ қорғаулары, ... және ... ... бекеттері, УЗ-ды, РЗ-ды, БҚ-ды ... үшін ... ... ... ... және ЖҚҚ, техника және басқа
мүліктермен ... АҚ ... ... қамтамасыз етілуі мүмкін.
Табельдік қорғаныс заттары жетіспегенде әскери бөлімдерден
немесе әскери оқу ... ... ... ... және ... қорғаныс
құралдарды қолдануға болады.
ЖОО-ның АҚ-тың бастығы және оның штаб бастығы басқа да жақын
орналасқан ... және ... АҚ ... ... ... және ... ... облыстық АҚ қызметілерімен өзара
қатынаста болуы керек.
Әр студент мыналарды үйреніп, өмірде керек кезінде ... ... іс - ... дара және ... ... ... мен тәсілдерін
қолдану;
-Тынысалу мүшелерін қорғайтын қарапайым құралдарды дайындау;
-Ауа мен ... РЗ, УЗ, ... ... аяқ ... үй ... ... ... ретінде пайдалана білу;
-Азық-түлік пен ішілетін суды заладан сақтандыру;
Киім мен аяқ киімдерді, дененің ашық ... ... ... ... ... ... барлау және дозиметрлік бақылау
құралдарымен жұмыс істеу;
-Радиациялық, химиялық бақылау ... ... және ... ... қызмет ете білу;
-АҚ нормативтерін тез және толық орындау;
-Жеке дәрі ... және ... да ... ... ... ... медициналық көмек көрсете білу;
-АҚ туралы басқа да деректермен білімін ... және ... ... ... әскери емес жасақтарына басшылық ете білу.
ТАБИҒИ, ТЕХНОГЕНДІК
СИПАТТАҒЫ ТӨТЕНШЕ ЖАҒДАЙЛАР
Төтенше жағдайлар деп ... ... өмір ... ... ... ... кері ... тигізетін және
қалыпты жағдайдан тез арада ... ... ... Олар ... ... ... өліміне, құралдар мен материалдық
құндылықтардың жойылуына және биоөрісіне нұқсан келтіруге әкеліп соқтырады.
Сондықтан осындай ... ... ... жою ... ... ... ... құтқару, кезекті күттірмейтін авариялық - қайта өңдеу
жұмыстарын жүргізуді талап етеді.
Төтенше жағдайлар үш ортада ... ... ... ... және ... ... ... бірге болуы мүмкін қарқынымен
(көлемділігімен) ... да, жеке (бір ... ... ... жергілікті, аймақтық және глобальды болып бөлінеді,
сонымен авария (сәтсіздік) ... апат ... деп ... ... ... деп те ... ... Арал қасыреті. Басты
белгілеріне шығынның ауырлығы және адам құрбандарының болуы жатады. Авария
деп көбіне адам ... жоқ ... ... Стихиялық, апат әдетте көлемді
сипатта болады, сондай-ақ, геолргиялық, гидрогеологиялық, атмосфералық және
басқа да ... ... ... ... өрттер, жаппай
көпшілік аурулар) көбіне техногенді сипаттағы авариялар мен ... ... ... ... ... тұрғылықты жерде көптеген
жағымсыз ... ... ... ... тірі ... (құстар, балықтар мен көптеген басқа жануарлар) әкеледі; олар
стихиялық құбылыстардан да, техногенді авариялардан да ... ... мен ... мінездемелерін, олардың зақымдану
ошақтарының ерекшеліктерін білмей, пайда ... ... ... ... алу және ... ойдағыдай жою мүмкін емес десе болады.
Зілзала табиғи ... ... ... ... ... ... дамуы байқалды. Жанар таулардың әрекеттері өсті, әсіресе жер
сілкіністер тым көбейді, ал топан су басу және қатты
дауылдар мен ірі ... ... ... сияқты. Бұл тенденция ескерусіз
қалмады, бірақ қауіп ... биік ... ... бәрібір көп
қабатты үй құрылыстарын, зияны зор ... ... салу ... Осы ... қауіпті аймақтарда адамдардың шоғырлануына
септігін тигізіп, ... ... ... ... стихиялық
апаттардың көптеген катастрофалық зардаптарын туғызуда.
- Қауіпті табиғи құбылыстарды себебіне және ... ... ... ... ... ... (геофизикалық) құбылыстар - жер сілкіністер,
жанартаулар атқылауы, жер және қар ... ... ... тән) ... ... ... құбылыстар-топан су басуы, цунами, өзендердегі
мұздың кептелуі, ... ... ... желдің әсерінен су деңгейінің
көтерілуі;
- табиғи өрттер - ... ... шым ... ... жаппай көпшілік аурулары (жұқпалы аурулардың кең ... ... ... ... ... ... ... қаһарлы құбылысы - жер сілкіну- жалпы (көбіне)
геофизикалық себептерден ... жер ... оның ... ... (соққы, қимыл) және жер бетіндегі діріл, тербеліс.
Бұның бәрі былай өрістейтін ... Жер ... ... ... орын ... қыртысы бір тұтас емес, оны литосфералық ... ... және ... ... ... ... және ... жағынан алғанда белсенді опырылу (уатылу)
аудандар қоршайды. ... ... ... ... болып жылына 1-
6 см жылдамдықпен түрлі бағыттарға жылжиды. Бұндай қозғалыстардың себебі -
Жер ... ... ... ... ... жер ... ыстық және қою сұйықтықтың баяу конвекция ... ... деп ... Бір ... жаңа сұйық зат төменнен ... ... ... ығыстырса, екіншісінде плиталар бір-бірін шеттерімен
жанай өтеді, ал тағы ... бір ... ... ... үстіне мінгесіп
оны төменге батырып жатады. Тақталардың ... баяу ... ... ... ... ... ұлғаюына әкеледі де оларды арттыра
түседі. Енді осы кернеулер ақыры жер ... ... үшін бір ... ... ... Түрткі ретінде келесі физикалық процесстер болуы мүмкін:
ай және күн тартысымен ... су ... күн ... ... орнынан жылжуы; жер субядросының қозғалысы бірқалыпты еместігі
(элипс бойынша жылжуы); басқа ... ... адам ... ... ... бір-бірімен үйлесіп келуі.
Тереңдіктегі тектоникалық күштер әсерінен орасан зор қысым ... ... ... ... ... ... жер ... дүмпітетін
және бетін дірілдететін жер сілкінудің көзін пайда етеді. Қатты күштердің
әсерінен күштену, қозғалыс пайда болады, жер ... ... ... ... ... ... жер түйдектерге айналады. Жарылыс
айтарлықтай лезде болатын қатты соққы сипатында, немесе бір ... ... ... Жер ... ... ... бәсеңдетіледі.
Ол жер қабатының қалыңдығында серпінді толқындар туындатып, солар
арқылы жер бетіне жетеді де, қирату себебі болып, бара-бара сейіледі.
Жер астынан дүмпу ... ... ... жер ... ... ... ... жиналған энергияның ытқып шығу процесі өтетін жердің қалың бір аумағы
болып табылады. Ошақтың ортасынан шартты түрде гипоцентр деп ... ... ... жер ... ... ... ... деп
аталады. Гипоцентрден тұс-тұсқа бойлай және көлденең жайылатын серпінді
сейсмикалық толқындар, ал ... ... ... ... үстінгі
сейсмикалық толқындар таралады. Күшті жер сілкініс кездерінде жер қабаттың
(топырақ) тұтастығы бүлінеді, жер ... жер ... ... ... Жер сілкіну қағида бойынша, пайда болған кезіне дейін, ... ... ... ... дыбыстар шығарады. Эпицентрге жақын
жерде қатпарлы шоқы үйіндісінің опырылғанындай қатты дыбыстар ... гөрі ... ... ... ... ... жарылыстың
гуіліне ұқсап кетеді.
Жер қойнауындағы дүмпулердің нәтижесінде бірнеше секундтың ... ... ... жер қыртысының бір учаскелері көтерілсе, ... ... ... ... ... бірнеше метр төмен түседі, ал
кейбір учаскелер басқаларына қарағанда ... ... да ... мен ... ... ... ... жол рельстері иіліп үзіледі.
Ағаштар бұтақтарын жерге тигізе теңселеді. ... ... ... ... ... ... ... Газ және электр
желілерінің бүлінуінен өрт шығады. Тауларда опырылып құлау және ... ... да ... ... астында жер сілкінгенде орасан зор толқындар - ... ... ... ... ... пайда ететін, биіктігі 60 метрден асатын
цунами тіркелген. Жер сілкіну адамдарға ... үрей ... ... Жер ... ... де, ... да болып тұратынын
бақылаулар көрсетеді.
Жер ... ... ... ... километр мен бірнеше жүз
километр арасында өзгермелі. Екі негізгі сейсмикалық белдеу ... ... ... - ... ... белдеу; бұл Португалия, Италия, Грекия,
Туркия, ... ... ... және әрі қарай Малайзия архипелагын
қамтиды; Тынық ... ... ... ... ... Қиыр ... Сахалин және Курил аралдарын қамтиды (Жер шарының сілкіністерінің
90% осы белдеуде өтіп ... ... ... ... Қызыл-Орда,
Шығыс Қазақстан, Маңғыстау, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстары
сейсмикалық қауіпті аймақта ... ... ... ... деп ... тереңдігін,
магнитудасын және жер бетіндегі қарқындылығын айтуға болады.
Жер сілкінудің ошағы әрқилы терендіктерде, көбінесе 20-30 ... жер ... ... ... ... ... ... тереңдіктен шығатын қимылдар байқалады.
Магнитуда жер сілкінісінің жалпы энергиясын сипаттайды. Ол
эпицентрден 100 км ... ... ... ... ... ... ... амплитудасынан (топырақ теңселу ауытқу ... ... ... ... ... ... ... магнитуда (М) ноль
мен тоғыз сандардың арасында өзгереді. Егер Магнитуда бірлікке арттса
топырақ ... он есе ... ... жер ... ... ... есе артады. Оны түсіндіру үшін мынаны көрсетеміз.
Түсіндірме:
М- магнитуда;
X- жер тербелісінің амплитудасы (микрон өлшемінде).
Олай болса:
М=lgХ, Х=10М;
Егер М2=М,+ п, онда: ... ... сан ... ... ... п= 1, Х2= 10 ... ... энергияның қарқындылығы баллмен өлшенеді. Ол
ошақтың ... ... ... топырақтың геологиялық
құрылысына және басқа да факторларға байланысты болады. ... ... яғни жер ... ... ... ... ... М8К-64
бағанасына сәйкес, жер сілкіну 12 градацияға - баллға бөлінеді. ... ... ММ ... қолданылады. Жер қыртысында пайда болған негізгі сызат
(жарық, жарықшақ) тереңдікте тоқтап қалуы немесе жер бетіне шығуы ... ... ... ... ... ... барады (ірі сілкініс).
Сілкіну ауданның радиусы орта қарқындылығында 5-15 км, ал ... ... 50-160 км ... Көлемді сейсмикалық толқындар ... 3-8 км/с ... ... ... ... - 2-5
км/с.
Жер қыртысының қозғалысын сезетін аспаптар, сейсмографтар, оның
болмашы ... ... ... ... 1-2 ... әлсіз жер сілкінуді
адам сезбейді, оларды аспаптар ғана ... Олар ... ... тұрады. 4-баллдық жер сілкінісінде ... ... ... ... және ... сылдыраған дыбыстар естіледі; 6-баллдық (күшті)
сілкінуде қабырғадан картиналар құлап, сылақтардың ... ... ... ... ... ... ... 7- баллдық (өте
күшті) сілкінуде тасты үйлердің қабырғаларында жарықтар пайда болады, нашар
үйлер қирайды; 8-баллдық (қирататын) сілкінуде ... ... ... ... 10 ... ... сілкінуде құрылыстар толық бұзылады,
темір жол ... ... жер ... ... пайда болады, көшкін,
опырылып құлау ... ... орын ... 12-баллдық сілкінуде ешқандай
құрылыс шыдамайды, жерді үлкен жарықтар ... ... ... ... ... саны өте ... су ... (сарқырамалар) пайда болады,
өзендер ағысы бағытын өзгертеді. Осылайша, жаппай көпшіліктің зардап шегу
ошақтары жер сілкінісі 7-8 ... ... одан да ... ... ... алады.
Жер сілкіну оқиғаларын жыл бойынша планетамызда болатын жиілігі
және ұзақтығы ... да ... ... олар да ... ... ... 11-12 баллдық жер сілкінулер жылына 1-2 ғана рет болса,
олардың ұзақтығы 30 секунд пен 90 ... ... ... ... ... алатын аумақтар (6 баллдық сілкінуден бастап қосқанда) радиусы 80-
160 км-ге ... 7-8 ... ... 10-30 ... өтіп, жылына 100-
150 рет болады. ... жер ... ... 5-6 ... ... 8000 ... орын ... ұзақтығы 5 секунд. Яғни, жер
сілкіну - бұл ... жиі және ... ... ... 1999 ... адам құрбаны мен орасан қиратулар әкелген жер ... ... және ... ... ... жер ... ... 100 мыңға
таяу сілкіністер өтіп жатады.
Жер сілкінісі басқа да ... және ... ... ... ... ... ... су басуына (бөгендер мен
бөгеттерді бұзу арқылы), өрттерге (мұнай қоймаларын ... ... ... ... әсер ететін улы заттарды ашық ... ... ... ... ... ... заттарды
қоршаған ортаға шашырататын атом электростанциялардағы апаттарға және ... ... жер ... ... ... ошағында болатын салдарын
еске түсіреді.
Ғылым және техниканың ... ... ... жер
сілкінісінің болуы мүмкіндігін алдын ала білу ... бір ... осы ... ... ... және ... өткізуде.
Белгісіздік (көп ұштық) шарттарының көп болуының салдарынан сілкіністі дәл
болжау өте сирек кездеседі. Дегенмен, жер ... ... ... ... ... ... ... жатады. 10-30 км тереңдікте жердің
кейбір орындарында әрқилы ... ... ... ... ... ... жер қыртысында жарықша сызаттар пайда болса, сол
магма сызаттар арқылы ... ... зор ... ... жер бетіне
төгіледі. Бұл процесс барысында су ... жэне әр ... ... бөлініп
едәуір қысыммен жолында кездесетін бөгеу нәрселерді айдап ұшыртады. Жердің
бетіне шыға магманың бір ... шлак ... ... лава ... ағады.
Шлактар, пемза, күлі, тау жыныстары шыққан жердің айналасында ... де ... ... тауды құрайды. Осындай тауды жанартау деп
атаған. Оның түрі көбінесе конусқа келеді.
Құрлықтың беті мен ... ... ... ... мен ... ... боп,
тау жыныстары пайда болады.
Магманың жоғары көтерілетін өзегі вулканның көмейі деп аталады,
көмей кратермен аяқталады. Газдар мен су буы, ... ... ... ... және атқылап шығатын тастар, магма сол кратер арқылы жер бетіне ... күлі ... ... түзелетін лаваның өте ұсақ бөлшектері болып
табылады. ... ... ... бір ... ... айналасына шөгіп,
қыстақтарды басып қалады; келесі бөлігін жел жүздеген километр ... ... ... ... ... ... ... деп атайды. Тефраны
қатып калған лаваның сынықтары құрайды. Сынықтардың ірілерін таужанардың
бомбалары дейді, ... ... ... ал ең ... күлі ... Вулкан күлі әдеттегі отын жанғаннан кейін алынатын күлге
ұқсамайды.
Тефраның ... ... мал, ... ... жоюлуына, ал кей
кезде адам құрбанына әкеліп соғады.
Вулкан атқылаған кезде жер ... гуіл ... ... ... ... ... Егер ... дейін жанартауды қар мен мұзбасып
жатқан болса, ... лава ... ... ... ... араласқан су өте
күшті лай тасқынын туғызып, ол беткейлерді ... ... зор ... ... ... бар бұл ... кездескен ірі тас кесектерін
қозғалтып өзімен бірге ... ... де ... одан ... ... ... және елді ... жерге көшіру бұндай кезде
ауырлана түседі.
Жанартаудан шыққан газ бен су булары шыжып ... ... ол ... ... ... ... ... 40 км-ге,
температурасы 1000°С-дейін баратын жылжыған ыстық дуал ... ... ... аз ... ... ... суға ... кетеді. Лава
ағынының температурасы да 900-1000°С-қа жетеді, бірақ оның жылдамдығы тау
конусының еңісіне байланысты; көбіне олі км/сағ ... ... өте улы, адам ... ... ... газтектес қоспаларының шығуымен ұштасады - күкірт тотықтары, ... ... және ... ... ... газдары – бәрі өте
биік концентрацияда таралады. Бұл газдардың бөлінуі ұзақ ... ... ... ... ... тоқтатса да, жалғаса беруі мүмкін.
Мексиканың оңтүстігіндегі 1943 жылы жүгері егістігінде басталған
вулкан бес күнде биіктігі 160 м ... ... ... ... етіп 1952 жылы
сөнді; бұл кезде оның биіктігі 2800 м бодды. Ең биік ... ... ... Шоқысы- Камчатка түбегінде орналасқан. Әлденеше рет ... 5 мың жыл ... оның ... 4750 м-ге ... 1975 жылы ... ... ... ішінде бірден жаңадан сегіз вулкан пайда болды.
Күл бұлты 10-15 км ... ... ... ... күл 200-250 ... басты. Кавказ тауларының ең биік шыңы - ... ... ... ... Бір ... ұзақ ... бойы газ, ... шығады, жарылыс болады, тас ұшып жатады, бірақ тұтқыр лава жер
бетіне ... ... ... ... Басқаларында лава сұйық болып,
газдар күшті жарылыссыз-ақ, оңай бөлініп шығады. Конусы аласа, беткейлері
түйетайлы болып ... де ... ... лава кең ... ... беткейлерді бойлай құйылады да, толқындатып жатады. Мысалы Гавай
аралдарындағы Килауза атты вулканның биіктігі 300 м, ал ... ... км. Оның ішін ... ... лава ... лава ... түзген.
Ғалымдар вулкандар атқылауын зерттеу нәтижесінде литосферада
бірнеше ондаған километр ... ... ... ... мен
қасиеттері жөнінде мағлұматтар (мәліметтер) алады. Жер сілкінетін және
жанартаулар ... ... ... ұштасып жатады. Мұндай ... ... ... ... өтеді. Пайда болу жағдайына қарай
жанартауларды төрт түрге жіктеуге ... ... ... түрдегі вулкандар
мұхит тақтасы құрлық тақтаның астына киістіру нәтижесінде пайда ... ... ... ... ... ... ажыраған
кезде сызаттарда төменнен көтерілген лава жиналады. Бара-бара жиналған лава
жер бетіне ұмтылады. Екінші түрдегі вулкандар рифтолық ... ... ... - жер ... ... ... Бұл ... мантия мен жер
қыртысының арасы адыраяды. Үшінші-жер ... ... ... ... ... - мұхит табанындағы кейбір жекелеген жерлерінде
"ыстық нүктелер" пайда болады, тау жыныстары ... ... лава ... шығады.
Әрекетіне байланысты жанартаулар белсенді, ұйқыға кеткен және
сөнгендер бөлінеді. Белсенді ... саны 900-ге ... ... ... адамзат тарихы басталған заманда атқылағандары жатады. Сөнгендерге
осы уақытта ... ал ... ... - ... ... көрсеткен, бірақ атқылауға бармағандары жатады.
Жер көшкіні (шөккіндер)
Гравитация күшінің әсерінен тепе-теңдікті ... ... ... ... ... ... қарай сырғып барып орын ауыстыруы,
шөккіндер деп аталады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... антропогенді себептері. Табиғи жолда шөккіндер ... ... су орып ... ... құламаның тіп-тік жарға айналуынан,
жауын-шашын және жер асты суымен аса ылғалдану себебінен жыныстардың ... жер ... ... ... орын ... ... шаруашылығына байланысты ) себептерге ... ... ... аса көп суару, жолдар жасағанда геологиялық ... ... ... алу, тағы ... ... және ... ... жүргізуі
жатады.
Көбіне шөккіндер көктем немесе жаз мерзімдерінде баурайдың еңкіші
20°-тан көп, және ... ... ... ... болса кездеседі.
Шөккіндердің артуына баурайды құраған материалдар (мысалы, құрамы ... ... ... ... сол ... ... кесіп өтсе қосымша
себепкер болады.
Тау жыныстардың сырғуы баяу да ... ... ... ... ... Аса ... балшықты жыныстардың шөккіні, тас, қар
және басқа қатты материалдармен ... ... ол ірі ... ... соғу ... ... Өйткені дәл осындай жағдайда
шөккіннің жылдамдығы өте биік, іс лезде өтеді. Ірі шөккіндер әдетте ... ... ... ... ... ... олардың қалыңдығы
10-20 метрге барады. Кейде шөккінге ұшыраған материал біртұтастығын сақтап
жеке біртұтас дене сияқты қозғалады. Сырғыған ... ... ... ... ... ... метрді құрайды.
Әрине, шөккіндер құбылыстары осындай салмақтары мен жылдамдылығы
арқылы адам ... оның ... ... ... Олар ... ... ... су қойма бөгеттерді ... ... ... елді ... ... ... ал ... тау
суларына бөгет болып тау көлдің пайда болуына ... ... ... ... ... ... су жиналу барысында талай жерді басып
кетеді, ... көл ... ... ... ... да ... ... топан
суына айналады. Памир тауларында 1911 жылы күшті жер ... ... ... 2,5 ... ... материал Мургаб өзенді тасалады да
ұзындығы 54 км, тереңдігі ЗООм шамалас көлді түзді. Көл астында Усай, ... ... ... ... ... ... шөккіндер аса қауіпті. Кейде ... ... ... ... ... ... - ... бет жағында
сызаттар пайда болуы, жол үстінің және жағалаудағы бекіністердің жарылуы, •
ағаштардың, телеграф бағаналарының қопарылуы. ... ... ... ... ... ... алу үшін өте ... Шөккіндерді айыра
білсек олар ескі және осы заманғы, кіші-гірім дөңесті және ірі дөңесті,
жыныстар блогы ... ... ... ... және ... құлайтын,
тағы да басқа түрлеріне бөлінеді. Жасанды топырақ ... ... ... үйінділерді, террикондар (кеннен ... ... ... мен тау ... ... ... болады.
Сел тасқыны
Сел тасқындары көбіне кенеттен басталады. Кішкене тау өзендерінің
бассейіндерінде және ... боп ... ... минералды бөлшектердің,
тастардың, тау жыныстар сынықтарының концентрациясы өте биік болып.түзілген
лай судың ағындары деңгейін күрт ... ... ... сел ... толассыз жауған нөсерден, сирегірек
сырғыма мұздақ немесе маусымды қар жамылғысының күрт ери ... ... өзен ... ... ... пен шөп-шаламның көп түсуі салдарынан
пайда болады. Жанар тау ... ең ... сел ... ... ... тау ... ... үлкен көлемді көлді түзеген ( ... ... ... тау ... ... үйіліп қалғандары,
немесе шөккіндер болғанда өзен арнасын бөгеп-морена көлін ... ... ... ... өтуі де ... қирату күші бар сел бір ... ... ... ... ... миллион текше метрге дейін жететін (домалата ... ... ... ... 3-4 м, ... 100-200 ... ... таудан төмен қарай жылжытады.
Басқа тасқындарға қарағанда әдетте ағыл-тегіл емес, сел ... ... ... ... ... ... 1-3 сағаттай
болады. Селдің жылдамдылығы әдетте 2,5-4,0 м/с аспайды, бірақ су бөгетті
бұзып - жарып ... ... ... оның ... 8-10 м/с және одан ... ... мүмкін. Селдің алдыңғы шебі биіктігі 5-15Ц, кейде 25 м-ге ... "сел ... ... тасқыны эрозиялық механизм арқылы туындағанда алдымен су
ағыны жағауларындағы қиыршық тас пен құм, шөп-шаламды, ... ... ... орып ... де өзін осы бос ... ... ... процессті сельдің түзілуі деуге болады. ... ... - ... ... ... су жиналуымен тау жыныстарының бара-бара ... ... ... ... қатар, бір мезгілде өте береді. Бір
кезде шегіне жетіп сел массасы бөгеуді ... ... ... ... ... болуы әбден ылғалданған тау жыныстарының және қар
мен мұздың өзен ... ... ... ... ... ... факторларының қауіптілеріне әсіресе су ... ... ... және ... жыныстарды есепсіз жинап
қоюы жатады. Су әр-түрлі үйінділерді (ұзақ жаңбырлар кезінде) батпақ ... ... ... ... ... ... ... байланыссыз және байланысты болып
бөлінеді. Байланыссыз селдерді жасайтын - қатты заттар қосылыстар бар ... ... ... - судың негізгі массасы қою боп, ұсақ дисперсиялық
бөлшектермен ... ... ... ... қауіптілігі - тек оның бұзу күшінде ғана емес, сондай-ақ,
оның кенеттен келуінен де ... ... ... ... ... ... қаттылығы, құрамының тұтастығы, шапшаң қозғалып, жөңкіле
ағатындығы болып табылады. Кедергілерге ... ... сел ... ... өтіп, өз күшін жоғалтпай, қайта үдете түседі. Сел халық шаруашылығы
объектілеріне, елді ... мен ... ... ... суармалы
жүйелерге, темір жол мен тас ... өте ... ... ... ... ... ... қатер төндіреді. Мұндай жағдайда дамбы (бөгеу) түрінде
жасалған жағалаудағы ... ... ... бола ... Мүжіліп
түскен тау жыныстарын ағызып әкелгенде, сел ... ... ... ... ... жылы ... сегізінші түнінде Алматы қаласына тау жақтан
лай, тас, қүм, қар араласқан массаны қуатты су айдап келді. Бұл ... ... ... ... құрылыстарымен бірге адамдар, жануарлар, жеміс
және ... да ... ... ... ... ... кіріп,
көшелерді құтырған көлге, қираған үйлерді ... ... ... түн ... ... түсті. Айтып жеткізе алмайтын көмек сұраған
дауыстар естілді,бірақ ешкімге көмек көрсетуге мүмкіншілік болмады. ... ... ... мен ... ... ... ... әкетілді.
Күтпеген апат тек таңертең ... ... ... мен адам ... көп болды. Тасқын қаланы, ені 200 метрлік ... ... ... Тас, саз ... ... ... ... 2 млн.м3 -ді құрады. Бұл
сел Кіші Алматы өзенінің жоғарғы жағында ... ... ... ... ... Кіші Алматы өзенінде дер кезінде селге қарсы жүргізілген шаралар Алматы
қаласын 1973 жылдың шілде айында қайта ... сел ... ... ... ... басқа да көшкіндердің жылжуы сияқты гравитация тартысы
қар арасындағы ... ... ... ... ... ... Қар ... бастай отырып, барлық жаңа қар массаларын, тастарды және ... ... тез ... ... ... ... көшкін
қардың ұсақ кристалдары мен ауаның араласуымен сипатталады. ... ... ... ... жете қар өз қозғалысын тоқтатады.
50°-тан көп құлама тіктілікте қар өздігінен жайғана төмен ... қар ... ... болу ... ... ... ... болуына
ең қолайлы жағдай - 30-40° тігімен орналасқан, майда шөптер ... ... 30 см ... өсуі ... Көп нәрсе ескі жатқан қар
жамылғысына және жаңа қар басу қарқындылығына байланысты болады. Егер ... ... 0,5 м қар ... ол, ... ... ... ал осы ... 10-
12 сағатта болса қар көшкіні әбден мүмкін. Жылдамдығы 7-8 м/с-ге жететін
жел тұрса, ол көшкін қар ... 10-15 см ... ... айтқанда
жел көшкін болу мүмкіндігін арттырады. Әсіресе қарлы борандар қардың бір
жерге көп ... ... ... бола ... Өте маңызды факторларға
ауа температурасы жатады. Қысты күні жылы ауа райында (0°С) ... ... ... қар ... босандығы жоғарлайды және не қар
көшкіні жүреді, не қар ... ... ... ... басталу
мерзімі ұзарады. Көктемде жылуымен бірге сулы қар көшкіндер болу мүмкіндігі
өседі.
Қар көшкіннің әрекетіндегі ... ... мына ... ... ... ... ... 100 м/с дейін жетуі
мүмкін; құрғақ қар көшкіннің тығыздығы 200-400 кг/м3, және сулы ... кг/м3 ... қар ... ... ... анықтайды, сондай-ақ, бұл
тазалау еңбек күші көлеміне белгі етеді; кідірікте 10-15 м қар ... ... ... ... ... параметр ретінде
қызмет етеді, бұл жерде қар өте тығыз келеді; көшкіннің түсу қайталануы әр
түрлі-жекеленген ... қар ... ... 15-20 рет ... ... ... көпжылдық максималды мәнмен алғанда жету ... осы ... ... ... ... көшкіні қимыл типте қар арнайы қаналдармен жылжиды, ал ... ... ... аумағында шөккін тәрізді болады; секіргіш типте ағу
қаналында кездесетін тік жартастардың қар жерден ажырайды және ... ... ... ... ... ... ... бетімен немесе қардың төменгі қабат
бетімен жылжуы мүмкін.
Қар ... елді ... ... және ... ... ... темір және автожолдарына, ... ... ... ... ... нұқсан келтіре алады. Кей
жерлерде қар көшкіні 100 жылда 1-2 рет-ақ ... ... ... ... орналасқан 200-300 жыл бойы тұрған ел ... ... ... ... ... ... ... боран, құйын, қар басып қалушылық, мұз тұру)
Метеорологиялық сипаттағы табиғи ауыртпалықтарға қатты тұратын
желді ( ... 25 м/с ... ... ... ... шашынды (12 сағат
арасында 50мм немесе одан көп ... ... ірі ... ... ... ... 20мм және одан да үлкен), күшті қар жаууын (12
сағат арасында 20 мм ... одан көп ... ... ... ... 15 м/с көп ... шаңды және құмды борандарды, вегетациялық
мерзімде ауа температурасының күрт ... ... ... ... ... ... ... аптап ауа-райын жатқызады.
Ауадағы желдің жылжуы үшін 12-баллдық Бофорт бағанасы ... зор ... күші бар және ... ұзақ ... ... ... м/с ( 117,3 км/сағ) асатын, яғни 12баллды жел. Сондай-ақ дауылдар ... ... ... ... ... пайда болатын тропикалық
циклондарды да айтады. Қиыр Шығыста, Үнді ... ... ... ... ... деп атап ... Тропикалық циклондар желдің
жылдамдығы көбіне 50 м/с асып ... ... мен ... ... жауын-шашынмен бірге жүреді, мұндай нәрселер жиі ... ... ... де ... ... болған апат аумағындағы қиратуына салыстырмалы
түрдегі кішігірім дауылды желдің территориясындағы қиратуды қоссақ, ... ені ... ... ... ... ... Тайфундардың
қирату жолы әдетте 15-45 км құрайды. Дауылдың орташа ұзақтығы 9-12 күн.
Борандар ретінде Бофорт бағанасында 8-11 баллды желдер саналады. Күшті
борандар ... ... ... деп те ... ... ... 15-30
м/сек жетеді. Тасқынның ұзақтығы -бірнеше сағаттан бірнеше тәулікке дейін,
ені оннан жүз километрге дейін ... Олар да, ... ... жүреді. Кейде кенеттен басталатын күшті желдер ... ... ұзақ ... ... жылдамдығы 10 минут арасында Зм/с-ден ЗОм/с
дейін күрт көтеріледі.
Кейбір дауылдар апаттың қуатты күштерінің бірі ... ... ... ... әрекетінде жер сілкініске жол бермейді. Олар өзімен бірге
орасан зор энергия ... ... ... ... бір ... ... ... 36 миллион тонналық ядролық жарылысқа тең! Дауылды жел ... ... ... ... құрылыстарды құлатады; егінді алқаптарды
суырып, электр желілерінің сымдарын үзеді, бағаналарын жығады; ... ... ... ... ... суға ... түрлі
техногенді аварияларға себеп болады. Дауыл бөгендер мен бөгеттерді бұзып су
тасқынға алып ... ... ... ... ... фабрика
құбырларын құлатқан, кемелерді құрлыққы шығарып тастаған ... ... ... тараған дауылды желдер биіктігі 10-12м немесе одан ... ... ... алады.
Қыс кезінде боранды желдер орасан мөлшердегі ... ... ... бір ... алып екінші жерге ауыстырады. Қар ... ... ... борандар кейде нағыз мәнінде апатқа айналады: ... ... қар ... ... ... ... 4 қабатты
үйлердің шатырына дейін жетіп ... ... ... ... ... ... жүйелері, электр-, су-, жылу беретін желілер ... адам ... ... де ... ... ... ... жолы (ені)
салыстырмалы түрде үлкен емес - ондаған километр. Жаз ... ... ... ... ... ... сел ... және шөккіндерге
себеп болатыны түсінікті.
Тозаңданған немесе құм дауылдары шөл және ... ... ... ... ... ... аймақтарды көміп тастай отырып, топырақ пен
құмның орасан массасын (миллиондаған ... ... ... ... ... ... ... Далалық алқапта осындай жағдай
әдетте жер ... ... ... кезде болып тұрады.
Температураның кенет төмендеп кетуінен қар жауып, боран соғуы мұз
тұруға - ... мен ... ... мұз ... ... қар ... ... Мұз тұру мынадай түрлерге: көк тайғақ, қатқақ, ылғал қар
мен қатқан қардың қабаттануы болып ... ... мұз тұру ... беру ... үшін ... келеді - олар үзіледі, көбіне транспорт
жұмысы да тоқталады.
Ауа қозғалыс қатарына құйындар да ... ... ... ... ... формасы, мөлшері жағынан ауа қозғалысының ең кіші түрі, ал
айналу жылдамдығынан ең ... ... Ол тез ... дәу ... ... піл ... елестетеді. Бұл әрекетте ауамен бірге су, құм,
шаң бөлшектері суырылып аспанға көтеріледі.
Құйындар көбіне ыстық ауа райында және ... ... ... яғни ... ... қабаттарында тұрақсыздық байқалғанда.
Олар су айдын үстінде, сондай-ақ, ... да жер ... ... ... әдетте пәстегі жауынды бұлттан, кейде ашық ... ... ... ... бұршақпен, ерекше күшті нөсермен ере жүреді.
Құйынның пайда болатын уақыты мен тұрақты жері ... ... ... ішкі ... әдетте бос болып келеді, шеңбері
көлденеңінде ондаған метрден ... ... ... ... ... ... ... және жылдамдығы 200
м/с ( 700 км/сағ.) жетуі де жиі кездеседі. Тығыздау келген құйындардың
қабырғаларының ... ішкі ... ... ... аз, аздаған
метрмен өлшенеді, бостауларында- керісінше. Құйынның өзі сорғыш сияқты
бұлтқа қарай әр ... ... ... мен ... және тағы ... ... ... қабырғамен жылжытып тартып немесе ... ... ... ішкі ... перефериясындағына қарағанда қашанда төмен;
физика тұрғысынан алғанда, қысымның осындай едәуір айрмашылығы ... ... ... ... Жылжи отырып құйындар заттарды ондаған
километр қашықтыққа алып ... ... ... біртұтас түрінде жылжу
жылдамдығы шамада 50-60 км/сағ, ал орташа ені 350-400 ... ... ... ... көл мен ... ... ... Кішігірім көлді кесіп өткенде құйын оны толық ... ... ... ... ... бірі ... секіруі. Жермен келе
жатып ол уақытша ауаға көтеріліп, жерге тимей кетеді де қайта төмендейді.
Қуатты құйындардың ... ... ал ... эффекті
адамдарға әсер еткенде суреттеуге келмейді. Ауаға көтеріліп бірнеше шақырым
жерге автомобильдер, кішігірім ... ... ... ... ... ... өндіріс ғимараттары, коммуникация желілері
де зақымдануы ғажап емес. Теңіздерде көтерілген құйындар құрлыққа шыққанда
күшін бәсеңдетпей ... ... ... ... ... ... шаруашылыққа едәуір нұқсан келтіретін және адам
құрбандарына соқтыратын топан су басу жөнінде болмақ.
Жергілікті аумақты ... су ... ... ... теңіздердің
деңгейі көтерілуден, су қоймаларының ... ... тау ... ... ... ... жатады. Бұл оқиғалардың себептеріне көл-
көсір жауын-шашындар, қардың үсті-үстіне ... сең ... ... ... ... ... болатын жер сілкіну, кейбір теңіздер ... ... ... белгі бір замандарда оқта-текте өздігінен көтерлу
құбылыстары жатады.
Заманғы уақытта да, жуық ... да ірі су ... ... ... еш көрінбейді, анда-санда оларды сәл әлсірету ... ғана ... ... ... ал ... тек оның ... ... жұмыстардың түрлері көзделеді.
Су тасқындардың тікелей келтіретін нұқсанына тұрғын үйлер мен
өндіріс ғимараттардың ... ... және ... ... ... және ... ... істен шығуын, мал және ауыл-
шаруашылық өсімдіктердің жойылуын, ... ... ... ... ... жарамсыздыққа ұшырауын т.б. жатқызуға ... мен ... да ... ... ұшырайды, жердің қабаты әр
түрлі ... ... ... мен ... ... ... халықты және материалдық құралдарды көшіруге,
зардап шеккен ауданға түрлі қажет ... мен ... ... ... жеткізуге жұмсалған қаражат, апат алқабында шығатын түрлі
өндіріс өнімдерінің ... елді ... ... ... күрт ... Әдетте, су басып қалған аумақтарда (жалпы басқа да стихиялық
ауырпалықтар ... ... ... ... эпидемиясы таралады. Айтса да,
су басушылықпен өрттердің пайда болуы қатар жүретінін ... мұз ... мен сел ... ... олардың су
деңгейі көтеріліп жанжақтағы кең жазық аумақтарды су астына ... ... Мұз ... мен сел ... бір ... ұқсас, бірақ мұз кептелген
кезде (қыс аяғы және көктем мерзімі) өзен ағысын ірі мұздақтар ... ... (қыс басы ... өзен ... жұмсақ, болбыр мұздар
жиналады.
Мұз кептелудің себебі өзеннің мұз жамылғышы ... ... ... ... жылжыған мұздақтар әлі өзен ашылмаған жерге келіп
тоқталады. Бірақ су беті жылжамдығы айтарлықтай ... ғана (0,6-0,8 ... одан да көп) ... бір жерге үйіліп өзенді бөгеп тастайды.
Ал сел тоқтау үшін су ішіндс мұз бөлшектері ... ... ... су ағысы мұз жамылғыштың астына айдап кіргізуі қажет. Су жылдамдығы
бұл ... ... 0,4 м/с аз ... ... ... және сел тоқтау басталу процесстеріне өзеннің ... ... ... ... ... ... ... таяздау және
ірі тас кесектері бар орындар көмектеседі.
Мұз кептелу - қысқа мерзімді құбылыс, ол суды жоғары деңгейде ... 1,5 ... ... ғана ... тұра ... Сел ... кезінде су
деңгейі 3 тәулік ішінде көтеріліп, сол қалыптан 10-15 ... ... ... кездерде кең алқаптар су астында қалады, өзен жағауларында
биіктігі 15 м жететін мұз үйінділері өсіп ... ... қыс ... ... айналаға жайылған су мұзға
қатып, қосымша күрделі және ыңғайсыз жағдайларды тудырады. Кептелу мен ... ... ... Ресей өзендерінде көптеп кездеседі
Өзендердің теңізге құйылатын сағаларында, сондай-ақ үлкен
көлемді ... мен су; ... ... жел ... ... ... көтерілуі байқалады; бұл нагон құбылыстары, яғни су ... ... ... мағынада. Басты рольді бұнда ... жел ... ... Егер күшті және ұзағынан тұратын жел болса, мысалы ... ... 25 м/с ... ол ... ... соқтырады. Әсіресе, үлкен
өзендерінің су бетінің еңістігі аз бола өзен тереңдігі айтарлықтай жағдайда
нагон толқындары ағыстың жоғарысына ... ... ... да ... ... ел ... өнеркәсіп және транспорт объектілері, ауыл
шаруашылық егінді ... мол суға ... ... олар су ... тәуліктер бойы жатады.
1990 жылы, мамыр айының 3 және 11 күндерінде Орал ... ... ... ... жерден бастап күшті жел кері қарай айдады. Сондағы
өзеннің екі жағындағы құрлықты 20 км ... су ... ... көзі ... ол ... түбінде. Цунами 90 ... су асты жер ... ... туындайтын ұзын толқындар.
Олардың пайда болу механизмі әлі ... ... ... ... ... ... бір нәрсе, осындай толқындардың пайда болуы үшін мұхит ... ... ... да бір ... туындаған цунами бірнеше мың километр
азаймастан өтуі ... бұл ... ... бойы ... ... ... ... 150-300 км). Мұндай ашық теңіздегі толқындарды
кемелер байқамайды да, ал толқындар едәуір ... ... ... Толқын биіктігі аласа.
Бірақ, таяздыққа жетіп, толқын тез арада баяулайды да оның шебі
көтеріледі. Осыдан ... ... бар ... тап ... ... ... ... 5-20 м, кейде 40 м дейін биіктікке ... ... тек ... ... келмеуі де мүмкін, оның артынан бір қатар
толқындар аралары 1 ... өте ... ... ең ... негізгі толқын деп
саналады. Цунами басталар алдында су жағалаудан ... да ... ... Сонан соң едәуір қашықтықтан бастап толқын өз бойын көтереді. ... ... су ... алдына ауа толқындарын салып гүрілдеген дыбыстарды
шығарады.
Орман және дала өрттері
Табиғи өрттер деген ұғымға орман, дала және ... ... шым ... және жер асты ... ... ... ... зиян
келтіретін және адам құрбандарына себеп болатын өрттің кең тараған түрлері
болып орман және дала өрттері саналады. Бұл өрттер ... ... ... олар жыл ... ... ... ... орай, өрттің 90-97 % адамның
кінәсынан басталады. Болған 100 ... тек 3-7 ғана ... ... ... ... шым ... ... жану себебінен пайда болады.
Көктемде негізгі себебі-ауылшаруашылық өрттері; бұл өрттерді ескі және арам
шөптерді құрту үшін, ... күл ... ... ... ... тазалағанда, яғни ағаш дайындаған орындарда кесілген қалдықтар мен
діңгектерді жою үшін жүргізеді. ... мен ... ... алауды дұрыс пайдаланбайды, темекінің қалдықтарын тастайды ... ... өрт ... ... жиі ... ... ... және
дала өрттері - ағаштар мен дақылды өсімдіктердің кең алқапқа стихиялы
тарайтын бақылаусыз ... ... ... ... жүздеген, мыңдаған және
кейде миллиондаған гектар кеңістікті қамтиды.
Дала өрттері ашық алқаптарда ... ... және ... жетілген
астықты жерлдерді шарпиды. Олар мерзімдік сипатта, яғни жаздыкүндерінде
өтеді. Дала өрті ... зиян ... ... ... ... ... 20-30 ... болады.
Ормандағы өрттер ағаштар мен бұталарды, орманда даярлаған
өнімдерді, құрылыстар мен ғимараттарды ... ... ... ... ... ошағына айналады, сөйтіп, өтқа күйген ағаштар ғана емес,
оларға іргелес тұрған ағаштардың да ... ... ... ... Өрттің
салдарынан орманның қорғаныш болуы, судан сақтайтын және ... ... ... ... ... ... орман шаруашылығын және орман
қорын пайдалануды ... ... ... қай ... от жайылғанына қарай өрттер төменгі, жер
асты, жоғары, ал от ... ... мен ... ... қарай -
әлсіз, орташа және күшті өрт болып бөлінеді. Басқаларынан гөрі ... жиі ... Бұл ... өрт тек топырақтың бет ... ... ... ... ... мен ... шығып жатқан
тамырларын шарпиды. Жер бауырлап жанған ... ... және ... ... ... жылдамдығы қарқындылығына қарай 1 м/мин ден 16 ... ... 1 ... ... ... 1-2 ... болады, өрттің
жиегіндегі температура 900ºС-ға жетеді.
Жоғарғы орман өрттері ... ... ... және ... ... сипатталады. Жүгіртпе жоғарғы өрттерде жалын 8-25 км/сағ
жылдамдықпен бір ... ... ағаш ... ... өрт ... ... тастап жылжиды. Тұрақты жоғарғы өрттерде от тек ағаш ... ... ... ... ... ... Жалын 5-8 км/сағ ... ... ағаш ... ... ... орманға тарап жаппай
қаулайды. Өрттің досы жел, желге өрттің таралу жылдамдығы мен қарқындылығы
байланысты.
Жер асты өртенуінің бірден ... шым ... өрті ... ... ... - ... көп, ауа жеткілікті болмағандықтан батпақтағы
өсімдіктің құрып ... ... ... ... ... жас ... ... кенінің орташа қалыңдығы 2 метрге шамалас. Алайда, қабатының
қалыңдығы 8-13 метр шым ... саз ... ... ... ылғалдығының, шым тезекке айналатын
өсімдіктердің биологиялық құрылысының және басқа да ... ... шым ... ... шіри ... Оның шіру дәрежесі неғүрлым
жоғары болған сайын тұтанғыштығы да арта ... Шым ... ... ... ... 60%-ке ... ... тұтануынан болғаны тіркелген.
Қалған жағдайда өндіруге арналған машиналардан ұшқын түсуі, найзағай ... ... ... ... ... Шым ... ... түгел жанбайтын
болғандықтан едәуір территорияны түтін ... ... ... жанғандықтан
жану процессі өте баяу, 0,1-0,5 м/мин жылдамдықпен жүреді, кей ... да және ... ... ... да ... болады. Сондықтан жер асты
өрттің ошағына топырақты үнемі қадамен ... ... ... арқылы үлкен
сақтықпен жақындау керек. Жану өте ұзақ уақыт, керек болса қыстың күні қар
қабатының ... да ... ... ... ... өртенуі мынадай зиян келтіреді: біріншіден, оның өзі
отын ретінде пайдаланылады, яғни ол ... ... ... ... ұшып ... ... шым тезектің бөліктері едәуір қашықтыққа
жетіп ... жаңа өрт ... ... ... ... ... көтеріледі, іргелес ауданды қалың түтін ... ... шым ... ... ... ... ... айналады,
ол арнайы құралдарды қажет етеді.
Жанартаулар (Вулкандар)
Ежелгі Рим мифологиясында Вулкан деп от ... ... ... ... жер ... ... болып жатқан
белсенді процесстердің нәтижесінде өрістейді. Айтарлық, тереңдегі жер асты
әрқашанда қыздырылған күйінде көшіп-қону ... ... ... ел ... ... ... ... ұйымдастыру т.б. құрайды. Табиғи ... ... ... ... хайуандар және өсімдіктер дүниесі, инфекциялық ауру
ошақтарының табиғи түрінде ... ... ... әсер ... ауратын инфекциялық ауыру-сырқаулықтарды бірнеше жолмен
жіктейді, көбіне ... ... ... ... Одан ... ішек ... тыныс алу жолдарының аурулары, қан аурулары және
тері аурулары деп бөледі.
Адамға аса қауіпті, өлім ... биік ... ... тырысқақ ,, оба, іш сүзегі, сары қызба, дифтерия, ... А, ... т.б. ... мен ... арасында тарайтын ауруларына
байланысты эпизоотия, панзоотия, эпизоотиялық ... ... ... ... ... ... әсіресе кең тарайтын аурулардың қатарына аусыл
(ящур), қара ... ... ... ... ... ауруға шалдығуын фитопатоген деген ... ... ... ... ... ... олар ... Фитопатоген биологиялық белсенді заттарды бөліп шығарады, ал олар
зат алмасуға әсер етіп ... ... ... және ... ... ... ... бұзады.
ТЕХНОГЕНДІК СИПАТТАҒЫ АВАРИЯЛАР
Заманғы авариялар мен апаттардың қауіп төну жағдайы жоғары ... ... ... ... ... мынадай: қазіргі өндірістер
күрделеніп барады, өндіріс процессінде улы және әсері күшті ... ... ... ... ... энергиялар шоғырлануда,
жабдықтар тозып, моральдық жағынан ескіруде, оларды ... ... баяу ... ... қызметкерлердің кәсіби ... мен ... ... ... ... сай келе
бермейді,зейінсіздік, салғырттық кездеседі; ... мен ... және ... ... ... өрескел бұзу қайғылы
жағдайларға ... ... ... ... ... апат,
құрылыстарды жобалау және салу кезінде жіберілген кемістіктер, техникалық
жүйелерді монтаждаудағы қателіктер себеп болуы мүмкін.
Мысалы, ... ... ... мен ... жер жағдайы
ерекшеліктерін толық ... ... ... ... ... ... жағдайлар мен агрессивтік өндірістік орта
әсерінен туатын коррозиядан қорғаудың болмауы, төменгі ... ... ... ... ... ... қалындауы және т.б. себеп
болады.Өндірістік авария жұмыстың кенеттен тоқтап қалуына немесе өндіріс
процесінің ... ... ... ... ... адамдардың
жарақаттануы мен өліміне әкеп соқтыруы ықтимал.
Техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар мынадай аварияларға байланысты
жіктеледі: химиялық қауіпті объектілерде, радиациялық қауіпті объектілерде,
өрт-жарылғыш ... бар ... ... ... ... ... желілерде және т.б.
Химиялық қауіпті объектілерде күшті әсер ... улы ... ... ... ... ... сақтау кезінде ыдыстар,
сиымдылықтар бүлінуі салдарынан, тасымалдау мен өңдеу кезінде ... ... ... ... ... ... улы емес заттар белгілі бір жағдайларда
(өрт,жарылыс) химиялық реакциялардың нәтижесінде күшті әсер ... ... ... Апат ... ... жер бетілік қабаты ғана уланып қана
қоймайды, сонымен бірге су көздері, ... ... ... ... жер ... ... ... химиялық қауіпті
объектілердегі авария кезіндегі ең негізгі ... ... ... бұл ... сол ... ... ... соқтырады.
Қазіргі кезеңде радиобелсенді заттардың және иондаушы сәуле шашу
көздерін қолдануы кең таралған. Әсіресе ядролық ... ... ... ... ... объектілерге атомдық станциялар, ядролық отын
дайындайтын мекемелер, қолданылған отынды қайта ... және ... жою ... ... ... бар ... және
жобалау үйымдары, көліктегі ядролық-энергетикалық ... ... ... ... ... сақтауды және
өңдеуді тура келіп отыр.
Ядролық реакторларда авариялардың болу себептері ... ... ... яғни механикалық зақымданудан немесе жылу
бөлуші элементтердің температуралық жүйесінің бұзылуынан (ысығандықтан)
жылу бөлуші элементтердің герметикалық қабатының ... осы ... ... және ... ... отын салу кезінде критикалық массаның
түзілуі; ядролық реакциялардың барысын басқару мен бақылау жүйесінің дұрыс
істемегендігіне байланысты кенеттен қуаттың ... ... ... ... реактордың жарылысына әкеледі.
Аппаттың қызметшілер мен тұрғындарға әсері, адам ... және ... ... ұшырайтыны адамдардың радиациялық сәуле қабылдау
деңгейі арқылы анықталады. Көптеген ... ... ... тіршілік
саласында қарым-қатынасты реттейтін "Түрғьіндардың радиациялық қауіпсіздігі
туралы" заң қабылданған. Бұл заңда радиациялық сәуле ... ... ... ... үшін ... орташа радиация мөлшері 0,001 Зивертке (1
мЗв), ал өмірдегі мөлшері ( 70 жыл ... 0,07 ... (70 мЗв) ... осы ... ... ... үшін жылдық ... ... 0,02 ... ( 20 мЗв) ... ... қызметі кезіндегі
мөлшері (ЗО.жыл бойы) 1 Зивертке (1000 мЗв) ... ... ... ... мен ... мөлшері, сонымен бірге табиғи радиация аянының мөлшері (жылдық
мөлшері шамада 0,15 Рентген) енбейді.
Өртке және ... ... ... ... жарылғыш
заттарды, сондай-ақ белгілі бір жағдайда жарылғыш немесе ... ... ... болатын өнімдерді сақтайтын, тасымалдайтын және өндіретін
мекемелер жатады. Әсіресе А,Б және В санаттардағы нысаналар өте қауіпті.
А - ... ... ... ... химиялық кәсіпорындар, мұнай
өнімдерінің қоймалары, газ және мұнай ... ... ... - санатқа көмір тозаңын, ағаш ұнтағын, қант ... және ... ... ... ұнтақтау бөлімдері кіреді.
В - санатқа ағаш ... ағаш ... ағаш ... ... ... ... ... газдарын - метан, этан, пропан
қолданатын мекемелерде жиі болып ... Су ... жылу ... ... ... ... қазандар, газ аппаратурасы, баллондар
мен құбырлар, жарылады. ... және ... ... ... ... ... көмір, шым тезек, алюминий, ұн, дән, қант ұнтақтары, сондай-
ақ мақта, ... ... ... лак бояу ... буы тар ... жарылысқа ұшырауы мүмкін. Өздігінен скипидар, ... ... және ... ... да ... Әсіресе жиһаз жасағанда
пайдаланатын поролон өте қауіпті - ол жану ... ... ... бар
улы түтін бөледі. Тасымалдау кезінде жанар майдың ... да жиі ... және ... ... ... ... сипатталады:
газды-ауалы қоспалардың және қызған сұйықтық пен қысымды сиымдылықтардың
жарылыс кезінде екпінді ауа ... ... ... лебі) таралуы, қатты
бөлшектердің жан-жаққа ұшуы; уытты ... ... ... ... ... су ... бөгеттері бұзылған
салдарынан болады. Өзіне ... және ... ... су ... ... тұратын құрылыстар немесе табиғи жасамдар
гидродинамикалық объектілер ... ... ... ... қирауының
ерекшелігі жарып өту толқынның пайда болуы. Гидротехникалық құрылыстар
судың кинетикалық ... ... ... ... ... ... суару (мелиорация), жағалау территорияны судан қорғау
(бөгеттер), ... таяз ... ... кемелер жүзіп өту (шлюздар) ... ... ... жер ... ... ... ... болған
нәтижесінде төменде орналасқан ауыл-шаруашылық және өндіріс объектілеріне,
ел мекендерге қашанда қауіп төндіретін табиғи бөгеттер пайда болады.
Бөгеттер ... ... су ... биіктіктен және өте ... өз ... ... ... ... ұмтылады. Бұл жағдайда
екі фактор әрекет етеді - жарып өту толқыны және ... ... ... ... ... мен ... ғимараттарды салуға тыйым салынады.
Бөгеттің бұзылуы табиғи күштердің әсерінен (жер сілкінісі, дауыл, ... ... ... ақаулығынан, қолдану ережелерін бұзу салдарынан,
су тасқыны әсерінен, суды төмен босату мөлшері жеткіліксіздігінен, ал соғыс
кезінде қарулар әсерінен ... ... ... ... ... ... және судың жиектен асып кету себебінен туындайды.
Жарып өту ... ... ... әрекеті судың зор массасының
және онымен бірге ... ... (тас ... ... құрылыстың
түрлі бөліктері) соққы күшінде жатыр. Жазықтық аудандарда ... 3-25 ... ал ... және тау ... ... 100 ... Едәуір жер аймағын 15-30 минут ішінде қалыңдығы 0,5 м-ден 10 ... ... одан да ... су ... ... ... ... астында
бірнеше сағат пен бірнеше тәулікке дейін жатады.
Түрлі авариялар транспорт ... ... ... көліктің
кез келген түрі қашанда потенциалды қауіп төндіреді. Темір жолда апаттардың
себебіне жолдың бұзылуы, ... ... ... ... ... салғырттығы жатады. Көбіне поездардың жолдан шығын кетуі,
соғысуы, өткелдердегі кедергілерді соғып кетуі, вагондарда өрт шығу ... ... ... ... ... ... ... өте қиын.
Автомобиль көліктері аварияларынан құрбан болған ... ... ... Мысалы Ресей статикасына сүйенсек бір ғана 1995 жылдың ішіндегі
автокатастрофалардан қаза болған адамдар саны (33 мың) ... жыл ... ... және ... ... ... кезінде (2 жыл) қаза
тапқан адамдарды бірге санасақ одан екі есе көп ... ... ... ... ... 75% ... жол ... бұзу себептерінен - көп
жағдайда жылдамдықты ұлғайтудан, қарсы қозғалыс жолаққа шығып кетуден,
автомобильді мас күйінде ... ... ... Автомобиль авариялар
оқиғаларының ерекшелігі - жараланғандардың 80% алғашқы 3 сағатта көп ... қаза ... ... ... ... ... маңызы
зор. МАИ қызметкерлері, автомобиль жүргізушілері және де ... ... ... ... ... бірақ тиімді әдістерін үйренгені жөн.
Айтса да, ... ... ... дәрі ... ... нәрселері жоқ
болып шығады.
Әуе көліктерінде керекті іс-шаралардың жүргізуіне ... саны ... ... Ұшақтардың апатқа ұшырайтын себептері
қозғаушының ... ... жеке ... ... ... ... қалуы және т.б. Әуе апаттарының спецификасын ұшақтың биіктен құлауы
үдейе түсіреді.
Су көліктеріндегі (кемелер) апаттардың ... ... ... ... және ... ... адамдардың кінәсынан
болады. Кемелердің соқтығысуы, аударылып қалуы, қайранға отыруы, кемеде өрт
немесе жарылыстың ... ... ... ... орналастыруы және әлсіз
бекітілуі жиі кездеседі. Кемені жасау ... ... ... де болып тұрады.
Жер асты жолдарында (метрополитен) пайда болған өрт өте қауіпті ... ... ... түтіннің көміртек газдары адамдарға өлердей
әсеретеді. Станцияларда және ... ... ... ... ... сығылысып
бір-бірін таптап кетеді. Метродағы өрт ... ... ... ... және ... орамдарының тұтануы.
Коммуналды-энергетикалық желілер өз функцияларын тұрақты атқару
үшін барлық деңгейдегі басшылардың, маман жұмысшылардың ... ... ... ... ... ... қажет.
Сумен қамтамасыз ету жүйесінде авариялар көбіне су ... ... су ... ... ... қысымы
биік су мұналарында болып жатады. Су бөгеттері, су ... ... су ... көп ... ... ... қуатын тоқтатқанда су берілуі
аяқталады, сондықтан энергияның қосымша көзін алдын ала ... ... ... тот басу мен ... ... ... құбырлар бір-
бірімен қосылған және ғимаратқа ... ... ... ... ... өтетін жолдарда қосу және ажырату құрылғылар белгілі
мөлшерде жасалады. Аса ... ... үшін жеке су ... ... және ... ... ... арнайы жүйесін жасаған жөн.
Сарқын сулар жүйесінде авария болды деп сарқын су ... ... ( ... ... болады). Бұл жағдай инфекция
аурулардың таралуына септігін тигізеді. Қотару станциясында резервуарлар
сарқын сұйықтықтарға ... ... ... ... ... ... ала
дайындалған, төмендеу орналасқан жерге дейін ... ... және ... ... ... Бұл ... ... қорғау және тазалықты бақылау
ұйымдармен келісе отырып ұйымдастыру керек. Қотару станцияларда ... ... ... ... зор, ал тоқ қабылдаушы қондырғылар
қосымша көздеріне тез қосылатындай болуы ... ... ... тұрғындар мен қызметшілер тек қарапайым
тәртіп пен зейінділікті ұстау керек, ... ... ... мен ... болмайды. Газ жеткізетін ... ... ... ... топырақтың әркелкі отырғандықтан ... ... ... ... сияқты. Оларды жиі тексеріп, бақылап отырып,
ауыстыру керек. Қай жерде болса да газ жарылғанда адам ... ... ... ... кезінде қашанда болсын ... ... ... ... сымдар үзілгенде тұйықтанады, одан өрт
шығады. Электр қуатымен ... ету ... ... ... ... ... ... - сумен, жылумен қамтамасыз ету
болсын, кәсіпорындар, емдеу мекемелер болсын- бәрінде жұмыс ... ... ... ... ... электр көздерінің болуы маңызды.
Жылумен қамтамасыз ету саласында авариялар көбіне жылу ... ... ТЭЦ және жылу ... ... орын алады.
Қасарысқандай, авариялар қыста, ең суық аязды күндерде жиііленеді, өйткені
дәл осы кезде су температурасы мен қысымы ұлғаяды. Отын ... ... ... ... ... ... ... отын.
ТҮРЛІ АПАТТАРДА ОРЫНДАЛАТЫН САҚТЫҚ
ШАРАЛАРЫ
Жер сілкінісі кезінде жасалатын әрекеттер
Ілгеріде ... жер ... өз ... М8К-64
бағанасымен өлшегенде күштілігі 6 балдан жоғары болғанда көрсете бастайды.
Сілкіністің аса қауіпті салдарына ... ... және ... ... ... мен қирауы жатады. Одан басқа жер бетінің ... ... яғни ... ... ... опырылып
құлауына, жерде терең түскен сызаттардың пайда ... тау ... ... ... қар ... не және ... себеп
бола алады. Көпшілік жерде үрей, ... ... ... ... ... адастырады - мектептерде, емханаларда, кинотеатрларда және сол
сияқты басқаларында адамдар үрейленіп бір біріне кедергі ... ... ... басып жатады. Апат кезінде тағыда ... ауыр және ... ... ... ... және ... соқтырады; ондай
заттарға үй қабырғаларының ... ... ... ... түрлі
жабдықтар мен аспаптар, сөрелер, терезенің ... ... ... ... ... ... де келеді. Тегіс, ашық жерде тұрған адамдардың жер
қозғалыстан өлім-жітімге ұшырауы сирек кездеседі.
Көп жағдайда жер бетінің қозғалысы 5-6 баллдан ... ... 7-8 балл ... ... ... арада 15-20 секунд уақыт өтеді.
Бұл уақыт өте маңызды, оны пайдалану керек. Әріне бірден ... ... де ... жатады. Жалпы топырақтың тербеліс ұзақтығы орташа
алғанда 30 секундтан 1 ... ... ... 3 минуттай болатын
сілкіністер өте сирек. Бірінші толқындардан ... ... ... ... ... қайталанады.
Жер сілкініс бола қалған жағдайда эркім өзінің не ... ... үйде және ... ... күні ... мұқият ойластырып
қойсын деген кеңес берілуде.
Жер сілкінісіне дейін де оған дайындалу ережелері бар екен. Алдымен
осыларға назар ... ... ... ... ... ... ғимараттан тезірек қашып шығу
жолын алдын ала ойластырып ... ... ... Ол жол ... бос ... болу керек. Өткелдер мен есіктер алдында адамдар жиналып ... ... ... ... ... ... дұрыс әлде ғимараттың
мықты жағына орын ауыстырған тезірек болатын ... ... түн ... ... ескеруге ұмытпаңыз.
Үйден шығатын өтпе жолында оны құлап жауып қоятын, яғни шығуға
кедергі келтіретін ауыр ... ... ... ... ... тиіс. Басқаша айтқанда осы жол қашанда бос
болып тұру керек, ... ... да осы ... ... ... ... ... жәй ілмекпен-ақ жапқан дұрыс шығар (бірінші қабаттың терезелері де
оңай ашылатын болсын).
Ауыр заттарды биікте, сөрелерді ... ... ... ... ... стеллаж сияқты нәрселер үй қабырғаларына мықты
бекітілуі тиіс. Жатып ... ... ... ... тұрмасын. Лезде
оталғыш сұйықтықтар немесе улы заттар тұратын ыдыстар тығыз ... ... ... ... ... үйге таяу жердегі тоған бұзыла
қойған кезде су астында, немесе қар көшкіні мен сел ... ... ... бар ... не жоқ ... анықтап алу керек.
Үй жағдайында, жұмыста ... ... адам ... ... ... ең төмен орындарды алдын ала анықтап, ойда белгілеп қойған
жөн. Бұндай жерлерге ішкі ... ... ... олар ... есік ойықтары, мықты қабырғалар мен бағаналардың жаны, ванна,
тар өтпе жолдары, мықты ... ... ... асты тағы
осылар сияқты орындар жатады.
Керісінше, шынымен кұрастырылған ... ... ... ... ... бұрыштағы бөлмелер (әсірсе көп қабатты үйлердің
жоғарғы ... осы ... ... ... деп саналады.
Барлық тұрғындар электр желісіндегі ажыратқыш тұтқалардың, газ
және су құбырларындағы ... ... ... және қалай ашылып -
жабылатынын жақсы білуі тиіс (бұл жай әсіресе ... ... ... ... ... ... құбырына таяу жерде өлшемі сәйкес келетін
кілт дайын тұру керек.
Анда-санда жанүұ мүшелері, жұмыс орынындағы қызметкерлер репитиция
(жаттығу) ... ... ... ... ... машықтанып алғаны
артық болмас.
Алғашқы медициналық көмек көрсету тәсілдерін ... және ... ... ... жәрдем беруді) әркім
жатқа білу абзал. Оны үйреніп алу ... ... ... жай, ... ... ... қойма т.б.)
болса ол жерде мыналарды ұстауға болады: үш-төрт күнге ... таза ... ... ... ... ... ... қобдишасы
(ішінде таңу маталар неғұрлым көп болса сол жақсы); өрт сөндіргіш, ... ... ... ... ... үш-төрт шелек көлемді құм, свечалар,
сіріңке, сынбайтын ыдыс-аяқ, радиоқабылдағыш, түрлі аспаптар және басқа ... ... мен ... ... ... бұндай жерде жер сілкінісінен
кейін біраз уақыт өмір ... тура ... ... үй ... жай ... аталған заттардың біразын бірге жинап
рюкзакта (қапшықта) үстау керек, оның ішіне құжаттарды да ... ... Ал ... өзі оңай ... жерде орналасқан жөн (қолға іліп алып
кететіндей), ең жақсысы жолда.
Мекемелердің барлық түрінде, оқу орындарында т.б. жер ... өрт және т.б. ... ... ... ... ... тізбегі алдын ала дайындалып қойуға тиісті. Оны оқып тұруға оңай
болу керек.
Кейде жер сілкініс алдында оның ... ... ... ... ... ... адамдар көптен бері байқап қалған. Бір жерде
анандай белгі болса, басқа жерде ол өзгеше болуы ... ... ... көп ... ... олар өте бағалы. Жер сілкіністің жаршылары: газдың
иісі шығу, құдықтарда су ... ... ... ... ... пайда
болуы, жақын орналасқан электр сымдар арасында от ... ... пен ... ... ішкі ... көкшіл жарлық бөлуі,
люминисценттік лампалардың өздігінен жанып қалуы, жер ... ... ... ... ... ... тынышсыздығы, әдеттен тыс
қимылдауы.
Жануарлар жер сілкінісі болатынын анық "айтып" береді, әсіресе дәл
соның алдында; ондайда ашьіқ алаңға шығып, біраз ... күту ... ... ... ... қалғанда үйге кірмей,
бағаналарға немесе ағаштарға ... әлде ... ... ... ... ... жерге ауыстырумен әуре болады; адамға жақын жүріп аяғына
оралады.
Иттер бір ... ... ... ... жер ... тырнайды,
түнде ұлиды, берген тамақтан тартынады, ал 4-6 ... ... ... ... ... үйден кетуге тырысады; сілкіністің дәл ... ... ... ... ... ... үзуі мүмкін.
Қара мал мен жылқылар сенделеді, ары-бері жүгіріп шабады, қорадан
шығуға ынтық білдіреді. Шошқалар мен ... ... ... ... қалғанда
бір топқа жиналумен болады, ... ... ... ... ... ... егеуқұйрықтар адамнан қорықпастан үй ішінде
әбігерленіп жүгіреді.
Бір-екі тәулік алдында тауықтар, кептер, қара ... ... ... ... ... ... Жер асты ... (тышқан,
атжалман, жыландар, кесірткелер) көп санды болып жер ... ... ... қыс күнінде олар оянып шығып қар бетінде қатып қалады.
Жер сілкініс жаршыларын байқасаңыздар көпшілікке (әсіресе арнайы
органдарға, әкімшілікке) ... ... ... ... ірі жер сілкіністер мен селдер,
тасқын су мен өрттер, дауылдар мен қарлы борандар, қар ... ... ... ... кәсіпорындар бар аудандарда өмір сүреді, көбісі
химиялық, жарылыс және өрт шығу ... ... ... ... ... ... тұрған жерінде оған жақын маңайда ... ... бар ... оның ... неде екенін білуге тиісті және оны
білуге заң бойынша құқы бар. Түрлі авариялар ... ... ... ... ... төтенше жағдайлар саласындағы орғандар арнайы дабылдар
арқылы хабарлайды. Жер сілкінісі салдарынан бір ... ... ... ... ұмытпаңыздар.
Жер сілкінісі кезінде әркімнің ұстайтын ережелері көп емес,
өйткені уақыт өте тығыз болады.
Сілкініс басталғанын ... ... мына ... шешу ... ... қалу ... пе әлде үйден шығып кету керек пе. Түбінде,
сақтану жолын дәл қазір тұрған ... ... ... ... ғимараттың
тербетіле бастағанын сезген бойда-ақ шұғыл түрде әрекет етініз. Ең дұрысы -
үрейге берілмеу, айқай салып абыржымау - ... ... өзі ... ... ... Сөйлегенде сөзді қысқа, түсінікті және батыл
түрде айтыңыз.
Егер сіз бірінші немесе екінші қабатта тұрсаңыз, онда ... ... ... ... алысырақ, ашық жерге барып тұра қалыңыз.
Жоғарыдан құлаған заттар сізге ыршып жетпесін, ... ... ... ... болуға тырысыңыз. Жақын маңайда ашық жер болмаса ... ... ... ... тұра ... Үйден шығарда киім кием
деп әуре болмаңыз - босқа уақыт кетеді. Үстіңізде бар нәрсемен шыға беріңіз
де ... ... ... ... ... беріңіз (дастарқанды, ақ жайманы,
терезе пердесін).
Үйдің ішінде қалуға мәжбур болған ... ... тез ... - ішкі ... ... ... бағанасының жанына, немесе терезе мен
балконнан қашықтау бұрышына тұра қалыңыз, ваннаға жатыңыз. ... ... да, ... оқушылар парталардың астына жатуға болады - бұл ... ... ... ... шыны ... сақтайды. Ғимараттың іргелі
қабырғалары түзеген тар өткелдер көбіне қауіпсіз болады. Бірінші толқын
өткеннен кейін ашық ... ... ... ... ... - онда да өте ... - ... ғимарат өте қауіпті.
Егер сіз көшеде болсаныз, сол тұрған орныңызда қалыңыз, бірақ қауіпсіз
жер ... Ал ... келе ... ... ашық ... ... ... сияқты көпшілік транспорттың жүргізуші оның есігін ашып ... ... ... ... еш қажеті жоқ.
Келесі нәрселерге назар аударыңыз: жер сілкініс кезінде қайғылы
жағдайлардың көпшілігі адамдардың үйге кіруге, ал басқаларының ... ... ... - ... ... кезінде болады; кейде адамдар жоғарғы
қабаттағы пәтерлердің терезесінен секіріп кетуге ... ... - ол ... ... ... ... жоғарыдан құлайтын заттарды ескеріңіз. Ыдыс
аяқтың сынуы, қабырғалардың сытырлап жарылуы, ... ... ... ... жағдайда үрейленбеуге эзір болыңыз. Қараңғыда шырақ, сіріңке,
тұтатқыш жаға көрмеңіз, өйткені газ шығып жатқан ... өрт ... ... ... ... ... кейін уақытша тыныштық болып, қозғалыс
қайталануы мүмкін. Ол басты дүмпуден мейілінше зардап шеккен ... әрі ... ... ... ... үйден асығып қашқан кезде алдын ала
дайындалып қойған рюкзакты іліп ... оның ... ... ... ... болып шығады. Тағы айтып кететін нәрсе - ... ... ... ... өзі оңай ... ... кішкентай балдарды ескеріңіз.
Жер сілкінісінен кейін сабыр ... ... ... ... Радиоқабылдағышты қосып, төтенше жағдайларды жою жөніндегі
органдары мен жергілікті ... ... ... жағдай болса да жер асты дүмпуінің қайталануы мүмкін деген
айдан шығарылған ... ... ... ... бұл ... ... болжамдар, өсек аяң әңгімелер айта көрмеңіз. Тек ресми деректерді
ғана пайдаланумен ... ... ... ... жөніндегі
әңгімелерге тыйым салыңыз, бірақ ондай дүмпулердің болуы мүмкін екенін
есеңізден шығармаңыз.
Зардап ... ... - қол ... көрсетіңіз, алғашқы жәрдем
жасауды ұйымдастырыңыз. Оларды суықтан сақтау үшін жылы жауып қояды.
Өрт шығып кетуі ... бар не жоқ ... ... ... ... ... көре сала өшіріңіз және өрт сөндіретін команданы
шақырыңыз. Су және газ құбырларын тексеріңіз - ... ... сезу ... ... ... ... ... жүйесінде бүлінген жерлер байқала
қалса, оны жүйеден бөліп ... Егер ... ... ... ... есік ... ... асығып, үйден тез шығып тиісті қызмет
көрсететін орынға хабарлаңыз.
Электр қуатын жеткізетін желілерге, сымдарға ... ... ... ... қол ... ... ... жұмыс істеп тұрғанына
көз жектізбейінше туалетті пайдалануға болмайды. ... ... улы ... және жанатын сұйық заттарды тезірек жоюға тырысу
керек. Бұл жөнінде айналаңыздағы ... ... ... Аяққа мықты
аяқ киім киген дұрыс. Кажеттілік болмайынша зақымданған ... ... олар ... құлап түсуі мүмкін.
Туған - туыстарыңыз бен жақындарыңызға қолыңыздан ... ... ... ... болғаннан кейін үйінділерді аршуға және
зақымданған ғимараттардағы құтқару ... ... ... жеке меншігіндегі мүліктерді, қоғамдық және мемлекеттік
меншікті сақтауды ұйымдастыруға ... мен ... да ... ... талан-таражға салып тонаушылардың, үрей
туғызушылар мен өзге де ... ... ... ... ... сілкінсі және оның зардаптарымен күресудің қажетті шаралары
туралы радио және ... ... ... ... берілетт хабарларды
мұқият тыңдаңыз. Ірі-ірі жер сілкіністері ... ... ... ... ... ... ... әсер ететін улы
заттардың және басқа да қатерлі заттардың ... ... ... ... ... есте ұстау керек. Эпидемия таралу мүмкін, ... ... ... аударып жүру керек.
Зардап шеккендерге көмек көрсеткенде алдымен қаны қатты ағып
жатқан және тыныс алу ... ... ... ... көрестіледі -
бұндай жағдайда көмек жедел беріледі. Сағат сайын 1000 зақым алғандардың
шамада 20-сы өліп жатады.
Үйінділер ... ... ... ... өте ... ерекше ережелерін ұстанып істеу керек.
Осындай жұмыстар кезінде мейілінше тыныштық сақталу ... ... ... жерді тыңдап шығудан басталады. ... ... ... тыңдайды, дыбыс шыққан орындарға ... ... ... біреу бар...," немесе "Мен таптым..." деп ... ... ... ... ... ... да дыбыстарын естіуге мүмкіншілік
берініз (жасаңыз). Табылған адамдарға қарай ауа жеткізу үшін құбыр ... ... сұғу ... ... кейін арнайы құтқару командасын шақырып
алу керек.
Үйіндінің ... ... ... ... ұстай біліңіз -толық
қараңғылық, суық, ылғал, тарлық, белгісіздік ортасында болғанда да, ... ... су және ... жоқ ... де -тек ... тірі ... үміт ... болады. Бұндай кезде көп нәрсе ... ... ... әрекет ету ептілігі мен біліміне, оның қайратына
байланысты.
Ақырын қолдарыңызды, аяқтарыңызды босатып алуға тырысыңыз, бірақ
сізге ... ... ... тас, ... ... және т.б. заттарды суырып
алмаумен қимылдаңыз - олар үстіңгі қабаттардың тепе-теңдігін сақтап тұруы
мүмкін. Босанып алып тек ... және ... ... ... ... - ... ... бетонмен жанасу ауданы азаяды.
Егер үстінен үйіндіні аршу жұмыстары жүріп жатса өзіңіз шығуға
тырыспаңыз, ... ... ... барыңызды білдіртіңіз. Белгілі жағдайда
мүмкін болса қимылдамаған дұрыс болады, өйткені түрлі ... ... сіз ... ... ... ... тастайды. Қайта күшіңізді,
энергияңызды және ... ... ... ... ... өшіру үшін көбіне су, топырақ, кұм, брезент ... ... ... ... бұтақтар, сондай-ақ өртке қарсы арналған
орында тұратын ... ... т. б. ... ... ... 01 ... алып телефон арқылы шақырады.
Орман өртінің ішінде қалсаңыз құтылу үшін ашық алаңқайларды, жолдарды,
өзен арналарын ... ... ал ... ... үшін ... сабалау,
топырақпен көму, сумен немесе химикаттармен басу, қарсы от жіберу әдістері
қолданылады. Дала (шалғынды) жерлердегі ... ... ... ... ... өртті өшіру кезінде көбіне қарсы өрт жіберу тәсілін
қолданады, немесе техниканы пайдаланып кең енді жер жолақтарын айдайды.
Өрт кезіндегі аса ... ... ... ауа, өрт ... ... мол ... және ... құлап түсуі жатады.
Өртті басталған кезде-ақ басып тастау бірінші ереже ... ... ... ең ... ... ... өріс алуына жол бермей қалай
да тоқтату керек, содан неғүрлым күшті жанып ... ... ... керек. Мұндай кезде шапшыған су ... ... ... ... ... ... ... өзіне қарай бағытталуы тиіс. Тікесінен ... ... ... суды ... ... ... ... ағызады.
Үй (пәтерде) ішінде шағын өрт шыға қалса, оған тезірек су ... оны ... да ... ылғал жамылғышпен бүркеп жабумен тоқтатады.
Жанғыш сұйық заттарды ... ... ... ... ... ... ... құм немесе топырақ сеуіп, киіммен, басқа жамылғышпен
қымтап жабады.
Электр желісі жанғанда тиісті пробкасын ... ... ... ... ... тоқтың келтірмеуін қарастырады. Электр жүріп тұрған
желідегі ... ОУ-2, ОУ-5 ... ... өрт ... құралдар
немесе соларга ұқсас құралдар арқылы ғана тоқтатуға болады.
Жанып жатқан үй ішіндегі адамдарды құтқару ... ... ол ... ... қарай жамылған ылғал одеял әлде тағы сол сияқты нәрсе болуы
тиіс. ... ... үйге ... ... ... ... ашады, олай етпеген
жағдайда қатты ағынынан лап өте қалған жалын бетті ... ... ... мол ... ... ... ... қана жүреді.
Үй ішінде қалған адамдарды дауыстап шақырады. Үрейі ұшқан балалар
әдетте ... ... ... ... ... ... кететіні, сондай-ақ,
бұрыш-бұрышқа, адамның ойына келмейтін, қайдағы бір қол жетуі қиын жерлерге
барып жасырынатыны есте ... ... ... киімі жанған кезде, оған жүгіруге ... ... ... ... ... болса тіпті жақсы) жабады, немесе ол өзі жерге
жата салысымен ары-бері домалау ... ... ... ... ... және келу ... алдын ала
радиодан хабарлауы мүмкін. Сондықтан оларға дайындалу мүмкішілігі бар.
Хабар ала ... бой ... ... еден ... ... ... ... бастайды. Мал қораға кіргізіледі, далада
түрған заттар үйге, қоймаларға орналастырылады. Үйде азық-түлік, су ... ... ... ... Дәрі ... ... ... қойлыды. Есік, терезелер мықты жабылады, терезе әйнегіне қағаз немесе
мата жабыстырылады. Мүмкін болса электр және газ ... ... ... ... жағдайда кейбір ауылдарда көше ... ... ... Адамдар осындайда бейтаныс жерде, әсіресе түн
уақытында жүрмеуге тырысу керек. Жол жүріп қарлы ... тап ... ... ішінде үйшік жасап сонда отыруға мәжбүр болады - бұл ең қауіпсіз құтылу
жолы. Автомобильді қар ... бара ... оның ... ... ... ... ... жылытып тұру керек.
Газ
Газдың жарылуынан сақтаныңыздар. Газдың иісін сезе салысымен ... ... ... авария қызметін шақыру керек.
Газды пайдалану барысында бір ... ... ... ... ... мен газ ... ... қолдану керек екенін
үйреніңіз, олардың ... көз ... және ... ... ұстаңыз;
-газдың түтіні шығатын жолдарын, мұржаларды әбден тексеріп тұрыңыз
- олар әрқашан бос болу керек;
-профилактика (сақтандыру) үшін газ қызметкерін шақырып ... ... ... ... - ... болуға тиіс;
-пайдаланбайтын кезде газ жабық болу керек, бақылаусыз газды жағып
кетуге болмайды;
-кенеттен газ ... ... да оны ... ... ... газ иісін сезіп қалсаңыз, оны дереу өшіріп, барлық
терезе, ... ашып ... ... ... ... жағдайда электр
шамдарды және басқа электр приборлар тоққа қоспайды, өт жағылмайды, ... ... ... бұл маңайдан кету керек;
-погреб, жер төлеге кірер алдында (шам жақпай тұрып) газ ... ... ... өйткені оның төмен орындарға жиналатын қасиеті бар;
-газ приборлар ... ... ... ... ... ... құбырларға түрлі жіп байламаңыз, немесе жүк артпаңыз;
-газ ... үй ... үшін ... ... ол ... ... ... үйықтауға болмайды;
-газ шығып тұрған көзді іздеу үшін жалынды ... газ ... жылу ... ... ашық ... ... ... құралдары
Жеке қорғаныс құралдары тыныс алу органдарын, ... және ... УЗ, ҚӘУЗ ... ... және ... ... ақ радиоактивті шаңның, ауру тудырғыш микробтар мен ... ... олар ... алу ... қорғау және теріні
қорғау құралдары болып бөлінеді. ... алу ... ... ... ... респираторлар, мақта – мата таңғыштар
мен шаңнан ... ... ... ... газқағарлары
жатады. Балалар газқағарлары, оқшауланғыш ... ... ... ... ... Бұл ... ... заттардың және бактериалдық құралдардың тікелей түсуінен, ал
кейбір жағдайларда жалпы ... ... ... улы ... ... тері ... ... қорғауды қамтамасыз етеді.
Теріні қорғаудың сүзгілік құралы ... ... ... ... ... ... Бұл ... негізгі мақсаты – адамның
тері ... бу ... ... ... ... ... Жиын сонымен қатар аэрозольдік күйдегі радиоактивтік шаңның
бактериалдық құралдардан қорғауды ... ... ... ... ... химиялық заттар сіңірілген
мақта-қағаз ... ... ... ... ... ... негізінен сақталады, ал улы және ... ... ... ... ... Бір жағдайда бейтараптану, екінші
жағдайда жұту (сорбция) ... ... АҚ ... АҚ ... ... ... ... күштердің өзге арнайы құрамалары көп
уақыттан бері ... ... ... ... ... жеңіл қорғаныс
костюмін, қорғаныс комбинезонын және костюмды пайдаланып келеді.
Сүзгілік ... ... де ... болмайды, оның оқшаулағыш
құралдарына қарағанда ... ... бар. ... ... ... адам ұзақ ... іс-қимылдары жинақы.
Теріні қорғау құралдарын зақымдалған жерлерде киеді.
Оқшаулағыш құралдарда адам ... тез ... - ... температура кезінде жұмыс созымдылығын арттыру үшін ... ... ... ... ... ... жасалынған
ылғалдағыш комбинезон қолданылады. Ылғалдағыш ... ... ... ... ... ... жерлерде немесе
қорғаныс ... ... ... дене мен ... ... тимейтіндей етіп авациялық жұмыстардан алшақ ... – бұл адам ... мен ... ... ... ... сынуы мен буынның шығуы, жұмсақ
ұлпаның ... мен ... ... ... зақымдануы
және көптеген басқа жәйттардың әсерінен ұлпалар мен ... мен ... ... ... ... ... ... психикалық факторлар әсер етуі
мүмкін.
Балалар жарақатының көпшілігі ... ... ... ... ... ... ... шығуы.
Механикалық жарақаттар ашық жабық болуы мүмкін.
Жабық зақымдану – бұл тері ... мен ... ... бұзылмайтын зақымдалу түрлері. Бұдан терінің сыдырылуы,
сіңірдің ... ... ... ... (бұлшық еттің, жүйкенің,
сіңірдің), буын мен сүйектің ... ... ... ... ... ... – бұл органдар ұлпаларының зақымдалуы, артынша
тері жамылғылардың ... ... ... ... ... ашық сынуы).
Организм ұлпасында бір сәтте, ... ... әсер ... ... ... қатты жарақат деп аталады, аз күштің көп
мәрте және ... ... ... ... жарақат созылмалы жарақат
деп аталады. Созылмалы жарақаттарға көптеген ... ... ... дене еңбегімен шұғылданатын адамдардың табанының ... ... ... ... кір ... ... қолындағы қотыр мен жара ... ... ... ... ... ... ... жарақаттардың жиыны жарақаттанушылық деп ... ... ... ... ... (тұрмыс, спорт, көше, көлік) және әскери болып бөлінеді.
Микробпен зақымданған жараны ... ал осы ... ... ... жара ... деп атайды.
Жаралар және ... ... ... тері ... ... қабықтың тұтастығы бұзылып, ... ... ... ... ... жеңіл және қатты
болып бөлінеді.
Қатты жарақаттану кезінде терінің астындағы ... ғана ... ... ет, ... ... сіңір, байлам, ірі қан тамырлары
зақымданады. ... зат ... ... ... ... ... қуысына және т.б. енуі мүмкін: осындай ... ... ішкі ... ... ... Жаралар затттың немесе қарудың түбіне
байланысты ... ... ... ... ... ... және оқ тиген болып бөлінеді.
Түйрелген жаралар ... ... біз, ине, шеге ... ... ... осы түрі ... ... шаңын сыртқы саңылау ... ... ... ... тар, ал ... ... ... (бұлшық еттің қысқаруы) ол үзілгіш және ... ... Бұл ... ... ... ... өйткені
зақымдалу тереңдігі мен ішкі ... ... ... анықтау
қиын.
Асептика – жараны микроптардың зақымдануынан қорғау әдісі. Бұл үшін жарамен
түйісетін затта микроб болмауы ... ... ... жоқ ... ... ... деп ... Заттар мен аспаптардағы, басқа бұйымдардағы
микробтарды толық жою тазарту (стерилизация) деп аталады.
Жараны көп жағдайда ... ... ... одан ... ... ... Микробтар сөл тамырларына, сол арқылы сөл жолдарнына
түсуі мүмкін. Бұл жағдайда тері ... ... және ... ... Ал егер
инфекция қанға өтсе, қан бұзылып сепсис дамиды.
Антисептика – жараға түскен бактерияларды, микро- ... ... ... ... әлсіретіп антибиотиктерді ... ... ... ... жолымен жою. Антисиптер ретінде ... иод ... ... ... ... ауа жоқ ... ... микробтардың жарада көбеюі анаэробтық
немесе газдың инфекциясы ретінде аса қауіпті.
Жараға топырақ пен бірге сіреспені ... ... ... енуі
мүмкін.
Механикалық антисептика жараны ... ... ... ... ... ... ... үшін қолайсыз жағдай жасайды,
атап айтқанда бұл жараны құрғатады, ... ... суды ... ... күн ... мен ... ... күлгін сәулесі өлтіреді.
Химиялық антисептика микробқа қарсы қабілетке ие әр ... ... ... ... ... ... деп аталады. Иод тұнбасы,
этил спирті, риванол, калий перманганаты сияқты ... ... ... Вишневский майы сияқты бірнеше заттардан құралуы
мүмкін.
Биологиялық антисептиктерге жара ... ... мен ... ... ... ... мен асептика әдістері жараның зақымдануымен күресте бірін-
бірі толықтырады.
Асептикаға қолданылатын барлық құралдар байлау ... ... ... ... ... т.б. таза стерильно болуы керек.
Бұған винный спирт, иод тұнбасы, хлормин, ... ... ... ... ... микробтарға қарсы күресу әдісі- антисептика
деп аталады. Ол үшін антибиотиктер-пенциллин, сигмолицин деген дәрілер жиі
қолданылады. Микробқа ... бу, ... ... ... ... әсер ... арқылы қажет материалдар тазартылады /стерилизуются/, хирург
құралдарын су ... ... 45 мин. ... ... ... 2 сағат
спиртте жатса да болады.
Сыртқы массаждың мағынасы көкірек және ... ... ... ... қамтамасыз ету. Осы кезде қан сол жақтағы қарыншадан
ортаға өтіп ... ми ... ... ол оң ... ... ... ... Көкірекке қысымды тоқтатқаннан соң жүрек
қайтадан қанмен толығады. Сыртқы массажды жасаған ... ... ... жерге арқасы арқылы жатқызады. Массажды матрацта немесе жұмсақ
жастықта жасауға болмайды.
Реаниматор ... ... ... ... ... қойылған алақан
бетімен көкіректі 4 -5см басады. Көкіректі осындай ретілікпен ... ... 50-70 рет. Қол ... 1/3 ... алып ... 2 ... ... қалдық өсіндісінен жоғары ). Жас ... ... бір ... ... ... ал ... нәрестелерге – екі
саусақтың басымен минутына 100-120 рет ... ... ... ... ... жағдайда қолдың күшін пайдаланумен қатар, барлық корпуспен әсер ету
керек. Мұндай массаж үлкен дене еңбеген қажет ... және өте ... ... бір адам ... әрбір 15 рет көкірекке массаж ... ... ... ... ... ауыз бен ... немесе арнайы
қол респираторының көмегімен 2 рет дем беру ... ... 2 адам ... ... ... толтыруы көкіректі 5
рет ... ... ... ... ... Реанимациялық негізгі міндеті клиникалық
өлім кезінде ... ... ... және ... ... ... ... қалпына келтіру.
Реанимациялық шаралар өзінің кезек күттірмейтін қажеттілігіне
байланысты екі ... ... ... және ... қан ... ... ... шок
Жарақатты шоқ - өте асқынып кетсе, өмірге қауіпті. Ол ... нерв ... ... зат алмасу немесе басқа да ... ... ... ... жарақаттың бір рет ... ... шок ... Шок ... қан кеткенде қысқы уақытта – ... ... жиі ... ... ... ... байланысты
алғашқы және кешеуілденген шок ұстауы ... шок ... ... ... ... ... соңынан
байқалады. Жәрдем кқрсеткен соң ... ... ... ... ... ... ... имольденгенде кешеуілденген шок пайда
болады.
Жарақатты ... ... және ... фазасы болады.
Тітіркендіргіш организмді қатты ауыртқанда қозу фазасы дамиды.
Сонда науқас тынышсызданып, аласұрады, айғалай ... ... ... өте ... (10-20 мин) және ... медициналық көмек көрсеткен кезде
біліне де ... ... ... тежелу кезеңі басталады; зақымданушы есі
кірсе де жәрдем сұрамайды, тартыншақтап айналасындағыларға ... ... ... қызметі түгелдей әлсірейді; Денесі салқын
тартып, беті ... ... ... ... әзер ... ... шок өту ... байланысты төрт дәрежеге
бөлінеді, оның ... ... ауыр және өте ауыр ... ... ... ... ... сақтандыру шаралары: жарақаттану
соңынан ауырады жою немесе бәсеңдету, қан ... ... ... ... ... медициналық көмекті ... ... ... Шок ... зақымданушыға алғашқы
медициналық көмек көрсетуге ... ... қан ... ... ... дәрі ... Салқын тигізіп алмай, сүйегі сынған болса
иммобильдеп ... ... ... бар ... ... қалғанда шок жағдайында
жатқан зақымданушыға егер қарында өкпе ... жоқ ... ... кофе ... ... ... адамды көрпеге орап, ақырындап
зембілге салып, мүмкіндігінше ... ... ... ... төтенше жағдайлардан қорғау
Панахалар халықты авария, ... ... ... ... ... ... ... құралдарының зақымдағыш факторларынан қорғаудың
ең ... ... ... яғни ... ... қорғау
құралдары болып табылатын қорғаныс ғимараттарына жасыру.
Панахана толқын соққысынан, ... ... ... радиа –
циядан және ... ... - ... ... ... ... –ақ ... заттардан (УЗ), бактериалдық
құралдармен қатты әсер ... улы ... ... ... ... ... етеді.
Барлық панаханалар жасырынатындарды ядролық жарылыс соққы
толқынның ... ... ... ықпалынан – 100 кПа (1 кгс/кв.см)
қорғауға және мыңға тең ... ... ... дозасын
әлсірету дәрежесінде болуға ... ... ... екі ... ... есептік саның қамсыздандыруға тиіс.
Панаханалар деңгейі бойынша 4 сыныпқа ... ... ... - A-IP=5кгс/кВ.см және ерекше ... ... ... ... ... ... ... - A-IIP=3кгс/кВ.см және аса маңызды
және АО ... 1 ... ... ... үшінші сынып - A-IIIP=2кгс/кВ.см және АҚ бойынша II
мен III топтағы ... ... ... ... - A-IV ... және
категорияланған қалалардың шегінде ... аса ... ... ... A- ... (I II III IV) – ... ... P- ... ... ... ... қысымды
тежейді – күш килограммы кв.с, иондаушы ... ... ... ... (дозаны қанша рет әлсіретеді) – ... ... ... (ЖТП) – бұл ... ... 15 күн мен бір ай ... жау шабуыл қаупіне байланысты
тұрғызылатын ғимарат.
Мұндай панахананың сыйымдылығы (жататын орынды ескергенде) – 50 ... ... ... ... (РҚО) ... ... жағдайында сәуле тиюден, тыныс органдарын, тері мен ... ... ... ... Латанған киімді сақтауға
арналған ... ... ... ... ... ... қоршаулармен ажыратылады.
РҚО ықтимал әлсіз ... ... ... кезінде оның
қоршау ... ... ... ... ... ... 20 кПа (0,2кгс/кВ.см) тең болуға ... – да ... ... орай ... ... радиациясы
дозасын төмендету дәрежесі мен категориялардағы объектілерде ... ... ... ... ... ықтимал қатты қираулар аймағынан тыс орналасқан, АҚ бойынша
бірінші және ... ... ... жұмыс істейтін
кәсіпорындар ауысымы үшін – 200;
- ... ... ... ... ... сыртыңдасындағы
ықтимал қауіпті ... ... ... аймағында: жұмыс
істейтін кәсіпорындар ауысымы АҚ құрамалары мен ... ... – 200, ... пен көшрілгендер үшін– 100;
– ықтимал күшті ... ... ... ... ... үшін – 100, ... пен көшірілгендер үшін – 50;
– ықтимал ... ... ... ... ... ... істеу үшін ауысымдар – 20 халық пен көшірілгендер үшін – 10.
Улағыш заттар мен ... ... ... ... ... РҚО ... күшті қираулар аймағынан тыс
орналасқан шаруашылық ... ... ... ... категорияланған қалалардан, поселкалардан тұратын және ... ... елді ... көшірлеген халыққты қорғауға
арналған.
Тереңдетілген ғимараттарда жетпеген ... ... ... ... құрлысы үшін қолда бар ... ... ... ЖӘНЕ ДЕНСАУЛЫҚ
Әр адам тұқымдық сапасы, өзін ... орта ... ... және ... ... ол ... ... мен
мүмкіндіктері бойынша да ешкімге ұқсамайды, сондықтан оның ... мен оны ... ... жолдары да ерекше.
Салауатты өмір салты — бұл ... жеке ... ... ұзақ өмір сүруінің қажетті деңгейін қамтамасыз ететін
тәртібі мен дағдысының жеке ... ... ... ... ... Жарғысында (ДДҰ, 7.04.48 ж.)
жеке денсаулық түсінігі «тек ауру мен ... ... ғана ... тән ... рухани және әлеуметтік игіліктің күйі» ретінде берілген.
Бірқатар өзге ... да бар, ... ... ... ... ... тұрақты өлшемдер мазмұндалған:
аурудың жоқтығы;
организмнің қалыпты жұмысы;
- толық тәндік, рухани, ... және ... ... - қоршаған
орта өзгерісіне бейімделу қабылеті «табиғат-адам» жүйесінде организмнің
тепе-теңдігі (организмнің тұрақты ... ... ... өлшемдердің
болуы: дене температурасы, қанның ... - ... ... ... тіл ... ... шығармашылыққа ұмтылу.
Шынайы денсаулық түсінігінің негізгі мәні осындай. Әрбір адам осындай
денсаулықты ... үшін ... ... ... ... тиіс.
Адам денсаулығының басты құрайтын ... оның ... және ... ... ... ... ... құрайтындар әлеуметтік
байланыстар мен жеке адамдар арасындағы қарым - қатынасты көрсетеді және
адамның ... ... ... ... болып табылады.
Жан саулығы - бұл біздің ақыл - ойдың, ... ... - ой - бұл ... әлем мен өзіңді тану қабілеті, бұл ... мен ... ... өз ... ... ... ететін аса
ықтимал оқиғаларды болжау, қойған міндеттерді шешуге, өз ... және ... ... ... ... ... ... үлгі
(бағдарлама) жасай білу.
Парасат жоғары болған сайын оқиғалар дұрыс болжанады. Өзіңнің ... ... ... ... төзімді, тән саулығыңның деңгейі жоғары
болып келеді.
Тән ... — бұл ... ... бағдарламаны жүзеге асыру және
болжанбаған тосын және ... ... ... шыға білу ... және тән ... адамның жалпы жеке денсаулығының ажырамас
бөлігі болғандықтан ұдайы үйлесімді бірлікте болуға тиіс. Тән саулығы ... ... ... және ... ... тән ... сақтау үшін қажетті
шарттарды жасайды.
Жан саулығы - ойлау жүйесімен, ... ... ... және ... ... етеді; бұл арқылы біз қоршаған ... ... бір ... ... ... ... ... өз орнымызды
анықтаймыз немесе сезінеміз. Жан саулығына ... ... және ... ... ... ... ... және
кескіндей білу және өз іс-әрекеттерінің бағдарламасын жасай білуі арқылы
қол жетеді. Белгілі бір ... жан ... ... ... ... ... ... болсын сену — ар-ожданның ісі.
Тән саулығы белсенді қозғалыспен, ... ... ... ... ... ой және дене еңбегін үйлестіре білумен, уақытпен және ... ... ... ... ... және ... ... аулақ салумен
жетіліп отырады.
Өзің үшін салауатты өмір сүрудің жеке жүйесін құра отырып жеке гигиена,
ой және дене ... ... ... ... тамақтану
мәдениеті, демалыс режимі, арақ-шараптан, темекіден, есірткіден біржола
безіну, дұрыс жыныстық қатынас жасай білу ... ... ... ... ... ... мен тән ... бір-бірімен тұрақты жарасымдық бірлігінде
болуға тиіс, өйткені бұл адамның жеке саулығының ... ... ... ... өмірге әсер етеді, рухани бақылау денсаулықты қолдау үшін
қажетті ... ... ... жеке ... күйін анықтайтын төрт факторды
бөліп көрсетеді. Факторлардың маңызының шамамен бөлінісі мынадай:
- биологиялық факторлар ... ... – 20 ... қоршаған орта (табиғи, техногендік, әлеуметтік), экология - 20
пайыз;
-жеке өмір салты, адамның ... мен ... ... ... ... — 50 ... ... —10 пайыз.
Сонымен қатар салауатты өмір салтына ықпал ететін мынадай жәйттер бар:
1. Шынайы табиғи ортаның тәуекелдік факторлары:
күннің белсенділігі;
жердің магниттік және ... ... ...... ... кернеуінің артуы;
метеорологиялық жағдайының өзгерісі;
- атмосфералық қысымның, температураның, ауа ... ... ... (яғни адам жасаған), техногендік ортаның
тәуекелдік факторлары, экологиялық тепе-тендіктің бұзылуы.
3. Урбанизацияға байланысты тәуекелдік факторлары
(қалалар мен қала ... ... ... ... ... ... ... белсенділігінің артуы;
жүйке тоздыратын күйге алып келетін өмір қарқыны мен мазасыздықтың өсуі;
«психологиялық» ластанудың ықпалы (әртүрлі секталар).
Өндірістік ортаға байланысты тәуекелдік ... ... ... ... ... ... күй жүктемесі;
жұмыстың бір ізді ырғағы, түнгі жұмыс ырғағы.
4. Шағын-әлеуметтік (тұрмыстық) ортаның тәуекелдік ... ақша ... ... ... ... ... (нашар коммуналдық-тұрмыстық жағдай, жайлы жағдайдың
, жеке пәтердің болмауы);
- әлеуметтік агрессия ... ... ... ... кәсіпорындардағы қызмет көрсету мәдениетінің ... ... ... ... Генетикалық-тәуекелдік факторлары:
- әртүрлі аурулардың тұқым қуалау арқылы сақталуы;
6. Өмір ... ... ... факторлары:
темекі шегу;
арақ- шарапқа әуес болу;
нашақорлық;
тиімсіз тамақтану (тоя тамақ ішпеу,тамақты асыра ішу, ... ... ... ... яғни ... ... көп болуы, витаминдер
мен микроэлементтердің тапшылығы);
жүріп-тұруы аз өмір салты;
дәрі-дәрмектерді өз бетінше ішу, ... ... ... бола ... ... бір ... бір сарынды өмір, мүдделердің, санаткерлік
сабақтың болмауы, жалқаулық салдарынан өмірдің
қызықсыздығы;
- еңбек пен демалыстың қисынсыз режимі ... ... ... ұйқы ... сауатсыздық, кері жыныстағы адаммен дұрыс қатынас жасай
алмау;
-жақын адамдармен самарқау, дөрекі қатынастар.
Салауатты өмір салтының жеке ... ... жеке ... ... мен дене еңбегінің арасындағы қатынас, қоршағандармен ... ... ... келісімге келу, дене шынықтыру, ... ... және ... ... ... ... мен есірткіні толық теріске
шығару, дұрыс ... ... ... бері ... ... ... өз мұқтажын қанағаттандыруға
арналған ресурстар көзі деп қарап келді. Бұл ... ... ... ... оған ... ... ... бұл биосфераның
сондай-ақ адамның өмір сүруіне қауіп төндіреді.
Адам өз өмірінде орасан зор ... ... ... ... ... екі ... ғана ... пайдалы өнімді,
ал 98 сегіз пайызы қалдықты құрайды.
Адам қызметі нәтижесінде атмосфера, топырақ, табиғи су
ұдайы ластанады, ал бұл өз кезегінде адамның ... әсер ... ... ... ... ... ... мен оның генетикалық қорына теріс ықпал етуде.
Мысалы, мутагенез — қоршаған ортаның ықпалымен
гендердің өзгеруі. Бұл процесс алғашқы тұрғыда заңды ... ... орта тез ... ... ол ... ... ... Әсіресе үлкен қалаларда
экологиялық ахуалдың ұдайы нашарлауы адамға көптеген
мутагендерді - зауыттан шыққан қалдықтар,
ауылшаруашылығы өнімдеріндегі пестицидтерді,
радиоактивтік ... ... ... ... ... өзге қолайсыз заттарды ұсынады. Олар организмнің
қорғау күштеріне жағымсыз әсер етіп, оның әртүрлі ... ... ... ... ұйымы (ДДҰ) денсаулық сақтау
саласындағы арнайы БҰҰ ұйымы, оны құру ... ... 1946 ... ... қабылданды. 1948 ж. 7.04 ДДҰ жарғысы қабылданды. Бұл күн
Дүниежүзілік денсаулық сақтау күні болып атап өтіледі. ДДҰ ... ... ... ... ... ... ... күш жұмсау болып
табылады. ДДҰ маңызды міндеті барлық халыққа бірдей ... ... ... ... ... ... ... санитарлық көмек емдеумен қатар емдеу- сауықтыру
және ... ... ... ... ... және ... ... денсаулық сақтаудың аса маңызды мәселелері және
оларды шешудің әдістері бойынша санитарлық ағарту, нәрлі
тамақпен, сапалы сумен ... ... және ... ... жүргізуге жәрдемдесу;
* ана мен баланың денсаулығын қорғау, оның ішінде отбасын ... ... бала ... ... ... негізгі жұқпалы ауруларға қарсы егу
жүргізу;
* індетті аурулардан сақтандыру (сол аймақта ... және ... ... ... ауруларды және жарақаттарды тиісінше емдеу;
* негізгі дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету.
ДДҰ ... ... ... республикамызда кеңінен қолдау тапқан адам
ауруларының алдын алу принципін ұсынды. Ол көптеген адамдардағы созылмалы
тән емес ... ... ... ... ... ... Атап ... артық салмақ, гиподинамия (қозғалу
белсенділігінің шектелуі), қан қысымының көтерілуі, жаман әдеттер мен ... ... ... ... тәуекелдік факторларының организмге ықпалын болдырмайтын
немесе азайтатын салауатты өмір салтын ұйымдастыра отыра, біз өзімізді тек
жүрек тамыр және ісік ауруларынан ғана емес ... ... ... ... ... ... аурулардан сақтаймыз.
Денсаулық пен еңбек қабілеттілігін қолдау үшін адам ... ... ...... майды, көмір қышқылын, витаминді,
минералдық тұзды таңдауға мәжбүр.
Белоктар – ... ... ... құрамына кіреді. Олар
хайуанаттар мен өсімдіктерде болады.
Май – организмдегі энергия ... ... күші және ... клетканың
қажетті құрамдас бөлігі.
Көмір қышқылы - өсімдік тектес негізгі азық-түлік түрінде болады, ол
жармаларда крахмал түрінде ... бір ... ... ... әр түрлі
қант түрінде кездеседі.
Витаминдер – организм тіршілігі үшін аса ... Оның ... ... ... ... алып ... ... ұлпаның өсуіне, қалпына келуіне ықпал етеді. Ол сары майда,
хайуанаттар мен балықтың бауырында, жұмыртқаның сарысында кездеседі.
В1 витамині белоктың, ... ... және ... ... ... ... ... етеді.
А3 витамині көмір қышқылының, белоктың алмасуына оң ықпал етеді, қанның
түзілуін күшейтеді, сақазанның тұз қышқылын бөлуін ... ... ... ... ауруларға қарсы организмнің қорғаныс күшін нығайтады,
аллергияны әлсіретеді.
Минералды заттар барлық азық-түлікте кездеседі. Организмнің ... ... ... оның ... ... ... ... жұмысына байланысты.
Ересек адамның орташа тәуліктік қажеттілік үшін 100 г белок, 75-100 ... 400-500 г ... ... ... бір уақытта ішіп үйрену керектігін айрықша есте ұстау
керек. Үш-төрт рет ... ішу аса ... Оны ... ... ... ... ... таңертеңгі ас күндізгі бөліктің 30-35 пайызы,
түскі дәм 40-50 пайызы, ... дәм 20-25 ... ... ... үшін кешкі
дәмді ұйықтардан 1,5 сағат бұрын ішкен жөн. 16-13 жастағылар үшін ... ... ... күн ... ... және ... режимі) организм денсаулығын
сақтау, сыртқы ортаның жағымсыз факторларына оның ... ... ... ... ... болып табылады.
Атмосфераның негізгі ластану көздерінен отын- ... ... ... өнеркәсіп орындары жатады.
Табиғи ортаны ауыр металлдармен ластауы аса ... ... ... мыс, ... ... бром, өнеркәсіп орталықтары ... ... ... ... ... қорғасынның шамамен 98 пайызы
ауаға автомобильдердің ... ... ... шығады.
Топырақты негізгі ластаушы қатарында металлдармен олардың ... ... ... ауыл ... қолданылатын
тыңайтқыштар мен пестицидтер бар. Олардың улы қасиеттері бар, көпшілігі
топырақта жинақталады және адам ... ... және ... ... алу жолдары, асқазан- ішек ... ... ... мырышпен ластануы құрамына ... ... ... ... ... ... шығатын өнеркәсіп шаңы
арқылы өтеді.
Су бетін негізгі ластайтындар мұнай және мұнай ... Олар ... ... отын және ... шикізаты ретінде ұқсату мен
пайдалану аудандарында мұнайдың табиғи жолдары арқылы ... ... ... ... суға ... — синтетикалық
жуу құралдары жағымсыз әсер етеді. Олар бүгінгі күні өнеркәсіпте, көлікте,
коммуналдық-тұрмыстық шаруашылықта кеңінен ... Су ... ... өңделген ауылшаруашылығы және орманды жерлердің бетінен
аққан ... ... ... және оған ... ... қалдықтарды
төгуі, пестицидтерді тасымалдаған және сақтаған кезде шашылған бөлігінің
түсуі нәтижесінде өтеді.
Сөйтіп, қоршаған ортаның ... ... ... кері әсер ... ... ... ... жұқпалы аурулардың таралуы байқалып отыр.
Оның себебі адам ... ... ... ... енуі ... ... — бұл арнайы қоздырғыштар (бактериялар,
вирустар, саңырауқұлақшалар) ... ... ... ... Сондықтан
денсаулықты салуатты өмір ... ... ... ... ... ықпалын (табиғи, техногендік және әлеуметтік) және дамушы қоғам
талаптарын ескере ... ... пен ... ... ... жаңа ... ... нышандарын қалыптастыру жолымен сақтап,
нығайту қажет.
Денсаулық әрдайым адамның ... ... ... келе ... Адам ... ... тәндік рухани және әлеуметтік игілігінің негізгі көзі ретінде
денсаулығын сақтауға ... өмір ... жеке ... басты тегершіктерді бос
уақытта ... және ... ... ... мен ... ой еңбегі мен
дене еңбегін дұрыс үйлестіру, ... ... ... үшін ... ұдайы жетілдіру кіреді.
Денсаулық, сымбаттылық, сергектік — адамның ежелгі
заманнан бергі арманы. Адам әр уақытта ұзақ өмір сүргісі,
бақытты болғысы, жастыққа тән күш — ... ... ... — табиғи құбылыс, оны тоқтату мүмкін емес,
алайда қартаймай ұзақ өмір сүру үшін адам өз мүмкіндіктерін
пайдаланады.
Денені шынықтырумен және ... ... ... және оның ұзақ өмір ... ... ететіндігі баршамызға
мәлім. Дене шынықтыру мен спорттың маңызы техника, көлік және ... ... ... ... арта ... ... ... телегей - теңіз
ақпарат ағыны адамның белсенділігі мен қозғалысын айтарлықтай төмендетеді.
Бұған жүйкелік-психологиялық жүктемені қосыңыз, ... да ... ... қан ... қатаюы және стенокардия сияқты аурулардың
соңғы 10-20 жылда 50 пайызға неліктен ... ... ... ... ... ... ұзақ өмір ... мен олардың
ұзақ өмір сүру құпиясына сүйене отырып, салауатты өмір салтының ... ... бір ... ... ... жеке ... үлгісінің бірінші өлшемі — жеке ... мен ... ... ... үшін ... еңбек ету
кабілеті. Еңбек денсаулыктың негізгі көтермелеушісі және өлшемі ... жеке ... ... ... ... уакытша бағытқа, яғни
белсенді еңбек кызметінің созымдылығына негізделеді.
Жоғарыда көрсетілген екі өлшем негізінде өз өмір салтының жеке жүйесін
құруға практикалық ... ... ... ... ... ... мен ережелерді әзірлеу, яғни өзінің алдына қойған міндетті ескере
отырып, үнемі үйреніп отыратын омір салтын құру ... қол ... жеке ... ... ... ... отырып, оны құрайтын екі
ажырамас тармақ туралы айту ... жан ... және тән ... мен ... ... тек қана ... мәселесі болудан қалғанына көп уақыт болды.
Бұл тақырып бүкіл өркениетті өлшем үшін әлеуметтік сипатқа
айналды.
Ауру деңгейін бір күнге төмендегенінің өзі ... ... ... бір неше миллион жұмыс күнін береді екен. Бүгінгі адам ... ... ... өмір ... ... денсаулық мәдениетін
игермей тұрып өзін ... ... ... ... ... - жеке ... кана емес ... еліміздің әл-ауқат деңгейі
мен экономикалық қуатының өсуі үшін қажетті шарт.
Бүгінгі күннің міндеті — әрқайсымызда тәніміздің сау ... ... ... ... ... ... дене шынықтыру негіздерін
үйрену қажеттігін тәрбиелеу. Қазіргі уақытта Бүкіл әлемдік денсаулық ... ... ... сақтандыру принципін ұсынды, ол біздің республикада
кең қолдау тапты. Ол көптеген ... ... ... аурулардың түп
негізінде бірыңғай тәуекел факторларына негізделген. Ол артық салмақ, кан
тамырының көтеріңкі қысымы, ... ... ... нашақорлық, гиподинамия
және басқалар. Сөйтіп организмге белгілі тәуекел ... ... ... ... салауатты өмір салтын ұйымдастыра отыра, біз
өзімізді тек жүрек-тамыр және ісік аурулардан ғана ... ... ... ... зат ... ... ... қант диабетінен, сарысу
ауруларынан қорғаймыз. Үйде, мектепте және өндірісте ... ... ... жан мен денсаулықтың тыныштығы үшін қажетті жағдай
жасау аса ... Бұл ... ... ... оң ... жүйке аурулары орынсыз күйіп-пісу күрт төмендейді.
«Тәні саудың жаны сау» дейді көне Римде өмір ... ... ... ... ... ... таңертең гимнастика жасайтын
адамдарға қараңыз. Олар әр ... ... ... ... ... ... келеді. Тосын ... ... ... аяқ асты ... ... адамның қанында қан
тамырларының қатты таралуына, қан ... ... ... ... гормон —
адреналин тез жинақталады. Адам қатты қозады, айқайлайды, жылайды, ызақор
болады. ... ... ... ... үшін ... ... ... керек, ал егер бұлай болмаса ... ... ... ... ... өткір инфаргі,
гипертоониялық қатты сырқат түрінде жағымсыз әсер етеді.
Ой еңбегі мен дене еңбегі ... ... жас ... ... ата-
аналардың алдында тұрған негізгі міндеттердің бірі.
Дене мүсінінің қалыпты дамуы үшін маңызды шарттардың бірі - ... ... яғни ... мен ... жас ерекшеліктеріне
сәйкес тәулік бойы ұдайы, тамақ, қызмет пен демалыстың басқа түрлері ... ... ... ... деп ... ... организмі үшін режимнен артық
ешқандай да өктем күш жоқ». Адам қызметіне ... оң ... ... ... ... Адам миының үлкен жарты шарының
қыртысында әр түрлі жаңа уақыт байланыстары оңай пайда болады. Олар ... деп ... олар ... ... сайын беки түседі және адам бойында
тұрақты дағдылар мен әдеттер түрінде өмір бойы қалады, кейде олар ... ... әсер етуі де ... ... ... ретсіз ішу, кез-келген
уақытта ұйықтай салу, ас қорыту жолының ... нерв ... ... ... алып ... мүмкін.
Режимді орындау — бұл ең алдымен нерв жүйесін сақтау және нығайту. Бұл
тек нерв ... ... ... төменгі сынып жасыңдағы балаларға ғана емес,
жоғарғы сынып оқушыларына да қатысты.
Дұрыс режим жас организм дененің ... ... оның ... ... және ... ... ... әсерлеріне төзімді болу
үшін маңызды алғы шарт ... ... ЖӘНЕ ... — тірі ... ... ортаға қарым- қатынасы туралы
ілім. Басқаша сөзбен айтқанда, экология - бұл организмдердің бір ... ... ... ... - ... зерттейтін ғылым. Бұл терминді
алғашқы рет неміс биологы ... ... ... Ол ... үй жағдайындағы тіршілігі, олардың неорганикалық сондай-
ақ органикалық ... ... ... ... ... салды». Бұл термин
гректің «экос» (үй, тұрақ, тұрғын орын) және логос (ілім) деген сөздерінен
шыққан. Қарапайым тілмен айтқанда ... ... мен ... ... ... ... табылады.
Организм — тірі зат. Бізді қоршаған ортада организмдер тірі ... олар ... ... ... ... Тірі ... ... неорганикалық заттармен қоректенеді, басқалары өсімдік пен
жәндіктерді жейді, бұдан ... осы ... өз ... ... ... органикалық затқа айналдырады). Олардың өсуі мен дамуы
осылай өтеді. Органикалық заттардың ... дем алу ... ... ... оттегі қатысады. Осы ыдыраудың есебімен организмге оның
тіршілігі үшін ... ... ... ... ... ... тек неорганикалық заттарды алады
(су, топырақ, ... ... тұз), ... ауадан көмірқышқыл
газын алып, олардан органикалық заттарды — қант пен крахмалды жасайды.
Өсімдіктермен ... ... ... үшін ... ... ... май, және ... қышқылы кажет. Хайуанаттардың
өздері оларды неорганикалық заттардан жасауға қабілетсіз. Тірі организмдер
қоректеніп, дем алады, ... ... ... тұрақты өзара
байланыста болып, бір- ... ... ... ... әсер ... ... ... орта жағдайларының жиынтығы
антибиотикалық факторларды, ал организмге басқа ... ... ... биотикалық факторларды құрайды.
Биотикалық факторлар организмдердің бір-бірімен
ықпалдасуының нәтижесінде пайда болады. Осы факторларды
талдай отыра мыналарды атап ... ... олар ... ... үшін ... көзі ... қызмет
етеді (хайуанаттар, өсімдіктермен және басқа да әлсіз
хайуанаттармен қоректенеді);
—тіршілік ортасы ... ... ... - ... ... Мысалы, шырмауық — паразит өсімдік. Оның ұшындағы ... ... ... ... ... одан ... ... сорып алады. Хайуанаттардың тұрақты ... ... ... бит, қышыма майсана;
— уақытша паразиттердің арасында қандала, маса;
* олардың көбеюіне ықпал ... ... ... ... ... тропикалық өсімдіктерді құстар —
колибри, ... ... ... әсер ... (улы ... ... ... хайуанаттың
организміне еніп, уландырады, атап айтқанда — ит- ... ... әсер ... ит, ... құс үшін ... ... қояндарға
залалсыз; құстар анистің, зираның және аскөктің жемістерінен өледі, ал адам
осы жемістерді тамаққа пайдаланады);
... ... ... өмір сүреді (симбиоз олардың бір-бірімен өте тығыз ... ... ... пен биік ... азот ... мен ірі ... бірігіп өмір сүруі; сүтқышқылды бактериялар —
ацидофилді таяқша іштегі шіріткіш микробтарға қарсы тұрады);
* механикалық әсерлерді тудырады ... ... ... ... факторлар тірі организмдердің әртүрлі тектерінің бір-біріне
ықпалы түрінде пайда болады.
Қоршаған орта - бұл біздің айналамыздағы ... ... (жер, ... су, және т.б.). ... ... ... организмдер тірі табиғатты -
өсімдіктерді, хайуанаттарды құрайды. Алайда олар дербес өмір сүрмейді,
қоршаған өлі ... аса ... ... ... мен өсімдіктер өмір
сүре алмайды. Олар неорганикалық ортадан ауа мен суды алады, жер ... мен ... ауа ... ... пана ... ықпал ететін неорганикалық орта ... ... ... сұрайды. Мысалы, құрғақ топыраққа
қарағанда құнарлы, ылғалды, жақсы кептірілген топырақта өсімдіктер түрі ... ... ... өсімдіктердің өсуіне ... ... ... ... тірі ... ... өсіп-өнбейді, заттармен алмаспайды, өлмейді.
Абиотикалық факторлар химиялық және физикалық немесе климаттық болып
бөлінеді. Алғашқылары ... ... және ауыз ... ... ... ... Жер ... жақын ауа атмосферасының белгілі
химиялық құрамы бар: құрғақ ауада көлемі шамамен 78 ... ... 21 ... 0,94 ... ... 0,003 ... ... қышқыл газы, 0,001 пайыз сутегі
және басқа газдардың мардымсыз үлесі, су буының 0,1 ... 4 ... ... 2000 жылы ... ... атмосфераға 172,6 мың тонна
зиянды заттар шығарылды.
Жол полициясы басқармасының мәліметтері бойынша ... ... ... ... бірлігі тіркелінген. Бұған тағы да 40-45 мың ... ... қосу ... 2002 жылы автомобиль көлігінен шыққан улы ... 159,6 мың ... ... ... ... ... жер үсті ... екі метр қабатпен жабады, олардың құрамында адам
организмін улайтын иісті газдың үлкен мөлшері бар. Оның ... ... ... ... ... ... ... жетіспеуі организмнің бұзылуын - оттегі аштығын
тудырады. ... ... мен ... алу ... ... ... ... еттер босаңсиды, тіпті жүйкенің тозуы байқалады. Тіршілік ортасы
тұщы су болып табылатын хайуанаттар тұзды ... ... өмір сүре ... ... бен ... ... ... тұщы суды қабылдамайды.
Кейбір жерлерде су ... ... тірі ... өмір ... ... Мысалы, Қара теңізде 150 м тереңдіктен кейін су күкірт сутегімен
зақымданған, сондықтан онда тірі организмдер жоқ.
Тұз көп ... ... ... ... ... ... егер тұз ... тұзды жақсы көретін өсімдіктер өседі.
Физикалық немесе климаттық факторлар температураға, желге, ағысқа,
радиациялық режимге тәуелді.
Тірі организмге климаттық ... ... ... ... ... ... тау беткейінен жақсы көрінеді. Тауға көтерілген сайын
атмосфералық қысым мен ... ... ... күн радиациясы күшейе
түседі. Топырақ пен өсімдік жамылғысының ... ... ... ... ... ... ... Төменгі жазықта жас жасыл
жапырақты бұтақты және шөпті өсімдіктер, ал баурайдан ... ... ... ... ... ... ... құрайды. Ал одан жоғары қою
жасыл ... ... ... ... ... Бұдан кейін биіктігі 1,5 м-ге
дейін жететін әкті ... ... шөп ... ... ... субальпі
белдеуі орналасқан. Әрі қарай шөпті өсімдіктер ... ... ... ... жақындағаңда сирек және аласа ... ... ... Ал ең биікте — мәңгілік қардың ақ мекені.
Дала климатына ыстық жаз (+40 °С дейін) және суық қыс (-40°С ... ... бұл ... ... ұсақ ... ... ... құстардың 250-ге жуық түрі кездеседі.
Құмды шөлейттерді өмір сүру үшін ... орын деп ... ... ... су жоқ ... ... ... тірі қалу мүмкіндігінен
айрылады. Алайда шөлдегі хайуанаттар әлемі ... ... ... — +45 °С ... көтерілсе де жұтаң емес. Саршұнақ, көртышқан, қосаяқ,
жорға торғай, шегіртке, жылан, шөлді аймақта жиі ... Ең ... ... құмның астына жасырынады немесе бұталар мен ағаштардың
тамырлары мен жапырақтарының астында отырады.
Климат пен өсімдік үшін жер ... ... ... Биік ... мен ... әр ... климаттық жағдайларды тудырады.
Солтүстіктегі жартастарда, ... ... ... қар ұзақ ... ... ... күз бен қыс ерте түседі. Оңтүстіктегі жартастарда шөп
жазда тез ... Ал ... ... ұзақ ... бойы көк ... ... бетінің құрылымы (рельеф), геологиялық және ... ... ... оларға бейімделген хайуанаттардың, өсімдіктердің,
микроорганизмдердің өмірінде әр алуан роль ... ... зор әр ... факторларды тудырады. Ареал шегіңдегі организмдердің саны мен
таралуы (хайуанаттар немесе ... ... бір ... ... жер ... бір ... ... абиотикалық факторларға, яғни ең
аз ... өмір сүру үшін ... ... ... (мысалы, шөлдегі
су).
Экожүйе — тірі және ... ... ... ... және ... арқылы байланысатын, тірі организмдер мен тіршілік ортасын құрайтын
біртұтас табиғат кешені.
Жоғарғы үлгідегі экожүйе биосфера болып ... ол бір ... ... ... ... ... тірі ... тіршілігіне
байланысты заттардың шеңберлі айналысы мен энергияға айналуы өтеді.
Біздің планетаның жалпы құрылымындағы биосфераның орны қандай?
Жер қабығының ең ... және ... ... ... - ... ... ... оның физикалық ерекшелігі. Планетаның магнит
өрісімен және зарядталған бөлшектер ... ... ... ... бұл ... өмір ... қабық — ауа қабаты немесе атмосфера. Бұл «қатты» жерді қоршаған
және онымен бірге айналатын ... ... ... ... ... ... Оның ... 8 км (полюстің үстінде), 18 км-ге дейін
экватордың ... оның ... ... 80 ... ... Атмосфераның
тек төменгі бөлігінде ғана өмір бар.Тропосфераның үстінде биіктігі 55 км-ге
дейін стратосфера ... ... ... ... 20 ... үстінде мезосфера (80 км-ге дейін), термосфера (1 мың км-
ге дейін) және 1 мың км-ден жоғары экзосфера орналасқан. Су ... ... ... ... ... ... 1370 млн. ... метр ұлан ғайыр әлемдік
мұхиттар кіреді. ... - ... ... ... оның 94 ... пен теңіз, 4 пайызын жер асты, 2 пайызға дейін мұз бен қар құрайды,
тек 0,4 пайыз ғана ... ... ... үлесіне тиеді (өзен, көл,
балшық).
Планетаның «қатты» беті ... ... ... әр ... күрделі құрылымды
және өмір біте қайнасқан жер қыртысын құрайды. Жер қыртысы жоғарғы шегінді
қабаттан (0-20 км), ... ... (10-40 км), ... ... ... және ... ... тұратын құрылықтық болуы мүмкін.
Мұхит астында үлкен аудандағы шөгінді қыртыстың қалыңдығы тек бірнеше
жүз метр ғана. ... ... ... жоқ, оның ... шамамен
1—2,5 км түсініксіз табиғат қабаты айырбастайды. Базальттық қабаттың ... 5 ... ... ... ... орналасқан (2900 км шамасы), ол ядромен
шектеседі ... 3,5 ... ... мен ... алмасуының күрделі биохимиялық циклымен
өзара байланысты атмосфераның бір бөлігін ... және ... ... ... (жер қыртысы мен мантияның ... ... ... Жердің сыртқы сферасы осы циклдардың бастапқы сәті ... ... ... және ... ... ... байланысты.
Биосфера шегінде барлық жерде не тірі тіршілік немесе оның биохимиялық
қызметінің іздері кездеседі. ... ... ... ... ... табиғи су, мұнай, көмір, әк, балшық, мрамор және басқалар ... ... ... ... құрайды).
Биосфераның бүгінгі құрылымы — тірі зат нысаны ұзақ дамуының, Жердің
геологиялық тарихының аясында ... оның ... ... ... ... ... және ... барысында өзінің көптеген
қажеттілігін қанағаттандыра отыра адам қажетті қорларды ала және пайдалана
отыра табиғатты ... Ал ... ... қалпына келтіретін ерекше
қасиетімен осы «жараны емдейді». Алайда, адамзат, өкінішке ... ... мен оны ... ... ... ... ... сәйкестендірмейді. Қажеттіліктің сандық (жер шары
халқы санының өсуі есебінен) және ... өсуі ... ... алып келеді, бұл өз кезегінде ортаны ластандыру мен бар ... ... ... өмір сүру ... ... ... қамтамасыз ету тек ... ... ... ... ғана ... 3-ші мың жылдықтың табалдырығына өткір экологиялық мәселелердің
жүгімен келді. Экологтардың пікірінше, бұның ... ... ... ... ... ... өзін-өзі қалпына келтіру
қабілеттілігі арасында кайшылық жатыр. Бұл ... XX ... ... көзге
түсті, оның 2/3 кесілді, хайуанаттар мен өсімдік генетикалық қордың 50
пайызын ... Адам өз ... ... ... ... процестерге
араласты.
Біз кешегі ерікті және еріксіз экологиялық қателіктер үшін ғана емес,
бүгінгі қателіктер үшін де жауаптымыз.
Қоршаған ортаның ластану мәселесінің ... ... ол ... ... ... адамдардың денсаулығына ғана емес бүкіл
адамзатқа қатер төндіріп отыр. Өзің су ... ... ... ... халық
нақылын ұмытқан біз тазалық ұғымын ұмыта бастадық. ... ... күн ... ... ... ... миллиондаған тонна техникалық
және тұрмыстық қалдықтарды өз күшімен ұқсата алмайды.
Экологиялық сипаттағы төтенше жағдайларға мыналар жатады:
— ауа ... ... мен ... ... ТЖ (озон қабатының бұзылуы, қышқылды
жауын, басқа да дауылды жауын - шашын);
— су ортасы жағдайының өзгерісіне байланысты ТЖ ... ... және ... ... ... өзгерісіне байланысты ТЖ
(хайуанаттар түрлерінің жоғалуы, өсімдіктердің жойылуы
және ТЖ).
Топырақтың ластануы ... ... ... ... ... байланысты. Бұған аумақты металл ... ... ... ... ... ... өндірістік,
тұрмыстық және басқа қалдықтармен ластау, улы химикаттарды ... ... ... пайдалану техникасын бұзу, жерді сарқынды сумен ластау,
қалдықтарды көму туралы ... ... ... ... және ... ... ... және пестицидпен ластау, тоғанды жөндеу кезінде құнарлы
топырақ ... ... ... Жергілікті жерлерде кешенді табиғат
қорғау шаралары әзірленбеген.
«Бүкіл әлемдік күзет» институтының мәліметтері бойынша құрлық жыл ... ... ... ... ... 24 миллиард тонна топырақтың
үстіңгі қабатын жоғалтады. Планетада әрбір минут ... 40 ... ... ... Тек соңғы он жылда бүліну мен тозу біздің ... 8 ... тең ... ... ... ... құртты.
Қазір құнарлы қабаттың жойылуы мен ... ... ... ... ең ... ... адам ... болып табылады: шектен тыс өсу
топырақты тоздырады, малды жаю ... ... ... ... жасыл
желектің жойылуына алып келеді, ал ... ... ... ... ... алып ... аумақтың 55 пайыздан астамы ... ... ... ... алмайды. Жыртылған топырақтың барлығы
дерлік 20-30 пайыз қарашірікті жоғалтты. 12 миллион гектар егіс ... ... ... ... және 500 мың ... ... ... зардап
шегеді. Суарылған жердің жартысына жуығы қайта сортаң тартқан. 30 ... жуық ... ... жаю ... тозады.
Топырақты бір дақыл үшін (дақылды) ұзақ пайдалану қарашілік пен
өсімдіктерді тамақтандыру ... жеп ... Тың ... игеру басталған
кезең ішінде бір дақылды егу жағдайында топырақ ... ... ... ... оның ... қорының үштен бірінен айырылды. 2-3 ... ... ... ... үшін ... екі жүз жыл ... ... 0,1 ... ... ... алынатын өнімділікті 0,8
центнерге қысқартады.
Әлемде бір адамға қазір 0,3 ... ... ... ... ал
Қазақстанда 2 гектарға жуық. Ал біз аяғымыздың ... ... ... ... ... Ғалымдар Республикада орташа есеппен 0,8
гектарға жуық ... ... ... ... ... Егер жерге деген
көзқарас осылайша қала беретін ... онда ... бұл ... ғана ... жан ... ... 0,3 гектардан айырылуы мүмкін.
Ауа ортасының құрамы мен ерекшелігінің жаман жаққа қарай өзгеруі — ауа
қорғау заңын бұзудың нәтижесі.
Атмосфераны газ ... және ... ... ... ... ... ... адамның өмірі мен денсаулығына, биосфераға, табиғат
ресурстарына (негізінен су мен ... ... пен ... ... ... ... әсер ... Бұл аурудың, өсіп-өну процесіне
зиянды ықпалдың көбеюі, ... ... және ауыл ... дақылдары
өнімділігінің төмендеуі есебінен экономикалық шығындардың артуына алып
келеді. Ауаны ластаудың көптеген ... ... ... ... ... ... шығарады.
Бұлар әр түрлі қатынастағы элементтердің тұтас қатарынан тұратын қатты
бөлшектер мен газтәріздес қалдықтардың ... ... ... ... ... ... ... зиянды зат
қалдықтары миллион тонна болған. Бұған мұнай-газ ... ... ... ... улы ... ... залалын, ұшақтардың,
космос объектілерін ұшу ... ... ... ... ... ракеталардың, басқа әскери техникалардың жаңа үлгілерінің сынағы
жүргізілгендігін үмытпау керек.
Осының барлығы жазда Арал, Каспий, ... ... күн ... ... алу ... ... ... сақтануды туғызады. Атмосфераға
зиянды ... ... ... мақсатында ауа қорғау ... ... ... ... ... ... шаң мен күл ұстағыш
күйені жетілдіру, қондырғыларды жаңғырту және т.б.).
Атмосфераны қорғау халықаралық ... ... ... атмосфера
мемлекеттік шекараны білмейді. Және ... ... ... ... ... кеңістікте жылдам таралатындықтан тез
ластанады.
Атом электр станцияларындағы аварияларға байланысты төтенше жағдайлар
аса қауіпті. 1986 жылғы ... ... ... — атом энергетикасы
тарихындағы ең зұлмат апаттың бірі. Ол экология үшін ... ... ... ... ... ... экономикаға орасан зор залал
келтірді.Тек КСРО республикаларының ғана емес, бүкіл әлем ... ... тегі ... ... атом реакторларынан ұсақ ... ... ... ... ... шығуына қауіпті сұйық
заттың төгілуіне байланысты. Оның түсі, иісі, дәмі жоқ ... ... ... ... Тек ... ... ... ғана білуге болады.
Радиация өте қауіпті: үлкен дозада ол ұлпаны, тірі клеткаларды
зақымдайды, ... ... ол ісік ... ... ... ықпал етеді.
Радиоактивтік бұлттардың әсеріне ұшыраған елді мекеңдердің тұрғыңдарын
медициналық тексеріс пен емдеуден өткізу ... ... ... ... ... ... ... кейін ғана шығаруға болады, мысалы, шағын дозадағы радиацияның
адамға әсерінің салдары осы ... ... ... ... ... ... экологиялық қауіп, антропогеңдік фактор
қоршаған ортаның бұзылуына, биосферадағы теңдіктің ... алып ... бұл өз ... адам ... әсер ... тұқым арқылы берілетін
өзгерістерге алып келуі мүмкін.
Біздің республикада халықты сапалы сумен ... ... ауыр ... Су құбырларының жоспарлы жөндеуі мен ... ... ... Су ... ... ... ... өз уақытында жойылмайды.
Селодағы көптеген су ... ... ... ... ... нормативтерге сай келмейтін
орталықсыздаңдырылған су көздерінің үлес ... ... ... ... ... ... ... және мұнай өнімдерімен ластану деңгейі
өте жоғары болып отыр. Көктемгі ... ... ... ... сумен және сел
ағындарымен ластанады. Шаруашылық қоқысты ағынды судың, сондай-ақ су қорғау
аймағы мен ... ... ... ... нөсерлі жаңбыр да залалды.
Жергілікті жердегі суаттар мен су жинағыштардағы судың микроппен ластануына
байланысты Мемсанбақылау ... ... ... ... ... ... қаулы шығарды.
Арал мәселесіне ерекше тоқталу керек. Қазіргі ... Арал ... апат ... ... ... бұзылудың негізгі себебі
адамдардың бей - берекет қызметі болып табылады. Әмудария мен ... ... ... ... ... үшін ... Арал
теңізінің ауданын күрт қысқартты. Жерді ... ... ... ... мен ... ... болды. Топырақ суының тұздануы және
олардың химикаттануы мен ластануы жергілікті халықты ауыр ... ... 1961 -1995 ж.ж. ... 5,4 метр ... 36,6 метр деңгейге
дейін төмендеді. Су көлемі 4 есеге азайды. Теңіз бұрынғы ... ... 100-150 км кері ... тұз ... 33 мың ... км ... ... күрделі экономикалық жағдай онсыз да ауыр экологиялық
ахуалды уілықтыра тусуде. Табиғат ... ... өз ... ... ... Биосфера жағдайының ©згерісі де адамның жеміссіз
қызметінің ... ... мүны ... ... үшін ... ... алган жоқ. Бүкіл әлемді ... ... ... ... ... ... бізідң республикада табиғат қорғау қоры ... мәні ... ... ... және ауыл ... ... нысанына қарамастан өздері келтірген экономикалық залалды етеуіс
міндетті. Бүл ... ... ... қала мен ... ... ... ... тиіс.
Атмосфера косындыларындағы ШЖК. Атмосфера косындыларындағы ... ... ... ... ... ауа ... ... мг/м 3 алынады, заттар мөлшерінің концентрациясы ... ... ... адам мен ... ... ... ... химиялық және өзге түрлері анықтайды.
Суаттар қосыңдыларындағы ШЖК. Суагтардағы су сапасын ... ... ... ... ... ... ... ШЖК — бұл топырақпен түйісетін қоршаған орта мен
адам денсаулығына, сонда-ақ топырақтың өзін-өзі тазалау ... ... ... ... ... тиіс емес ... ... қабатындағы
химиялық заттардың концентрациясы.
Атмосфераны ластаудың әрбір көзі үшін зияңды заттар ІПЖҚ МЕМстандарттар
талаптарына сәйкес белтіленеді.
Қызметтің өзге ... адам ... мен ... ... басымдығы,
өмір, еңбек және қоршаған табиғи ортаның ... үшін ... ... ... кепілдіктерін қамтамасыз ету - қоршаған табиғи ортаны
қорғаудың негізгі ... ... ... ... денсаулығымыз қоршаған ортаның жәй-күйіне
тікелей байланысты.
Қан кету. Алғашқы көмек
Қан кету дегеніміз – зақымданған қан тамырынан қанның ... ... кету деп ... ... ... сипатына сәйкес: артериялық,
веналық, капиллярлық және ... қан кету деп ... қан кету ірі ... зақымдануы кезінде пайда болады. Ол
жарадан ал қызыл түсті қанның шапшып ағуымен сипатталады. Ірі артериялардың
(сан, иық) зақымдануы ... ... ... қауіп төндіреді.
Венадан қан кету ірі вена тамырларының зақымдануы ... ... қою ... ... қан ... жайлап ағады. Кейбір веналардың
(мысалы, мойын) жаралануы кезінде олардың ішіне ауа ... ... ... ... әкеп ... ауа ... ... қан кету ұсақ қан тамырларының жаралануы салдарынан пайда
болады, оның ерекшелігі – жараның жоғарғы бетінен қан ... ... ... көк ... зақымдануы кезінде
байқалады және ол көбіне аралас болып келеді.
Қан ағу (құйылу) органға байланысты қан ... ... (қан ... мен ... ... ... ... ағады) және ішкі (қан тіндерге,
орган немесе ішкі ... ... ... ... Кейде олар кеуде
немесе іш қуысы жараланған кезде аралас болуы мүмкін.
Байқалу уақытына сәйкес қан ... ... ... ... бірден
қан кету) және екіншілей (зақымданғаннан соң бірнеше уақыттан кейін) болып
бөлінеді.
Капиллярлар мен кішкене тамырлардан кеткен қан таяу ... ... ... егер ... ұю ... ... ... қанның қоюлануы
нәтижесінде өзі тоқтауы мүмкін. Қан көп кеткен жағдайда қолма-қол әрекет
жасайды.
Қан ...... және ... деп ... Уақытша қан тоқтату
алғашқы медициналық көмек көрсету кезінде жүзеге асырылады және ... ... ... ... ... ... кеудеге қатысты алғанда – көтеріңкі қалыпта
ұстау (аяқ-қол жараланғанда венадан қан кезде ... ... ... ... кейін жастық оралған киім қою);
2. Кішігірім қан кету кезінде қысып тұратын таңғыш көмегімен ... қан ағып ... ... басу ... йодтың спиртті ерітіндісімен
тазартқаннан кейін қалың мақта салынады да, бинпен оралады);
3. Аяқ-қолды мейлінше шұғыл бүгу немесе жазу қалпында ... ... ... ... ... ... шынтақ немесе тізе буынын бүгу
немесе жазу аяқ-қол ... ... қан ... жгут салу ... қолды арқаға мейлінше ... ал ... ішке ... әр ... ... саусақпен басу қан кетіп жатқан тамырды
тікелей жара аумағында емес, одан жоғары жерде (зақымданған ... ... ... негізделеді. Бұл тәсіл артериядан қатты қан кеткенде
қолданылады. Тамырды басу оны жатқан сүйекті саусақпен қысып, ... ... ... тері қабатына жақын жатқан жерде жасалады. Әрбір ірі
артерия үшін белгілі бір анатомиясыз нүктелер болады:
1. Иық алды ... ...... иықтың ішкі жағынан басады;
2. Балтырдан қан кеткенде - тізе асты ... ... (бас ... ... алдыңғы жағын ұстап, ал қалған саусақпен тізе асты
шұңқырындағы артерияны тауып, ... ... Сан ... – сан ... шап ... жоғарғы жағын
жұдырықпен басады;
4. Бастағы жарадан қан кеткенде – жара ... ... ... ... ... жанынан өтеді, оны тамыр соғысы арқылы анықтайды);
5. Беттен қан кеткенде – жақ ... ... (ол ... ... ... ... және жақтың төменгі шеті арқылы оның бұрышы
мен иек ... ... ... жара ... – жара жақтағы және одан төмен ұйқы артериясын
басады (трахея жайында);
7. Иық үстіндегі, иық ... ... ... ... ... жара
кезінде бұғана асты артериясын бұғана астындағы шұңқырға басады, кейін
аяқ-қолға бұрау немесе жгут салады.
Сынықтар. Алғашқы көмек
Сүйектің сынуы бұл оның ... ... ... ... толық
сынуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... байланысты сүйектің сынуы ашық және жабық деп аталады.
Ашық сынық өте қауіпті, өйткені сынықтарға жұқпалы аурулар тез ... ... ... ... ... ... ... белгілері:
Жабық сынық кезінде:
• сүйек сынған жердің сырқырауы;
... ... ... ... ... ... сүйек сынған жердің қанталауы мен домбығуы;
• аяқ-қол қызметінің бұзылуы;
• буындар арасындағы аяқ-қол төңірегінің бойындағы қозғалыстың
қалыпсыздығы.
Ашық сынық кезінде:
• аяқ-қол бармақ бастарының ... ... ... ... ... ... болуы;
• жарақаттанған жердегі қалыпсыз қозғалыс;
• аяқ-қолды қозғалтқан кездегі сырқырау.
Жабық сынық ... тері ... ... ... ашық
сынық кезінде сүйек сынған жерде жарақат болады. Алғашқы ... ... ... ... жерді қозғалтуға болмайды.
Сүйектің таюын болдырмау үшін жарақатқа таңғыш қою мақсатында киім мен
аяқ киімді шешуге, оларды кесуге және ... ... ... ... ... сынық кезінде қан ақса, оны тоқтатқаннан ... ... ... қою қажет. Ашық және жабық сынық кезінде ... ... ... ... бұдан кейін табельдік немесе қолда бар құралдардың
көмегімен иммобилизация жүргізу қажет.
Сырқатқа ... ... егу жеке ... ... ... анальгетиктерді, шприц түтіктерді қолдану арқылы
жүргізіледі.
Шиналарды дұрыс қою ... ... ... ... ... ... көрсетудің негізгісі ұш зақымданған сүйектің ... ... ... ... ... ету, яғни ... ... табылады, сол
үшін табельдік шина қолданылады немесе қолда бар заттар: тақтай, ... ... ... ... болуы үшін шина немесе қолда бар зат жоқ болса, аяқ-қолдың ... ... ... ... астына мақтаның тығыз түйнегін қоя отыра
таңады немесе байламға, белбеуге іліп қояды.
Аяқты оқшауландыру үшін оны сау ... ... ... ... ... да ... ... етіп қою қажет. Сүйектің ... ... ... жұмсақ мақта немесе жайлы мата қояды.
Шинаны мақтамен ... ... ... ... киім ... ету ... ... қатты қысылмауы үшін жасалады, содан соң оны
қайтадан ... ... ... да бір қосалқы материал жоқ кезде иммобилизацияны зақымданған
аяқ-қолды дененің сау мүшелеріне: қолды ... ... ... сау аяққа
байлау арқылы жүргізген дұрыс.
Көлік иммобилизациясын жүргізгенде мына ... ... ... ... үшін пайдаланатын шиналар берік бекітілуге және сынған
жерді өте жақсы көрсетуге тиіс.
2. Шинаны ... ... ... қоюға болмайды. Олардың үстіне алдын
ала мақта қойылуға тиіс.
3. Сынық төңірегінде артық қозғалысты ... ... ... екі ... ... ... керек.
4. Сан сынған кезде аяқ-қолын барлық буындарын бекем байлау қажет.
Саусақ түйіспелері мен буын сүйектерінің ашық ... ... ... ... ... кейін алақанға саусақтар жартылай бүгіліп тұру
үшін дәкімен оралған тығыз ... ... ... ... қолдың шашақты
ұшына және саусақтарға үйеңкі, картон немесе саты шинасын ... ... іліп ... сүйегі сынған кезінде иммобилизацияны сирақ-табан және тізе
буындарының ... ... ете ... сирақ табан буындары
зақымданған кездегідей жүргізеді. ... ... ... ... табаннан
санның үстіне сәл жақындатып қояды. Егер төңіректе иммоболизиция ... зат ... ... ... сау ... байлап тастауға
болады.
Санның сүйегі сынған кезде ең жақсы көлік шинасы Дитерихс шинасы болып
табылады. Шина ұзындығын оңай өзгертуге ... екі ағаш ... ... бұрамасы бар ағаш өкшеден тұрады. Бұл шинаны киімнің үстіне қояды және
ағаш өкшені сырқат ... ... ... ... Зардап шегушінің
бойына қарай шинаның қажетті ұзындығын таңдайды: шинаның сыртқы жағы ... ... ... тірелуге тиіс. Ал оның қарсы жағы өкшеден 12 -15 см
шығуы ... ... ... ... ағаш ... ілгек арқылы өткізеді,
содан кейін шаптың төңірегімен қолтықтың ... ... ... ... ... қиғаш тақтайшамен бекітіледі. Шинаны аяқпен денеге енді
бинтпен, белбеумен, ... және т.б. ... ... сирақ және тізе
төңірегіндегі сүйектің шығыңқы жеріне мақта түйнегін немесе мата ... Ағаш ... ... ... ... мықты екі қабат бау
өткізеді оны байлау арқылы аяқ-қолды түзейді.
Омыртқа немесе ... ... 33-34 ... ... ... тұрады.
Әрбір жотаның денесі және бірнеше сабағы бар. Жоталар бірінің артынан бірі
орналасқан. Жоталардың ... ... ... ... ететін
серіппелі морт сынғыш ұлпаның қабықтары бар. ... ... ... ... ... Адам омыртқасында мойын, кеуде, сегізкөз және
құйымшақ бөлімдері бар.
Кеуде клеткасы қабырғаның 12 жұбы мен төстен ... ... ... ... ... ... ... өзгертуге тыныс алу
кезінде көтеріліп-төмен түсуіне мүмкіндік береді.
Омыртқаның сынуы-қатерлі жарақаттардың біреуі. Омыртқа ... ... ... өзінің зақымдануы ерекше назар аударуды
қажет етеді. Мұндай ... ... көп ... ... ... ... көмекке байланысты. Жұлын буын сабақтары мен омыртқа
денелерінен ... ... ... ... Омыртқа жотасы зақымданған
кезде жұлын зақымдалынуы мүмкін. Бұл көбінесе ауыр жағдайға алып ... ... ... ... аса ... ... ... оның
жоғарғы тұстары деңгейіндегі зақымданған кезде кеуденің тыныс талшықтарының
салдануы пайда болады, оның нәтижесінде тыныс алу тарылады.
Ересектерде бір ... ... ... бір тұсқа өту аймағында,
яғни төменгі мойын және жоғары, бұғана жоталары жиі зақымданады.
Аса қауіпті жұқпалы аурулар
Жұқпалы ... ... ... жұғу ... сақтандыру. Аса
қауіпті жұқпалы аурулар адам организміне қоздырғыш микробтың енуінен пайда
болады. Барлық жұқпалы аурулардың ортақ белгісі зақымдалған организмнен ... ... ... және ... бір ... ... ... жаппай
таралуы, яғни жұқпалы сипат алуы болып табылады.
Жұқпалы ауру эпидемиологияда жекелеген қоздырғыш ... ... ... ... Тірі ... ... зор ... арасында
микроскопиялық нысандар немесе микроорганизмдер көрнекі орын алады. Олар
топырақта, ... ... ... ... ... Ауыл ... ... медицинада олар азотпен, көміртегімен, көміртегімен,
сутегімен және табиғаттағы басқа да элементтермен шеңберлі ... ... ... ... ... ... ... хайуанаттар мен жәндіктерде ... ... де ... Бұл ... ... яғни ауру
тудырғыш атауына ие болды. Ауру туғызбайтын және сыртқы ортада өмір ... ... деп ... ... ең ... ... іш жұқпалы аурулары берілетін ауыз жақ-дәрет ... ... ... тән ... ... мыналарды санауға болады:
- су (құдық, өзен, көл, арық, су құбыры, каназизация, ағынды жаңбыр);
- тамақ ... (сүт, ет, ... ... ... ... лас ... шыбын;
- әртүрлі тіршілік заттары.
Б) тыныс жолдары жұқпалы аурулары қоздырғыштары берілетін ауа тамшы
тегергіші жағдайындағы таралу ... ауа ... ... қан жұқпалы аурулары қоздырғыштары берілетін тасымалдық тегршігі
жағдайындағы ... ... ... ... ... тобына жататын жәндіктер
қызмет етеді.
Денсаулық сақтау қызметінің негізгі бағыты ... ... ... болып қала береді.
Жұқпалы ауруларға қатысты ... ... ... жұқпалылық
барысының барлық үш буынына-жұқпалы ауру көзіне, оның ... ... ... ... ... көзіне қатысты өткізілетін шараларға ауруды ертерек, белсенді
және толық анықтау, оларды дер ... ... ... жатқызу мен
емдеу, ошақта дезинфекциялық шараларды жүргізу жатады.
Жұқпалылық барысы екінші буынының қоздырғыштың берілу жолының үзілуі
аса ... ... ... ... жеке ... ... ... арасында гигиеналық дағдылар мен санитарлық мәдениетті
сақтауға, сақтандыру және ... ... ... ... ... ... көмектесуне үлкен маңыз беріледі.
Ауру ошағында азық-түлік тағамдарының сатылуына, ... ... ... ... ... күйіне, азық-түліктің, дайын
тағамның сақталуы мен тасымалдануына, суды ... ... ... ... ... ... ... гигиеналық
бақылау қаматамасыз етіледі.
Жұқпалылық тізбегінің үшінші буынына халықтың бейімділігіне бағытталған
сақтандыру шаралары жұқпалы ауруларға қарсы жасанды иммунитет ... ... Ауру ... ... ... организмнің бейімделмеуі иммунитет
деп аталады. Олар туа біткен (табиғи) және келе біткен ... ... ... ... ... адамның тумасынан белгілі бір жұқпалы ауруға бой
алдырмауы жатады.
Келе біткен иммунитет шалдыққан аурудан кейін болмаса егу нәтижесінде
жасалады.
Қоздырғыш түрі ... ... ... ... жүргізіледі. Арнайы
сақтандыру құралы ретінде ... ... ... ... ... және тірі ... немесе зарарсыздандыру адамның қоршаған ортасында жұғымтал
ауру қоздырғыштарын жоюға бағытталған арнайы ашаралар жиыны. Дезинфекцияның
жекелеген ... ... яғни ... ... тарататын жәндіктер
мен кенелерді жою және ...... ... ... ... ... Зарарсыздандыру мақсатына байланысты
дезинфекция ... ... ... ... ... дезинфекциясы жалпы қоғамдық орындар (асхана, монша, кір жуу
нүктесі, шаштараз, казарма, вагон, дәретхана) арқылы жұқпалы ауруханалардың
пайда болу және таралу ... ... ... ... ... ... ... таралуын ескерту мақсатында өтеді:
оны жұқпалы ауруға ... ... ... ... ... сырқаттардан шығатын табиғи бөліністер (тер, дәрет) және
олар дерт жұқтырған заттар жатады.
Ақтық дезинфекцияны жұқпалы ... ... адам ... ... соң немесе қайтыс болғаннан кейін жүргізіледі. Оның ... ... ... ... ... ... ... бөлмесін
жұқпалы ауру қоздырғыштарынан толық босату болып табылады.
Карантин мен обсервация. ... ... ... және ... ... ... ... әкімшілік және санитарлық шаралар кешені
карантин деп аталады.
Карантин ошаққа қару қоршауды, карантин аймағынан адамдар мен ... ... ... ... және ... бақылаусыз жүріп-
тұруға, одан ... ... ала ... әкетуге, сондай-ақ
зақымдану ошағы арқылы көлік пен ... ... ... ... ... ... және қарым-қатынасты шектеуді қарастырады.
Кәсіпорындар мен өндірістік қызметін жалғастыратын мекемелерде жұқпалы
ауруларға қарсы жұмыс кестесі белгіленеді.
Сырқаттарға қызмет көрсететін бүкіл медициналық қызметші ... ... ... ... ... бұл шара аурухана ... ... ... келесі лаборатория зерттеулерінде ошақта аса қауіпті жұқпалы ауру
қоздырғыштары анықталмаса және аурудың жаппай таралу ... ... ... ... ... ... ... бақылауды күшейтуді және онда емдеу
сауықтыру мен сақтандыру шараларын өткізуді қарастыратын шаралар ... деп ... мен ... мерзімі соңғы сырқатты оқшаулау сәтінен бастап
есептелетін аурудың ең жоғары инкубациялық мерзімінің созымдылығымен және
ошақтағы дезинфекцияның аяқталуымен ... ... ... ... ... – созылмалы жұқпалы ауру. Ол әртүрлі ... ... ... ұсақ ... ... туберкулдер пайда болады, аурудың
туберкулез атауы осыдан шыққан.
Туберкулез кезінде көбінесе тыныс органдары зақымданады. Өкпе ... ... ... ... ... қатар ауру таратқыш микроорганизмдермен
ұдайы байланысқа түседі. Жұтынған ауа жыпылықтағыш ... ... ... ... ... ... ауа ... секундына 12 діріл жасай отыра, қалалық адамның бүкіл өмірі
бойында 5 кг шаңның шығарылуын, ал қатты шаңданатын ... ... ... 40 килограммға дейін шаңның шығарылуын қамтамасыз етеді. Шаң
органикалық және неорганикалық ... ... ... Онда ... үлкен мөлшері жинақталған.
Туберкулезбен күрестің қиындығы ... ... ... олар ... орта ... өте төзімді: ылғалды қақырықты 75
градусқа дейінгі қыздыруға жарты сағат, 100 градуста 5 минутқа ... ... 100 ... ... 45 минут ішінде өледі, ал бөлме
темпуратурасында 2-10 ай аралығында тіршілік қабілетін сақтайды.
Сүтте, май мен ... БК ( кокк ... ұзақ ... күн ... (ультракүлгін радиациясы жағымсыз әсер етеді, олар 1-
2 сағаттың) бойында өледі.
Туберкулез қоздырғышы сыртқы ортаға зақымдалған ... - ... ... қақырықтан, бүйрек немесе несеп бүршігі ... ... ... ... ... ... ... көзі аурудың
қақырығы болып табылады. Шыққан ... ... ... ... ... ... үй немесе өндірістік ... ... ... ... ... ... қақырық шашырандысы сау адамның тыныс
жолына өтеді.
Туберкулез тек шаң арқылы ғана ... ... ... ... ... ... арқылы жұғуы мүмкін. Жөтелген кезде қақырықтың ұсақ
тамшылары екі метрге, ал түшкірген кезде 9 ... ... ... ... ... алып келеді, сондықтан ол аса қауіпті.
Кейбір жағдайларда ол тамақ ... ... ... ... ... ... көздері. Адам туберкулезі қоздырғышының негізгі көздері ауру ... ... ... туберкулездің ашық түріне ұшырау мерзімі айлар
мен ... ... ... ... ... ... ортаға
шығару уақытымен анықталады. БК бөлінісінің болмашы жиілігі ... ... әр ... орын ... ... ... ашық ... ғана жұқпалылық
қауіпі бар. Туберкулезбен ауырған кезде әртүрлі сипаттағы белгілер пайда
болады: жалпы әлсіздік, ... ... ... ... ... ... шығуы, дене температурасының жиі көтерілуі. Кейбір жағдайларда
тұмау, өкпенің ... ... ашық және ... ... бөлінеді. Ашық түрінде қақырықта
туберкулез ... ... ... белгілері ауру түріне сырқаттың жасына байланысты.
Қоздырғышпен алғашқы байланыстан кейін әдетте сәбилік шақта ... ... ... кезінде алғашқы күндері, тіпті апталарда аурудың
ешқандай, да белгілері байқалмайды, ... ... ішкі ... ... ... оларды тіпті мұқият рентгендік тексерістен
анықтау қиынға түседі.
Туберкулез микробактериясы түскен кезде өкпеде сөл ... ... ... ... бар қабыну ошағы пайда болуы мүмкін;
бастапқы туберкулез ... ... ... Мұндай жағдайдағы ауру көп
жағдайда байқалмай өтеді. Қайталама ... өкпе ... ... ... Ол өкпе мен сөл ... ескі ... «мүлгуші»
жұқпалылығы сақталуы салдарынан пайда ... ... ... қоздырғыштары жанданып, асқыну процестерін туғызады. Қайталама
туберкулез кез келген ... ... ... Ауру ... ... ... ... ауру әдеттегідей тәбетін жоғалтады, ... ... ... ... ... ... түнде қара тер
шығады.
Асқыну кезінде жаңа ошақтар пайда болады. Кейде ұсақ ... ... ... таралып, ол өкпенің тұқым қуған туберкулезы деп ... ... ... ұзақ ... ... ... анықтаған жоқ. Тәжірибе көрсеткендей, туберкулездің әрбір жаңа жағдайы
тек бацилла бөлінетін кезеңде ғана стационарлық бақылауды қажет етеді.
ДДС ұсыныстарына ... ... ... химиотерапия бақылауындағы
стандартты режимді кеңінен енгізген ұтымды, ол әлемнің ... ... ... өзінің тиімділігін дәлелдеді. Химиотерапия схемасын
пайдаланған кезде ... ... 4 ... ... ... БК шығарып, өкпе туберкулезінің ауруы алғаш рет анықталғандар, өкпеден
тысқары туберкулездің ауыр түрімен ауырғандар.
2. Қайта ауырғандармен БК ... ... ... емделген аурулар.
3. БК шығармайтын, өкпелері шамалы зақымданған аурулар, олар өкпеден тыс
туберкулезбен ауырады, 1 санатқа жатпайтындар.
4. Дәрі-дәрмекке ... БК ... ... ... ... шалдыққан аурулар.
Химиотерапия ДДС ұсынысы бойынша 2 кезеңде өткізіледі.
1-кезең пәрменді химиотерапияны өткізумен сипатталады. Оның ... ... ... ... ... ... азайту стационарда
өткізіледі.
2-кезең қарқыны ... ... ... Оның ... ... ... микробактерияға әсер ету. Негізінен амбулаториялық тұрғыда
өткізіледі. Хирургиялық емделуге ... қан ... ... ... ... ... Негізгі туберкулезге қарсы
препараттар тубозит, фтивазит, натрий ... ... ... және ... ... ... ... жұқпалының таралу деңгейінің
үлкен маңызы бар.
Тәулік бойында ашық түрдегі туберкулезбен ауырған адам ... ... ... дейін туберкулез микробактериясын бөлуі мүмкін. Сондықтан
туберкулездің ашық түрімен ауыратындар микробактерияның ... ... ... көшуді қамтамасыз ететін мерзімге емханаға жатқызылады.
Туберкулез ошағында дезинфекция-еденді, ... мен ... 0,5 ... ... 0,25 ... хлорлы әк ерітіндісімен тазарту жүргізіледі.
Аурудың жеке заттары арнайы ... ... ... ... ... 1
пайыз хлорамин ерітіндісімен шайылады, бұдан кейін ... соң ... орын ... ... ... ... 2,5 пайыз
хлорамин ерітіндісімен алдын-ала зарарсыздандырусыз ... ... ... Түкіргіштерді берудің алдында 5 ... ... ... ... ... кейін 5 пайыз хлорамин
ерітіндісімен 6 сағатқа қандай да бір ... ... ... 15 ... 2 ... сода ерітіндісімен қайнатады 4 сағатқа 5 ... ... ... салады. Металл ыдысты тек минут бойы қайнатып,
зарарсыздандырады.
Арнайы туберкулезге қарсы сақтандыру БЦЖ ... ... ... алғаш рет туберкулезден сақтандыру үшін француз ... пен ... 1921 ж. ... Туғанына 3-4 күн болған сәби міндетті
БЦЖ вакцинациялануына, жағымсыз Манту сынағы алынған ... 6-7 ... ... ... ... ... ... бактерия бөлетіндермен жақындасқан адамдар;
- өкпесінде үлкен қалдықтық өзгерістері бар адамдар;
- манту сынағымен бөлінетін туберкулиндерге кенеттен шалдыққан адамдар.
Біздің Республикада әр бір екі ... адам ... ... Бруцеллез тобы қоздырғыштары туғызатын жұқпалы ... ... ... ... және сүт ... ішу кезінде немесе малды
жайғаған кезде тері жамылғысының зақымдануы арқылы қоздырғыштың өту кезінде
ауруға шалдығады.
Тері немесе кілегейлі ... ... ... ... ... ... ... бұдан кейін қанға түседі. Қаннан ... ... ... ... ... ... ... жұқпалы ошағы пайда
болады. Олар ұзақ уақыт бойында бактерия көзі болып ... ... ... ... ... ... дамиды.
Аурудың асқынған түрі сатылай дамиды. Жалпы жағдай ұзақ уақыт бойында,
дененің ысынуына қарамастан бұзылмайды. ... ... ... ... тұра ... ... ... сырқырауы, тамырлар мен бұлшық
еттегі қысқаша сырқырамалар байқалады. Тәулігіне бірнеше рет қара тер ... ... ... Сөл ... ауруы мардымсыз. Бүйрек пен
көкбауыр үлкейеді.
Бруцеллезден сақтандыру жануарларды бруцеллезге ... ... ... санитарлық-ветеринарлық шараларды жүргізу ... Азық ... ... ... жасалады, бруцеллезбен ауырған
жануарлардың сүт тағамдарын пайдалануға тыйым ... Қой ... кең ... ... бруцеллезге қарсы вакциналар егіледі.
Мал шаруашылығының түпкілікті ... ... ет ... ... ... ... Егілу тер астына жіберілу әдісімен
бірнеше рет жүргізіледі. ... ... 8-12 ... ... вакцинаның жарты
мөлшерінде жүргізіледі.
МАЗМҰНЫ
Алғы
сөз.........................................................................
.................................3
КІРІСПЕ.....................................................................
.....................................4
ТІРШІЛІК ӘРЕКЕТТЕРІНІҢ ҚАУІПСІЗДІГІ ЖӘНЕ ОНЫ
ҰЙЫМДАСТЫРУ
НЕГІЗДЕРІ...................................................................
..4
ТІРШІЛІК ӘРЕКЕТТЕРІНІҢ
ҚАУІПСІЗДІГІН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ ... ... ... ЖӘНЕ
РЕСПУБЛИКАЛЫҚ БАҒДАРЛАМА ТУРАЛЫ
АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАНЫСТЫҢ ҰЙЫМДАСУЫ
АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАНЫСТЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК
АУҚЫМДАҒЫ МІНДЕТТЕРІ
АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАНЫСТЫ ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ҚОРҒАНЫС ЖӘНЕ ТӨТЕНШЕ
ЖАҒДАЙЛАР ҚЫЗМЕТТЕРІ
ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРЫНДАРЫНДАҒЫ АЗАМАТТЫҚ
ҚОРҒАНЫСТЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
ТАБИҒИ, ТЕХНОГЕНДІК
СИПАТТАҒЫ ТӨТЕНШЕ ЖАҒДАЙЛАР
ЗІЛЗАЛА ТАБИҒИ ҚҰБЫЛЫСТАРЫ
Жер сілкіну
Жер көшкіні (шөккіндер)
Сел ... ... ... ... ... түрлері
Орман және дала өрттері
Жанартаулар (Вулкандар)
ТЕХНОГЕНДІК СИПАТТАҒЫ АВАРИЯЛАР
ТҮРЛІ АПАТТАРДА ОРЫНДАЛАТЫН САҚТЫҚ
ШАРАЛАРЫ
Жер ... ... ... әрекегтер
Өртпен күресу
Дауыл
Газ
Жеке қорғаныс құралдары
Жарақаттар
Травмалық шок.
Халықты төтенше жағдайлардан ... ... ЖӘНЕ ... ЖӘНЕ ... ӨМІР ... ЖӘНЕ ... ... Алғашқы көмек
Сынықтар. Алғашқы көмек
Аса қауіпті жұқпалы аурулар
Қазақстандағы әлеуметтік жағынан маңызды аурулар

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Биосфералық деңгей9 бет
Еңбек нарығының ерекшеліктері6 бет
Фотосинтез туралы жалпы ұғым және оның маңызы5 бет
Тіршілік әрекеті қауіпсіздігі мен қоршаған ортаны қорғау салаларындағы сапамен басқару8 бет
Тіршілік әрекеті қауіпсіздігі мен қоршаған ортаны қорғау салаларындағы сапамен басқару туралы7 бет
Тіршілік әрекетінің қауіпсіздігіне кіріспе. Тіршілік әрекетінің қауіпсіздігі саласындағы заңды және құқықтық актілер8 бет
ҚР негізгі заңдары, тіршілік әрекетінің қауіпсіздігі және қоршаған ортаны қорғау облысындағы нормативтік заңдар5 бет
ҚР негізгі заңдары, тіршілік әрекетінің қауіпсіздігі және қоршаған ортаны қорғау облысындағы нормативтік заңдар Табиғи және техногендік сипаттағы ТЖ саласындағы қорғану шаралары16 бет
Өндірістік санитария және адам тіршілік әрекетіндегі химиялық және биологиялық қауіпсіздік туралы жалпы ұғымдар8 бет
Өндірісте зиянды заттардың шекті рауалы концентрациясын (ШРК) қамтамасыз ету бойынша іс-шаралар9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь