Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар

КІРІСПЕ

І АБАЙ ҚҰНАНБАЙҰЛЫНЫҢ РУХАНИ . ИМАНДЫЛЫҚ ОЙ.ПІКІРЛЕРІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 Абай Құнанбайұлының дін туралы және еркін ой көзқарастары
1.2 Хакім Абайдың тәңір түсінігі

ІІ АБАЙ . ИСЛАМ БАҒЫТТАРЫН СИНТЕЗДЕУШІ ҒҰЛАМА РЕТІНДЕ
2.1 Абайдың Алланың салған жолында болу амалдары туралы
2.2 әл.Фараби, Шәкәрім және Абай дүниетанымдарындағы ислами.философиялық үндестіктер

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ
ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МЕТОДОЛОГИЯСЫ КАФЕДРАСЫ
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар
МАЗМҰНЫ
беттері
КІРІСПЕ
............................................................................
.......................3
І АБАЙ ҚҰНАНБАЙҰЛЫНЫҢ РУХАНИ - ИМАНДЫЛЫҚ
ОЙ-ПІКІРЛЕРІНІҢ ... Абай ... дін ... және ... ... ... ... тәңір ... АБАЙ – ... ... ... ... ... ... салған жолында болу амалдары
туралы
............................................................................
................22
2.2 әл-Фараби, Шәкәрім және Абай дүниетанымдарындағы
ислами-философиялық ... ... ... ... ... ... ... діни дамуы кеңестік ... ... ... ... ... екені баршаға аян. Бұл кезең жас ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Ұзақ
жылдарға сан ғасырлар бойғы қалыптасқан тәрбие негіздерінен ... ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан
адамгершілік, имандылық, ізгілік қасиеттерге түп негіз ... ділі ... ... Басқаша айтқанда, өзіндік имандылық келбетінен қол үзді.
Осының салдарынан рухани тұлға мұрасын оқытуда да осындай ... ... ... жас ... осы ... ... биік ... оның бойында бұрынғы кеңестік дәуірде жоғалтқан имандылық қалпын
қайта жаңғыртудың маңызы зор. Осы ... Ел ... ... сөзімен айтқанда, “... жаңа құндылықтар жүйесіне тезірек
бейімделіп кеткен, болашаққа ... ... бар жас ... дер ... ... ... ... көзқарастар негізінде адамгершілік, имандылық ізгі
қасиеттерге баулу қажет /1/.
Бұл оң өзгерістер ғалымдар алдында жас ұрпақты ... ... ... Оның ...... ерекшеліктер мен ... ... ... ... ... дүниесі бай, жан-жақты
мәдениетті тұлғаны тәрбиелеу /2/.
Мұндай жауапты міндеттерді шешу, бұған дейін ... ... ... ... ... ... етеді. Оның маңызды бөлігін ірі рухани
тұлғалардың мол ... ... ... ... ... ...
Абай Құнанбайұлы. Оның есімі бүгінгі таңда тек қазақ жұртына ғана емес,
барша әлемге кең танылған.
Алайда, оның ... мол ... ... ... ... ... ісі
ешқашан тоқтамақ емес. Соның бірі – біздің зерттеуімізге өзек ... ... ... ... ... зерттеу объектісі – адамның қоғамдағы болмысы. Сол
адамның эстетикалық, ... ... ... - мақсаты, өмірінің мәні,
сезімі мен ... ... мен ... ... ерекшелігі ұлы ойшылды терең
тебіреніске түсірген. Шығыс ойшылы ретінде Абай адам ... ... яки ... руханилық, құндылық, этикалық, эстетикалық тұрғыдан
зерделеді. Ол адам ... ... ... ... ... ... ... сырлы" сырбаз адам, яки кемеліне жеткен, ... ... ... ... ... ... ... басы ислам діні", - дейді Әуезов.
Шындығында, Абайдың "жан сыры", "жан ... "жан ... "жан ... ... сәлим", "хауаси хамса", "хауаси хамса заһири", "толық
адам", т.б. ... ұғым ... ... ... ... ... танығанын байқатады.
"Әрбір ғалым - хакім емес, әрбір хакім - ғалым", "Адаспай тура іздеген
хакімдер болмаса дүние ойран болар еді" - ... ... - ... ... ... ... көркемдік, әлеуметтік, гуманистік
және дінге көзқарастары терең білінген еңбегі -  қара сөздері. Абайдың қара
сөздері (Ғақлия) - ұлы ... сөз ... ... ... ... ... даралап көрсететін классикалық стильде
жазылған прозалық шығармасы. Жалпы саны қырық алты ... ... ... қара сөздері тақырыбы жағынан бір бағытта жазылмаған, әр алуан.
Оның алты-жеті үлгісі қысқа болса, ... ... ... ... жағынан
өзгешелеу, ауқымды болып келеді. Абай өзінің қара сөздерінде ... ғана ... ... ... оның ... логикалық мәніне зер
салған. Сөйтіп көркемдік шеберлік пен ғылыми зерделік арқылы ... ... ... сананы ұштастырады. Абайдың қара сөздеріндегі гуманистік,
ағартушылық, ... ... дін ... ... ... тұтас бір
қазақ халқының философиялық концепциясын құрайды. Абайдың кара сөздері
сондай-ақ жалпы адамзат ... ... асыл ... ... Оның ... бірнешеуі ең алғаш 1918 ж. Семейде ... ... ... ... ... ... қара ... орыс, қытай, француз, т.б.
көптеген әлем тілдеріне аударылды ... ... ... ... идеяларына тікелей
қатысты зерттеулерге келетін болсақ, оның кейбір мәселелері 20-жылдардағы
саяси қуғындауға ұшыраған қазақ ... ... ... ... М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердіұлы, сондай-ақ, тың
көзқарастар Абайтанушылар М.Әуезов, К.Бейсембиев, ... ... ... ... және т.б. еңбектерінде кездеседі.
Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтар мен рухани – имандылық тәрбие
идеяларын бүгінгі ұрпақ қажетіне толыққанды жаратуда, жоғарыда ... ... ... ... ... ... ислами құндылықтарындағы ой
негіздерін тұтастай өз дәрежесінде қарастыру – ... ... ... ... Абай ... ... ... мен рухани-имандылық
идеяларына тарихи-философиялық, дінтанулық талдау ... оның ... ... үшін ... ... анықтау. Осы мақсатқа жету негізінде
мынадай,
Зерттеу міндеттері ұсынылған:
• Абай ... ... ... ... ... көздеріне тарихи-философиялық талдау жасау;
• Абайдың ислами құндылықтарының мәнін ашу;
... ... діни ... ... енгізудің ғылыми
негіздемесін жасау;
• Абай дүниетанымындағы ислами құндылықтардың ... ... ... ... ... ... құндылықтар мұрасын қалыптастыра отырып,
рухани – имандылық идеяларына діни-философиялық талдау жүргізілді.
Зерттеу объектісі: Қазақтың ұлы ақын-ғұламасы Абай Құнанбайұлының ... ... ... ... ... ... ... тақырыптың мазмұнына сай
кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған ... ... АБАЙ ... ... - ... ... ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1 Абай Құнанбайұлының дін туралы ойлары
Абайдың дін туралы ойлары оның балалық шағынан басталғаны айдан ... ... біз осы ... ... ... ... ... бастағанды жөн көрдік.
Абай  бала кезінде ширак, пысық болмағанымен, елдегі шешен, ... ... тез ұғып ... зеректігімен,  ынталылығымен
ерекшеленген, Шортанбай, Дулат, Бұқар жырау, Марабай, ... ... ... ... да ... болған, сөз қадірін білетін ортада өскен кісі.
Оның ағасы (әкесі Тұрланның ... ... ... кожа-молдаларға
карап: "Жазыла-жазыла қожа-молдадан да ұят болды, енді ... ... ...  мәтел болып кеткен.
Құнанбай кажының да кеңінен толғап сөйлер тереңдігі, өз тұстастарының
ғана емес, шетелдік саяхатшылардың да ... ... ... ... ... ... ... салдырып, өзінің және туыстарының
балаларын окытқан. Абай сегіз жасында әуелі сол ... ... ... ауыл ... ... ... ... онын зеректігін
байқағаннан кейін, 10 жасқа толған соң Семейдегі Ахмет Риза ... Онда 3 жыл ... ... үшінші жылында ол осы ... ... да ... түсіп, онда 3 ай орысша оқиды. Бұл тұста
М.О. Әуезовтің "Өзі тұстас үлкен-кіші балалардың ... ... ... және ... ... ... Дәрісте арабша кітапты
молдасының бір оқып, бір-ақ рет түрікшеге аударып берген сөздерін кітапқа
қарамай жатқа ... шыға ... ... ... Сонымен дәріс үстінде
оқылатын сабақтарды ұғып білу Абайға өзге ... ... оңай ... ... ... ... барлық артылған уақытын Абай өз бетімен өзі
сүйген кітаптарын оқуға жұмсап, көп ізденуге салынады. ...Оқуға кірген соң-
ақ тез ... ілім ... ... ... оңай ... ... Оқыған
кітаптың көбіне сынмен карай білетін, сезімді оқушы бола бастаған. Өзінің
әбден сүйіп, тандап оқыған ірі ... ... ... Сол бала ... ... ... ... көрілікке жеткен уақытына шейін есінен
шықпаған, ұмытылмаған" деген тұжырымы болашақ ұлы ... ... ... бір ... ... ... ... Сағди, Қожа Хафиз, Науаи,
Физули, Жәми, тағы басқаларды ... ... ... А.С. ... ... М.Е. ... Н.А. ... М.Ю. Лермонтов, Л.Н. Толстой,
И.А. Крылов, Ф.М. Достоевский, И.С. Тургенов, Н.Г.Чернышевский мұраларын
оқып, терең таныс ... ... ... Гете, Дж. Байрон сияқты
ақындарды оқып, түрлі ғылым салалары бойынша зертгеулер жүргізілді.
Есейген шағында, осы өзі ... ... ... ... тең
дәрежеде пікір таластырып, олардың ішінен ірі ақындардың өзіне әсері болған
кесек туындыларын қазақ тіліне аударған. ... ... ... ... ... тең түсіп, кейде асып та жатады. Құнанбай
Абайдың өзге балаларынан ... ... ерте ... оны әрі ... ... ... ел ісіне араласуға баулиды. Сөйтіп 13 жастағы Абай
әке ... ... ... ... Ол әке ... ... қазақ даласындағы әлеуметтік өмір қайшылықтарын жан-жақты тани
түседі. ... ... ... ... мен парақор орыс әкімдерінің,
жергілікті жарамсақ болыстар әрекеттерінің халық ... ... ... ... ... ... батыл қимылдар жасаған. Алайда оның
тамыры тереңде жатқанын, отарлау жүйесінің бел алып, елдің ... ... ... ... үкіметінің отаршылдық саясаты мен оның
аярлығын түсінбей өзара ... ... ... ... ... мен ел билеушілеріне қарсы күресуге бел буған Абай болыс сайлауына
түсіп, жеңіп ... — 1878 ж. ... ... ... ... ... Бұл жылдары өз
қолындағы билікті пайдаланып, әділдік таразысын тең ... күш ... ... 1886 ж. Е.П. ... ... ... облыстық статистика
комитетінің толық мүшесі болып ... Абай 1880 ж. И. ... А. ... ... ... тығыз қарым-қатынаста болған. Абай ел ... ... ... ... көрініп, халық арасында
беделі өседі." /4/
Ойшыл ұлы ақын Абайдың туындылары өз кезеіндегі әлеуметтік ой-пікірдің
сарқылмайтын бұлағы, алуан ... ... Ақын ... ... ... ... ал халық онан ақыл сұрап, кеңес алып, жарыққа
ұмтылды. Абай халықтың игі ... ... ... ... ... азық
етті, халық мұрагері болды, ал халық өз перзенті – Абайдың ... ... да, Абай ... ұлы мұра ... ... көп
тексерілді, тексерілуі де керек, тексеріле де ... ... ... өз ... сөз ... ... ... өз тұрғысынан сөз етіп, ақын
мұрасын өз кезеңіндегі қоғам дамуының дәрежесі тұрғысынан қарастырып, үлкен
рухани тірегіне айналдырары анық деп ... бұл ... ұлы ... ... ... тек бір қырын
ғана, атап айтқанда, Абайдың дін туралы ойларына ғана талдау жасамақпыз.
Ең ... Абай ... ... оның ... көзқарасы туралы екі
түрлі қате пікір болып келді. Кейбір ... ... ... ... қазақ
ішінен шыққан өкілі» деп келді. Бұл пікір 30-жылдарда айтылды. Ал ... ... ... ... ... басқа жақтарын кең де,
дәйекті талдап келіп, дін мәселесіне келгенде үстірт, ... ... ... дін ... ... ақын ... әлсіз,
кертартпа жағы деп сылап-сипаумен ғана тынды. Бұл пікір, тіпті ... ... ... ... пікір Абайға тағылған жала болса, екінші пікір Абайдың дін
туралы түсініктеріне тарихи ... ... ... ... ... ... ... еді.
Кемеңгер ақынның дін туралы пікірлерін дұрыс түсіну, бағалау үшін оған
тарихи тұрғыдан қарау керек. Абай ... ... ... ... ... ... да күшейе түскенін, оның ... ... ... да, ... ... де ... ат ... еске алу қажет.
Феодалдар бұрын көбіне рулық патриархалдық әдістермен жүргізіп келсе,
кейіннен ру жігі ыдырап, сауда ... кіре ... ... ... ... өзгертеді, ислам дініне табан тірейді, оны идеологиялық
құралға айналдырып, ... ... ... ... ... ... ... Осы мақсатпен халыққа «үлгі» көрсетіп, ру басы
ақсақалдар, байлар мен билер ... ... ... ... бару оңтүстікте
күшейе түссе, батыс, орталық, шығыс ... ... өрби ... ... ... молда, ишан, имам, хазірет саны көбейе түседі.
Ал патша ... ... ... ... ... ... зеңбірек атып, ат ойнатып, көрінеу зорлық көрсетудің орнына, енді
отаршылыдқтың жаңа ... ... Бір ... ... зат сатып, арзанын қымбатқа өткізіп, сахараның экономикасын қолға
алады. Екінші жағынан, ертерек ... ... ... ... христиан дініне тікелей жақындату саясаты, ... ... ... ... ... ... өзін дін ... жақтаушы
етіп көрсету үшін ислам дінінің тарауына бөгет болмай, бұл дінді ... ... ... Үстем тап пен дін иелерін қолда ұстаса,
халықты ақ патшаға ... ... ғана ... ... ... арқылы да бас
идіруге болады деп ұйғарады. Осы ... ... ... ... мұсылман
молдаларының көбеюіне ат салысып, ... мен ... ... дін ... ... ... өскен орта – Семей қаласы мен Құнанбай ауылы – айтылған саясаттың
айқын көрінісі көбейте ... ... Абай ... молдалар –
Ғабдулжаппар мен ... Риза сол ішкі ... ... ... ... қылып, соның жанынан медресе ашады, онда ылғи дін сабақтарын
оқытады. Бұл ... ... ...... халық өкілдерінен
молдалар даярлау, солар арқылы халық арасында ислам дінінің ықпалын күшейту
болды /5/.
Абай заманында ислам дінінің ... ... гөрі ... басымырақ еді.
Бірақ, сахараның алпауыттары қаламен ұштаса отырып, қырда да дін үстемдігін
арттыруға әрекеттеріп бақты. Бұған ... ... ... ... Құнанбай
мұсылманшылықтың қырдағы ұйтқысы болып, қазақты “құдайдың” ... ... ... ... ат салысты. Ислам дінінің қырдағы бір
тірегі болуға ұмтылған ол ... ... ... көп ... Қарқаралыда
мешіт салғызды, өз балаларын діни мектепте оқытты. Ол 1879 жылы ... Егер ... ... ... ... көбіне қожа, хан, төре ... қыр ... ... Меккеге баруы – қара қазақтан шыққандардың
қажыға баруына мұрындық болды. Феодалдардың түсінігінде, ... ... ... адам ... дін иелерінің түсінігінде, қарадан қажы болған адам
болып көрінеді. Құнанбай Меккеге барып, онда ... ... ... қонақ үй) салдырып, қайтып ... соң ... ... ... өзі енді ... қаны мен ... тек “Құнекең” болып қана сормай,
оның үстіне “қажекең” болып та сорады. ... бір жағы - ... ... жағы – діни ... ісін ... ... Бұл ... кездің бір ақыны:
“Найманды аралады помощник боп,
Сол елге ақыр заман болды сол топ.
Ақырды, дүре соқты, дін үйретті,
Айтайын қайсыбірін қылғаны ... деп ... ... ... ... ... ... екінші бір өлеңінде:
“Кешегі елден асқан біздің қажы
Молда алып дін ... ... - ... Құнанбай мен құнанбайшылардың елге таратқан “өнерін дәріптейді”.
Жазықсыз жандарды жазалауды, қарапайым халық ... ... ... ... ... мен оның ... ислам дінін,
шариғат жолын қаталдық пен қайырымсыздықтың, үстемдік пен жүгенсіздіктің
берік құралына айналдырды.
Абай заманындағы және оның ... ... ... ... мен ... ... дінінің қысқаша мән-жайы осындай еді. Мұның үстіне, ХІХ
ғасырдың екінші жартысында, Қазақстанда діни ... көп ... ... ... панисламизм уыт шаша бастайды. Бұл жөнінде М.Әуезов:
“Сол кезде басылып, тарап жүрген шала ... ... ... ... ... ... ... Ол кітаптардың бәрін де қазақтың діншіл, кітапшыл
(исламшіл) ... ... ... Осы ... ... көбі
панисламизмді қазақ сахарасына таратып, сіңірудің үгіті еді”/7/, - дейді.
Сөйтіп, Абайдың дін туралы ресми ... мен ... ... ... ...... үстем тап пен царизмнің бірлесіп алып, ислам
дінін ... да, ... да ... бой ... ... еді. ... ... халық басына жоқшылық пен қанаудың ауыр ... баса ... еді. ... ... сол ... пен ... қос ... пен надандық, шамандық пен мұсылмандық та өрістей бастаған,
халық санасын уландыруды қаракет ... қара ойлы ...... ... сөйлегені жалған, дәлелдері тасбығы мен шалмасы”, “мал
құмар”, “жем құмар” ... мен ... ... мен ... ... ... осындай кезеңде Шоқан мен Ыбырай сияқты Абай да халық тағдырына
ара түседі, сахараны басқан қараңғылықта сәуле болып, өз ... ... ... ... ... бұқараның “көзін қойып, көңілін ашуды” арман
етеді.
Ұлы ағартушының дінге көзқарасын сөз ... оның дін ... ... ... мен ... ... түсініктеріне;
Қазақстанда ислам дінінің қалай ... ... ... ... дін ... мен ... діни ... берген
сынына; әдебиеттегі діншілдік бағыттармен күресе отырып, халықтар достығы
идеясын қалай қуаттағандығына ... ... ... ... Абайдың талдамдары мен түсініктері, діни әдет –
ғұрып пен дін иелеріне берген сыны – ағартушылық, антиклерикалдық ... сын. ... ... ... ... ... ... пікірлерінде көптеген қайшылықтар бар. ... ... ... өткен дәуірдің мәдениет өкілдерін өзінен
бұрынғылармен, өз ... ... ... ... ... ... үлес қосқандығымен бағаласақ, Абайдың дін ... ... ... озық ой, ... ... арна бар
екендігін сезбеуге болмайды.
Өмірін тобықты ішінде өткізген, мектеп ... ... ... дін ... түсінііктері қалай қалыптасты?
Діндар әке Құнанбай, басқа балалары сияқты, он жасар Абайды Семейдегі
мұсылман медресесіне береді. Сол кездегі көптеген діни ... ... ... медресе де ишан мен имам, қари мен халфе жайлаған, құран ... ... ... ораза ұстау мен намаз оқуды ... ... пен ... ... ... еді. Әке ... ... рухани өмірі де дін мен дін иелерінің ғұзырына тапсырылады.
Келешек ойшыл ақынның дүниеге көзқарасының қалыптасуына ... әсер ... ... тигізеді. Бұл жай Абайдың алғашқы кезде жазған
“Иузи – рәушан, көзі – ... ... ... ... сезіледі. Жас
Абай бұл өлеңдерін өзі медреседе оқыған араб, парсы тілдерімен шұбарланады.
Бұл өлеңдер – жас ... ... ... және оның сол ... ойлау
тұрғысын бейнелейді.
Ол кездегі әдеби тіл діни кітаптардың ықпалымен, араб сөздерімен
шұбарлана түскен. Қазақ ... ...... мен ... оқыған медрсесінің ғұламалары араб, парсы, ... ... ... ... тілде сөйлеушілер еді. Осы шұбар тіл – ... ... ... ... да білімге құмартқан жас
шәкірттің бұл тілге ... ... ... ... болар еді.
Ал есейе келе Абай шұбар тілді, сонымен бірге дін иелерінің ықпалын да
сыртқа тебеді, ол кезде көп ... ... ... ... тіліне қарсы
күреске шығады, өз бетімен қазақтың әдеби тілінің ... ... ... ... бай ... өткір сөздерін өнеріне асыл арқау етеді. ... тілі ... араб ... ... оған ... де, ... дінінің
тілі болған араб тілінің ықпалынан есейе келе бас тартпауы, ана тілін
ардақтауы, ... ... ана ... ... ... ... болса,
екіншіден, оның ақыл-парасатының ислам дініне құштар болғанын көрсетеді.
Орыстың революцияшыл-демократтарындай, дүниетанымында атеистік ой-
пікірлерді толық ... ... дін ... ... ... Абай орыс ... көп ... Мысалыға Ю.М.
Лермонтовтан аударылған “Күнді уақыт итеріп” деген өлеңдегі мына ... ... ... ... ... етіп ... оның онда көп,
Бізге түк жоқ тиетін”, -
деп құдіреті мен ... көк ... ... алып, “Алла” жердегі ... ... деп Абай ... тіл ... ... барады. Екінші
шумақта:
“Неге сүйсін ол мені,
Өзім ақымақ, алмадым,
Көрдім артық бір сені
Рахматынан Алланың”, -
деп сүйгенін Алланың ... ... ... Ал Абай ... сүйген жарды рахматынан артық көру – дін бұзғандық, имансыздық.
Құдайға тіл ... ... ... төл ... бар. ... да тек ... деп қарауға болмайды. Аурумен қатар бұл өлеңде
Абай өз ... ... ... құдайға қарым-қатынасын білдіреді. Аталған
өлеңде Лермонтов “құдай” деген ұғымды ашық ... ... қана ... ... ... ... деген ұғымды өз аудармасына еркін кіргізеді.
Демек, Абайдың дін туралы ... ... орыс ... ... етті.
Абайдың ұрпаққа көрсететін жолы – адамгершілік жолы. Сол себепті ақын
өзінің көптеген шығармасына ... ... ... ... принципті арқау
етеді.
Абай “адам” деген ұғымды кең де ... ... ... ... ...... пен еңбек сүйгіштіктің, әділдік пен
білімділіктің, ... пен ... ... Тек осы қасиеттерді
түсінікті бір-бірінен мұқият ажырата білу қажет.
Діни түсініктегі нағыз адам – ... ... етіп ... бес ... оқитын; жылына бір ай бойы ораза ұстайтын, мешіттің, дін ... ... ... ... ... ... Қағбаға барып, Аллаға
сиынатын, мұсылманнан басқа дін өкілдерін кәпір деп ... дін үшін ... ... әзір ... - ... ... ... бес перызын
бұлжытпай орындайтын адам.
Абай дінді, оның қоғамдық өміріндегі көріністерін қатты сынға алғанша,
адамның жеке тұлғалық өміріндегі ислами ... ... ... сыртқы діндарлық көріністерін ішкі имандылық мазмұнымен салыстыра
қарастырды. Абайдың иман ұғымы И.Канттың ... ... ... ... келеді.
1.2. Хакім Абайдың тәңір түсінігі.
Абайдың шығармашылығы мен ой-тұжырымдарында иман мәселесі үлкен орын
алады.
Он ... ... Абай ... ... деп анықтама жасайды: «Иман
деген – Аллаһ Тәбаракә уә ... ... ... уә һәм неге ... ... (с.а.с.) арқылы жіберген
жарлығына, бірлігіне мойынсұнып инандық».
Иман сөзі сөздікте дұрыстау, қабыл ету, ... ... ... ... болу т.б. ... ... Ал ислами ұғымда болса иман
пайғамбарымыздың Аллаһ тағала тарапынан алып келген хабар және ... ... ... ... тілмен тиектеу дегенді білдіреді.
1. иман адамның қасиеті бір ... ішкі ... ... иман яғни ... ... адамның өзіне ғана белгілі.
Иманның дәрежелері 1. ижмали иман иман ... ... ... ... ... ... мойындау. Лә иләһә иллаллаһ сөзімен
растау 2. ... иман иман ... ... ... ашық және кең бір
түрде иман ету. Аллаһқа, пайғамбарға, одан соң ... ... ... ... ... ... ... илану.
Иман тасдиқ және иқрар
Ислам ғұламалары иман тек жүрекпен тасдиқ па немесе ... ... ... пе ... ... әртүрлі жауап берген. Имама Ағзам Әбу
Ханифаның ойы бойынша шынайы иман ... ... ... ... кісінің ешбір зерттеу іздеуінсіз ата-анасының қоршаған ортаның,
естіп ... ... ... тақлиди иман дейміз. Тақлид дегеніміз
еліктеу. Көбінесе мұндай жолмен сменген адамдар жаратушысын оның ... ... ... Сол ... әр ... ... иманы күманға түсе
береді.
Исламда инанш системі
Тахқиқи иман ... ... ... ... ... иман сахыбтары
заттарға қарап немесе оқиғалармен ... көз ... ... ... ... ... түбінде не жатқанын ойланып,
Құрандағы шындықтарға көрегендіктерімен сену.
Абайдың бұл анықтамасы иманның ... ... ... ... ... де оған ... ... Ол анықтамада былай делінген: «Иман ... ... ... құлы және оның ... Тағаланың алып,
адамдарға білдірген, мүлтіксіз ... ... ... шын
екендікерін жүрекпен қабылдау, тілмен айту және дене ... ... ... ... кейін сөзін былайша жалғастырады:
«… Енді бұл иман дерлік инануға екі ... ... ... ... ... иман ... ... хақтығына бірлән дәлел жүргізерлік болып,
ақылы дәлел испат* қыларға жарасса, мұны иақини иман* ... ... ... оқу ... яки ... есті ... иман ... сол иман
келтірген нәрсесіне соншалық беріктік ... ... ... да, мың кісі мың ... ... көрсетсе де, соған айнып, көңілі
қозғалмастай берік болуға керек. Бұл иманды иман ... ... ... екі ... жолмен болады. Мұның біріншісі ... ... ... ... ... ... ... жаратылған
мақлұқтарға қарап ойланып, осының бәрінің жаратушысы, ... бар ... өз ... жетіп, осыған әлемнен, табиғаттан
және ... ... мен ... дәлелдер тауып, жүрегін барлық
күмәндардан тазартып ... иман ... сену ... ... Осы
жолмен келтірілген иманды «иақини иман» деп атайды.
«Иақин – көңілдегі күмәнді ойларды ... ... бір ... ... иман ... ... «иақин егесі» делінеді.
Иман етудің екінші бір түрі «тақлиди иман» деп аталады. «Дәлел іздемей,
еш қарастырмай, ... ... иман ... ... ... ... иман еткен адамды «муқаллид» деп атайды».
«Тақлид» сөзінің сөздіктегі мағынасы көп. Солардың біздің қарастырып
отырған ... ... ... ... ... ... ... сақтауға қорықпас жүрек, айнымас көңіл, босанбас
буын керек дейді және ... одан ары ... ... ... ... ... бар деуге беріктігі жоқ, я алданғанға, я азғырғанға, я
бір пайдаланғанға ... ақты қара деп, я ... ақ деп, я ... шын ... ететұғын кісіні не дейміз? Құдай Тағала өзі ... Уа, ... ...... ... екі түрліден басқа иман жоқ. Иманға ... орын ... ... ... Тағала кеңшілігімен келеді дағы» демесін,
оның үшін Құдай ... ... яки ... ... Уа, ... де емес. «Қылыш арасында серт жоқ» деген, ... ... ... жоқ» ... ... мақалды қуат мұндай пенденің жүзі
құрсын»/8/
Абайдың бұл сөздері өте дұрыс айтылған. Оның ... ... ... деп ... иман ... бірін немесе Құран ... ... ... нәрселердің бірін жоққа шығару, діни үкімдер, яғни
әмірлер мен шектеулердің Аллаһтың ... ... ... ... ... Енді бұл ... ... адамдар жайында не айта аламыз?
Абай он екінші қарасөзінде осы мәселе ... де ... ... ... кімде-кім иман неше нәрсе бірлән51* кәмәләт52* табатұғын уә неше
жерден бұзылатұғынын білмей ... ... ... бірәдәр атын көтеріп,
рузашыл, намазшыл болып жүргені ... ... ... ... ... ұқсайды…»/9/
Абай отыз сегізінші қарасөзінде иман туралы былай дейді:
«Әуелі, дін Исламның жолындағы пенделер иманның хақиқатын білсін. ... – бір ғана ... ... сен ... Тағаланың бірлігіне, Құран
Кәрім Оның сөзі ... ... ... ... ... елшісі екендігіне инандық. Жә, не бітті? Сен Аллаһ Тағала иман
келтіремісің, я өзің үшін де иман ... Сен иман ... ... Тағалаға келер ешбір кемшілік жоқ еді, я өзің үшін иман ... ... Ол ... құр ғана ... ... ... пайда
бермейді. Оның үшін сен өзің инанмақтығыңнан пайдаланамын десең, пайда
береді, кәміл иман ... ... ... ... білмек керек»/10/
Абай бұл қарасөзінде негізінде толық иман және шынайы мүмін жайында
айтқан. Ол бір мұсылман әуелі ... яғни ... иман ... білу керек
дейді. «Иман дегеніміз – бір ғана инанмақ емес» деген сөздермен ... иман ... ... сенумен ғана болмайды дегенді меңзеп отыр.
Нағыз мүмін, яғни Аллаһ Тағалаға лайықты құл болу үшін, ... кіру ... Бұл ... ... Кәрімде баяндаған:
«Адамдар, сірә иман еттік, (болды), енді ешқандай сыналмай жайымызша
жүре ... деп ... ма ... (Ғанкәбут сүресі 2-аят).
Адам өзгелермен қарым-қатынасында жанын таразы етіп, барлық нәрсені
осымен тартуы ... ... ... ... үшін де ... өзіне
ұсқынсыз, жағымсыз жағдайларды өзгелерге де тілемеуі тиіс.
Сен (адамзат баласы) өзіңе жасалған жақсылықтардың ... ... ... ... ... ... ... керек. «Адам
жақсылықтың құлы» - демекші қайырымдылық та ... ... ... ...... қайда болса да жақтап, одан айырылмай,
қолынан келгенше қайырымдылық жасауға тырысқанда белгілі ... Иә, ... ... адамнан бір жолата бет бұрып кетпей, барынша адамгершілік
қасиеттерінен айырылмауға тырысқан жөн. Сондай-ақ ... ... ... ... ал жамандыққа жамандық жасап есесін қайтару, бұл адамдағы
үлкен бір кемшілік. ... ... ... бұл ... ... ... ... өзге адамдар үшін ең жақсы ізгілігінің бірі оның бойындағы
кемшіліктерін тәптіштемей, жіберген қателіктерін кешіре білу. ... ... ... жариялай бермей, өзгелерден алған титтей де
болсын жақсылығын көкейінде әрдайым ... ... өз ... зер салып қарау орынды. Бұл Абайша:
Ойға түстім, толғандым,
Өз мінімді қолға алдым,
Мінезіме көз ... ... ... ... адам қателікті өз бойынан
тауып, өзгелерді сынамағаны жөн./11/[1,252-бет ]
Біз адам бойындағы ... ... ... ... зұлымдық,
бұзықтық, бүлікшілік сияқты жағдаяттар орын ... онда оны ... ... керек. Өйткені мұндай қасиеттердің қоғамға қаупі зор.
Негізінде адам баласының бір-бірімен татуластыратын да, шиеленістіретін
де ... Бұл ... ... ... ... оңтайлы
позициясын алып қарайтын болсақ, адамдар арасындағы ... ... ... бір ... ... ... күні ... деп түйіндейміз.
Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.а.у.) «Бауырың залым болса да, зұлымдық көрсе
де, жәрдем ет» ... ... ... ... сөзі екі тұлғаға да ортақ
болып тұр/12/.
Бастапқысы залымды зұлымдығынан қайтару шараларын іздестіріп, ол жолдан
құтқаруға тырысу. Бұл ... ... да өз ... ... ... ... ... болса, зұлымдық көрген кісінің халі. Бұған тоқталмасақ та белгілі.
Абай атамыз: «Адамшылықтың алды-махаббат, ғаделет ... ... ... жері жоқ, ... да жері жоқ. Ол ... ... ісі»,-
дегендей, адамдар арасында да өзара махаббат болса қайырлы/13/.
Адам тұрақты емес, әрдайым өзгеріп, даму үстінде ... ... ... ... ... ... нәзік, бірақ та нәзіктігін мойындай
алмайтын бір жаратылыс.
«Дүниеде ең құпия нәрсе адам» демекші адамды түсіну, ұғыну, бұған ... ... өте қиын ... ... Біз өз ... тануда бір
тығырыққа тірелеміз. Дәл өзіміздей басқа адамдардың жанын ... ... да, біз ... ... ... да адам кім? Оның ... ... бар?- деген сұраққа жауап
іздеп көрейік.
Адам ... ... ... да танытып отыр. Біздің мендігіміз бір-
бірімізбен тығыз байланыста екенімізді көрсетіп отыр. ... ... ... деп ... ... ... ... барлығын, сонымен қатар,
өзінің бар екендігін де дәлелдеуде. Адам Аллаһ және адам ... ... ... ... адам ... сүю үшін Оны ... білу ләзім.
Аллаһты тану – адам және әлемді танумен басталады. Жын мен ... ... үшін ... ... ... махаббат оның жаратқан адам және заттарды тану ... ... ... қарау. Расулұллаһты (с.а.у.) да сүю ләзім. Аллаһты
ақиқатпен (мағрипат) тану ғибадатқа жетелейді. Мағрипат төртеу: нәпсісін,
Раббысын, дүниені, ... ... ... араб тіліндегі «инсан» сөзімен салыстырып ... сөзі екі ... сай ... ... ... сөзі ... жанға жақын
болу деген мағынада. Ал екінші мағынасы болса «неси», ... ... ... ... ... Бұл ... дегенді білдіреді.
Негізінде бұл жоғарыда айтылып кеткен екі ұғым да ... ... Адам ... ... үшін ... ... ... жасауға міндетті/14/.
Сонымен қатар адам ұмытушы, қайғы, уайым, дерттерді, қуаныштарды,
өмірде басына келген жақсылық пен ... ... деп ... ... ... ... өз ... жалғастыра береді. Ең жақынынан
айырылған адам өзінің қасіретін ұмытпаса, әрі қарай өмірін жалғастыруы
қиын. Сол ... де ... ... адам үшін ... бір ... болып
табылады.
Адам бойында позитивтік және негативтік қасиеттер бар. Адамның ... ... ... ... мал және дүниеге қызығушы, тәкаппар, сараң,
үмітсіз залым, надан ... ... т.б. Ал ... ... айтар болсақ мынадай қабілеті бар: заттарға есім қою ... сүю, ... ... ... ... кешірімшіл, жақсылыққа
бастаушы т.б.
Адам баласына өз бойында мынадай төрт фактор әсер етуде. 1. ... ... 2. ... ... 3. ... ... қатынасы 4. Адамның өзгелермен
қарым-қатынасы.
Адамның аталып өткендердің ішіндегі ең бірінші назар ... өз ... ... адамның өз ішкі дүниесімен болған байланысы
тура болса, басқа да айтылған факторлармен ара қатынасы жақсы болады. ... бұл ... ... нәрсе керісінше халге көшеді/15/.
Өкінішке орай адамдар өзін танымастан бұрын өзгелерді тануға тырысады.
Өзінің ішкі дүниесіндегі сезімдер арпалысып жатқан адамның ... ... ... ... ... Тіпті адам өзінен қандай ұзақтағанын білмей,
өзін-өзі алдайды.
Міне адам осы сияқты ... ... ... өз нәпсісімен,
«менімен» дұрыс танысуы тиіс. Өзіне «Мен кіммін?» , «Ей жан сен ... ... ... ... беру ... ... Мәселен бір нәрсені
жақсы көрсең «жаным» дейсің, сондай-ақ «жан досым»- дегендей сөздер бейне
бір ішкі ... сыр ... ... ... ... «кімсің» деген
сұрақты қоя білу өзіміздің бар екеніміздің дәлелі. Өйткені «мен кіммін?»
деген сұрақ «мен ... - ... ... ... ішкі ... ... соң жаратушымен байланысы
басталады. Адамның «мен ... деуі ... бар» ... Яғни, кім
нәпсісін, өзін таныса жаратушысын тани бастайды. ... да ... бұл ... ... бар екенін, ішкі дүниесін тура жолға бағыттаған
әлбетте Аллаһ ... ... ... ... тануға қабілетті. Адам жаратушысын мағрипат,
сену, амал, шешім жолдарымен таниды. Аллаһ хақындағы ... ... ... ... ... тек қана ... ... болса, мағлұмат
болса білудің һәм танудың дәлелі. Жартушыны тану жолының ең алғашқы сатысы
осы мағрипат болып табылады.
Ал сезіну ... ... ... ... сезіну жүректің құралы. Ақыл
бір білімге қол ... ... оның ... ... растайды.
Адамзаттың жаратушысын тануы ақылдың алғырлығы мен жүректің ... ... ... иман болмас.
Адамзат Алласын танудағы жолда ақылға жетіп, жүрек сезген соң осы ... бір іске ... ... . ... ақиқатқа қол жеткізген ақыл
мен жай тапқан жүрек екеуі бірігіп, тәнді бір ... ... ... бұл ... ... ... баласының Аллаһты танудағы соңғы сатысы – ... ... ... ... ... ... орны өте ... Өйткені адам көрген
тәжірибелерінен барып шешім шығарады.
Мұны Абайдың тілімен түсінуге тырыссақ он үшінші қара сөзінде : ... иман ... ... екі ... ... ... Әуел не нәрсеге иман
келтірсе, соның хақтығына ақылы бірлән дәлел жүргізерлік ... ... ... ... ... мұны ... иман десек керек»./16/
Міне мұнда жоғарыда біз таныстырып өткен иман сипаты осыған дөп келеді.
Айналамыздағы қоршаған ... ... ... тану ... ... ... бір ... мен ағаш ұстасының немесе физиктің қарапайым
ағашқа қарағанда әрқайсысы түрліше қортынды шығарады. Демек ... ... ... ... ... олардың әрқайсысының өзіндік
көзқарастары бар.
Адамзат табиғаты алуан түрлі қасиеттерден құралған. Сол сияқты адам
өзгелермен қарым- ... ... да ... ... ... өз ... дүниеге қызығушылық, опасыз, өз пайдасын ойлаған, сабырсыз ... ... ... ... қарастырсақ жауапты, жақсылыққа шақырған,
шыдамды, сабырлы т.б. қасиеттері бар ... ... ... адам мен адам ... екі адам ... бір жерге келіп
үйлесуін білдіреді. Сондай-ақ адам бұл әлемде ... ... ... қоса ... ... ... ... Адам қарым-қатынасының мәнін
түсіну ерекше бір қасиет тудырады. Осы қасиет ... адам ... ... ... ... жолын таба алады.
Егер де адам басқалармен құрған қарым-қатынасын дұрыс ... ... пен ... қол ... Адам ... ... өзін солардың орнына қойып: «мен оның орнында болғанымда не істер
едім»-деген сұраққа жауап беруі тиіс.
Қазіргі ... мұны ... (empati) деп ... ... бұл ... сезімдерін түсінуге тырысу. Сонымен қатар адам өзгелердің
сезімдерін бөліспестен ... адам өзін ... ... ... ... оңды ... үшін тілеген нәрсені, ... үшін де ... ... ... ... адам ... жек көретін нәрселерін өзгелердің де
ұнатпайтынына көзі жетеді. Өзінің ... ... ... ... да тура ... ... Ал мұны ... алмаған адам әрдайым
өзінен сыртқы дүниеге көз тігіп, өз істеріне қарамай, өзгелерден мін ... ... ... ... жолы импатия болып табылады. «Оның
орнында мен болуым мүмкін, менде ұмытамын, менде қателік істеймін» деген ой
тумалы. Мұны ... ... адам ... ... ... алатын
мейірімді, жанашыр бола алады.
Адамдардың кемшіліктерін көрмей жақсылықтарын ескер. Адамдар қарым-
қатынаста ... ... ... ... мүмкін. Бірақта
мұндай уақытта оны елемей, оның бойынан мін іздемеуі тиіс.
Нағыз идеалды адам бауырының басына ... ... ... ... ... ... бола ... Оның қуанышымен бірге болады.
Адамдардан «қазір қандай қателік істейді екен»,- ... ... ... ғана ... ... келе адам ... ... іздеместен бұрын, достыққа
ұмтылу керек секілді. Байыптауымызша Абайдың мына отыз сегізінші ... ... ... мұнда достықтың адамдыққа көптен-көп қызметін байқауға
болады. Ол мынадай үлгіде еді: «Құдай тағала дүниені кәмәлатты шеберлікпен
жаратқан һәм адам ... ... деп ... Сол ... ... ... ... ізденер қарызды ісінің алды - әуелі дос көбейтпек. ... ... ... ... ... қолыңнан келгенінше достық
макамында болмақ. Кімге достығың болса, ... ... ... ең аяғы
ешкімге қас сағынбастық һәм ... ... ... деп, өзін ... ... өзін өзі ... көрсетпек мақсатынан аулақ болу».
Бойын жамандыққа алдырған адамның үнемі өзгелермен қарым-қатынасында
нұқсандарын көріп, өзінің замандастарының татулығын бұзып, ... ... ... ... ... басқаларды үмітсіздікке түсіріп, тіпті:
«меннен ештеңе шықпайды» деген ойға итермелейді.
Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... үмітсіздік пен жаманшылықтың жолына түсе ... ... ... ... жолы ... да, ... да табанды болып,
әділеттілік пен ақиқатты тартынбай тілге тиек ету. ... ... ... сергек ақыл мен ыстық қайрат қана алып шығады.
Құранда айтылған ... ... hearts) ... мағынасы да
осыған сай келеді (Мүлік 67/23).
«Мұхаммед (с.а.у.) Оларға: «Ол сондай Аллаһ – сендер үшін есту, ... сезу ... ... да аз шүкір етесіңдер! – де».
Яғни Аллаһ бізді хайуан сияқты емес, адам етіп ... ... ... тура жол мен ... ... ... үшін ... берілді.
Жаратушы есту сезімін беріп, сол қасиетпен тура жолды үгіттеген ... ... сол ... ... шешім (қарар) беру мүмкін, әлемдегі
Аллаһтың бірлігіне ишарат болған әр түрлі ... мен ... ... ... ... Жаратушының шеберлігін тану.
Сіздерге түсіну қабілетін қолданып тура және жаңылысты ажырата ... ... ... Тек қана Аллаһ сіздерге бұл білім, ... ... ... ... ... үшін ... тартқанына байланысты барлық істе
қолданасыңдар. Бірақ та көп адам ... хақ ... ... ... ... 75-76).
«Егер оларға мархамат етіп, бейнеттерін айықтырсақ та қасарысуларында
абыржып кете ... ... ... одан да ... Сонда да Раббыларына мойынсал болмады ... ақыл және ... ... ... ... жол ... (tekvini) (аяттарын) дәлелдерін көріп, барлығын көңіліңізде
сақтап, ... ... ... Жаратушыға шүкір ету адам атаулының басты
міндеті /20/.
ІІ АБАЙ – ИСЛАМ БАҒЫТТАРЫН ... ... ... ... ... жолында болу
амалдары туралы
“Қайдан келдім? Не үшін өмір сүрем? Қайда барам?” деген философиялық
сұрақтар төңірегінде қалам ... әлем ... ... кемде кем. Әрине,
осыны хакім Абай да қағыс қалдырмаған. Ол әйгілі трактаты – отыз ... ... ... ... ... ... “Алла табарака уә тағаланың
пенделеріне салған жолы қайсы?” Деген сұрақпен ... ... отыз ... ... ... теориялық ғылым – білімді Алла
тағаланы танымақтық, өзін танымақтық, дүниені танымақтық деп үшке жіктейді.
Мәселе аталмыш қарасөз ... да осы ... үш ... ... кіретін мәселелердің шешімін де ұсынады. Осыдан “Алла
табарака уә ... ... ... жолы ... деген тақырып
трактаттың “Өзін ... ... ... ашықталған мәселенің бірі
екенін аңдаймыз.
Абай өзінің трактаты – отыз сегізінші қара ... ... ... ... ... - ... іліміне терең зерттеуін жүргізеді.
Оның соңында ... ісін ... ... бұл ... ... ... мархамат һәм ғадаләт заһир тұр екен” – деген түйінмен тәмәмдайды.
Ал, енді жаңа ...... ... беташарын мынадай ой-толғаммен
бастайды: “Біз өз ортамызда бұл ... ... ... шартынан
хисан қылмаймыз, ал, оның үшін мұсылман болғанда, Алла тағала тәслим болып,
оның жолында болмақ едік, болғанымыз ... Бұл ... Ай мен ... ... тұрған жоқ пе? Бұл пиғыл ... ... ... ... өзгелерде болғанын жек көрмеймін өзіміз тұтпаймыз, ... емес пе? ... бет ... адам – я мұсылман емес, ең
болмаса шала мұсылман”. Бұл ... ... ... ...... ... тезиске қойылған мәселелердің күрмеуін ... ... Алға ... Құдай ісіне мархамат пен ғадаләт тән болғандықтан бұл екеуін
хисап қылу, яғни адал болу ... ... ... ал, ... ... ... нәрсені “иман шартынан хисап қылмаса”, ол адам Алла жолында емес, ... ... ... ең болмаса шала мұсылман” екендігі дәйектеледі.
Абай беташардан соң енді трактаттың “Өзін танымақтық” бөліміне кірісіп
“Алла табарака уа тағаланың пенделеріне салған жолы ... ... ... ... әрі оның ... ... көбі білмейді” деп өзі береді, Жә,
білмеудің себебі неде? Мұның да жауабын: “Тәфаккару фиғла ... ... ... ... ... ... “инналлаһу йухиббул мұқситин” (Шыны,
Құдай әділ адамды сүйеді) деген аяттарға ешкімнің ықламы, көңілі мен ... ... ... жоқ” – хадистердің тереңін өзі береді. Сөйтіп,
мәселе қойылды. Ол аят – ... ... ... ... ... ... ... да пендені тура жолға салатын хақиқат киелі ... ... ... енді ғана ... ... ... ... аяттарды теріп, олардың
дәнді, нәрі неде екендігін ... ... ... ... ... айтуға кіріседі. Құраннан жоғарыдағы аяттқа ұқсас тағы екі ... ... ... ... іші ьолған ғамалус – салих (ізгі істер) не
екенін білмейміз” деп әуелгі ойын діттей түседі.
“Уә әммә әллезинә ... уә ...... фәй уәй – фаһим үжүрәһум
уә иллаһу лә йүхиббуз - залимин” аятына ... ...... ... (керісі) болар – дейді Абай. Олай болғанда ғадаләт рафғат
болуға кімде – кімнің ... жоқ ... ... ... жоқ ... ... –нің хадис шарифі “мәл лә хаяун лаһу уә лә ... ... ... жоқ ... ... ұсты жоқ) ... дәлел тұр. Абай
келтірген аяттың қазақшасы: “Иман келтірген және ... ... ... (нұр) ... және Құдай тағала залымдарды сүймейді”.
Сонымен, Абай дәлелге ... төрт аят, екі ... ... ... ... ... Сондықтан аяттардың соңғысын байыппен тәпсірлесек те
жеткілікті. Бұл аятқа, күмәнсіз, Алла тағаланың пендесіне ... ... ... паш ... Олар мыналар екен:
Жаратушы Жасаған Иеге иман келтіру;
Оған бағыштап жақсы іс-амалдар істеу.
Байқап отырғанымыздай, Абай ... ... ... жолында болудың,
яғни оның сүйікті құлы болудың амалын ашады, Абай ашқан ... ... ... ғамалус – салих жасауменен ғана бекиді. Бұл маңызды жаңалық! Өз
жаңалығына ... ...... ... ... ... деп түсінік
береді. Және кімде ғадәләт рафғат ... оның ... жоқ ... Дәлелге
пайғамбарымыз (с.ғ.с.)-нің хадисін келтіріп, жамағатты ... ... ... болудың амалы аталмыш екі нәрсеменен екенін атақты имам Ғазалидің
де (ХІ ғасыр) ... бар. Ол ... деп ... “... ... люди ... ... и ... деяниями” /21/.
Осылайша Абай аят – хадистерді дәлелге алып; “Енді белгілі, иман құры
инанышпенен болмайды, ... уә ... ... – деген пікір түйеді.
Бұл жерде “Әсемпаз болма әрнеге” атты өлеңіндегі “Әділет шапқат кімде ... ... ... деген жолдар да ойға оралады. Жә, ойшыл ... ... ... ... ол мархәмәтті, ғадаләтті істерменен, яки ғамалус-
салихпенен болады деген ... ... ... ... Оның ... ...
салихтің фиғла илаһиге (Құдай ісіне) тән сипат екендігінде жатса керек.
“Ғамалус – ... ... уә ... ... - ... кемеңгер, -
күллі тәнменен қылған құлшылықтардың ... ... ... Абайдың айтпағы – ішкі дүниеңді ғамаклус – ... ... ... ... ... ... қуат – ... жиналса ғана қылған
құлшылығынан бәһрә болмақ деген өсиетке саяды. Олай ... Абай ... мен ізгі ... ... үшін Алла ... жүрегіне махаббат
ұялатады”/22/.
Деген секілді аяттарды тәпсірлеп ... Тоқ ... ... ... қылу ... – иман ... мен ... – салих. Олар бірінсіз – бірі
бүтін емес. ... ... ... орындалса, онда Алла пендесіне риза болып
жүрегіне махаббат ұялатады. Кемеңгер “Құранның іші толған ғамалус – ... ... ... ... біз оның “не ... білмейміз” деген мәселе
түйінін осылай шешіп береді.
Сонымен, Абай тәпсірлеген Құран аяттарының дені – иман ... ... іс ... ... ... анық көз ... Бұл ... қаламынан ғұрпы исламның Құранды тәпсірлеуші ғалымы – ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі исламнан сынық
сүйем айнымай сөйлейді.
Мәселен, Абайдың имандылықты “ғамалус-салих” ... ... ... ... ... ағмал” (Ғамалдар дәптерін) салатындай.
Мұсылмандық діни сенім бойынша адамның жақсы-жаман ғамалын екі иықтағы, екі
періште осы ... ... ... күнде көреді намаз оқушы, ораза тұтушылардың не халәттә емес”.
Құнанбай – Абай ... ... ... ... ... ораза
тұтпағаны кемде-кем болған сыңайлы. Бірақ осыдан халықтың рухани ... өсті дей ... ба? Дей ... ... Мәселен, намаз оқушы Фатиха
сүресіндегі” адамқандар мен долы немесе ызалы адамдардың ... ... ... тура жолыңа сала гөр деген аятты әр намазда әр қираәттә
тұрғанда қайталайды. Ал осы ... ... ... ... ... ... рет
жалбарына сұраушы діндар қауымның өзі сол тура жолдан табылса, кәні? Жоқ,
бұлай дей алмасақ керек. Осы ... ... діни ... ... ... оқымаған кісі бар ма? Уә китабуһи дегенмен ісі бар ма?” ... 38-ші ... де ... қауымды иманның әлсіздігіне “дәлел керек
емес” дейді. Негі? Гәп – ... ... ... ... ... болмаса, іс жүзінде ... ... ... мен ғылымы жетіп құптағанын көргеніміз жоқ” – деп
Абай мәселе тамырын дөп ... ... Абай Алла ... болудың мәнісі өз іс-пиғылыңды
фиғла Құдайға ұқсатуда деп, екінші түрде, “иман пайда аламын ... ... ... ... иман ... деп ... тағрифта айтқан түбірлі
идеясын сөз болып отырған тақырыпта дәлел айту жөнімен тыңдармен ... ... ... барш ізгіліктің анасы дүр, - деп нәрлі ойын әрі ... ... ...... ұят – бұл ... шығады”. Құдай істері
мархаматты уә ғадәлатты екендігі, Абай сөзімен айтқанда, “Ай мен Күннен
артық мағлұм”. Ендеше сен де оған өз ... ... шарт қыл. ... ісі
ғадәләтті болса, ғадаләтті іс жасау саған да парыз емес пе. Әрине, “ұқсамақ
– дәл бірдейлік деген емес, соның ... ... ... ... Абай ... үш ... бірі ... баса көңіл бөледі. Абайдың білуінше, ол Құдайдың ... ... бе ... ... ... ... нысап, ұят, яғни шын
пейіл, таза ой, түзу ниет ... ... ... ... ... Төменіректе “сиддық ғадәләт болар” деп шындық пен ғадәлаттың
төркіні бір егіз ... атап ... ... бұл ... ... ... ... Шәкәрім сөзімен айтқанда:
Қиянатың бар болса, иманың жоқ,
Маған десе, мың жылдай қыл ғибадат.
Сөйтіп, ... ...... ... ... белгісі,
яки адамдықтың таразысы. Осы орайында “Ғадаләтті адам кім, ... ... тууы ... Оған Абай ... ұзақ ... ... деп анықтама
береді: “Оның үшін ғадәлатті адамның көңіліне келеді: мен өз ... ... ... сондай-мұндай халықтармен мұғамәла
қылмағандығым жарамайды ғой деп, сол өзі ... те және ... та емес ... ... басы емес пе? Жә, олай ... (мінезбен) сол ойды
ойлаған кісі Халлақына шүкірді неге ойламасын?”.
Бұл тезистен ұғылатыны – Алла ... ... ... ... екінші түрде айтқанда, ғадәлатті адам болу амалы Жаратушымен ... ... ... ... Абай ... “мұғамалә” термині, сірә
да, кілт сөз.
Арабтың “мұғалім” сөзі “ғылымды үйретуші” ал, “молла” (мұалла) сөзі
“Алланы ... ... ... Сол ... мұғамәланің төркіні “ғамал”
сөзі, яғни ... ... ... ... ... ... Абай
“мұғамала” сөзін Алла тағаламен байланысты белгілеуге пайдаланған. Онда
Абайдың жаңағы ... ойы ... ... ... егерде көңіліңде
Жаратушы менімен мұғамалә қылса екен деп ... яғни ... ... іс), шапағат күтсең, онда өзің де ... ... ... ... мұғәмалә термині ғамалус-салих ұғымымен тығыз байланысады
екен. Дәлелге “Алланың өзі де рас, сөзі де ... ... “үш ... алайық. Ондағы:
Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,
Және Хақ жолы осы деп әділетті,-
Деген әйгілі жолдар мұғамәла қылу мен ... ... ... ... ... ... айғақ. Абай өлеңінде де, трактатында
д “Хақ жолы осы әділетті” дейді.
“Мұғамалә термині арқылы “ғадәлатті адам ... ... беті ... ... соң ... те, ... та, яғни барша жақсылықтың басы осы
ғадәлатті құлықты (мінезде) тұрған жоқ па ... ... ... ... сол ойды ... кісі ... шүкірді (ырзалықты) неге
ойламасын?”. Демек, барша жақсылықтың басы ғадәлатті хұлық пен ... деп ... ... ... бәрі ... - деп талдауымызға негіз болған ой-
толғамдарын жинақтайды Абай. – Енді зинһар ғадәләт шапағаттан босанбаңдар,
Егер босансаң, иман да, ... та бәрі ... ... ... бір
фәрдәдан жүз фәрдә бижай (бір қайғыдан жүз қайғы) дегені басыңа келеді.
Абайдың ой-толғамын ... ... ... ... ... ... ... кәміл адамдық сапаның бірі. Әрі тариқат мақамдарының алдыңғысы.
Аман-саулық сұрасқанда өзін ... ... ... ... ... ... беру салт-машығы, сірә, осыдан. Шүкірлікке қанағатқа жетіскен кісіде
тәуба, сабыр, тақуалық т.б. сапалық дәреже, ғибадат пайда бола бастайды.
Сондықтан Абай ... ... ... қыл, ... ойла, яғни
шапағаттан босанбаңдар деген өсиетпен аяқтаса керек.
Абайдың Аллаяр софның қанатты сөзін Құдайдың пендесіне ... ... ... ... деген мәселені ашықтауға келтіріп отырғаны ешкімнің
күмәнін туғызбаса ... ... алыс ... ... ... қате ... не ... Әрине, қаншалықты амал қыл қылма, ... тек ... тап ... ... ... ... ... Сол сияқты
ғадәліт шафқат та – бағыт. Бағытты таңдау әркімнің өз ... ... ......... ... ол теріс бағытқа (қиянатшылдыққа) түсумен,
Абай сөзінше, “шапағаттан босанумен” бір болады. Сөйтіп, Аллаяр софы ... да, ... ... ... ... ... ... екеніне меңзеп отыр.
Әйтпегенде “бір қайғы жүз қыйғыны қозғайтын” жайсыздық басыңа келеді.
Осылайшы ұлы Абай Алла тағаланың пенделеріне салған жолы ... ... ... алғашқы бөлігін “әлләзинә амәну уә ғамалус-салих” деген
нақты формуламен тиянақтап, әрі ... ... ... “ғадәләтті
адам” түсінігі мәнісін ашып, ғылыми айналымға енгізеді. Құран аятын ... ... тек ... Ғазали сынды ғұламалар еншісі екені өз-
өзінен түсінікті.
Бірақ, “ғадаләтті адам” деңгейі ниһаятсыз (шексіз) ... ... ... ... ... Ол кәдуелгі мұсылман, халық түсінігімен айтсақ, “жақсы
адам”, яғни ... ... ... ... ... ... ... жәуанмәртлік хасләттерін жетіәлдірсе оның “толық адам” ... ... ... ... ... Абайдың “бенделіктің
кәмалаттығына жету жолы қайсы?” деген ... ... ... неді ... исламнан суфизм бағытына ауысуы заңды жалғастық болып
көрінеді. Өйткені, адам баласының жетілу шыңы ... ... ... ... ... ... ... екені баршаға аян.
Зерттеуінің осынау бетбұрысты тұсында: ... ... ... ... Құдай тағала ғылымды, рахымды, ғадәлатті, құдіретті еді, - ... ... бұл ... ... ... үш сипатпенен сипаттанбақ: иждихатің
шарт еттің, мұсылман болдың және ... ... бар ... ... ... ... деп ... әрине, Алла тағаланың мүбәрәк ... ... ... ... ... ... тағаланы танымақтық бөліміне
меңзеп отыр. Онда “мұсылман болуың шарты – пиғылдарының Соған өз ... және ... ... ... ол Алла ... ұлық сегіз сипатынан
бас бұрғызбай сол жолға салу екені баяндалағанды.
Ислам діні – ... ... ... ... ... татулыққа баулып, жақсылықтарға жетелейді. Ислам
адамдардың ақылын, сана-сезімі бар, әрі ... ... ... ... адам ... таба алады. Сондықтан, Жаратушы Иеміз Аллаһ ... ... ... ... беруімізді қалайды. Оған дәлел
ретінде құдіреті күшті Аллаһ “Таһа” ... 114 ... ... ... ... баласына шексіз ұлық Аллаһ тағаладан дұға
тілеуін, және адам баласына білім мен ілім ... ... ... ... арқылы әділеттілікті танып білуге міндеттейді /23/.
Әлемге әйгілі Хадис ... ... ... (имам Бұхари) және
иғтиқат имамы Абдулмансур Матуриди бізден ... Тағы Ибн ... ... ... ... ... Қашқари және Юсуф Хас Хажаб сияқтыдүние бойынша
әйгілі ғалымдар ... ... Бір ... Бухари қаласы “Бұхара шариф”
делініп, Бұхара шәрифте көрнекті ... ... ... ... ... діни ... ... дін адамдары, ғалымдар шыққан киелі жер.
Осындай киелі қазақ жерінде ... ... ... ... ... бірі – ... ... Абай туралы “Абайға шығыстан кіреген бұйымдардың басы ... деп ... ... ислам дінін жақсы білгендігін М. Әуезов “Абай
діні-сыншыл ақылдың шартты діні” ... ... ... “Алланың өзі де
рас, сөзі де рас, рас сөз еш уақытта жалған ... Абай ... ... қарастырып, бірақ Алланың растығына айрықша көңіл бөлген /24/.
Демек, Абайдың ислами бағытының тереңде екендігін білдіреді.
“Алла шексіз, оны ... ... ... де шексіз дамыта бер, сонда
адамдық атыңды жоймақ түгіл, кәміл мұсылман болғандығың.” Абайдың ... ... әр ... ... ... ... ... беруші. Бірақ,
Алла адамдарға осыларды беріп қана қоймай, оны гүлдендіріп, ... ... ... ... оларды пайдаға асыру үшін мүмкіндігін берген.
Осы мүмкіндіктерді әр адам ... іске ... Бұл ... ... растығын мойындай отырып, кімдердің соңынан ермек. Ондай ертушілер
үшеу: пайғамбарлар, әулиелер және хакімдер /25/. ... ... ... өте ... ... ... ... не бұйырғанын
сахабалары дереу жаттап алып, бір-біріне жалғастыратын болған. Хадистерді
дұрыс жалғастыру тым елеулі міндет деп ... Аз да ... ... өте зор күнә ... ... Алла ... алдында жауапкер
болады. Өйткені, Хазірет Пайғамбар (с.ғ.с.): “Біреу маған ... ... мен ... ... айтты десе, оның орны тозақ” /26/, деп бұйырған.
“Хадистің” сөздік мағынасы Шарғи қолдануында “Пайғамбардың істеген
істері, төреліктері, шарғи ... ... ... ... тілінде
Хадис” деп атайды. Яғни Аллаһтың уахиімен Пайғамбардың аузынан шыққан,
құранға кірмеген, ғибадат немесе ... үшін ... оны ... үшін
сауап жазылмайтынын, айтылған сөздер, істелген ... мен ... ... ... жинақтаушыларды Мұхаддис, жалғастырушыларды (айтушы) рауи
деп атайды. Сондықтан жоғарыдағы алты ... ... ... ... деп ... адам ... ұмталған әрбір жалынды жастың бойында адамшылықтың
қандай нәрін, нендей ізгілікті қасиеттерін егу, орнықтыру керектігін “Ғылым
таппай мақтанба” ... көп ... ... ... да ... ... бұл өлеңді М. Әуезов “Абайдың, әсіресе, көп ой қорытып айтқан
мағыналы және програмдық бір ... деп ... ... ... Абайдың басты ойы – “Адам болам десеңіз” ... ... ... ... Абай ... отырған басты мәселе – қазақ қауымының болашағы, жастар
бойындағы адамшылық қасиеттері, яғни толық адам туралы даналық ой желістері
тұтас көрініс ... ... ... ... бол,
Бес нәрсеге асық бол,
Адам болам десеңіз, - дегендегі ой төркініне назар салсақ,
ақын арнайы таңбалап сынап отырған: ... ... ... ... ... және осыларға қарсы қойылатын: талап, еңбек, терең ой, ... ... ... кең ұғымдар тамыры тереңде жатқан ақын ... ... ... ... ... ... ... оның жеріндегі елшісі пайғамбарсыз
тануға рұқсат жоқ” /28/.
Абай атап отырған бұл ұғымдарды ... ... ... ... ... ... ... қарастырайын.
Халқымыздың басынан кешкен жақсы-жаман тағдыры Абай жырынан кең орын
алған деуге ... ... тілі де, ... де, ... да, діні ... да, ... қарекеті де, ойы да, бойы да Абай жырынан елестейді.
“Абай жыры халық дастаны”.
Абай танушы профессор А. ... ... жыры ... ар ... оятатын
нұр сәулесінің шапағаты. Қазақ “Талапты ерге нұр жауар” десе, сол ... ... біз Абай ... ... дейді. Осы ретте Абайдың “әрбір
ғалым хаким емес, әрбір хаким ғалым” деген қағидасымен дәлелдеуге болады.
Махаббатпен жаратқан ... де сүй ол ... ... ... бәрін сүй бауырым деп,
Және сүй хақ жолы деп әділетті.
(Абай) /29/.
Абай: “Махаббат пен құштарлық ол екі жол” ... ... ... ... ... ... ... патриоттық, жалпы
адамгершілік, имандылық қатынастарын анықтайтын халыққа тән философиялық
категория еді. ... да ... бұл ... ... ... ... Ал Қ.А.Ясауи үшін махаббат ұлы сезім. Ол ... пәк ... ... етіп ... Өзінің асқақ махаббаты ретінде
Аллаға табыну. Аллаға табыну мен ... ... ... ... махаббат
адамды о баста даралық әлемінен алуан түрлі дүниеге ... енді Бар ... осы ... қуатымен ғана қайта оралады. Сопы өзінің осы түр
бастауына махаббатпен оралу мақсатын “Фана фи ... ... ... ... ... ... ашық ... негізгі мәселе қылып қояды /30
Сопылық дүниетаным рух пен тән ерекшеліктерінен гөрі нәпсі мен рухтың
және олардың іс ... ... ... ... “Ақыл мен
әуейіліктің” ерекшеліктері мен айырмашылықтарын танып, ... ... ... Бұл ... ақыл – ... ал ... ... сипаты.
Абайдың: Ақыл мен жан – мен өзім тән менікі, Мені мен ... – екі. ... ... жоқ әуел ... “Менікі” өлсе өлсін оған бекі”. Адам ғапыл
дүниені дер ... ... деп ... бәрі – ... Тән ... мал да
қалып, жан кеткенде. Сонда ... ... не ... ... ... ... және Абай ... үндестіктер
Иманның шарттары – о бастан бар, үкіл діни білімдерінің негізі болған,
мұсылман дінінде ... ... ... ... ... ... адамға оның
білім деңгейі мен қоғамдағы дәрежесіне қарамастан зәру ... Бұл ... сан ... бері ... ... ... айтылған, пайғамбарлар, әулиелер, ғұламалар үшін, әрбір адам үшін
хақ тәңіріні ... ... ... шарттар. Сондықтан әл-Фарабидің
мұсылмандығын зерттеушілердің баса ... оның ... ... ... ... және идеологиялық талаптан тумаған. Мұсылман деген сөз ... ... ... ... балама атау. Иманның ішкі мәні –
Ақиқат. Мұсылман ғұламасы деген сөз тек ... ... ... ... ... ... әйгілеп тұр.
Ақиқатты талап қылған әрбір ... иесі - өз ...... ... ... ... мұқтаж емес. Адам ақиқатты тануға мұқтаж.
Кәміл мұсылман – ... ... ... мұсылман парызын орындайды.
Әл-Фарабиді одан соң екі-үш ғасыр кейін өмір сүрген ғалымдар ... ... мен ... қалыптастырып жүйелеуші
деп білген, сонымен қатар оның ғылыми шығармаларындағы тілінің аса жатық,
түсінікті, тереңдігімен ... ... атап ... Абай ... тілін рухани жаңғыртып, тазалығы мен тұнықтығын ... ... ... ... ... және еңбектерін аудармадан
пайдалануымызға байланысты белгілі бір қиындықтар туары ... ... ... ... ... ... ой-пікірлеріне,
аудармашылардың дүниетанымдық көзқарастары сияқты көптеген ... ... өз ... ... ... ... ... әлеміндегі өзінің өзгермейтін тұрақты негізімен
ерекшеленетін ғылым-білімді бізге тақау уақытта терең зерттеп игергендігін
білеміз. Және қазақ рухани байлығының осы ... ... ... ... ... оны жаңғыртқан, бүгінгі әдеби-ғылыми тіліміздің бастау
көзінде тұрған адам екені белгілі. Екі ғұламаның ... ... ... ... ... да олардың мәңгі бақи өзгермейтін ортақ негізге
сүйенгенін көреміз. Осы ... ... ... екі ... ... ... ... маңызы бар.
Екі ғұлама да жалпы мұсылман ғұламалары сияқты имандылық ... ... ... ... ... назар аударады. Ақылман тапқан иманның
маңыздылығына ден қояды.
Олардың әрқайсысы өз ... ... - ... ... араласып, тұлға ретінде кемелденген, ғылыми танымдық көзқарасы
қалыптасқан ортасы, мектептері, ұстаздары болған. Осы ... ... ... алып қарастырудың мәні болмас еді.
Бірақ бұл екі ғұлама да бүкіл адамзат қоғамы үшін көкейтесті ... ... ... шешуіне қарап, олардың ілімдерінің бірімен-
бірі ұштасар тұсынан кейбір мәселелердің ақиқатын пайымдаймыз. Адамның
адамдық ...... ... мақсатын былай белгілейді. “Философияны
зерттеу мақсатына келетін болсақ, ... өзі ... ... ... ... табылатын, өзгермейтін және бірегей бәрінен жоғары жаратушыны
тану. Ал, мұның осылай ... ... ол – Алла ... рахымымен,
даналығымен, ғылымы мен, әділеттілігімен осы дүниені аса ... Ал, ... ... ... ... ... ... /32/ - дейді.
Абайға жүгінсек былай дейді: “Адамның ғылымы, білімі хақиқатқа,
растыққа құмар болып, әр ... ... ... білмекке ынтықтықпен
табылады. О баста ол – ... ... ... ... білетұғын ғылымға
ынтықтық өзі де адамға өзіндік ғылым береді. Оның үшін де ол Алланың өзіне
ғашықтық. Ғылым – ... бір ... ол ...... оған ғашықтықтың
өзі де хақтық һәм адамдық дүр”. /33/.
Әл-Фараби үшін де, Абай үшін де ғылымның мақсаты ... ... ... ғылымдардың ішінде философия ғылымы үшін осы мақсатты ... ... ... ... ... ... еді. ... бұл
ғылым, рахым, ғадәләт үш сипатпенен сипаттанбақ: Иждахаттық ... шарт ... ... болдың һәм толық инсаниятың (адамгершілігің)
бар болады. Белгілі жәуанмәрттілік үш хаслат ... ... ... ... (шындық), кәрем (ақ пейіл жомарт), ғақыл (ақыл) – бұл үшеуінен
сиддық ғадәлат болар, ... ... ... ... ... мағалұм дүр,
ғылымның бір аты екендігі”, /34/ - дейді.
Абай мұсылман болдық дегенде бұл ... шын ... ... ... ... ... отыр. “Инсанияттың кәмелеттігін” – ... ... ... ... ... ... әділдікке ұмтылумен, өз
пиғылдарыңды соған ... өз ... ... іске ... “Алла тағалаға
ұқсай алам ба деп надандықпен ол сөзден жиіркенбе, ... – дәл ... ... соның соңында болмақ, оның, үшін Алла тағаланың сипаттары:
Хаят, Ғылым, Құдірет, Басар, Сәмиғ, Ирада, Кәлам, Тәкин. Бұл ... ... ...... бірлән болмаса да, пендесінде де бәрінен өз
халінше бар қылып жаратыпты. Біз өз ... ... ... ... Алла ... ... ұлық ... бас бұрғызып, пиғылымызды
ертуіміз керек”, /35/ ... ... ... иман ... ... мәселені, яғни адамның ең қымбат
қызынасы иманын ... ... ең асыл ...... ... тану ... ... білуінің маңызы мен қыр-сырын ... ... ... кішіктігін білдіре тұра, ... ... ... түп иеге бағыттау дейді. Иманның негізгі мәні – Алланы тану екенін
осыған адастырмай бағыт сілтейтін иманның ... ... ал ... ... ... ғана ... дәлелдейді.
“Әуелі адамның адамдығы ақыл, ғылым деген нәрселермен: “Қашан бір бала
ғылым-білімді махаббатпен көксерлік болса, ... ғана оның аты адам ... ... ... ... ... адамшылық мақсатының өзі
мейірімділік, әділеттілік, ғылым сүю арқылы Ақиқатқа ұмтылу ... де ... ... – түп иені ... тану ... нақты
белгілеп, философияны хақтыққа жетудің бірден бір ... деп ... ... мұра ... қалған ғылыми әдіснамалық жүйеге сүйенеді. Сол
ұстаздарының көзқарасын дәлелдеуде де, айшықтап ... де, ... ... мен пайымдауларында да иманның шарттарын негіз қылады.
Иман – мұсылман әлеміндегі ... ... үшін ... ... ортақ
негіз.
Әл-Фараби “Философияны үйренуден бұрын нені білу керектігі ... ... ... ... алғы ... сөз ... ... философияны зерттеуден бұрын шәкіртке логика, физика,
геометрия т.с.с. жекелеген ... ... ... ... жаны мен тәнді
тазарту сияқты талаптар қойғанын айтады. Осы көзқарастардың бірде-бірін
жоққа шығаруға болмайды деп ... ... ... бәрі философияны оқып
үйрену алдындағы дайындық, сезімтал жанның қасиетін негізгі талапқа ... жолы ... ... бұрын сезімтал жанның қасиеттерін, мысалы,
рахатқа бату мен мансапқорлық ... ... ... емес ... ... етіп ... ... жүзеге асады. Қателіктер мен
адасудан сақтарлықтай таза жолды түсінетін парасатты жанды ... ... ... /37/ дейді.
Абай өзінің отыз екінші қара сөзінде ... ... ... ... ғана құмар ынтық болып бір ғана білмектің өзін дәклет
білу” деп үйретеді. Ғылымды ақиқат мақсатпен үйренуге ... ... ... дәлелдеу үшін ғана үйренген ғылым түпкі мақсаттан
адастырылады. Бақасшыл адам хақты мақсат етеді деп ... ... ... ... қылушыларға әуелі білмек керек”.
Ниет-пеиілің басқада болып, білім – ... ... бір ... ... ... ... қылып, өгей көңілмен үйренсең жақсылыққа әкелмейді
дейді. ... ... шын ... білім-ғылымның өзі де аадамға
мейірленіп тезірек қолға түседі. Ғылым-білімге ... ... ... көңілмен ұмтылсаң соның нәтижесінде көңілге рахат табасың. Осы ... ... ... ... бері ... білмегенді тағы да сондай білсем
деген үміттен ғашықтық махаббат ... ... ... діни ағымдардың (секталардың), иудейлердің, бақсы-
балгерлердің, сиқыршылардың космологиялық түсініктерін айта ... ... тән ... - ... ... оның ... ... саятын
адасушылықты дәлелдейді. «Осы екі философ және ... ... ... ... ... ... ойшыл парасатты жандарды адасудан сақтап,
құтқарып қалды» дей келе «өйткені жаратылыс ісін айқын, нанымды дәлелдермен
түсіндірді, ... ... ... және ... ... ... сол нәрсені ірітіп тоздырмай қоймайтынын, дүние жоқтан
бар болғанын және жоққа айналатынын көрсетті» /38/ деп жазады. ... бар және ... пен ... шеңберінен тыс әрекет етеді, мекенсіз деп
түсіндірудің қиындығын айтады. Бұл ... ... ашық ... ... да ... ... өзі интеллект шеңберінен ... ... ... ... ... ... – алдынғы келер заман,
Үміті сәуле етіп көп көз қалдырған.
Көп жылдар көп күнді айдап келе ... жоқ, ... те жоқ, ... ... ... - өткен күнмен бәрі бір бәс,
Келер, кетер алдына із ... бірі ... ... ... бір – ақ Алла біледі рас, /39/-
деген Абай өлеңінде торығудың сызы сезілердей. Бірақ бұл ... ... ... Күн ... күн, жыл ... жыл келе жатқан
ғалам айналымының ішіндегі осынау уақыт өлшемі үздіксіз көрінеді. Бірақ ... ... ... өзі ... шегі Абай ... ... күн» делінеді. Одан ақырғысы
бақилықпен, мәужудтікпен (әуелден бар ешқашан жоқ болмайтын) сипатталатын
Аллаға ғана ... ... Одан әрі ақыл мен жан - мен ... тән ... мен ... ... екі ... өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан.
«Менікі» өлсе өлсін оған ... ... Бұл ... емес ... ... болғанымен «меннің» бақиға ұласатынынан үміт ету. Бірақ бақидағы
бақытқа жету немесе ... ... болу ... бір Алла ғана ... ... ... ... айтса Абай Жаратушыны танитын адам
рухының мәнгілігін айтады. .
«Біз айтарымыз: Жаратушы (данқы арта ... ... ... ғана ... мен және ... мәні мен ... баршасына қарама-қарсы тұрады.
Ол мағынасы жағынан ең ізгі, ол нағыз армандағыдай, ол ең ... ... де ... да – оның әрбір сапасын ... үшін ... ... да ... сол ... біз ... ... басқаша
өзінше бір мағынасы болатынын білуіміз қажет. Егер, мысалы, біз оны орасан
ізгі және құдіретті ... оны ... бар ... деп ... ... ... біз оның ... өзінен төмен тұрғандардың бірінің де ... деп ... ... әл – ... - Алла тағаланың заты ешбір сипатқа мұқтаж емес, біздің ақылымыз
мұқтаж, сипаттар бірлән тағрифләр (түсіну ... ... Біз Алла ... ... ғана білеміз, болмаса түгел білмекке мүмкін емес. ... ... ... хакім ақыл ерістіре алмайды. Аллла тағала өлшеусіз,
біздің ақылымыз өлшеулі. өлшеулі мен ... ... ... Біз ... «бір» дейміз, «бар» дейміз, ол бір ... те – ... бір ... үшін ... сөз. Болмаса бір демеклік те Алла
тағалаға лайық келмейді. Ол ... сөз ... ... ... ... ішінде, құдай табарака уа тағала ... ... ... ... ... ... барлық келтірмегі - құдіретіне бір ғана шарх. Бұл ... ... ... ... ... ... ... және
нашарлық жоқ.
Ғылым, құдірет біздің ұғуымызға ғана екі хисап, болмаса, бір ... ... ... ... ,/41/- дейді. Бірінші тұлғаның есімдері
жайлы ... ... ... «Мың сан атаулар арқылы, - оған өзіміз тағатын
есімдер арқылы, - ... бұл ... ... (соншалық) көп түрлер
екен деп ойламау керек, осы мың сан ... ... ... бірегей
субстанция және бірегей болмыс деп түсінуі ... ... осы ... ... да ... де айтары Жаратушының барлығы мен оның
сипаттарының бірегейлігін естен шығармау керек. Біз оның ... ... ... ... ешбір сипатын толық ақылға сиғыза алмаймыз.
Біздің ақылға сиғызуымыз үшін ... ... ... ... ... мағынасы бар болуы мен қатар, ол сипаттардың барлығы бірегей, біз
ақылымызға сиғызуға талпынып ... ... ... ... ол ... ... ... Біз имандылығымызды бекітіп, ақылымызды
өсіру үшін мұқтажбыз.
Ғылым және ақиқат біздің ақыл түсінігіміз үшін ... ... ... бар ... ал ... біреу. Ал, осы екі ... ... ... өзі ... тануға ұмтылу. Өйткені қазіргі қазақ
тілінде қолданылатын осынау руханиятқа ... ... ... ... ... білдірген атау сөздер. Алла деген сөз олардың
барлығының мағынасын сыйғыза алатын ... ... ... да ... ... ... ... береді. Абай тілінде «Ол»- «Алла»
деген сөздік тіркестің қатарластыра қолданудың бір ... бар. Осы ... ... ... ... ... Құдірет, Ақиқат, ғылым, рахым, әділет
сияқты Алланың сипаттарын ... ... ... үшін ... ... түп ... яғни, рухани мәні тереңде. Уақыт пен кеңістік
өлшеміне сыймайтын, бір және бар, бүкіл осы ... ... ... ... бар ... ... түсу үшін қолданылады. Осы ұғымдарды
қолдану арқылы хақты ... ... ... ақыл ... үшін ... Хақ
тағала осынау мың сан, сипаттарын бойына біртұтас бірегей сыйғызады. Әрбір
сипатқа бөлкектеніп кетпейді, ол ... ... ... ... ... ... және бірлігімен – бар. Біз оның ... ... ... үшін әрбір жеке сипаттарын тануға мәжбүрміз.
Ақылға ... ... өзі ... ... біле ... бір мәжбүрлік. Абай Ақыл мен Хауас (сезім ... ... ... ... сезеді мүәккелим (дінді дәлелдеушілер) мен
мантикиндер (қисынмен түсіндіріп сөйлеушілер) ... ... ... ... дейді.
Дененің барша қуаты
өнерге салар бар күшін.
Жүректің, ақыл ... ... ... үшін./43/
Алланы махаббатпен тану жүректің еншісінде бірақ, оған сусын болар ақылға
жүгіну керек дейді.
Әлемдегі ... түп ... ... ... ... бар, ... дұрыс, қиямет шын
Еш діннің мақсаты жоқ, мұнан асар-
деп Шәкәрім Құдайберді ұлы ... ... ... мен ... ... оны ... адам рухының бақиға ұласуы, адам өмірінің мәні, ... ... жету ... бүкіл әрбір ілімдерге ортақ имандылық негіз
болып табылады. әр заманның ойшылдары да осы ... ... ... ... ... 43-ші сөзін былай бастаған: “Адам ұғымы екі нәрсе бірі – тән,
бірі - ... /44/ – ... мен ... ... ретінде әлемдік философияда және діни
философияда яғни, дүниетанымдарда ... ерте ... ... ... ... бұл проблема төңірегіндегі ой-пікір, талас ешқашан да
тоқталмас. Әлемнің басты жұмбағы адам болса, оның ... оған ... ... ... ... тән ... әлі ... келер ұрпақтың ой
таразысына түсе бермек.
Абай хайуанда бар жан мен тән ... Ибн Сина ... ... ... адам жаны деп ... Біз адам жаны туралы ғана айтып отырмыз.
Демек, Абай мен Шәкәрім дүниетанымындағы жан мен тән ... ... бұл ... ... ... ... ... жоқ, әңгімені
жалғастырудамыз. Жан мен тән ... ... мол ... ... айтып
отырмыз.
Абай адам болмысын “тән” мен “жан” – деп бөлген. Абай түсінігінде Мен
– жан, ... – тән. ... ... ... – тән ... мәңгілік
шындық, “мен” – жан.
Абай осылай дейді:
Өлсе өлер табиғат, адам өлмес,
Ол бірақ ... ... ... ... мен ... айырылғанын
“Өлді” деп ат қойыпты өңкей білмес /45/
Шәкәрім Абайдың жан мен тән ... ой ... ... ... ... ... ол жан мен тән туралы өз жаңалығын ұсынған.
Шәкәрім айтуында жан ... бар, ол ... ... ол ... ... Бұл бір. Екіншіден, жан қозғалыс қуаты, қажет десеңіз
оның ... ... жан ... ... ие – ... ... айтар жаңалығы, ол жаннан жан өсіп ... ... ... Біз жан – дара ... едік. Ол қайталанбайды деуші едік.
Бірақ, Шәкәрім өсімдік жаны, хайуан ... адам ... ... екенін
айтады. Ол “бастапқы есті жанды ақыл, адамнан келіп шықпайды ма?” – ... жан ... ... ... ол тәннің себебі, олай болса оның
өзі. Сондықтан Шәкәрім “мақсатсыз біткен жан бар ма?” – деп ... ... ... ... ... ... ... - әлем”дейді.
Шәкәрімнің айтуынша жан өз тұрағы тән бұзылмасын деп зұлымдық пен
айлалыққа барады. Жанның мұндай қызметін ... ... ... ол ... ... ... ... тән қамы, нақтырақ айтсақ нәпсі қамы.
Шәкәрім жан мен тән ... ... ... үшін айтылмаған, ол
өмірдің мәнін, адамның ... оның ... ... ашу ... ... Құдайбердіұлының ұстаздары жайлы сөз ... ... Оның екі ... ұстазы болған. Ол ақын А.Құнанбайұлы мен орыстың
данышпаны Л. Толстой. Шәкәрім қажының ... ... ... - ол Хәкім Абай Құнанбаевтың ең жақын адамдарының ... ... ... ... ... алуы /47/. ... деректерге сүйенетін болсақ,
Шәкәрім не мектеп, не институт бітірмеген адам, бірақ та өз ... ... ... ең ірі ... бірі болғаны белгілі. Шәкәрім -
ауылдан ұзақ шығып, ... оқу ... ... Оның ... ... де – Абай.
Шәкәрім 5 жасынан Семей медресесін бітірген ауыл ... ... ... қажы өмір ... ХІХ ғ. аяғы ХХ ғ. ... ширегіндегі
Қазақстандағы діни оқу орындар тарихына үңілетін болсақ Қазақстанда екі
түрлі діни оқу орын ... ескі ... ... жаңа ... ... ағым ... ... мектеп-медреседе діни сауат алынады, онда оқытылатын оқу
пәндерін үш топқа бөліп қарастыруға болады.
Бірінші топқа: Улумул – арабия” – араб ... Ол ... ... наһу – ... аруз – ... - өлең ... өзара
сәйкестігі туралы ілім.
Екінші топқа: Улумул шария – шариғат, мұсылмандық діни құқықтық, заңға
кіріспе, мұрагерлік құқықтық, аңыз, Құранды түсіндіру ережесі ... ... ... ... – эстетикалық және философиялық ғылымдар
кірген. Олар логика, метафизика, эстетикалық ... ... ... ... ... болып есептелген.
Ал жадидтік мектепте діни сауат ашумен ... ... ... тарих т.б. пәндер енгізіліп, шәкірттерге сапалы білім беру
жолдары қарастырылды. Қазақстанда ... етек жая ... ...... ішіндегі ірілері “Ғалия”, “Мамания”, “Расули”, “
Ақтас” т.б. болды. Мұнда араб ... ... ... ... ... дін, тарих,
жағрафия, зоология т.б. ... ... ... ... ... ... үкіметі өз тыңшыларын жіберіп, нақты мәліметтер алып,
кедергілер құйып отырған. Мысалы, патша ... 1911 ... ... ... ... ... ... 84 медресе, онда 28 ... ... 130 ... ... атқарған, оның 1446 тек бастауыш
сауат ашу мектептері деген
/48/.
Шәкәрім ... ой ... ... ... ... ... Ыбырай,
Абайдың гуманистік ой-пікірлері болса, соңғы толқын ... ... және ... жаңа ... ... ... келе жатқан ізденістері, оның
тұжырымдарын түйіндеуге негіз болды.
Шәкәрім танымының идеялық ... ... ... ... адамгершіліктің биігіне ұмтылыс болып табылады. Шәкәрім ... ... ... ... ... ... ... оятты. Платон Аристотельден басқа француз әлеуметтанушысы ... ... ... Герберт Спенсер, неміс идеалисі Шопенгауердің
жаратылыс туралы концепцияларын өз еңбектерінде атап көрсетеді.
Адамгершілік, имандылықты өмірдің өзекті түбірлі мәселесі деп ... ... ... ... ... ... ... үнемі
басшылыққа алған.
Өз елінің мақсат-мұратына қоса, басқа жұрт асылдарын меңгерген ... ... ... алып, оның кеңес ақылымен өлеңдер шығара ... ... Оның ... ... көрмей, сауатты да сергек өсуіне
ұлы Абай қамқорында болуы қатты әсер ... ... Абай ... ... ақын ... ... Ол ... көзі тірісінде – ақ оның
данышпан ақын екендігін алғаш ... оған өлең ... ... /49/:
Кел жастар, бір - бір түрлі жол табалық,
Арам, айла, зорлықсыз мал ... ... ... мал ... ... жан табалық.
Ал, енді олай болса, кімді алалық
Қазақта қай жақсы бар көз саларлық.
Шын іздесек ... шыны ... ... жүр ... ... ... “Абай жолы” эпопеясында Құдайберді мен Абай ... ... ... Онда ... ... ... тартып
жатқан кезі, оның көңілін сұрап Абайдың келуі, ағалық – ... ... ... ... қимас ағасының шеттей балаларына Абай қамқор
болатынын бейнеленген. М. О. ... ... ... ... ... ... ең әуелі әкесіне бармай, Күнкенің үйіне кірді. Мұнда Абайдың ең ... ... ... ... бері ... ... Алдымен соған
амандасып жайын білмек”, - деп жазды /51/.
М. Әуезов суреттеуіне қарағанда Құдайберді сабырлы, ... ... ... ел ... ... сын ... қарайтын, жас інісі – Абай
тартыс – жала, шындықтарға ілігіп кетпесе екен ... ... ... ... адам ... М. О. Әуезов: “Құдайберді ... Абай ... әке ... бағу ... ... – деп ... ... ант еткендей болатын. Айтқанындай Абай содан бері Құдайберді балаларын
өзімен ... ... да, өз ... да ... ... – деп
жазды /52/.
Абайдың балалық шағында Семейде оқыған ... Риза ... ... ... ... ... де қатал әрі дәрістің басында сопылық дарын күшті
болатынды. Орта Азия, Еділ ... ... ... ... медреселерде
Ислам дінінің негіздері басым оқытылғанымен ол оқу орындарында ... ... де ... оқытылатын. Ал Қ. А. Яссауи, Сопы ... ... ... ... т.б. ... сопылық сарындағы
шығармалары түркі тілінде басымырақ ... ... ... Риза
медресесі де осы қалыпта сақтайтын.
Шәкәрім де осы ... ... ... Сондықтан да Семей
медресесінде дәріс алған, таза ... ... ... ... Абай ... ... де сопылықтан әсер алған /53/.
Бірақ сопылық жолды ұстанғаны туралы деректер жоқ.Оның қай тариқатта
болғаны белгісіз,деректер сақталынбаған. Енді оның ... Абай ... ... ... ... ... ... шеберлігімен, ақындық құдіретімен
оқырманды таң қалдырған ... ... ... ... ешкімге
ұқсамайтын ғажайып қасиеті – оның мәңгі ... ... ... ... ... оның ... кеше жазылған өлеңдей сиясының
кетпей тұратындығы. Екінші ғажайып қасиеті - әлемдік философияда ... әрең ... ... ... ... ... ... екі
ақ ауыз сөзге сыйдыра білуінде. Абай қазақтың ұлттық философиясының негізін
салушы. Жаратылыстың құпиясына, табиғат пен ... адам мен ... ... ... ... ойшыл /54/.
Абайдың дүниетанымы да жаратылған болмыс ... мән ... ... ... ... ... ... ішін” /55/ деген өлеңінде
әлемнің, адамның, істің, өмірдің, ... ... ... ... түп ... ... ... де “Хайуандар мен ақымақтар”
өлеңінде, “Әлемді жай сыртына қарап, өлі форма деп ... ... ... ... ... ал” деп, ... ... әлемдеріне “жан”
бергендігін, жаратылған болмыстардың негізгі тіршілігі сол мәнге байланысты
екендігін айтады ... ... ... – Хас – Хажиб, Науаи, Бабыр, Байқара, Қ. А. Яссауи,
Бақырғани, Сопы Аллаяр, Әбілғазылармен бірге осы ... ... ... ... ... тарихи философиялық еңбектер, қисса дастандар, аңыз
әңгімелер де көп болатынды. Әуелде шағатай тілі ... ... ... де араб - ... тілімен, шығыс қазыналарынан еркін мағлұмат алуға
кетіп қалған Абай эпопеяда Михаилов пен ... ... орта ... ... ... ... тарихынан көп замандар бойы сәуле беріп
жарық шашқанын әңгімелеседі /57/. Эпопея желісінде Абай ... ... ... діни ... ... ... мухтасар, Бидал,
Шарх Ғабдоллаһ т.б.) ақын оқып біліп, мұсылман әлемінде ... ... ... ... ... ... М. Әуезов Абайдың
Шығыстан алған бұйымдарының басын – Исламиятқа қатысы жайлы нанымын зерттеу
үстінде қорытқан ойларын ... ... ... екі түрлі тезистік
желі негізінде ... ... Абай діні – ... ... ... ... діні ... тезистегі
ойларын негізінен, 1895 жылы жазылған “Лай суға май ... қой ... өлер ... адам ... деген философиялық лирикасын талдау үстінде
нақтылы тарату арқылы аша түскен.
б) ... ... желі Абай ... ... ... Абайдың
пікірі бойынша, әрбір талантты жас дүние сырын білу жолында әуелі ... ... ... ... ... ортасының әсерімен ғылым-білімді
меңгеруге үйірсектеніп, шын махаббатпен беріле ұмтылғанда ғана: “Алла
тағаланы танымақтың, ... ... өз ... ... ғана ... дәфғы мұзаратлары айырмақлық секілді ғылым-білімді үйренсе болады”
– деп ой түйеді /59/.
Хауасқа, оның ... ... ... ... ... ... ... бастап ойшылдардың бәрі де мән бере қараған. Бұл жайлы проф ... ... ... әрі ... ... де ... танымының алғашқы
әрі негізгі шығар көзі – түйсік туралы қағида екені біз тарапымыздан тұңғыш
рет көрсетілді” /60/ – ... ... ... ... ... мән берілгенін
айтады.
Хауас жайлы Абай ... ... бір жері ... ... ... ... ... деген сөз жеңіл,
Аллаға ауыр жол емес.
Ынталы жүрек шын көңіл,
Өзгесі хаққа қол емес.
Дүниенің барша қуаты,
Өнерге салар бар ... ақыл ... ... ... үшін /61/ , -
деп Абайдың ішкі танымы ... ... ... ... негіздегі иманигүл
деп аталатын ой танымындағы үш сүю деп аталатын күрделі мәселеге соғатыны
көрініп тұр. ... екі ... ... мазмұны, негізгі ой желісі
иманигүл құрамындағы бірінші сүю деп аталатын таным мен ұштасуы ... ... ... ... деп махаббатпен жауап қайтару парыз деген
ойды уағыздайды. /62/
“Алла деген сөз жеңіл” өлеңіндегі Абайдың ... ой ... осы ... танымда жатыр. Абай:
Ақылмен хауас барлығын,
Білмейдүр жүрек сезедүр.
Мутакаллимин, мантиқин,
Бекер босқа езедүр /63/ , -
Абайдың екі мектебі бар: біреуі ... ... ... Батыс.
Исламдық Шығыстың әдебиетінде ... араб пен ... ... дін
философиясы бір қыдыру орын алады. Абай, Ибн Сина, Имам Ғазали, ... Ибн ... Ибн ... ... жақсы таныс болған. Екінші
мектебі – Батыс. Абай ... Льюс пен ... ... Бокльді, Сократты,
Платонды және Аристотельді де көп оқыған ... де ... пен ... ... ... олардан жақсы
хабардар болуы, ағасы Хәкім Абайдың әсерінен болса керек.
Герберт Спенсер айтады: “Ғылыммен тәрбиелеудің жабайы тәрбиеден жоғары
болатын бір ... ол ... ... Сөз жоқ, бұл арада біз діндік,
ғылымдық деген сөздерді әдеттегі тар ... ... кең ... ... ... деп ... соқыр ұғымдарға ғылымның қарсы
болуында, оларды көзді тұмандататындар деп дәлелдеуіне күдік жоқ. ... ... бір ... ... ... рух бары рас, ... ... жүрген ғылымдар. Шын ғылым “тереңде” /65/. Абайдың:
Әркімнің мақсаты өз ... ... ... ... ... сайқалдар ғапыл қалар,
Ақиқат та, дін дағы тереңінде /66/, ... ... ... ... ... ... Осы ... Спенсер
қайталап, сол кітабында былай дейді:
“Соныменен, кейбіреулердің ойлауындай, дінге ғылым қарсы емес, ғылымды
елемеу, қоршаған ... ... ... қарсы” /67/.
Жұртшылық Шәкәрімді Абайдың ақындық мектебінің бас ақыны деп жайдан-
жай айтып ... ... ... Абай салған озық ақындық дәстүрді бар
салада жалғастырып, оның кейбір ... ... ... ... де ерекшеленеді. Мысал ретінде айтар болсақ, Абайдың өлең
уәзінін, композиторлық ... ... ... шежіре тарих жайлы
ой толғаныстарын, тіпті Абай ғақылиясы саналатын 38 қара ... ... ... ... ... немесе тағы басқа күрделі ой
төркіндерін өз шығармаларында жан-жақты терең бойлай дамытуы жағынан шәкірт
ақындар арасында онымен қатарласа алуы қиын ... ... ... ... өте ... кең ... иесі.
Шығармалары да құнды /69/.
Ислам философиясының пікірлерін өз ... ... ... Шәкәрім Құдайбердіұлы. Шәкәрім қажы өзінің өмір ... ... ... ... ... үшін ... үлгі ... Абайдың өлімінен алға қарай
ілерлеуімнің бір жолы ретінде адамгершілік, ... және ... ... Бұл жол оны ... өмірінің маңыздылығы және құндылығы, жүрек көзі
арқылы көрілетін ақиқатты іздеуіне әсер етті”. ... ... ... ... не үшін керек ... ... ... /70/.
Данышпан Абай: “Ғылымды іздеп, - дүниені көздеп, - екі жаққа үңілдім”-
деген. Абай мектебінен тағлым алған, Абай жолын жалғастырған ... ... ... ... ... әлемдік сөз өнерін танып білуге, оның бар
жақсысын бойға сіңіруге, ел ... ... күш ... ... ... болып кетті” деген ақын аға ізімен, ... ... ... ... оның ... ... орыс әдебиетіне айрықша
зейін қояды. Тек көркемдік танымда ғана емес қоғамдық танымда да, ... ... ... орыс ... ... ұстанады /71/.
Әсіресе ағасы Абайдан айрылғаннан кейін, Толстойға хат жазу арқылы
онымен жақындасады. Оны ұстазы ... ... ... ... ... мен ... ... сусындап, одан ұштастырған білімдері
қазір бабамыздың “Үш ... ... ... яғни ғылыми ой тұжырымдарын бір
жүйеге ... ... ... ... ... ... мәні ... екі түрлі пікір қарастырады.
1) Нәпсі (Шәкәрімше дене ұғымы) жоғалса да, рух (таза жан) ... ... ... ... ... бір өмір бар, ... да
соңғы өмірдің де болуын ойлау керек десе,
2) Әлемдегі барлық құбылыстар өздігінен ... ... ... ... келтіріп, менің ойымша деп жазды қажы бабамыз, осы екі
пікірдің ... ... ... табу сау адамға қажетті ... ... ... ... ... соң 1906 жылы Лев ... мен ... ... ... де ... ... Лев Толстойды інісі деп жариялаған күндер де айтылған:
“Таңбаймын, шәкіртімін Толстойдың!” – деген сөз тек әдебиетке ғана қатысты
емес. ... ... ... кәпір өзің, “Ақиқат сырымды айтсам: Толстойдың,
- Мың сопыны алмаймын тырнағына” – ... ... ғана ... дін атаулының өкілдеріне арналған сөз, дін ... ғана ... ... ... ... ойға ... ... көқарасты, зорлық
зомбылық атаулыны айыптайтын азаматтық ұран. Толстой сияқты “Нұр жарықты”
перзенттері бар халыққа ортақ, ... ... ... ... ... ... ... қажының ұлы жазушы Л.Н.Толстойға арнаған өлеңдерінің жазылу
мерзімі мен себептері арнайы айтуды қажет етеді. Өйткені ол ... ... ... өмірінің ең бір қиын шақтарында, реакцияшыл ... ... ... шаруаларға ықпалынан қорқып, именіп, оны қудалай
бастаған кезде, тіпті Соловецк монастырына ... ... да ... ... шығуына байланысты жоғары діни орын – Синод 1901 жылы оны
шіркеуден аластату туралы үкім жариялаған кезде ... ... ... ... ... орындар, дін иелері қудалауы салдарынан
әдебиет үшін күрескен жазушының жаны ауырған, көңіл күйі жүдеген ... оған ... ... сүйіспеншілігі, ықыласы, бағасы ... ... ... ... ... ... сонау алыстағы аймақта,
бүкіл шығыста десек те ... ... ... ... Шәкәрім мынадай өлең
жазды: /75/
“Таңбаймын, шәкіртімін Толстойдың,
Алдампаз арам сопы кәпір қойдың,
Жанымен сүйді әділет, ардың жолын,
Сондықтан ол иесі ... ... ... ... ... бара ... құрбанына,
Ақиқат сырын айтсам Толстойдың,
Мың сопыны алмаймын тырнағына.
Адаспайсың ақылды, арлыға ерсең,
Жолай көрме жылмайы сопы көрсең,
Тапқыр, адал, ақ ... ... ... ере ... ... жырлайды да, жазушыны қудалаған дін ... ... ыза, ... ... ... өзгеше жарық сәулесі ақынның адамдық
тұлғасы мен ағартушылық қызметінен, ойшылдың кейпі мен ...... өмір ... ... ... ... танылады. Ақын фәни
тірліктен аулақтаған, ... ... ... ... 1924 жылы ... мейірбандық, бауырмалдықты жалғыздаған ... ... “Үш ... ... патша” әңгімелерін аударады. Бұл аудармалар
кезінде баспа көрмегенімен, қолжазба түрінде халық арасына ... ... ... ... ... ... қазақ ақыны қорытынды ... ... бұл ... ... ... ... қиянат күш.
Жетілсең де жемтік жеп, ел қорлатпа,
Ар, нысаптың сүйгені – таза жұмыс /78/.
Абай қасындағы инабатты, ұстаз қадірін ... ... ... ... ... бір тынбайды. Оның мол білімді, жақсы үлгілі сонау араб, Европа
Азия қалаларынан іздей жүріп, ... ... ... ... байыған тұсында
қазақ қауымына жаңа бір жарық көтерген күшті тұлғаның ... ... ... ... ... ... ... халықтарға
тегіс тиесілі Орта ғасырлық түркі ... де ... ... ... ... ... ... Қожа Хафиз, Физули мен Науаи болатын.
Шәкәрімнің әсіресе ... ... ... ... ... Гётені де,
Россиядағы Пушкинді де баураған, жаңа дәуірдегі Европа поэзиясында үлкен
ықпал жасаған Қожа Хафизді Шәкәрім ... ең ... ... ... ... ... мұңдасып отырады. Тіпті өмірінің ең соңғы
күндерінде де, бұл – дәм ... ... ... ... бақилық даңққа
өтудің белгісі деп біледі.
Шәкәрімнің Хожа Хафизден аударған өлең – жырларының саны ... ... ... ... болғанымен, біразы Хафиз сарынындағы
төлтумаға ұқсайды. Шәкәрімнің шығыс үлгісіндегі мұрасы сол ... ... ... ... ... аймағы туралы нақты түсінік берсе
керек. Шәкәрімнің шығыстық жырлары ... ... жаңа бір ... ... ... иірімді жан толқынысы, үлгілі тіл білімі – ұлттық
поэзиямыздың Абай ... ең биік ... ... ... бұл ... жұмысымызда елімізде қалыптасқан саяси-әлеуметтік
жаңа көзқарастарға орай, жарық ... ... ... ... ... ... ... - имандылық ой-пікірлерінің
қалыптасуы” жайында кейбір қырларына тоқталдық. Сонымен қатар, “Абай ... ... ... ... ... атты тараулар кеңінен
қарастырылып, оған терең ... ... мен ... жасалынды. Зерттеу
нәтижесінде төмендегідей міндеттер ғылыми шешімін тапты:
ХІХ ғасырдың ІІ-ші жартысындағы қазақ халқының басындағы өзгерістер
Абайдың ... ... ... ... оның рухани-имандылық тәрбие
идеяларына негіз болды. Зерттеу ... Абай ... діни ... ... екені анық байқлады.
Абайдың дүниеге көзқарастарының М.Әуезов атап көрсеткен үш қайнар
көзі, оның ағартушылық ой-пікірлерінің де негізі ... қала ... ... ... ... ... әсер ... тұлға-тәлімгерлер: әже, әке-шеше;
ауыл молдасы; медресе ұстаздары; “приходская школа ұстаздары; ... ... ... ... ... ... өз бойына
сіңірген имандылық қасиеттер: ар-ұят, ... ... ... ... ... ... имандылық т.б.
Атап өтетін жәйт, Абайға жан-жақты үлгі көрсетуші ... ... ... ең ... ... ... ... жол салушы
тұңғыш кемеңгерлердің бірі. Оған оның ... ... ... ... ... ұстауы және өз перзенттерін шет жерлерге ... ... ... ... ... бола ... бабалар дәстүрін қастерлеуші, өнегелі мұсылман иесі, оның
ұрпақ тәрбиесіндегі ролін зор бағалаушы халықтық үлгідегі ұстаз. Оған ... ... ... ... ... қажіліққа баруы дәлел.
Үшіншіден, адам атына лайық боп өтуді өзіне мақсат тұтқан ұлы ойшыл,
ғұлама ақыл иесі. Оған артында ... ... ізі мен ... ... ... Адалдықты ту қылып көтерген әділ басшы, үлгілі ұстаз.
Абайдың ұлы Абай болып қалыптасуына ықпал еткен ең ... ...... әке ... жас ... үлгі ... маңызы зор. Себебі
ұяда не көрсең ұшқанда соны ілерсің“ деген халық нақылына жүгінсек, ... ... ... ... ... әулеті бар қазаққа
үлгі боларлық өнегелі іс болары хақ. Абайдың ортасы, Абайдың алған тәрбиесі
дегенде осы ... ... мән ... жөн ... ... ислами құндылықтар оның ішінде, Абайдың рухани-имандылық
идеяларына байланысты көп кездесетін шығыстық ... ... мәні зор ... ... “имандылық”, “имандылық тәрбиесі”
түсініктерін көреміз.
Бүгінде “иман” ұғымының тек діни мағынада ғана емес, ... ... ... ... ... ... сапа ретінде кең қолдану
үрдіске айналуына, әрі, Абай ... ... өзі өмір ... қоғам талабына
орай, адам тәрбиесіне қажетті қазақ тілінде бар ... ... ... 2. ... 3. ... мағынасында қолданып, оны шығармашылықпен
дамуына байланысты “иман” түсінігіне екі анықтама берілді:
“Иман” дегеніміз – кең мағынада,ы ... ... ... менімге
ұштастыруда адамзат бағалаған ең құнды рухани құндылықты қасиеттерді (ар,
ұят, адалдық, ізгілік, естелік және т.б.) ... ... ие аясы ... Кең ... ... ... ... дүниедегі адамзат сенімі әр
түрлі. Кең ұғым дейтініміз – ... ... ... ... легі ... ... олардың қатары көбейе бермек.
Абай, өз шығармаларында “иман” ұғымын қолданған, имандылықтың сара
жолын қалыптастырған. Ол ... ... ... ... қоштай отырып,
оны адамның адамшылық қасиетін айқындайтын өлшем дәрежесіне дейін көтереді.
Бұған ұлы ... ... ... ... ... ... ... тазалығы”, “иман ... ... және ... терең тоқталуы дәлел.
“Имандылық” ұғымы екі мағынада қолданылады. 1. адамды жақсы мінез-
құлыққа ... ... ... ... ... ... ... 2. адамзатқа ортақ, жақсы мінез-құлық талаптары, яғни жалпы
адамзат қол ... ... ... ... Абай мұрасындағы имандылық идеяларының мазмұны мен ... ... ... Оның құрамдас бөлігін Абайдың дін туралы
көзқарастары құрайды.
Абай діни көзқарастарының тек “өз ... ... ғана ... ... ... үшін прогрестік мәні зор. Абайдың діни ... ... ... ол ең алдымен “Дінге де жақсы - білгендік”
деп қарайтын қағидат иесі; Абай тек өзі ... ... ... ... жақтайтын діни-мұсылманшылықты пір тұтушы, яғни, “якини иман”
иесі; Абай діні – адамгершілік діні.
Абай ұғымындағы “иманигүл” – үш ... ... ... ... Ол адам ... түзу ... жетелейтін, сол жолға ... үш ... ... ... Оның ......... үшіншісі – азаматтық қағидаттардың ... ... ... тұтқан иманды адамның ең биік сатысының тағы бір атауы –
“толық адам” деп аталады. Иманигүл жолына ... ... шарт ... ... адам Абайша, таза мұсылман, “толық адам” делінеді. Оның негізі –
тәлім-тәрбие деп білген.
Одан кейінгі, ... ... ... жететін шың – “жәуанмәртлік”
болып ... Оның ... Абай ... ... із ... ... (пайғамбарлар, әулиелер, хакімдер, кәміл мұсылмандарды)
жатқызады.
Қорыта ... біз бұл ... ... ... “Абай
дүниетанымындағы ислами құндылықтарының” өзіміз қажет деп тапқан қырларына
ғылыми талдау ... ... ... ... ... ... ... сонша жақындармыз” деген М.Дулатовтың ұлағатты сөзіне сүйенсек,
хакім Абайдың рухыни ... ... ... ...... ... екендігіне еш шүбәміз жоқ.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. НазарбаевН. Қазақстан-2030. Ел Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы. Алматы, 1997-176-б.
2. Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... Абай діни көзқарастары // Абай. Энциклопедия. –
Алматы, 1995-72-б.
4. З. Ахметов, Ә. Нысанбаев, Т. Шаңбаев. ... ... ... "Ұлттық энциклопедиясы". 1998. 1 том, 720-б.
5. Жарықпаев Қ. Абай – ... ... ұлы ... ... ... ... Бақыт. Шоқан, Ыбырай және Абай дін туралы. ... ... ... М. Абай ... ... зерттеулер мен мақалалар.
Құрастырағн Н.Ақпабев. Алматы, 1995-320-б.
8. Құран Кәрім қазақша ... және ... ... ... Значение и смысл Корана, IV том, Москва ООО «Сауримо» 2002.
10. Üsve-i Hasene, Ömer Çelik, Mustafâ Öztürk, Murat Kaya, İstanbul
1425/2004.
11. İhyâu ... Dîn, III cild, İmâm ... ... ... Абай ... ... ... 1986.
13. Ғазали «Бидаятул хидая» Мысыр, 1306
14. Абай Құнанбаев «Екі томдық шығармалар жинағы», І том, ... ... ... Абай ... « Екі ... ... жинағы», ІІ том, Алматы
«Жазушы» 1986 жыл.
16. Хадистер энциклопедиясы «Он екі томдық», Ү том, Станбул, 1996 жыл.
17. M. Emin Yıldırım ... ... İlahi ... ... 2004 ... Гумилев, Л.Н., Древние Тюрки, Москва, 1993, 75-85 беттер.
19. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. М.-Л., 1961. ... ... А,. ... Ж. ... философиясының тарихына кіріспе. –
Алматы: 1994- 172 б.
21. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. Алматы, 1995-159-б.
22. Құран-Кәрім. ... ... ... ... ... ... 16-2001 ж. 12-б.
24. Ғарифолла Есімов “Хакім Абай”, Алматы-1995ж. 52-б.
25. ... ... ... ... Алматы-1995ж. 56-б.
26. “Шапағат нұр” журналы, 7-2001 ж. 12-б.
27. М. ... ... және ... Алматы-1995ж. 42-б.
28. Ғарифолла Есімов “Хакім Абай”, Алматы-1995ж. 41-б.
29. Абай. ... елім ... 178 ... ... ... ... ... қазынасы // Ақиқат. 1998 №7 (30
бет)
31. А. Құнанбаев ... ... 1995, ... ... ... трактаты. –Алматы,1994.85-б.
33. Құнанбайұлы А. Шығармаларының екі томдық ... ... ... ... ... ... –Алматы,1994.199-б.
35. Аль-Фараби. Избранные трактаты. –Алматы,1994.195-б.
36. Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары. - Алматы, 1995. 189-б.
37. Аль-Фараби. Избранные трактаты. –Алматы,1994.87-б.
38. Әл-Фараби. ... ... ... ... А. ... екі томдық толық жинағы.-Алматы.1995
2т. 23-б.
40. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар.-Алматы,1978. 228-б.
41. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар.-Алматы,1978. 190-б.
42. Әл-Фараби. Философиялық трактаттар.-Алматы,1978. 48-б.
43. Құнанбайұлы А. ... екі ... ... ... ... ... Қара сөздер. Алматы, 1995. 219-б
45. Абай. Қара сөздер. Алматы, 1995. 225-б.
46. Ғарифолла ... Абай мен ... ... ... Алматы,
1998, 17-б.
47. Шәкәрім шығармалары, 24-бет.
49. Шәкәрімнің діни-таным жайлы ой-толғамдары. Қ. Әділбекұлы, ... Ғыл. ... ... Г.Е. ХІХ ... ... ХХ ... ... ширегіндегі
Қазақстандағы діни оқу орындар тарихынан.
49. Шәкәрімнің діни таным жайлы ой-толғамдары, 50-бет.
50. Шәкәрім шығармалары, 9-бет.
51. М. О. Әуезов // ... ... ... М. ... ... 12 ... 4 т. Алматы, 1968 ж, 353-355 бет.
53. Түркістанда туған ойлар. М. Мырзахметұлы. Алматы, “Санат” 1998-368
бет, 19 бет.
54. М. Мырзахметұлы ... ... ... А. ... ... ... ... жинағы. Алматы: Жазушы,
1995 т.1. Өлеңдер мен аудармалар. 336 бет. (222).
56. Д. Кенжетай. Қ. А. ... ... ... 2004, 341 – ... ... М. Абай және Шығыс. Алматы: Қазақстан 1994, 208бет (41)
58. Сонда, ... Абай ... ... мен қара ... ... ... А. Творчество Навои по развитии узбекский литературы, Автореф.
дис. докт. фил. наук. Ташкент 1946г. с 8.
61. Абай Құнанбаев Өлеңдер мен поэмалар, 268 - ... А. ... ... Навои. 63 - бет.
63. Абай Құнанбаев Аудармалар мен қара сөздер, 268 бет.
64. Сонда, 271-бет.
65. А. ... Абай және ... 203 ... Абай ... Өлеңдер мен поэмалар, 207-бет.
67. Абай және Шығыс, 203 бет.
68. Ш. Құдайбердіұлы, Мұсылмандық шарты – Алматы 1993 80-бет (3)
69. Kazak ... aydin ... ... bakisi/ Haz. Sadik
Tural. Ankara: AYK 1999, 198 s. (120).
70. Сонда 127.
71. Ш. Құдайбердиев ... ... ... қара ... ... Жармұхамедов, С. Дәуітов (А. Құдайбердиев)- Алматы: Жазушы, 1988-
560 бет. (21-бет).
72. Қ. Әділбекұлы. Шәкәрімнің діни таным жайлы ой-толғамдары. ... ... Ш. ... ... ... ... қара ... Құраст.
М. Жармұхамедов, С. Дәуітов (А. Құдайбердиев)- Алматы: Жазушы, 1988-
560 бет. (21-бет).
74. Ш. Құдайбердіұлы. Жолсыз жаза: Өлеңдер мен ... ... ... ... ... 1988, 256 бет ... ... 18-бет.
76. Шәкәрім “Қазақ айнасы”, өлеңдер мен поэмалар, Алматы “Атамұра” 2003,
30-бет.
77. Сонда, 34 - ... Ш. ... ... ... ... қара ... ... Жармұхамедов, С. Дәуітов (А. Құдайбердиев)- Алматы: Жазушы, 1988-
560 бет. ... ... ... ... ... мен ... ... “Атамұра” 2003,
40-бет.
80. Ш. Құдайбердиев шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. Құраст.
М. Жармұхамедов, С. Дәуітов (А. Құдайбердиев)- Алматы: ... ... бет. ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Философия тарихындағы адам мәселесі23 бет
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
Әйгілі философтардың адам туралы ілімдері16 бет
М.Әуезов әңгімелеріндегі тарихи және көркем шындық3 бет
Діни-этикалық құндылықтар және исламдық қаржы жүйесі53 бет
Ислам банкілері қызметінің жаңа тенденциялары (аравиялық монархиялар үлгісінде)28 бет
Ислам дініндегі тәрбиенің мән-маңызы6 бет
Исламдық банктер4 бет
«Хизб- ут-Тахри Аль-Ислами» -діни экстремистік ұйым болып қалыптасуы42 бет
«Қазақстан» және «Хабар» телеарналарындағы адамзатқа тән құндылықтарды насихаттайтын бағдарламалардың шығармашылық сипаты45 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь