Қазіргі экологиялық проблемалар

1. Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі
2. Семей ядролық полигоны
3. Каспий теңізінің экологиялық проблемасы
4. Арал теңізінің проблемасы
5. Балқаш проблемасы
6. Үлкен қалалар мен өндіріс орталықтарында қоршаған ортаның ластануы
        
        Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі
Адамның шаруашылық әрекеті табиғаттың өзгеруіне әсер ететін ерекше фактор.
Адам еңбек пен ақыл ... ... ... ортаға бейімделумен қатар, оны
өзгертеді де. Сондықтан табиғатты өзгерту ... ... оның ... да ескеруі қажет. Табиғат кешендеріне кері әсер ететін озық
ғылыми-техниканың тікелей ... жоқ. Ол ... ... ... емес,
техникалық жобаларда адамның шаруашылық әрекетінің әсері ... ... ... ... ... ... ... минералды
тыңайткыштар енгізу, ол заттардың ... ... мен ... туғызды. Мұның бәрі қаншама еңбек пен шикізатты зая кетірумен
бірге, ... ... ... ... Ірі бөгендер салуда аумақтың
табиғат ерекшеліктерін ескермеу ... ... ... ... мен сол ... ... өзгеруіне әкеп соғады. Қазіргі
кезде антропогендік ландшафтар ... ... ... үшін оларды
өзгертетін шаралар жүргізеді. Соның бірі – ... ... ... ... мен оны ... тиімділігін арттыруға бағытталған
шаралардың жиынтығы болып табылады. Табиғатты тиімді ... ... ... ... ... ... қажет. Рио-де-Жанейро
декларациясының қағидаларын есепке ала ... ... ... проблемалары және қоршаған ортасының жағдайына ғаламдық,
ұлттық және жергілікті деңгейде қаралуын қарастырады.
Ғаламдық ... ... ... өзгеруі, озон қабатының
бұзылуы, ... ... ... және жердің құлдырауы
(деградация) жатады. Ұлттық экологиялық проблемалареа ... ... ... ... қайраңы ресурстарын белсенді игерумен байланысты
проблемалар; ... ... ... ... ... ғарыштық және
тәжірибелік кешендер полигондарының әсерін жатқызуға болады. Жергілікті
экологиялық ... ауа ... ... радиоактивті,
тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтары, ... және ... ... ... болады. Адам әрекетінен Қазақстан жерінде тез шешуді
қажет ететін проблемалар бар.
Семей ядролық полигоны
Еліміздің тарихындағы ең ... ... бірі - ... ... ... өмірге келуі Алғашқы атомдық жарылыс дауысы 1949 жылы тамыздың
29-ы, таңғы ... 7-де ... ... ... ... ... ... жер үсті және жер асты ядролық ... ... ... ... және литосфераға өте үлкен мөлшерде радиоактивті
материалдар шығарылды. Тек ... ... ... ғана ... ... жақын
жатқан орасан үлкен аумақтар да (Павлодар, Қарағанды, Шығыс Қазақстан,
Жезқазған облыстары және ... ... ... ... ... ұшырады. Соның нәтижесінде сол аумақтағы көптеген тірі ағзалар
және ... ... ... ... ... ядролық зерттеулердің салдарлары әлі де ... жоқ. ... ақын ... Сүлейменовтың басшылығымен Невада—Семей
экологиялық қозғалысы Семей ядролық полигонында сынақтар өткізуге ... ... Бұл ... ... ... ... кеңінен қатысты.
Қазақстан Президенті Н. Ә. Назарбаев республикада ядролық сынақтар өткізуге
мораторий жариялады. (Елбасы Н. Ә. ... ... ... ... жабу туралы» Жарлығына 1991 жылы тамыздың 29-да қол ... ... бері он ... ... ... ... ... Семей
ядролық полигонының белдемі күні бүгінге дейін экологиялық кауіпті аудан
болып есептеледі. Өйткені онда ұзақ ... ... ... ... ... күні ... дейін топырақ және өсімдіктер
ластанған. ... ... ... ядролық полигонымен шектесіп жатқан
аудандар аймағындағы экологиялық жағдайды жеңілдету ... ... ... қабылдады. АҚШ пен Жапония үкіметтері Семей ядролық полигоны
аймағында экологиялық ... ... ... қаржылық көмек
көрсетуде.[1] КСРО заманында Қазақстан аумағында атом бомбалары ... Ол үшін ... 18 млн га жер ... Семей ядролық полигоны ашылды.
Бастапқысынды адамдарға, жануарлар мен табиғатқа тікелей зардабын тигізген
ашық сынақтар жасалды. ... ... жер ... ... бастады. Атом
бомбаларының жарылыстары сұмдық ауыр болды. Семей ... ... ... ... 500 ... адам осы сынақтан азап шекті. 1949 жылдан
1963 жылға дейін жер бетінде ... ... ... ... ... рас. Бұл ... ... есеп-қисабы 1990 жылға дейін мұқият
жасырылып келді. Облыста онкологиялық, жүрек-қан тамыр, ... ... ... саны күрт ... Азап ... өлім құшқан адамдар қаншама.
Отбасыларында кемтар балалар көбейді. Бұның өзі қазақ ... ... зор ... ... 1980 ... ... ... халықтың төзімі
таусылып, шегіне жеткен еді. Басқа ядролық державалармен ... ... ... ... ... ... зор ... арсенал
болды. Қазақстандағы қарудың жиынтық ядролық қуаты бұрынғы Кеңес Одағының
барлық ықтимал ... аса ... ... ... ... да ... ... артылатын. Бұл қаруды қолдану
миллиондаған халқы бар мыңнан ... ... ол ... ... тұтас бір
мемлекеттерді, тіпті континенттерді жермен ... ... ... ... ... ... пен оны ... құралдары орналастырылған
жай ғана орын болған жоқ. Біздің елде ... ... ... қуаты жағынан тұтас бір индустрия, өзіндік бір «мемлекет ішіндегі
мемлекет» еді. ... ... ... ... ... әскери ядролық
циклды: ядролық қаруды сынау, ... және ... ... жүзеге асыру
мүмкіндігі алды. Негізгі бөлім
Невада-Семей полигонының инфрақұрылымы
Сол ядролық ... ... бірі – ... ... Кеңес Одағының аса
маңызды стратегиялық ... ... ... ... ... ... ... (Семей – 21), реакторлар кешенін,
«Балапан», «Г» (Дегелеңдегі сейсмокешен), «Ш» ... ... ... ... ... жатқан басқа да ұсақ тәжірибелік алаңдарды қамтиды.
Семей ядролық полигонның осынау тәжірибелік ... 456 ... ... ... сынақтар атом қаруының қиратқыш ... ... ғана ... оның жаңа ... де ... ... ... ядролық полигонның алғашқы жүргізілуі
Семей ядролық полигонындағы сынақтардың жалпы саны 456 ... ... ... құрады. Олардың 116-сы ашық болды, яғни ... ... әуе ... ... ... ... әуеде және жер
бетінде сынақтан өткізілген ядролық зарядтардың жалпы қуаты 1945 ... ... атом ... ... 2,5 мың есе көп ... 1949
жылғы 29 тамызда тұп-тура таңғы сағат жетіде көз ілеспес жылдамдықпен
ұлғайып бара жатқан отты доп ... Жер ... ... оны шарпып
өтіп, аспанға көтерілген. Отты шардан соң, сұрапыл қуат пен көз қарастырар
сәуле бас ... ... бір ... жер қабығының ыстық күлі мен
иісі көкке көтерілген. Жер ... ... иісі ... атар ... ... ... ... жел әп-сәтте жан жаққа таратты. Таяу жерлердегі сирек
ауылдарда тұратын адамдар дір ете түскен жер мен ... ... алып ... ... ... ... ... Жалғыз түп шөп қалмаған,
түтігіп ... ... ... тұл ... ... ... тышқандардың, қарсақтардың кесірткелердің өлі денесі табылған.
Жаңадан келгендер бұл тозақты Семей ядролық сынақ ... ... ... 2 оқу ... РДС-1 ... ... ... плутоний зарядан
жер бетінде сынақтан өткізу жарылысы деп атады. Бұл ... ... ... ... еді. ... жаңа ... жұлдыздың тууын Лаврентий
Берия, Сергей Курчатов, әскери бастықтар мен атақты ғалымдар, ... ... ... ... ... ... және техникалық аталары
тасадан бақылап тұрды.
Семей ядролық полигонындағы сынақтардың адамдарға, қоршаған ортаға әсері
Тұңғыш атомдық жарылыстың ... ... ... барлық елді
мекендерін жауып қалды. Көрші қонған әскери ... не ... ... ... ... жоқ ... ... тұрғындары радиациялық
сәуленің сұмдық дозасын алды. Халыққа сынақ туралы ескертілмеген де еді.
Ядролық ... ... ... 1953 ... ... қана ... Онда ... мен малды радиоактивті заттардың таралу аймағынан
уақытша көшіру, оларды қарабайыр қорғаныш объектілеріне, ... ... ... ... ... ... ... адамдар радиациядан
былғанған жерлердегі өз үйлеріне оралып отырды. Жарылыс толқыны көптеген
үйлер ... ... ... ... кейбір үйлердің қабырғалары
қирады. Кейінірек сынақ ... ... ... ... ... туған жерлеріне қайтып орала бастағанда, олардың көбісі үйінің
орнын сипап қалды, не қақырап ... ... ... Семей ядролық
полигонындағы сынақтардың әсері туралы алғашқы шын да жүйелі деректер Қазақ
КСР Ғылым академиясы ... кең ... ... ... ... Зерттеулерді, ғылыми экспедицияларды
профессор Б. Атшабаров басқарды. Радиацияның адамға ықпалының ... ... ... ... парықталған. Бұл орайда ең қауіптісі –
иондалатын радиацияның ықпалы гендік кодты ... ... ... екендігі. 1949 жылғы алғашқы жер бетіндегі жарылыстан бастап Семей
және Павлодар облыстарының радиациялық сәулеленудің ықпалына ұшыраған ... ... ... ... санының ұдайы өсіп келе жатқаны
байқалады. Бұлар өкпе мен сүт ... ... ... және ... ... ісікті патологиялары. Жалпы алғанда рак ... ... бері үш есе ... ... полигонына жақын нақ сол аудандарда
жетілуіндегі әртүрлі ауытқулар, ... және ... ... ... дүниеге ерекше көп келеді. Мамангдардың айтуынша, соны бәрі нақ
қысқа мерзімді және ... ... ... ... генетикалық
мутациямен байланысты. Адамдар ғана емес, жер де азап шегеді. Жылма-жыл
радионуклидтердің жинала ... ... ... ... ... ... ... темір, мыс, магний және басқа металдар әрттүрлі дәнді
дақылдар адам ... ... ... ... ... РДС-2 ... дегеннің қуаты жағынан соған дейін болып
көрмеген. Жарылысы 1953 ... 12 ... ... ... ... ... Оның ... 480 килотонна еді. Жарылыстан кейін пайда
болған нарттай жанған радиоактивті газдардың саңырауқұлақ секілді бұлты ... ... ... Осы жарылыстан кейін радиусы ондаған километр
болатын жерде дала шөптері бірнеше күн бойы көгілдір сәуле шығарып тұрды.
1955 жылы 22 ... ... ... ... ... ... үстінен
ұшып бара жатып, жаңадан жасалған қуаты 1,7 ... ... ... ... ... ... бір ... километрлік биіктікте жарылды. Бұл
жарылыстың соққы толқыны мен жер қабатының ... ... ... Қазақстан
аумағы мен Ресейдің көршіліс аймақтарында сезілді. 1962-1989 ... ... ... ... ... жер ... ... 340
жарылыс жасалды. Бұл арада жыл сайын 14-18 ядролық сынақ өткізіліп тұрды.
Осынау ... ... бір ... ... ... Дегелең тауы
іс жүзінде киыршық тас үйіндісіне айналды. Жер ... ... ... соң, ... ... ... болған жарықтар мен саңылаулардан
радиоактивті газ шығып кетіп жатты. 1989 жылы 12 ақпанда ... ... ... ... ... бірінде қуаты 70 килотоннадан астам
ядролық заряд жарылды. Соның салдарынан жер бетінде саңылаулар пайда ... екі ... бойы ... ... ... ... ... пайда
болған радиоактивті бұлт 30 мыңнан астам адам ... ... ... ... ... фон ... ... жетті. Бұл көрсеткіш
қалыпты жағдайда сағатына 15-20 микрорентген болатын ... ... екі жүз есе асып ... ... ... ядролық полигон нақ Семей жерінде неге ... ... ... ... сол ... бұл өңір ... Одағының адам ең аз қоныстанған,
сонымен бірге негізгі коммуникация жерлерінен оншалықты қашық емес ... ... Тек осы ... ғана ... шалу үшін адам саны
қандай болуы керек деген сұрақ туындайды. Темір жолдың екі жүз ... ... ... да ... ... ... ... бағаданғаны ма? 1989
жылдың ақпанында Семейдегі атом полигонын табу үшін ... ... ... - ... ... ... ... өткізілді. Оны
басқарған – белгілі қоғам қайраткері, ақын ... ... Сол ... ... ... ... Қарауыл ауылында ядролық қаруды сынауға мораторий
жариялау жөніндегі ұсынысты КСРО және АҚШ Президенттеріне үндеу қабылданды.
Онда былай делінген болатын: ... ... ... жарылыстардан қалтырап
бітті, сондықтан да онда ары қарай үнсіз қалу ... ... 40 жыл ... ... ... Хиросималар жарылды. Біз келешекті қауіппен ... ... су мен ... ішу, ... ... әкелу мүмкін емес болып
барады. Қазақстандағы ядролық қаруды тоқтату үшін, өз үйімізде ... ... ... ... өз ... үшін күресу мақсатында біз
«Невада - ... ... ... Осы ... дейін үнсіз тығылып келген
халық бір дауыстан «ядролық қаруға жол жоқ!», «Сынақтар ... ... ... сынақтардың қатері жөнінде барлық бұқаралық ақпараттары
құралдарында, телевидение мен газеттерде ... бола ... ... парламенттері өз сессияларында қозғалыс ұрандарын талқылап ... ... ... жайлы дәрігерлер мен ғалымдардың ашық
әңгіме қозғауға батылдары жетті. Бұқараның қысымымен ... ... саны азая ... еді. Халықтың бастамасымен тұңғыш ретКСРО
Үкіметі ядролық қаруды сынауға тыйым салу – мораторий жасау ... ... ... Республикасының егемендігі туралы Декларацияда ел ауағы
ядросыз аймақ деп жарияланды. Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаев ... жабу ... ... ... күні – 1991 жылдың 28 тамызы. Сөйтіп
тиянақтылық пен ... ... ... халқы өз мақсатына жетті: ең
үлкен полигон жабылып, атом ... бас ... ... ... ... ... жабылғаннан кейін Ресейдің, АҚШ пен ... ... ... ... мораторий жарияланды. 1991 жылдың 29
тамызында Семей ядролық ... ... 1992 ... ... ... ... қаласындағы Ұлттық ядролық орталық құрылды.
Каспий теңізінің экологиялық проблемасы
Каспий теңізінің алып жатқан географиялық орнына байланысты (шөл ... ... ... ... ... өте зор. ... қатар сол
маңдағы шөлді алапқа ылғал әкелуші су айдыны ретінде де үлкен рөлі ... ... Еділ ... бөгендердің салынуы, мұнай кәсіпшілігінің
өркендеуі теңіздің экологиялық жағдайын нашарлатты. Соңғы жылдары бұл аймақ
мұнай мен ... ... ... ... ... ... Теңіз
деңгейінің көтерілуіне байланысты бұл аймақ табиғи апат жағдайына ұшырады.
Табиғи қорларын игеруде де, бұл ... ... ... ... ... ... ... апатты аймаққа жататындықтан, негізгі әрекет етуші Капустин Яр,
Азғыр полигонының ұзақ уақыт бойы жұмыс ... ... ... денсаулығының күрт нашарлауы;
мұнай мен газдың өндірілуіне байланысты тіршілік дүниесінің өзгеруі,
балықтардың (бекіре) қырылуы, ... ... ... ... кеміп
кетуі;
осы теңізге ғана тән (эндемикалық) итбалықтың ... ... ... ... ... кері ... (жел ... Каспий теңізінің солтүстік жағасы, Еділ мен ... ... ... жері ... ... ... ... қарайды. Теңіз жағасының
шекарасын Еділ өзенінің теңізге ... ... ... анықтайды. Осы Қиғаш
өзенінен Исатай ауданының Забурын елді мекеніне дейінгі жағалық ... ... ... ... Бұл ... ... жағдайынан сөз
қозғау үшін оның бұрынғы жағдайы қандай екеніне көз ... ... ... ... ... ... дейін, онан кейін де теңіз суының және оның
құрлыққа суғына кіріп жатқан ... ... сулы ... ... ... ... ... көп болды. Қай кездерде де осы көлдерден,
шығанақтардан жергілікті халық балық аулап, олардың ... ... ... да ірі ... тапсыратын. Оларды балықшылардың
тілімен айтсақ «Балық батағалары» дейтін. 1925 ... ... ... суы тартылып, барған сайын азайды. 1930 жылы бұл су арналары,
шығанақтар сусыз қалды. ... ... ... суы 100 ... ... ол одан екі есеге жуық қашықтап кетті. Балық батағалары
жабылды. Аудандағы кеңестік ... ... ... ... ... ... ... шығатын кеме-қайықтарын Астрахань облысы
аумағына қарасты теңіз жағасындағы «Тұмақ» аралына күзде тастап, ... ... ... ... ... ... Бұрынғы теңіз ротасындағы
Белужий, Трешкин, ... ... ... ... ... Әбу ... қара жерге жалғасты. Бұл аралдар соңғы 30-40 жылдар
бойы Атырау ... мал ... ... мал ... ... ... қыстақтарына айналды. Қиғаш өзенінен Забурын елді
мекеніне дейігі 200 километрге жуық ... ... ... ... ... Оншақты колхоздар тұрақты тұра ... ... ... ... аударды. Бірақ бұл сусыз қалған ... ... ... ... ... ... бағдарламасы ел алдына
қойылды. 1946 жылы Шортанбай ... ... ... ... ... басын
алатын Қиғаш-Кобяков каналы, одан басын алатын Көкарна-Белужий-Трешкин,
кейін Кобяков-Жанбай каналдары, мал су ... ... ... сонан
кйін Ганюшкиннен Забурынға жететін жоғары жақпен Сурхан каналының желісі
іске қосылды. Бұл каналдардың тұщы ... суы ... ... төменгі
желісімен бұрынғы арналар ізімен теңізге құятын болды және осы ... суды ... ... ... ... ... каналдары
да қазылды. Мысылы «Белужий» арнасы ... сай ... ... ... ішкі суға ... ... шашатын бұрынғы терең арна болатын.
Бұл каналдар бойындағы жайылымдық жерлерге, ... ... тұшы ... қана ... ... теңіз суы жайылатын көлдерге құйып, теңіз
балықтарының көктемде уылдырық шашып, көбеюіне ... суды ... ... мыңдаған жол ашты. Мұның бәрі кешегі өткен ... ... ... ... ... ... жерінің келбеті еді.
Теңіз жағасының ... ... ... ... ... ... ... өндіріс орындарының көбі жабылды. Аудан экономикасы төмендеді.
Табиғаты қорғалмай, экологиясы бұзылды.Өткен 30 жыл ... ... бір ... рет ... ... ... ... қоға, су балдырлары қаптап
кетті, көпшілігін су ... ... құм ... ... ... ... тұрып қалған су бұзылып, мыс купросының ерітіндісіне ... Ауру ... ... ... ... ... шабындық,
жайылымдық жер шөпшықпай, пайдаланудан қалды. Ауданға қарайтын ... ... 200км, ... ... созылатын теңіз
жағалауын нар қамыс, қоға басты, су ... ... Өзен суы ... ... ... ну ... болып шыққан қамыс, қоға, жыңғылдар 1974
жылдан бері ... ... ... айналды, су
балдырларымен қопаға айналып шіріді. Қопа үстінен қайталап шыққан ... ... ... ... ... ... ... борсықтын,
күзен, жанат, қабандардың және кемірушілер-егеуқұйрық, ... ... ... айналды. Жылма-жыл олардың санының ұлғаюына
сай жұқпалы да, қатерлі аурулар туу қаупі ... ... ... ... ... адамға, малға шабатын болды. Тышқандар осы ... ... ... оба ... ... ... ... отырТеңіз суын
жағалай және су астындағы жеке аралдарға мұнай компаниялары қожа ... ... ... бастады. Жағадағы «Белужий», «Ленкоса», «Трешкин»
аралдарында жиырмашақты мұнай ... ... ... ... ... бөлісу келісіміне сай Ресей үкіметінің мұнай-шылары
біздің аудан жері болып саналатын теңіз суындағы ... ... ... ... жатыр. Мұнай ұңғымалары қамыс, қоға, қопа, ... ... ... ... ... жағасының бұзылған
ауасын одан сайын ластаса, екінші жағынан қураған қамыс мұнай көздерінің
өртену ... ... ... ... үшін ... және ... балық
көзі-Каспий теңізінің балығы мен жер астының мұнайы. Оларды бұрынғы қалпына
келтіріп, халық игілігіне айналдыру үшін төмендегідей шараларды ... ... ... деп ... 1. ... ... ... қалпына келтіру,
бітелген жерін аршып, қазып, Қиғаштын мол тұшы суын Каспий теңізіне құюын
қамтамасыз ету керек. Ол үшін ... ... ... –Кобяков каналынан
бастау алатын жеріндегі 15км ... ... ... жөн. Онан кейін
Кобяков-Жанбай-Забурын каналының бойындағы бұрын теңізге ... ... ... арнасын, Деменьтев каналдарының бітелген жерлерін қазып,
кейбіреулерін теңізге қарай ұзартып, Шаронка ... ... ... ... ... беруміз керек. Бұларды аршып, қазғаннан қандай пайда бар?
Біріншіден, теңіз балықтарының үлкен-кішісі болмасын көктемде уылдырық шашу
үшін үйірімен теңізді ... ... ... бойынша өзен суы ағысына қарсы
каналдармен жоғары өрлейді, көлдерге жайылған суға шығады, тұшы суда ... ... ... өзі аудандағы балық аулайтын колхоздар мен балық
зауытының, кәсіпшіліктердің ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Екіншіден, қазіргі кезде
Жайық өзенінің теңізге құяр ... ... ... ... ... ... бойына толық шыға алмайды. Біздің ... ... ... ... ... бітелген, балықтар кіре алмайды.
Соның салдарынан балықтар көктемде үйірімен жоғырылайды. Кейде онан да асып
Мақашқалаға ... ... ... да ... ... өз жерімізде
көбеюіне жағдай жасауымыз керек. Үшіншіден, Еділ-Қиғаш суы өте ... ... ... мол суды ... ... ... ... ең адымен аудан орталығы Ганюшкинді су басады. ... ... бойы ... ... қана аман алып ... ... ал биыл ... өте
қауіпті. Су басса мыңдаған саман үйлер құлап, ел ... ... су ... каналдар бойындағы көлдер жағасы мен жайылымдарға шөп
шығады, егін егіледі, ... ... ауа райы ... ... 2. ... ... жағалай шыққан, адам жүре алмайтын, ит тұмсығы
өтпейтін, ... ... ... алып ... ... қамыс, қоғалар,
қопаларды көктемде және күзде өртеу ... ... олар ... ... ... ... ... көп жабайы аңдар мен тышқандардың сүйегінен
улы ... ... ... ... ... ... ... Оның елге
келтіріп отырған зияны көп. Сондықтан да қамыс, қоғаларды жылма-жыл өртесе
жер ... ... ... мен су өз ... табатын болады.Оны осы
жерді игеріп, өнімін алып жатқан мұнай компаниялары жүзеге асыра алар ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау басқармасы, одан жоғары
министрлік жургізуге тиісті.
Каспий экологиясына мұнай өндірудің қаупі ... және ... ... теңізі қайраңында кең көлемде басталған бұрғылау жұмыстары теңізге
қауіп төндіре ме? Әрине. ... әр ... ... ... ... ащы ... оң қорытынды шығармасақ, Каспийдің келешегіне де
қауіп төнеді. Қазір мұнда тек іздестіру шаралары ғана жүргізілуде. ... ... ... ... оқыс ... орын алды.
Алдымен итбалықтардың, соңынан құстардың жаппай ... ... ... ... ... ... жағдайдың қазір-ақ қалыптасып келе
жатқанын аңғарды. Ең сорақысы – сол апаттардцың аяғы ... ... ... ... компаниясы азды-көпті айыппұл төлесе, бұл
осымен іс тыңды деген сөз емес. Бізге “қара алтын” игеру ... ... ... ... ... таза ... ... жолындағы шараларды
қолға алатын кез жетті. Жалпы, адам мен табиғаттың байланысы ... ... ... ... ... ... қоршаған
ортадан алады. Бұл үлес қазір артып келеді. ... ... ... ... ... алынады. Осы қарқын алдағы уақытта да ... арты ... ... ... яғни ... ... соқтырады. Бұл –
табиғаты күрделі аймақта орналасқан Атырау облысы үшін ... ... ... ... ... су алып, су басып кеткен ... жою ... тұр. ... жою ... шұғыл шаралар
Каспий теңізінің акваториясы үшін жағымсыз салдарларға әкеп соқтыруы
мүмкін. Аймақта үш ... ... ... атап ... ... ... ... сақтау қоймасының проблемасы, онда 105 млн тонна улы және
радиоктивті қалдықтар сақталады. СКЗ және ХГМЗ ... ... ... ... 1988 ... ... ағынды сулар ағызылып жіберілмейді.
Сұық ... ... ... Қазіргі уақытта жалпы көлемі 77км жер
тазартылып, ... 30км ... ... болды. Қалдық сақтау қоймасы
жөніндегі проблемалық мәселелерді шешу үшін миллиондаған қаражат қажет. ... ... ... істен шығуы, оны радиациялық қауіпсіз жағдайға
келтіру. 3. Каспий теңізінің Солтүстік теңіз ... ... ... және Каспий теңізінің теңіз қайраңын игеру кезінде қоршаған ортаны
қорғау жөніндегі мәселелерді ... ... ... бірі –
толыққанды экологиялық мониторингтің болмауы. Қазақстан Республикасының оны
жүзеге асыру үшін ... база ... ... тағы да ... қоршаған ортаны қорғау компоненттеріне жасалған толыққанды
мемлекеттік мониторингтің ... ... ... ... ... ... қозғалысы нәтижесінде теңіз ортасына, оның флорасы мен фаунасына
әсері өрши түседі, ол жағалаудағы аймақтарға және сулы ... ... ... ... ... ... теңізі жағалауының 1350 км
бақылаусыз қалып отыр. Қазіргі ... ... ... ... ... 5 ... тасу жүзеге асырылатын теңіз портының жұмысына тұрақты ... ... мен ... ... ... теңіз портының
акваториында, сондай-ақ Каспий теңізінің қалған аумағындағы ... ... ... мемлекеттік бақылауды жүзеге асыратын жағдай жоқ. 3. Соңғы
жылдары кәрі Каспийден мұнай өндіру ... ... ... ... ... ... бірнеше шет ел алпауыттарын дедектетіп біздің республикамызға алып
келгеніне де бірнеше жыл болды. Олар ... ақ тер, көк тер ... ... ... қондырғыларды орнатып жатыр. Пиғылы белгілі – оларға мұнай
керек. Және көп ... ... Ал ... мұнай сора бастағанда ... не ... ... ... бекіре балығы мен қара уылдырық өндіре
аламыз ба? Басқа да ... ... ... ... ма? ... ... ... қырылды, балықтар да өлді. Сонда осы мол ... ... соры ... ма? ... ... ... ... Қазақстан жақ
бетіндегі биоқорлардың ... құны ... ... Ал теңіз тіршілігі
жойылса, халықаралық сот жыл ... ... ... ... ... ... да отырады. Мүмкін ол бірнеше ғасырғы созылар? Осы ... ... Ең ... ... ... не ... ... жерасты
қойнауында байлықтың мол қоры жатқаңына қай жақ та ... ... ... бұрғылау кезіндегі теңіз экологиясын сақтау болатын.
Оған Кеңес Одағының көзін жеткізу үшін ... ... ... ... ... ... мен Кариб теңізінің атырауында
орналасқан мұнай бұрғылау ... ... ... ... ... Оның ... мұнай араласқан ортаға ең төзіімсіз
тіршілік – крокодильдер екен. Ал апарылған крокодильдер онда ... ... Сол ... ... ... Каспий теңізінің су асты алқабын
сатуды қолқалағаны белгілі. Алайда ... ... ... ... ... ... де теңіз асты мұнайын өндіру ... ... ... Оған ... ... ... ... мұнай белгілері дәнекер
болса керек. Алайда негізгі келісімшарт Қазақстан тәуелсіздігін ... ... ... ... геологиялық-геофизикалық зерттеу жөніндегі
«Қазақстан-Каспийшельф» компаниясын құру туоалы ... 1993 ... ... ... ... Сол ... 3 желтоқсанында бұл компания
халықаралық ... ... ... ... ... шельфінің теңіз асты
қайраңының Атырау-Маңғыстау облыстарының жерінде жатқаны белгілі. Ал бұл
екі облыстың шекарасы құрлық ... ... ... ... ... аймаққа қарай судың тереңдігі – 1,5 метрден 9 ... ... ... ... ... ... ... дейінгі тереңдік 20
метрден 400 метрге ... ... ... ... ... ... ... жеңілдеуіне, құрылыс бөлшектерінің аз жұмсалуыне әсерін тигізері
хақ. Сейсмикалық барлау жұмыстарының жүргізілуіне 1994 жылдың тамыз ... ... ... келуі айтарлықтай роль атқарды. Осы ... ... ... ... ... ... ... құрылды. Ол әуелі Атырауда, кейін Алматыда дүниеге келді. Сол
кездегі тағы бір ... – 1995 жылы ... ... ... ... ... қайта құрылуы еді. Мұның
өзі біздің ел үшін билік тұтқасына ие болуға жол ... ... ... ... жай алдау ғана болып шықты. Біртіндеп ол өзге ... көше ... Оған ... бұл ... қаражат қоспауы да
әсер етті. Сол жылдары Ақтау қаласында консорциумның мониторингі өтті. Онда
консорциумның ... ... ... ... ... ... ... экологиялық жағынан бүлінбеуіне арналды. Геология-минерология
ғылымдарының докторы, академик Қ.Аманиязов өз ... ... ... жағынан бүлінетін болса. Ондай жағдайда оның шығыны консорциум
есебінен өндірілетін болсын» деген ... ... ... бұл мәселе хақында
шешім алынған жоқ. Тек консорциумның қорына 200 млн доллардың бөлінгендігі,
одан 20 млн әлеуметтік ... 6 млн ... ... ... ... Мұнай өндірісі еліміздің қазіргі дамуы үшін ең негізгі екендігіне
дау жоқ. Былайша айтқанда ол – ... ... ең ... ... он жыл ... сараптама-салыстыруларға қарағанда Қазақстан
мұнайының негізгі қоры ... ... ... ... ... экономистердің
пайымдауынша қайраңның Қазақстан жақ ... ... қоры ... ... ... тең ... деп ... болса, қазір
шельфтегі мұнай қорының ондай болжамнан әлдеқайда көп екендігі анықталып
отыр. Олай ... ... ... Қашағанды қазғанда теңізасты мұнай қоры 7
млрд тонна делінсе, Шығыс Қашағанды қазғанда оның мөлшері 50 млрд-қа ... Ал ... 6 алаң ... ... ... ... әлі де
еселей өсетіндігінде дау жоқ. Олай ... бұл ... ... ... ... ... ... сөз. Теңіздің тайыз бөлігі мен терең бөліктеріндегі ... ... ... болып келеді. Әсіресе оны сейсмикалық жұмыстартар
кезінде ерекше назарда ұстау қажет. Жүз мың шаршы шақырым алаң ... Сол ... ... ... хабарлауына жүгінсек, теңіз
тіршілігінің жойылуы о ... ... ... ... ... жер асты ... теңіз тіршіліктері үнемі
зақымдалып отырған. Оның шындығын кейінгі ... ... ... Итбалық
эпидемиясын былай қойғанда, қазір балықтардың қырылуы ... етек ... оның ... ... де бірнеше жылдың жүзі болды. Екінші ... ... ... ... жолдарын Каспийге қолдана салуға
болмайды. Ең алдымен екі жақтың тіршілігі екі басқа. Ауа-райы мен ... да екі ... ... Каспий астынан мұнай өңдіруге басқаша қарау
керек. Экваториялық өзгешеліктерін де естен шығаруға болмайды. Бұл ... ... ... ... да ... ... ... астынан мұнай
өңдірген кезде өзге теңіздердегі әдістерді басшылыққа алудың пайда ... ... ... компанияларға теңіз тіршілігінің жойылуы ешқандай әсер
етпейді. Себебі Қазақстанның табиғаты олар үшін көк ... ... ... ... ... шешімімен бекіре тұқымдас балықтарды аулауға мараторий
жарияланды. Қара ... ... да ... ... «Атырау балық»
бірлестігінің тоңазытқыш цехында 4 тонна уылдырық қалды. Ал сол уылдырықтың
Америкадағы құны 14 млн ... 2002 ... 7 ... күні ... теңіз жағасындағы бес мемлекеттің уылдырықты ... ... ... ... 23,5 ... ... экспорттауға құқылы болды
болып шықты. ... ... ... ... бір ... тиеліп,
шетелдерге жөнелтіліп отырған. Қысқасы, қазір теңіз тіршілігіне қатер
төнуде. Балық қоры мүлдем ... Оны ... ... Олар ... моторларға мініп алып, балық сақшыларын маңайлатпай кетеді дейді.
Мемлекеттік қорықшылар сондай ... ... неге ... Балық
инспекторларының тікұшақтар алуына да мүмкіншіліктері де бар. Осы ... ... ... ... ... ... ... пікір – алдамшы
сөз. Биылғы бозторғайлардың қырылуына да броконьерлер кінәлі ме? Жоқ, оның
бір ғана ... бар, ол – ... ... ... қазу ... ... лай су, ыссы фонтан, жер астынан ... ... ... ... ... ... ұшырауда. Оны басшылар көрсе де
көрмеген, білсе де білмеген ... ... ... ... ... теңіз
табиғаты құрыса, ол байлықтың құны көк тиын. Теңіз тіршілігі қалай болғанда
да жойылуға тиісті емес.
Арал теңізі деңгейінің төмендеуі(1960-2010 ... ... ... ... болған - адам әрекеті. Ұзақ жылдар ... ... ірі ... Әмудария мен Сырдарияның суын теңізге жеткізбей,
түгелдей дерлік егістіктерді (мақта, күріш) суландыруға пайдаланылып ... ... ... болатын шөл зонасында орналасқан теңіз суының
көбірек булануы оның ... әкеп ... ... кезде Арал теңізі екі
су айдынына ... және Кіші ... ... Арал ... ... ... ауданы 30 мың км2 жетеді. Ғалымдардың есептеуі бойынша,
теңіз табанынан атмосфераға жылына 200 млн ... ... ... шаң-тозаң
ұшады. Теңіз суының шегінуінен оның жағалауындағы 800 гектар тоғай,
жануарлар дүниесі ... ... ... бұл күнде тіршілігі жоқ құмды,
сортаң жарамсыз жерлерге айналды. Теңіз суының тартылуынан мұнда ... ... ... ... Бұл ... өз ... сол ... денсаулығына кері әсерін тигізді. ... ... ... ... ... құрылғанына 15 жыл толды. Осы жылдар аралығында
аткарылған жұмыстар аз ... ... ... келтіру үшін көптеген іс-
шаралар қаралып, ... ... Кіші ... ... ... 12 ... Көкарал бөгені салынды. Соның салдарынан Кіші ... ... 42 ... ... 800 шаршы километрге ұлғайды. Суы тартылып қалған
тұзды көлдін табанын ... ... ... ... ... ... ... ұшқан тұзды дауылдың бір ұшы Гренландия мұздықтары ... ... ... да жеткенін дәлелдеген еді. Еліміздің көлемді
атқарып жатқан іс-шараларының алды, ... және ... ... ... ... ... күні ... Арал маңына халықтар
қайта қоныстанып, үй салып, балық ... ... ... ... ... - ... мен Қазақстан (Қызылорда және Ақтөбе обл.) жерінде,
Тұран ойпатының шөлді белдемінде, Үстірттің шығыс шетінде орналасқан тұйық
көл. ... ... ... ... ... (1960 — 70 ж.)
дүн. жүз. теңіз деңгейінен 53,0 м ... ... ... қ.). ... ... ауд. 66,1 мың км2 ... ... суының көл. 1064
км3, орташа тереңд. 16,1 м (ең терең жері 67 м), ұз. 428 км, ені 235 км, ... ... ауд. 69000 км2 ... ... шаруашылык мақсаттарға
үздіксіз су алу барысында 1998 ж. теңіз деңгейі 18 м-ге төмендеді (1997).
Нәтижесінде теңіз 2 ...... Арал және Кіші ... ... ... т. көне ... белгілі. Ежелгі гректер мен римдіктер теңізді
Каспийдің "сақ шығанағы" деп есептесе, А. Македонский ... Окс ...... ... аты) деп атаған. Кейін Птолемей оның геогр. орнын
анықтаған. А. т-нің Хорезм т., Жент т., Кердері т. сияқты ... да ... ... Әбу Әли ... ибн ... (10 ғ.), Әбу ... әл-Истахри (10
ғ.), Әбу Абдал-лаһ Мүхаммед ол-Идриси (12 ғ.), ... (14 ғ.), ... ... ... А. т. туралы деректер кездеседі. 1850 ж. Аралдың
алғашқы толық картасы жасалды. ... ... ... рет ... И.А. ... ... Арал ойысы жоғарғы
плиоценде жер қыртысының төменге майысуы нотюкесінде ... ... ... ... ... келеді. Деңгейі күрт төмендегенге дейінгі
теренд. 20 — 25 м, А. т-нде жалпы ауд. шамамен 2235 км2 ... ... 1100 ... тобы ... кейін олардың бірқатары түбектерге
айналып, құрлықка қосылған. А. т-не Орталық ... 2 аса ірі ... мен ... құяды. Климаты континенттік, кұрғак, ауаның орташа
темпрасы жазда 24 -26°С, ... -7,0 - ... ... жауын-шашынның
орташа мөлш. шамамен 100 — 150 мм. Табиғи жағдайдағы ... ... ... көл ... жауатын жауын-шашынның мөлш. 5,9 км3, өзен
ағындысы 54,8 км3, көл бетінен буланған ылғал 60,7 км'. 1970 ж. ... ... өзен ... ... тән ... ... ... шығынды
толтыруға шамасы жетпейді, сондықтан ... суы ... ... ... Су ... маусымдық тербелісінің орташа мәні 25 см, көп жылдық
(ғасырлық) ауытқуы 3 м-ге дейін жеткен. ... ... ... ... су ... көпжылдық ауытқу көрсеткіші тек төменге бағытталған.
Судың беткі қабатының темп-расы жазда 26 — 30°С, ... ... ... ... теңіз айдынын толығымен мұз басады. Суының тұзд. табиғи жағдайда 9 —
14%с болатын, ... он жыл ... ... 25 — ... дейін өсті. Суы
өте мөлдір, 25 м-ге ... ... ... ... еді. ... ... ... бағытымен айналым жасайды. А. т-нде балыктан арал
шоқы-ры, сазан, каяз, торта, т.б. бар. Соңғы кезде ... ... ... ... 7 айға ... ... ... тек иірімдерде ғана
қатынайды. А. т-нің жағалауында халық аз ... ... ... ... мал ... жөне ... ... айналысады. Арал балық аулау
ауданына А. т-не құятын өзендердің атырау аумағы ... ... ... ... ... атырауында, Аван кентінде (Көкаралда),
Бөген ауылында (шығыс жағалау), бұрынғы Ұялы және ... ... ... ... ... ... тұсы А. т. ... кейін теңіз
түгелімен Арал аталған. Арал теңізінің экологиясы
Арал тенізі – Қазақстаныың інжу-маржаны, шөл ... ... су ... еді. Оның ... ұшырағанға дейінгі көлемі -1066 км2,
тереңдігі - 30-60 метр, тұздылығы - 10-12 % ... ... ... бағалы
балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол ... ... ... мың ... ... ... ... едәуір мөлшерде бұлғын терісі
игерілген. Арал өңірінің тұрғындары 1970 жылдарға дейін ... ... ... ... етілген тіршілік көшті. Теңіз өңіріндегі
елді мекендерде 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2 ... ... ... ... 1960 ... ... Арал ... игеру
қолға алынды. Осы аймақтағы игерілетін жер көлемі ... ... ... 1,5, ... 2,4, ... 1,7 ... өсті. Ал
Әмудария мен Сырдария бойындағы халықтың саны 1960-1987 жылдар аралығында
2,2 есеге артты. Халық ... ... орай суға ... ... те ... орай, 1970-1980 жылдар аралығында Аралға ... су ... Онын ... ... - антропогендік факторлар еді. Екі өзен
бойындағы суды мол ... ... ... пен мақта өсіру ісі қаркындап дамыды
(Шардара). Оның үстіне ауыл шаруашылығының басқа да ... ... Өзен ... ... суды ... ... ... асты.
Мәселен, Аралға 1960-1965 жылдар арасында 44 мың м3 су ... ... ... ... 13 мың м3, ал 1990 ... екі ... қысқарды.
Нәтижесінде, Арал теңізінің деңгейі 23 метрге дейін төмендеп, оның су
айдыны 30-200 ... ... ... ... ... 40 пайызға дейін
артты. Оның үстіне екі өзен ... ... ... ... ... ... бұрын-соңды болмаған көрсеткішке жетті.
Тыңайтқыштарды қолдану 10-15 есеге өскен. Осындай ... ... ... ... ... ... ... қалған теңіз түбінен жыл
сайын айналаға зияндылығы өте жоғары 2 млн. т ... ... ... ... бастады. Сонымен, Арал апатына себеп болған факторларға: -
жергілікті ... ... ... ескермеу; - ауыл
шаруашылығын дұрыс жоспарламау, судың қорын есепке алмау; - суды өте ... ... ... ... ... ... көбейтіп жіберу; - жерді
игерудің агротехникалық шараларын сақтамау және суды үнемді пайдаланбау;
табиғат ... ... ... қателіктер мен оны меңгерудің
ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып табылады. Осы аталған фактілер ... ... ... ... экологиялык дағдарысқа әкелді. Бұл
жағдайлар адам баласының қолдан істеген қателігі ... ... ... ... Арал ... ... отырған қазіргі экологиялык апаттар
нышаны жыл өтксн сайын ... суын ... Оның ... мен ... ... ... Топырақтың тұздануы өте жылдам жүруде. Арал теңізінде
балық өсіру шаруашылығы тоқталып, ... 1-2 ... ғана ... ... алынды.
Ондағы түрғындардың әлеуметтік жағдайы төмендеп ... ... ... улы ... ... ... 13-20 млн. т деп есептеледі. Тіптен,
тұзды ... ... ... Орта Азия республикалары аумағына жетіп, ауыл
шаруашылығына ... ... ... ... Өзбекстанда - 60 %,
Қазақстанда -60-70 %-ға артып ... ... өзі ... ... ... Арал ... ... өзгеруі шөл белдемінің табиғи
ландшафтар ... ... әрі ... ... ... ығыстыруда. Арал өңіріндегі ... ... ... ... ... жағдайына тікелей әсер
етуде. Жүмыссыз қалған балықшылар әлеуметгік жағынан қорғаусыз ... ... ... ... аударуда. Қазіргі Арал өңірінде ... күрт ... ... Бүл өңірде соңғы мәліметтер бойынша
туберкулез, буйректе тас байлану, ... ... ... ... ... ... ... өңірімен салыстырғанда жоғары
көрсеткішті беріп отыр. Арал теңізінің болашағы дүнис жүзі ... Оның ... ... ... Орта Азия мен ... ... көптеген ШЫРЫС елдеріннің тыныс-тіршілігіне өзгерістер ... ... ... ... ... айналу, атмосферадағы ауытқу-шылықтар,
антропогендік экожүйелердің тұрақсыздығын тудырады. Арал мәселесі соңғы 10
шақты жылда географ және ... ... ... ... ... Арал ... ... халықаралық конференциялар ұйымдастырылды.
Өркениетті елдер қаржылай көмек көрсетуде. Олар ... Орта ... ... АҚШ, ... т.б. ... ... құтқару жөнінде бірнеше ғылыми болжамдар мен жобалар бар.
Олар: Сібір өзендерін Қазақстанға ... 2. ... мен ... суын ... ... суды молайту. 3. Арал теңізін ... ... 4. ... теңізінің суын жасанды канал арқылы әкелу. 5. Жер
асты суларын ... 6. Арал ... ... ... ... ... ... Әрине, бұл жобалар болашақтың ісі болғанымен, уақыт талабы
оны күттірмейді. Бәрі де ... ... ... Ал оның іске ... ... ... мен ... байланысты екені анық. Қазіргі
кезде Аралды құтқару бағытында батыл да жоспарлы түрде ... ... ... "Арал тағыдыры - адам тағдыры" болғандықтан оны сақтап
қалу
Балқаш проблемасы
Балқаш көлі алабында да ... ... ... ... ... 1970
жылы Балқашқа құятын Іле өзенінде Қапшағай бөгені мен су ... (СЭС) ... ... су ... ... ... болды. Іле өзенінің гидрологиялық режимі өзгеріп, жалпы Іле-Балқаш
алабындағы экологиялық жағдай ... ... ... су ... ... Іле өзенінің атырауындағы табиғат кешенінің жағдайы ескерілмеді.
Соның нәтижесінде онда тіршілік ететін жануар ... ... ... және ауыл ... көп зиян ... Ақдала алқабын суландырып,
күріш егу жобасы да ... ... ... ... ... ... ... жұмсалды.
Іле өзенінің атырауы кеуіп, оның кері әсері Балқаш көліне тиді. ... ... ... ... ... Іле ... көмір кен орнын
игеруді бастау көлдің болашағы үшін қауіпті. ... ... XXI ... көлдің батыс бөлігінің мүлде кеуіп, шығысының тұзды шалшыққа
айналуы ... Бұл өз ... ... ... ... ... ... түбірімен өзгертіп, тіршіліксіз шөлге айналдырады.
Көл ... ... оның ... ... тыс ... ... Бұл, бір ... егістік далалардан көлге қайта келіп құятын ... әр ... ... көп болуына байланысты. Сонымен қатар алаптағы
өзгерістер Балқаш маңы аймағының ... ... да ... ... ... тәуліктік температураны, ауа ылғалдылығын реттеуші ретіндегі
әсері өз ... ... ... ... Балқаштың тартылуы Батыс
Сібір мен Қазақстандағы географиялық зоналардың шекараларын өзгертуі
мүмкін.
Үлкен ... мен ... ... қоршаған ортаның ластануы
Ауаға шығатын улы заттардың концентрациясы ... ... ... ... көмірқышқыл газы және т.б.) белгіленген мөлшерден он ... Ең ауыр ... ... ... ... ... Балқаш, Риддер,
Өскемен және басқа да қалаларда қалыптасқан. Осы қалаларда лас заттардың
концентрациясы жыл ... ... ... 5-10 есе ... Ауа
кеңістігінің ластануы пайдалы қазбалар өндіретін аудандарда да ... ... ... ... ... кемелерін ұшыру кезінде
де байқалады. Өнеркәсіпті аудандарда ауа кеңістігінің ластануымен ... сол ... су ... ... ... өзені ағысының 35-40%-ы
өндіріс орындарының қалдық ... ... Өзен ... ... гепатит, сүзек ауруы қоздырғыштары мен өте қатерлі гексахлоран ДДТ
кездеседі. Өнеркәсіп орындарының ластаушы заттарына жер ... ... ... ... ... ... көлемдері ұлғаюда. Өсімдік
жамылғысын қорғайтын әр түрлі химиялық заттар, дефолианттар, пестицидтер,
мөлшерден ... ... ... тек қана ... ... ... өнімдерін де ластауда.
Семей ядролық полигонында да экологиялық апатты ... ... ... ... ... аралығында Семей полигонында жер бетінде ядролық сынақтар
жүргізілді, ал ... ж. ... жер асты ... ... ... ... аймақтың табиғи ортасына және халықтың
денсаулығына кері әсерін тигізді. Республика көлемінде ... ... ... ... ... ... іске асуда. Олар: жер қойнауын
тиімді пайдалану ... ... ... ... игерілген жерді
рекультивациялау және көгалдандыру

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
10 сынып бағдарламасындағы элементтер химиясы курсы бойынша табиғатқа әсері бар деген негізгі тақырыптар бөліп алып, осы элементтердің адам ағзасымен, қоршаған ортамен байланысты экологиялық, химиялық және табиғатты қорғау ұғымдарының проблемалары негізінде бағдарламалар дайындау58 бет
Адамзаттың экологиялық проблемалары21 бет
Арал, Балқаш, Каспийдің экологиялық проблемалары8 бет
Ауыл шаруашылығын көтеруге байланысты туындаған экологиялық проблемалар23 бет
Биосфераның ғаламдық экологиялық проблемалары: Әлемдік мұхиттың, атмосфераның, топырақтың ғаламдық ластануы. Экологиялық жағдайлар мен экологиялық дағдарыс9 бет
Еліміздің экологиялық проблемалары11 бет
Жалпы әлемдік экологиялық проблемалар5 бет
Жаһандық экологиялық проблемалар31 бет
Каспий өңірінің экологиялық проблемалары.Жаңа Өзен кен орының топырақтарының мұнаймен ластануы19 бет
Маңғыстау өлкесінің экологиялық проблемалары15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь