«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі

Мазмұны:
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.9 бб

І . тарау. Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9.31 бб
1.1 Жоңғар шапқыншылығы қарсаңындағы қазақ хандығының ішкі және сыртқы жағдайы ... ... ... .9.16 бб
1.2 Жоңғар . қазақ қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17.22 бб
1.3 «Ақтабан шұбырындының» басталуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23.31 бб

ІІ. тарау. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі ... ..32.53 бб
2.1 Ордабасыдағы құрылтай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32.36 бб
2.2 Аңырақай шайқасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37.45 бб
2.3 Батырлар мен билердің тәуелсіздік жолындағы күрестегі рөлі ... ...46.53 бб

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54.56 бб
Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... .57.60 бб
        
        Мазмұны:
Кіріспе.....................................................................
.........................................3-9 бб
І – ... ... хан ... ... бб
1.1 Жоңғар шапқыншылығы қарсаңындағы қазақ хандығының ішкі және
сыртқы
жағдайы.....................................................................
................9-16 бб
1.2 ...... ... ... ... бб
ІІ- тарау. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ
халқының ... ... ... ... бб
2.2 ... ... ... мен ... ... ... күрестегі рөлі.......46-53
бб
Қорытынды……………………………………………………………..54-56 бб
Пайдаланылған ... мен ... ... өзектілігі. ХVII ғасырдың ... ... ... ... жоңғар шапқыншылығындағы қарсы қазақ халқының тәуелсіздік
жолындағы күресінің жарқын беттеріне толы. Соның ішіндегі шайқастардың ең
шоқтығы биігі – ... ... ...... әр ... ... ... халықтың бірлігін, ұлттық тұтастықты, халықты
әскери өнерінің жетістігін, азаттық күрестегі тарихи тұлғалар мен ата ... ... ... Осы ... әр ... жас ... ... рухты тәрбиелеуде Аңырақай шайқасының орны ерекше.
Аңырақайға байланысты зерттеуші – ғалымдар арасында ортақ бір ... ... ... шайқасының болған жері, мерзіміне қатысты
ортақ бір тұжырымға келе ... ... ... ... шайқасқа Абылай
қатыспады деушілер де кездеседі.
Өткір пікірталас әсіресе, шайқастың болған жеріне байланысты ... ... ... ... кей ... ... Жамбыл облысы
аймағында болған деседі. Тапонимикалық жер атауларының көптеп ... ... ... ... ... ... ... территориясында
дегенді жақтаушылардың үлес салмағы басым. Қалай десек те, бұл ... ... ... деп ... ... ... мерзімі де әр зерттеушілердің әртүрлі
көрсетулерінде көрініс тапқан. Зерттеп, дәлелдеуді қажет ... ... ... Аңырақай шайқасының тарихы әлі де болса жан ... ... ... ... ... ... Аңырақай шайқасының ақиқатын
толық ашуға мүмкіндік бермей отыр. ... ... ... ... ... тарихтағы айрықша оқиғаның өскелең ... ... ... мол.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Өкінішке орай, Аңырақай шайқасы тарихына
арналған арнайы еңбек әлі күнге дейін ... ... ... ... ... ... ... жұмыстарда көрініс тапқан. Оларда тұтас алғанда жалпы ... ... ... оқиғалар жүйелі түрде, рет – ... ... бұл екі ... 1728 жылы Бұланты өзенінің
жағасындағы Қарасиыр деген жерде және ... ... ... ... жай – жапсарына қатысты.
Қазақ – жоңғар қатынастарын ХІХ ғасырдың аяғы – ХХ ... ... ... ... ... күш – жігер
салуы арқасында ғана неғұрлым егжей – тегжейлі саралап зерделеу ... ... ... ... күресі, жоңғарлардың 1723 - 1726
жылдардағы жеңіске жету себептері, қазақтардың ... және ... ... ... да ... ХХ ... 70-80 ... тарихнамада
И.Я.Златкиннің, Н.Г.Апполованың, В.А.Басиннің, В.А.Моисеевтің және
басқалардың монографияларында ғана ... ... ... ... В.А. Моисеев жоңғарлардың қазақтармен арадағы ұзақ
уақытқа созылған ... ... оның даму ... сипатын ашып
берді. Ол жоңғарлардың қазақтарға және Орта Азия ... ... ... ... ... ... ашып көрсетіп, Ресейдің
қазақтар мен ... ... ... әрі ... толы саясатының
себептерін түсіндірді. ... – ақ ... ... ... бүкіл жүйесін айқындай бастаған жаңа күштердің (Ресей ... ... ... шығу ... ... берді. /2/. Р.Б. Сүлейменов
пен В.А. Моисеевтің «ХҮIII ғасырдағы Қазақстан ... ... ... осы ... ... баса көңіл бөлінген. Қазақстанның
Ресеймен, сондай – ақ Орталық Азиядағы «ең соңғы көшпелі империя» - ... ... ... ... ... ... түйінді
проблемалардың бірі болып қалуда.
Сондай – ақ М. Тынышбаев өз еңбектерінде ... ... ... кеңінен қамтиды. Атап айтсақ, «История казахского народа»,
1926 жылы Қызылорда қаласында басылып ... ...... в ... атты ... ... 1927 жылы жарық көрген «Великие бедствия...»
атты еңбегінде зұлматты жылдардағы халқымыздың жоңғарлар тарапынан ... ... ... ... ... ... ауыр жағдайын
суреттейді. Сонымен қатар, топонимикалық жер атауларына қатысты ... ... ... ... ... ... ... ой - пікірлер тек жалпылама
еңбектерде көрініс тапқан. Қазақстанның Ресейге қосылуы ... ... ... ... ... т.б. ... сол ... саяси жағдай сипатталып, қосылу себептері
көрсетіледі. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... кезекте Қазақстанның сыртқы саяси жағдайымен
байланыстырады. Оның ... ... ... қазақтарды шығыстан –
жоңғарлардың, ...... ... ... ... ... ... мен қалмақтардың қысым жасауынан көрінген /4/.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін зерттеушілер ... соң ... ... ... жоғарыдан араласусыз ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінбей
қалған тарихи даталарды мерекелеу қолға алынды. Аңырақай шайқасы туралы
еңбектер жариялаудың ... ... де осы ... ... ... Республикасы Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі
және ... және ... ... ... ... ... және этнология
институтымен бірлесе отырып Қазақстан Республикасы ... ... 270 ... ... ... жасаған ұсынысына байланысты
Қазақстан Республикасының Үкіметі 2000 жылғы 8 тамызда №1221 ... ... ... ... 270 ... ... ... 2000 жылға дейінгі кезеңде республикалық деңгейде өткізілетін
мерейтойлардың тізбесіне енгізілді,- делінген. /5/.
Осы ... ... ... ... ... ... және
Талдықорған қалаларында облыстық ғылыми – практикалық конференциялар
өткізілді. Отар ... ... ... ... ... ... жауынгерлерге патриоттық тәрбие берудегі рөлі туралы
баса айтылды.
Конференцияларда тарихшы – ... ... Б. ... ... Б. ... ... және сол ... ҚР Қорғаныс министрі
Сәт Тоқпақбаев т.б. жасаған баяндамалар негізінде «Армысың, ата тарих ... атты ... ... ... 2001 жылы Алматы қаласында
жарық көрді.
Аңырақай шайқасы жөнінде басталған жұмыстар ел құлағын елең ... ... ... ... ... мен ... ... жылының» қорытынды
шараларын өткізу аясында және Аңырақай шайқасының 270 жылдығына орай ... ... ... ... Әбділдаұлының, Берекет
Кәрібаевтың, Әділхан ... С. ... т.б. ... ... ... «Жас ... «Егемен Қазақстан»
газеттері мен «Қазақ тарихы», «Ақиқат» сияқты ... - ... яғни ... ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеттері. Бітіру жұмысының басты
мақсаты – ХҮІІ ... соңы мен ... ... ... қазақ хандығының
жоңғар агрессиясына қарсы жүргізген күресін, оның ішіндегі айшықтысы және
ұлт тұтастығының көрінісі болған Аңырақай ... ... ... ... ... ... негізінде зерттеу. Осы мақсатты
жүзеге асыру барысында төмендегі ... ... ... ... ... одан ... ... туындадаы:
- Жоңғар шапқыншылығы қарсаңындағы қазақ хандығының ішкі және ... ... ... ... мен ... арасындағы шиеленіскен қарым – қатынастардың
себептері және барысы;
- ... ... ... ... ... ... шұбырындының...» қазақ халқына тигізген ... ашып ... ... жоңғар шапқыншылығынан азат еткен Аңырақай шайқасының тарихи
маңыздылығын бағалауға тырысу;
- ... ... ... ... мен билердің атқарған рөлін
айқындау.
Осылайша, бітіру жұмысының хронологиялық шегі ... ... ... ... деректемелік негізі. ХҮІІ - ХХ ғасырдың бас кезі
кезеңіндегі қазақтар тарихы ... ... ... ауқымы кең
дегенімізбен, жоңғарларға қарсы күрес туралы ... ... ... ... ... кездеспейді. Мұны біз ХҮІІ - ХҮІІІ ғасырларда қазақтарда
жазба мәдениетінің болмауымен байланыстырамыз.
Бұл кезең ... ... ... база ... ... ауыз ... атап ... жөн. Ауыздан – ауызға тараған шайқас ... және ... ... ... көріп, оған қарсы күрестерге
қатысқан Қожаберген, Бұқар, ... ... өлең – ... бізге жеткен нұсқалары қамтылды. Сондай – ақ топонимикалық
жер атауларының шығу тарихы болған оқиғалармен ... ... ... ... ... негізіне айтулы тарихи ... баға ... ... ... ... тарихи талдау алынды.
Тақырыпты жан – жақты ашу үшін ұлттық ой – ... ... және ... ... ... ... ... жылдары ғылыми айналымға түскен
іргелі еңбектерге сүйендік.
Бітіру жұмысының қолданбалық негіздеріне оның тарихи маңызын қоғамдық
ғылымның әр ... ... ... қолдануға болатынын атап өткен
орынды. Өйткені, Аңырақай ... ... тек ... ... ... ... отансүйгіштікке тәрбиелеу құралы, әскери өнер жетістігі ретінде де
дәріптелуде. Әдебиет саласымен байланысы өз ... бір ... бұл ... ... тарихшылар, педагогтар, қоғамтанушылар
мен әдебиетшілерге сол кезеңдегі Қазақстанға қатысты мәліметтер ... ... ... деп білеміз.
Бітіру жұмысының құрылымы. Бітіру жұмысы кіріспеден, әрқайсысы үш
тармақшадан тұратын екі ... ... және ... тізімінен тұрады.
І- тарау. Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығы.
1.1 Жоңғар шапқыншылығы қарсаңындағы қазақ
хандығының ішкі және сыртқы ... ... соңы – ... ... ... қазақ хандығының
мемлекеттілігінің дамуында оның аймақтық байланыстары, қоғамдық қарым –
қатынастарындағы әлеуметтік өзгерістері, хан билігінің ... ... ... ... алу ... ... тарихтың қатаң сынағынан өтуі ... ... ... ... ... ... ... – саяси
территориясына және ... ... ... ... пікірлер ортақ емес. Мұның басты себебі – ХҮІІ - ХҮІІІ
ғасырларда ... ... ... ... ... үлес жоғары. Сондықтан,
ХҮІІ – ХҮІІІ ғасырларда қазақ жерінің территориялық ... ... ... ... соңы ... ... алғашқы ширегінде қазақ ... ...... ... ... ... ...
Сырдың орта ағысын және Ташкент қаласын қамтып өтіп, ал ... ... Еміл ... ... ... дейін созылып жатты. Қазақ
қауымдық құрылымдарының ең көп ... ... ... ... ...... жақтарында шоғырланған. Ұлы жүз қазақтарының қысқы
жайылымдары – оңтүстік Балқаш өңірінің құмдарында, Мойынқұмда, Іле, Шу ... ... ... ал ... ... Тянь – Шань мен ... ... ... орналасты. Аймақтың оңтүстігінде Ұлы
жүздің көшіп – қонатын өңірі ... ... мен оған ... ... және отырықшылық – егіншілік қыстақтарды қоса ... ... ...... ... дейін жетіп, Шыршық және ... ... ... ... және ... маңында Бұқара
хандығымен шектесті, ал оның Жетісу аумағы арқылы өтетін ... ... жүз ... қоныстанған ауданмен тікелей ұласты. Орта жүз қазақтары
ол кезде ...... ... ішінара Оңтүстік – шығыс Қазақстанның
кең – байтақ кеңістігін алып ... Кіші ... жері ... Батыс
Қазақстан аумағында орналасып, шығысында Орта ... ... ... ... ... ... және ... төменгі ағыстарына
дейін қарақалпақтардың қоныстарына, сондай – ақ Түркістан ... ... ... ... онда Ұлы жүз бен Орта жүз ... шектесті.
Осы кезде халықты қазақ тарихында өшпес із ... ірі ... ... ... ... ... ... ақылдылығымен, парасаттылығымен,
даналығымен аты шыққан хан болды. Халық оны пір ... «Әз ... деп ... ...... А.И. ... Жәңгір ханның баласы және мұрагері
Тәукені ежелгі дәуірдің атақты ойшылы әрі философы ... ... деп ... хан ... ... уақытта ішкі жағдай шиеленіскен, саяси
тұрақсыздық ... еді. Ел ... ... билігі күшейіп, билік үшін
талас – ... ... ... кез ... ... ... болса да ішкі өзара қырқысты тоқтатып, жүздер
арасында тыныштық ... ... сол ... қазақ руларының қоныстарын
сырттан басып кіруден қауіпсіздендірді. Тәуке билігі кезеңінде ... ... ... ... беделін арттыру мақсатында, оны
нығайтуға бағытталған маңызды қадамдар жасалды. Кіші жүздің саны аз ... жеті руын ... ... бір тайпаға, ал Орта жүздің уақтары ... бір Уақ – ... ... ... ... ... осы ханның есімімен байланыстырады. Жауға қарсы күресу үшін ... мен ... ғана ... және жақсы қаруланған қол шығара алатынын
ескергенде әлгі шаралар қазақ жасақтарының ... ... ... ... ... ... ... Тәуке
ханның әскерінің жалпы саны соғыс жылдарында 80 мың сарбазға жетіп отырған,
ал бейбіт өмірде 500-1000- ға жуық ... ... ... ... жер мен су жөніндегі топтар арасындағы таусылмас
алауыздықтар мен жанжалдарды жою үшін ... ... ... ... ... кеңесі әр түрлі қауымдар мен рулардың ... ... ... ... бөлініп, ру бөлімшелері ішінде ру таңбаларын пайдалану ретке
келтірілген, қазақ қоғамында тарихи ... ... ... нормаларын
бір жүйеге келтіру, ішінара толықтырулар жүзеге асырылған.
Тәуке өте ақылды мемлекет билеушісі ... ... ... ... ... ... ... үш жүзіне қатар жүрді.
Тәуке ханның Қазақ хандығында билік құрған алғашқы жылдарында оның
барлық іс - әрекеті ішкі ... ... ... хандықты ішкі жағынан
нығайтуға арналғандығын «Жеті ... ... ... ... қазақ қоғамындағы қарама – қайшылықтарды шешуде, әлеуметтік және
құқықтық нормаларды заң ... ... ете ... ... ... ... ... құрылымына енуіне мүмкіндік жасады. «Жеті жарғының»
қабылдауының басты себебі: ... ... ... ... ... ... ... саяси - әскери жағдай болғандығын
оның баптарынан анықтауға болады.
Қазақ хандығында Тәуке хан тұсындағы ішкі саяси билікте ... ... ... ... ... ... артықшылықтар қарастырылған
болатын. Ал іс жүзіндегі билік ... ... ... ... ... еді ... жылдары Қазақ хандығының ішкі саясатында билер үстемдігі
күшейді. Ұлы ... ... ... ... ... Төле би, Орта ... Арғын,
Қаракесек руынан ұрпағы – Қазыбек би, Кіші жүзді Әлім руынан Әйтеке би
басқарғаны ... ... ... Бұлармен қатар Қаражігіт, қу дауысты
Құттыбай, Шаппа, ... ... ... ... ... сот ... бастап ру
басшысына дейінгі, қажет болған жағдайда ... ... де ... ... мәселесін шешуде хан айналасындағы от ауызды, орақ тілді шешен
билерден құралған «билер кеңесімен» ... ... ... ... күші бар, ... ... ... Билер кеңесі заң шығарушы
міндетін де атқарған, сот істерін жеке ... шеше ... ... ... ханның заманында билер кеңесімен ... ... ... ... Ол орыс ... ... жиналысы» делінеді /10/.
Халық жиналысы төтенше жағдайда ғана емес, сыртқы саяси мәселелерді шешу
мақсатында да ... ... ... ... ... ... бекітеді. Бұл
жиынға хан, басқа сұлтан, ақсақалдар, ру басылары тең халық ісін шешу үшін
күзде жиналуы қажет және ... қару ... ... ... ... ... ... жиналыста «қайда қыстап, қай өңірді жайлау керек,
тыныштыққа қалай қол жеткізіп, қалай ... ... ... ... ... аса ... экономикалық және саяси мәселелер,
соның ішінде қоныстарды бөлісу, көшіп – қону тәртібі, ру аралық жанжалдарды
талқылау мәселелері, ... пен ... және ... ... жөнінде шешімдер қабылданған.
Билер кеңесі мен халық жиналысы ел ... хан ... ... ... үшін, өзге сұлтандар арасындағы тартысты жою үшін де қажет
болды.
Қазақ хандығының сыртқы жағдайы ... хан ... ... бірсыпыра
тұрақтанып, нығайғаны белгілі. Тәуке хан билігі ... ... ... ... ... ... ... түрде байланыс жасай отырып,
экономикалық қарым – қатынас та ... ... ... ... ұзақ ... ... ... мәмілегерлік сауда байланысын жаңартады.
ХҮІІ ғасырдың соңы ХҮІІІ ғасырдың басындағы бүкіл Орталық Азия
мемлекеттерінде ... ... ... ... ... Бұл әр ... мемлекет ішінде жеке билікке ұмтылған ... еді. ... ... ... ... тәуелсіз ұлыстар пайда болды. Соның
ішіндегі ірілері – Бұхар және Хиуа хандықтары. ... хан ... ... ... ...... сақтауды көздеді /12/. 1678 ... ханы ... ... ... ... би ... елші жібереді.
Субханұлы ханның дәл осы жылы елші жіберуінің саяси мәмілегерлікте зор ... Оның ... ... Сыр ... ... ... Сауран сияқты
қалаларды және соғыс тұтқындарын қайтаруды, Бұхар көпестерінің Қазақ
хандығына ішкерілей ... ... ... құқықтарын беруді талап етеді. Тәуке
хан шамамен 1687-1688 жылдары Бұхар ханы ... ... ... болжамдар болған. Сонымен, ХҮІІ ғасырдың соңы ... ... ... ... мен ... ... ... бейбіт қарым –
қатынас сауданың едәуір дамуына өз ықпалын тигізді.
Бұхар хандығымен көршілес ... Хиуа да ХҮІІ ... ... Азия мемлекеттеріне ортақ оқиғада – іштей қырқысу жағдайында болды.
1687-1710 жылдар ... ... ... соншалықты, Хиуа
тағында 10 хан ауысты /13/. ... ... ... табу ... ... Сондықтан болар Тәуке тұсындағы Хиуа мемлекетімен өзара қарым
– қатынас нашар дамыды.
ХҮІІ ғасырдың соңы ХҮІІІ ғасырдың басында ... ... ... ... мал шаруашылығымен, балық аулау кәсібімен шұғылданған
қарақалпақтарға өз ... ... ... Орыс ... ... ... ханы ғана ... қарақалпақтардың да ханы деп көрсетеді. ... ... ... ... ауыз ... ... ханын
өлтіріп, өзіне бағындырған Тәуке хан туралы аңыз сақталған. Тәуке ... ... ... ... ... ... көмегімен билегендігі
белгілі.
Тәуке қарақалпақтармен, қырғыздармен саяси одақ құру ... ... ... қоя ... ... бірге Тәуке қырғыздармен
әскери одақ құрған. Деректерге сүйенсек, ол қырғыздардың біраз ... ... ... Тәукенің мұндағы билігі Қоқым би Қаршорин
басқаруы арқылы жүзеге асты.
Тәуке хан билігі тұсында Тәуке ... – орыс ... мен ... ... ... ... үшін барлық мүмкіндікті қарастырып ... осы ... ... ... ... ... ... жасау
секілді әрекеттер арандатушылық мақсаттар болып тұратын. Бұл ... ... шешу ... 1687 жылы ... қаласына Тәшім батыр бастаған
елшілік жіберіледі. Бұл елшіліктің ... ... ... ... ... ... еді /14/. ... қазақ жері арқылы Ресей,
Бұқар, Хиуа, Үндістанға өтетін ... ... ... экономикалық
дамуына әсері зор екендігін көрегенділікпен болжай білді.
1686-1693 жылдар аралығында Тәуке орыс жеріне бес рет елші ... ... ... ... нәтижесіз оралады. Мұның басты себебі –
қазақ – орыс ... ... ... ... болған.
Әсіресе, бұған 1690 жылы Ресей керуенінің ... ... ... ... Сары мен Келдей елшілердің тұтқынға алынуы дәлел ... ел ... ... ... сенімсіздік пен жауласу позициясы
бірнеше жылға созылады. Бірақ бұл уақытша сәтсіздікке мойымаған ... ... ... ... ... ... 1694 жылы ... Құлтабай
бастаған елшілерді Ресейге тағы аттандырады. Тайқоңыр батырдың Сібірге
келуінің басты мақсаты – ... екі ... ... ... қарым –
қатынастарын сақтау мен Келдей мен Сары мырзаны босатуды талап еткен Тәуке
ханның хатын тапсыру /15/. Онда хан ... ... осы ... дейін – ұрылар
үшін елшілерді қамауға алу дегенді құлақ естіп, көз ... - деп ... ... ... жерінде елшілерге арналған өзіндік дәстүр қалыптасқан.
Ол бойынша елшіге тіл ... оны ... ... Елшілер қазақ
жерінде қарусыз еркін жүретін болған. Елшілердің тұтқынға алынуына нарзы
болған Тәуке елшілерді ... ... ... ... ... 1694 жылы
Келдей мен Сары мырза босатылып, қастарына орыс ... ... ... ... Скибин қосылып, елдеріне қайтарылыды. Алайда, орыс елшілері қазақ
жерінде тұтқынға алынып, ... ... ... ... ... шығып,
Хиуада ноғаймыз деп алдаусыратып үш айдай тұрғаннан ... ғана 1697 ... ... оралады /17/.
Қазақ – орыс қатынастарының шиеленісі ХҮІІ ... соңы – ... ... Ресейді Жоңғар мемлекетімен жақындастыруға себепші болады.
Өз кезегінде Тәуке хан қазақ – орыс ... ... ... бірі – ... ... ... тәртібіне ие бола алмай
отыруынан деп білген. Хан ордасында орыс ... ... М. ... ... Тәуке хан елшілерге: «Түркі сұлтаны немесе Қызылбас
шаһарының ханы менен Тәуке ... несі ... Олар да мен ... ғой» ... ... хан Ресей мемлекетімен тең жағдайда қарым – қатынас ... ... ... ... мен ... ... арасындағы шекаралық
шиеленістерге қарақалпақтар тарапынан жасалынып тұрған жорықтардың да әсері
болғанын да айта кеткен жөн. ... орыс ... ... 1693 жылы ... келген орыс елшісі В. Кобяков атап өтеді
/19/.
Мәскеу мен ... ... ... ...... ... ұзақ ... бойы жоғары деңгейде болды деу қиын. Өйткені, 1716 жылы
Тайқоңыр бастаған қазақ елшілерінің әскери одақ құру ... ... ... ... ... орнына сөзбұйдалықтан әрі аса
алмаған бағыт ... ... ... бұл ... ... ... ... өз боданына алуды сұранып жіберген деген теріс көзқарас
қалыптасқан.
Қорыта айтсақ, ХҮІІ ... ... ... мен ХҮІІІ ғасырдың
басындағы Қазақ хандығының сыртқы саясатында орыс ... ... ... ... ... ... байланыстарын көруге болады. Тәуке хан Ресей
елімен жақсы қатынасты сақтап, сауда – ... ... ... ол ... ... елші ... тату – тәтті, ынтымақта болатын
көршіні іздеді. Өкінішке орай, Ресей мемлекеті оның ... ... ... қолдамай, қазақ шекараларына бекіністер сала бастады.
Петр І - нің «Қазақ жері – Азия елдеріне ашылған ... – бір ... ... ... ... ... ... жерін қалай да өздеріне бағындыру
екенін, мұндағы Ресей тарапынан болған отарлау саясатын анық көрсетіп отыр.
Жалпы, Тәуке ... және ... хан ... ... ...... кезеңдермен салыстырғанда ең жақындасқан, ең түсініскен ... деп айта ... ... ... ... Қазақ хандығында Әз Тәуке
көршілес екі мемлекеттің әрдайым тыныштықта өмір сүруі Евразия ... мен ... үшін баға ... ... бар екенін айқын ұғынған.
Бұл кезеңде Қазақ хандығының сыртқы саясатында салыстырмалы болса ... ... еді. ... ... ... Жоңғар, Қытай сияқты ірі
елдермен көршілес жатқан хандықтың саяси – ... ... ... ... ... ... және білгірлікті танытуды талап
етті. Көрші мемлекеттер болса хандықтың өз ... ... ... ... ... ... ... талпынды. Сыртқы саяси жағдайдың жоғары
дәрежеде болмауына Қазақ ... ... ... ... жеке ... би, ... сыртқы саяси мәселелерді шешудегі іс -
әрекеттері әсерін тигізбей қойған жоқ.
Осыған қарамастан көрші жатқан мемлекеттермен Тәуке өз ... ... ... ...... ... – Мұхаммед батыр хан тұсындағы Қазақ ... ішкі ... ... ірі ... ... Бұл тарихи кезең Қазақ хандығы
үшін аса күрделі мәселелерді шешуде нақты іс - ... ... ... өз ... осы ... ... ... дипломатиялық
білгірлігін таныта білді.
1.2 Жоңғар – қазақ қатынастары.
Жоңғарлар – Жұңғоның жазба деректерінде ... ... ... Олар ... ... ... мекен еткен ойрат тайпалары еді.
Қазақ халқының ежелгі жауы атанып, еліміздің екі ... ... Еділ ... ... ... мен ... - Тарбағатай ... ... ... ... тартып алып, енді бірде қазақ
батырларының тегеурініне шыдай алмай, моңғол – қытай ... ... ... ... хандығы тарапынан қазақ даласына үнемі жаулап алушылық
жорықтар жасалынып тұрғаны белгілі.
Екі ел арсындағы ұрыс ... ... ... соң, яғни 1630 ... ... өршіген тәрізді. Өйткені, осы тұстағы ... ханы ... жиі ... жасауы осыны дәлелдейді. 1643 жылы екі халық арасында
кескілескен ... ... ұрыс ... үшін абыроймен аяқталады. Қасиетті
Орбұлақ шайқасы аталған бұл ... ... ... ... ... ... хандығы Батур қонтайшыдан кейінгі мирасқорлар Ғалдан
Бошокту хан (1671-97), Севан – Рабтан (1697-1727 ж.ж), ...... ... ... ... ... айналды.
Жоңғар хандарының көршілес Орталық Азия ... ... ... ... ежелден көзін тігіп келе ... ... ... орын алды /20/. ... және Сыр ... ... жаулап алу
ойрат билеушілеріне жаңа алымдардың түсуімен қатар, Жоңғарияны Еуропалық
Ресеймен және Сібірмен ... ... ... аса ... ... ... бақылау жасауды қамтамасыз ететін. Әскери
– феодалдық ... ... ... ...... шүйлігуіне осы
факторлар әсер етіп, екі мемлекет арасындағы байланыс шиеленіскен сипат
алды.
Қалмақтардың ... ... ... ... бір ... басталып, оларды қытайлықтардың түгел жойып жіберген кезіне
дейін ұласты /21/.
Биліктің ... ... ... ... ... ... әбден толысқан, кемелденген мемлекет еді. Аймақтың ... ішкі және ... ... ... ... ... ол ... Қазақстанның оңтүстік – шығыс көршісі – Жоңғар ... ... ... ... қоныстары бағытындағы соғыс экспанциясының
жандануы Үргеде ... ... ... ... 1697 жылы Циндерге қарсы
соғыста қаза тапқан Ғалдан Бошокту ханның жиені, жас әрі ... ...... ... ... ... байланысты еді. Ол қысқа
мерзімде жоңғар хандығының бұрынғы ...... ... қалпына
келтіріп, Орталық Азиядағы өз билігіне қарайтын аумақты кеңейтіп ... ... ... Халка моңғолын Қытайдан бөліп әкету саясатынан бас ... ... ... ... ... ... ... ұстанды /22/.
Құдіретті «Күн асты империясы» жөніндегі сақ саясаты Севан – Рабтанның
жиырма жыл бойы манчжур ... ... ... ... ал ... ... ... – батысындағы көршілес көшпелі және отырықшы
... ... ... күш ... үшін ... ... ... Осы
Севан – Рабдан қазақ жеріне жеті рет дүркін – ... ... ... ... 1712, 1714, 1718, 1723, 1725 ... ... жерін орасан зор қасіретке ұрындырған бұл жорықтардың зардабы
ауыр болды. Жоңғар билеушілерінің қазақ даласына ... ... ... ... ... ... алуы, көшпелі ауылдарды шабуы, сондай – ақ ... ... ... ... ...... мекендері мен сауда жолдарына
ойраттар бақылауын орнатуы қазақ жүздерінің ... ... ... ... ... нашарлауына себепші болды. Бұл уақытта
жоңғарлардың жетістікке ... 1709 жылы ... ... орыс ... 1716 жылы Ямыш тұз көлі ... қалмақтардың қолына ауысқан шведтің
артиллерия сержанты Иоганн Густав Ренаттың жоңғарларды отты қару – зеңбірек
құю ісіне үйретуі ... рөл ... мал ... ... мен ... ... ... өртенді және қиратылды. Моңғол шапқыншылығы сияқты жоңғар
шапқыншылығы да ... ... ... ... кезегінде Қазақ хандығы жоңғарлармен жекелеген қақтығыстарға жауап
ретінде 1702- 1703 ... ... және Еділ ... ... ... ... минусин қырғыздары кінәздарымен біріге
отырып, Ертістің жоғарғы жағында әскери қимылдар жүргізді.
1708 жылы қазақтар жоңғарлардың жаңадан ... ... ... ... ... ... ұзаққа созылған соғыста екі жақ та уақытша
табысқа жетіп жүрді. Ол соғыс үзілістермен, ерекше ... ... ... батырлары, билері, рубасылары үшін тағы бір сынақ болды. Соғыстың
бірінші жылында қазақтар жоңғарларға қарсы өзінің 30 мың ... ... ... қоя ... /25/. ... оқиғаларды ой елегінен өткізіп, жаңа
шешімдер ... ... ... ... ... ... ірі күштері Қазақстан шегіне
басып ... Оның ... ... ... 1710 жылдың күзінде қазақ
жүздері өкілдерінің жиналысы ... ... ... ... Қарақұмында, Қаракесек руы көшіп жүретін жерде өтті /26/.
Жиынға ... ... ... бірлестіктері билеушілері көпшілігінің
өкілдері қатысты. Орта ордада найман және қыпшақ руларының өкілдері болды.
Съезге барлық үш жүздің ... ... мен ... ... /27/.
Ең ықпалды тұлға Тәуке хан болды. Жиында Қайып және ... да ... рөл ... ... Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Тама
Есет батырлардың пікірлері жалпы жұрттың ... ... Олар ... ғана ... түрлі жүздердің де де жасақтарын біріктіруді жақтайды.
Ал бұрын әр түрлі ... әр ... ... бірулерінің – Іле және Шу,
екіншілерінің – Талас және Бадам өзендерінің аңғарларын, үшіншілерінің ... ... мен ... ... ... тура ... еді.
Бірінші кезектегі қарастыратын негізгі мәселе – Жоңғар хандығына
бірігіп тойтарыс беру болды. ... ... ... ... ... Қатысушылардың бір бөлігі қатаң қажеттілікке сай ... ... жөн ... ... ... ... жоңғарларды жеңудің оңай еместігін көрсеткен
болатын. Жиынға қатысушылардың пікірлері бір жерден шықпай, рубасылардың
бір бөлігі ... ... ... ... ... ... ... айтуына қарағанда, көбі үрейге берілген: «өздерінің
тұрғылықты жерін тастап кетіп, ... ... ... ал ... ... жан – жаққа бытырлап кетуді қалады, тіпті көптеген ... ... ... ... /29/. ... ... қатысушылардың бір
бөлігі аңысын аңдып көпшілікке қосылу үшін ... ... ... ... ... ... бас ұру, ... бодандығын қабылдау туралы сөз
қозғайды. Бірақ көпшілік қауым ойратпен ақырғы тамшы қаны ... ... ... ... ... осы ... тоқтасады /30/.
Қазақтардың әйгілі батыры және ақсақалы Бөгенбай Қарақұмдағы ... ... ... ... ... ... қазақтардың бас
қолбасшысы болып сайланды, ал хан билігі Әбілқайырға берілді /31/.
Қазақ жүздерінің күш – жігерін біріктіру ісін ... ... ... ... табысқа жетуі айқындады. Халық әскерінің жасақтары
қолдан ... ... ... ... қана ... ... ... өтіп, көптеген тұтқындар түсірді.
Бірақ жоңғарлардың соғыс қимылдары ... ... өсе ... ...... Шығыс Түркістанды өз билігіне бағындырып, Тибетке басып
кіреді. 1713 ... ... – ақ ... әскерлері жаңадан шабуыл қимылдарын
өрістетті.
Жоңғарлардың жаңа ... ... ...... тез ... бар күшін біріктіре білді, жоңғарлар енді Алтайдағы ұлыстардан
күш толықтыруға қол жеткізді. 1716 жылы Шие, ... ... ... ... ... өте ... Сыбан – Рабдан өз әскерлерінің негізгі
бөлігін қазақтарға ... ... ... бас ... ... ... төтеп бере алмай, көбі тұтқынға алынды. Жоңғарлар
Ямышев бекінісін де ... ... ... ... жасақтары бірқатар сәтті
шаралар қолданып, Іле өзеніндегі жоңғар – чоростарға сәтті жорық жасайды.
Келесі 1717 жылы ... ... одан әрі ... ... негізгі шоғырланған жері Аягөз өзенінің бойында ... ... мен ... арасында шайқас басталды. Жоңғар әскерлері ... ... еді. ... ... күші ... өзеніне әкелінді. Табысқа
жетуді әскер санының басымдығы, ... ... ... ... ... еді. ... саны жөнінен қазақтар басым болды. Бұл ... ... саны 30 мың адам ... /32/. ... ... мен ... ... тайталас екі күнге созылып, ол Аягөз өзенінің бас
жағындағы ... ... ... ... күні таң ата көп ... ... ... шабуыл жасаған, ал қазақтар оларды жаяу атқылады,
қалмақтар ... ат ... ... ... ... ... оған төтеп
бере алмай, қаша жөнелді де, ... ... ... күн ... адамдарын
қырып тастады /33/. Қайып ханның жағдайы онша жақсы болмады, ол екі – ... ... өз ... ... Ал ... ... ... олжасына
айналады. Аягөз маңайындағы шайқаста қазақ әскерінің көптеген ... қаза ... ... ... ... себебі – жоңғарлар қазақтарды ту
сыртынан орағытып өтіп, соққы берген ... ... ... ... ... ... жөнінде келісе алмауы болды.
Бұл Қазақстанның оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... жылдар оқиғаларында қол жеткен жекелеген
жетістіктерін ... ... ... ... ... бір жерге
жұмылдырған басшылық болмағандықтан жеңіліс тапты.
1718 ... ... ... ... ... ... Шаян өзендері
бойына шұғыл жорық жасап, Түркістан қаласына тақап келді. Олардың ... ... ... басып алу болатын. Сырдарияның орта ... ... ... ... ... ... ... шайқастар
болды. Жоңғарлар қазақ жерлерін шапты, бірақ әскер санының ... мен ... ұзап ... ... ... жеңіске жетуіне мүмкіндік бермеді.
Бұл жағдайда батырлар бастаған қазақ жасақтары едәуір табысқа жетті.
Олар ... ... ... ... 30 мың адам ... ... ... Түркістан ауданына аттанып, жоңғарларды Оңтүстік Қазақстанның едәуір
бөлігінен қуып тастады /34/.
ХҮІІІ ғасырдың басында жоңғар билеушілерінің қазақ ... ... ... ... ... Жоңғар хандығына Цинь билеушілері
әскерлерінің шапқыншылық жасау қаупі тежеген еді. ... 1722 жылы ... ... қайтыс болғаннан кейін бұл қауіп уақытша болса да
бәсеңдеді. 1723 жылы ...... ... ... ... ... өз ... алған жоңғар қоңтайшылары қазақтармен соғысқа мықтап
дайындала бастады.
Қазақ пен ... бір – ... өте көп ... ел. Ол соғыс 1750
жылдардың ортасына ... ... ... жер ... біржола жоғалып
кеткенше ... ... көз ... ... шұрайлы
жайылымдардың қазақтар иелігінде болуы екі ел ... ... ... ... ... себеп болды.
1.3 «Ақтабан шұбырынды» қасіретінің басталуы.
Қазақ хандығы ХҮІІІ ғасырдың басынан – ақ ... ... ... әрі ... ... аса ауыр хәлді ... ... ... ... ұшырап, екі империяның – Ресей мен ... ... ... қатерлі кезең болды. ... ... ... дүниежүзілік сауда коммуникацияларының құрлық
аумағынан Атлантика бассейніне ауысуына және Ресей ......... пен Сібірге және Цинь империясының Орталық Азияға әскери –
саяси өктемдік етуінің жедел өрістеуіне ... ... ... ... және Орта Азия ... ішінде әлеуметтік – экономикалық және
саяси жағдай шиеленісе түскен еді. Екі ... ... ... кең ... және ... Шығыс пен Батыс арасындағы
мәдени – тарихи тоқайласуындағы бұрынғы басым ... ... ... бір – ... ... ... ... көшпелі
халықтар сауда жолдарынан біртіндеп ығыстырылып шығарыла берді, ... ... ...... ... ... мен бағыттары
өзгертілді. Бұл геосаяси үрдістер жайылымдық жерлер және ... ... ... ... ... ... қиындаған көшпелі халықтар
арасындағы өзара жанжалдардың – өршуіне әкеп соқты. Сол негізде халықаралық
салада әскери тайталастың жаңа ... ... ... ол ... ... ... бірінде Еділ, Жайық бойының, Батыс ... ... және ... ... Азия аймақтарының бүкіл кеңістігін қамтыды.
Бұл кезеңде елдің ішкі жағдайы мәз емес еді. 1718 жылы ... ... ... соң оның орнына таққа отырған ұлы Болат халықтың айтуынша
«бос ескен арқан» сияқты ... ... ... ... болғандықтан бас
иеліктен түгелдей айырылып әкесінен қалған қасиетті мұра – ел ... қала ... ... би ... ... ... ... бағындай ыдырап» жүзге, руға
бөлініп берекесі кетті. Хан тұқымдары енді қазақты ...... ... Ұлы ...... Орта ... – Сәмеке, Кіші жүзге - Әбілқайыр
хан болды.
Қазақ халқының бүйтіп берекесі қашуын алдымен қалмақтар мен жоңғарлар
тиімді пайдаланып, белсенді қимылға ... ... ... ... жоңғар
билеушілерінің қазақ жүздеріне қарсы неғұрлым батыл қимылдар жасауын Жоңғар
хандығы Цин билеушілері әскерлерінің ... ... ... ... ... 1723 жылға қарай қазақ – жоңғар қатынастарындағы жағдай
күрт өзгерді. 1722 жылы Қытай императоры Канси ... ... ... ... ...... ... жасалды. Шығыс жақтағы өз тылын қауіпсіздендіріп
алған жоңғар қонтайшылары ... ... ... ... ... ... де ... бекініс шебінің құрылуына байланысты қандай да бір
нақты талаптар ... ... ... бет ... ... мен тайшылары қазақ жеріне шабуыл жасау үшін пайдаланбақшы
болып ұйғарды. Қазақ хандықтарының бытыраңқылығын ... және ... ... дайындалып алған жоңғар билеушілері 1723 жылы ... ... ... ... ... ... қазақтарға соққы беруге және қазақ жеріне
одан әрі Орта Азияға басып кіруді ұйғарды. Шабуыл жасауға 1723 ... ... ... ... Сол жылы ... жұт ... қазақтардың жадында «Қайың
сауған ақ тышқан жылы» деп аталып кетті. Сол жылы ... қар ... ... ... Қыс ... жүдеп шыққан қазақ ауылдары ... ... ... кезі еді. ... нақ ... ... ... соққысына ұшырады. Қазақ жеріне шабуыл жасағанда жоңғарлар кенеттен,
тез арада тегеурінді қимылмен басып кіру ... да ... ... басты мақсаты- қазақ хандығының саяси статусын бір ... ... ... ... Еділ – ... кіші қалмақ ордасына
дейін үлкейту еді /36/.
Жоңғарлар ірі – ірі жеті сына сияқты қозғалып, 70 мың ... ... ... ... ...... ... Қалдан –Серен 10 мың
әскермен Балқашқа және одан әрі Қаратауға ... ... ... ...... ... және Көктал өзенінің бойына беттесе, қонтайшының
немересі Әмірсананың жасағы Нұра өзені алабына бағыт алды. ... ... ...... ... ... аңғарына аттанады. Қалдан –Сереннің
екінші баласы Лама – Доржы Ыстықкөлге бағыт ұстады. Нойон Дода – ... ... ... ... Сыбан – Рабданның өзі Іледен өтіп, Жетісудың
оңтүстігіне ... ... ... ... ... ... – Рабданның ағасы Шона – Доба
жүзеге асырды /37/. Олар өз ... ... ... ... қырды. Қыс
жұтынан әбден қажыған қазақ қауымдары, әлбетте, қорғанып үлгере алмай
қапыда қалды. ... ... мал – ... кәрі – ... бала ... ... беті ... жаққа лақты. Оларды қалмақтар да қырып,
қалғандарын сең жүріп буырқанып ... ... ... ... ... ... де жайындай жұтып жатты. Қазақ рулары Сырдарияға қарай
қашып, оның арғы бетінде ғана ... ... ... ... деп санады.
Ғасырлар бойы жайлаған Арқа, Сарыарқа, ... ... ... ... ... ... ару қыз – ... тұтқынға түсіп, күңге айналды,
ер азаматтары ес жинай алмай жер жастанды.
Жоңғар шабуылына Жетісу мен Ертіс ... ... ... ... Шу аңғарынан жалайырлар қуып шығарылды. Олар көп шығынға ұшырап,
Ұлытау мен Көкшетау ... ... ... ... ... ... Арыс өзенінің
орта ағысына дейін қоныстанып жатқан наймандардың садыр руы түгелге ... ... тірі ... ... ... Қаратауда, Арыс өзені
алабында да ойран салынды.
Жоңғарлар өздерінінің жолындағы ауылдарды талап – ... ... ... жіберді. Бұл жөнінде Ресей капитаны И.Унковский
«Қонтайшының ... Шона – ... ... ... аттандырылғаны, ұрыс
барысында ол қазақтардың үш қалашығын алғаны және қазақтардың 100 отбасын
әкеле жатқаны, ... көп ... ... ... ... ... ... екенін» хатқа түсіреді. Берілген қалалар: Қарамұрт, Ташкент, ... ... ... Шона – Добаның шабуылдарынан қатты зардап
шекті. Ол өз жасақтарымен Талас аңғарына, Сырдария ... ... ... ... ... ... қалаларын жаулап алды. Шона – Добаның
жасақтары қазақ ауылдарына шабуыл жасап, ауылдарды шапты, ... ... ... ... ғана ... 5000- дай ... тұтқынға алды,
олардың шінде 1000 отбасы қонтайшының ұлысына жіберілді.
Жоңғар шапқыншылығына қарсы Болат хан қазақтардың басын ... ... ... ... ... ... ішіндегі жыл сайын
деуге болатын шабуылына ұшырап, халықтың өзі моральдық жағынан күйзеліс
жағдайында ... Ал, ... ... мен ... бір – ... сайын оқшауланып алған – ды. Ұлы жүз ханы Жолбарыс, Орта жүз ... Кіші жүз ханы ... орыс ... Аққу, Шортан, Шаянға
ұқсап, бірі – ... бірі – ... бірі – ... ... ... ... /39/. Жоңғарлар Ташкентті басып алып, Жолбарыс ханды ... ... ... Төле би ... бірге Арал беттеп, қарақалпақтар
жеріне ығысты.Ұлы жүздің алды Самарқан асып Иранға, Ходжентке босыды. ... ... ... Сырдариядан аса босып, Аралдың батысына, біразы Самарқан,
Бұқарадан да өтіп кетті. Кіші жүз ... ... да, ... ... екі ... ... шыдай алмай, Сауран деген көлді айнала
көшіп, жауды адастыруға ... Олар ... бұл ... ... деп атап ... /40/. Кіші жүз ... Хиуа мен ... шегіне
көшуге мәжбүр болды.
Қабанбай, Саңырақ, Жәнібек, Малайсары, Елшібек және басқалар ... ... ... ... ... ... қазақ халқының табанды
қарсыласуымен санасуға мәжбүр ... Жау ... ... ... ... ... ... алды.
Қожаберген жыраудың айтуынша, қазақтар ұрыса отырып, ... ... ... қуып келе ... жаудан қара үзіп кетіп,
Таңбалытас ауданындағы ұрыстарда оған тойтарыс берген, сөйтіп оны ... ... ... ... ... ... алушыларға Түркістанды қорғаушылар ғана табанды қарсылық
көрсетіп қойған жоқ. ... жау ... ... де қала ... көрсетті. Жоңғарлар қаланы шабуыл арқылы бірден басып ала
алмады. Олар қаланы ... ... ... алды. Олардың мақсаты қаланы
басып алып, талап – тонау ... ... мұны ... ... ... ... ... бір бөлігін тауға жіберіп, қаланы сумен жабдықтап тұрған
Сайрамсу және Тубалық өзендерінің арнасын бұрып ... ... ... ... сусыз қалады.
Жоңғарлар мұнда мал – мүлікке жолығып, көптеген ... ... ... ... ... ... ... Сырдарияның орта
ағысына ғана емес, бұл өзеннің төменгі сағасына ... да ... ... ... ... ... ... Минер Сыртқы істер алқасына
жоңғарлар «ондағы жерлердің бәрін, тіпті Сыр ... және ... ... дейін иеленіп алды» деп хабарлады /41/. Көптеген
қазақтар Сырдарияның сол жақ ... ... ... және ... ... ... ... көшті. Бұл жөнінде ортаазиялық тарихшы
Хошамқұлыбек Балхы былай деп көрсетеді: «Қонтайшы өз ұлын ... ... ... ... және ... ... жағалауындағы
аудандарды жаулап алуға тағайындағандықтан, шамамен алғанда үш лек ... ... ... бел ... ... шепке тұрғызып, екі
жақ бір ай бойы үздіксіз ертеден кешке дейін шайқасты. Асқан дана ... ... ... алып ... ... ... жүз мың ... өлім суын ішті. Қазақтар қатты жеңіліс ... ... ... үрке ... бет ... ... те ... шапқыншылығы жылдарындағы қазақ халқының
жағдайын сипаттай келіп, сол кезде олар «талқандалып, бытырап және күйзеліп
кетті» деген – ді ... ... Ұлы және Орта ... ... қоспағанда) –
Самарқан мен Бұхараға, ал Кіші жүз Хиуаға ... А.И. ... Кіші ... Бұхара мен Хиуаға кетті деп пайымдайды. Онда бұл оқиғаларға дейін
қазақ халқының бір бөлігі тұрып, қоғам өмірінде елеулі рөл ... ... Орта Азия ... ... саны ... болды. Алайда
қаншалықты зор күш – жігер жұмсағанымен, қазақ халқы жоңғар әскерлерінің
тегеурініне ... бере ... Жау ... ... ... да, қазақ халқының
ауа көшуіне тура келді.
Садыр руының қазақтары ... ... ... ... ... осы ... ... жалайыр, қыпшақ, осы рулардың көптеген
тармақтары ... ... ... ... ... ... Сырдарияның сол
жақ жағалауында орналасты, оларға ... ... ... жатты. Мұнда,
Жазық таулары мен Зеравшан өзені жазығында қазақ ... ... көп ... ... ... ... Мұхаммед Якут Бұхари былай деп
жазды: ... жыл бойы ... ... ... ... ... мен
Бұқара арасында орналасқан егіншілікті аудандарды күйзелтті. Мәуреннахрда
ашаршылықтың күшті ... ... ... тіпті өлгендерді жерлемей, адам
етін жеуге дейін барды. Нағыз аласапыран ... Жер – ... ... ... ... безіп, жан – жаққа бытырап кетті. ... екі ... ... ... ... ... – бір ... қалмады» /44/.
Әр түрлі деректемелерге қарағанда, жоңғар басқыншыларының ... ... ... ... ойран салу, қырып – жою, талап – тонау,
аштық, ... ауа көшу ... ... ... ... ... жуығы
құрып кеткен /45/.
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл ... ... ауыр ... ... қазақ мың өліп, мың тірілді. Зар заман туғызған «Елім – ай» ... ел – ... ... ... сор ... болып «Қаратаудың басынан
көш келеді» деген зар – мұңы ...... ... ел ... сақталып
келеді. Бұл – адамның сай – сүйегін сырқырататын, жігерін құм ... ... үшін ... ... ... ... жыр.
- Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді.
Қарындастан айрылған жаман екен,
Мөлтілдеп екі көзден жас келеді.
Мына заман қай заман, ... ... ... тағы ... ұл, анадан қыз айрылды,
Көздің жасын көлдария ағызамын,- деп сол кезде Қожаберген жырау ... ... жыр ... ... жалпы жағдайын А.И.Левшин былайша сипаттайды: «Бұл көшу
сөзсіз күйзелу мен қырылуға әкеп соқты. Мал мен ... күн ... азая ... ... ... қалды, қайыршылық пен қасірет – қайғы жалпы жұртты
жайлап алды: біреулер ... ... ... ... бала – ... ... Ақырында, босқындар тоқтады, бірақ қай жерге дейсіз ғой? – көшпелі
халық үшін аса ... ... ... ат ... ... ... тауларынан бастап халқымыз босқынға айналып, Жетісудан ... ... ... ... ... – шалдығуға душар болып, жаяу
жүре – жүре табаны ағарып, Алқакөл атты мекенге жетіп сұлаған ... ... ... тауы ... ... ... көп ішінен бір қария тұрып:
«О, жарандар! Адам баласы өмірде көрген ... пен ... ... ... ... ... түскен шексіз қасіретті
жылдарымызды сабақ болуы үшін ұрпақтарымыз білсін ... не деп ... ... - деп ... ... ... – толғанып көп ішінен бір ақсақал
тұрып: «Бұл тоза – тоза ... ... ... ... күн ... аты ... ... ал жеткен жеріміз «Алқакөл сұлама»
болсын» деген екен /47/.
«Алқакөл сұлама» термині туралы зерттеушілер ... бір ... ... ... халықтың мүшкіл халі баяндалады. Аштықтан
өсімдік тамырлары мен жәндіктерді жанға талғажау ... алқа – ... ... иығына бірі басын қойып, дем алып отыруы (сұлап жатуы)
пайымдалады.
Жоңғарлардың ... ... орта ... жағаларындағы қазақ
және қарақалпақ қауымдарының ішкі тепе – теңдігі бұзылды. Қарақалпақтар да
зардап шекті. Олардың жекелеген ... ... ... ... ... ... жағына кетті. Көптеген қарақалпақтар Орта ... ... Ұлы жүз ... ... билігіне бағынатын болды.
Едәуір көпшілігі Кіші жүз қазақтарымен бірге солтүстік жаққа, Жем, ... ... ... ... осы 1723 жылы жоңғар феодалдары Қазақ хандықтарын Ташкент,
Түркістан, Сайрам сияқты қалалық ... ... мен ... ... ... жүз ... Орта Азия ... шегінде ұзақ тұрақтап қала
алмады, өйткені жергілікті билеушілердің оларға қоныс бермегені ... ... ... қосылып, оларды талап – ... ... - 1725 ... жоңғарлар шапқынщшылығынан қырғыздар, өзбектер,
қарақалпақтар да зиян шекті. Алайда, жоңғар шапқыншылығының ең ... ... ... ... еді. ... Орта ... басқа халықтары
– қырғыздардың, өзбектердің, қарақалпақтардың жағдайы онша ... ... ... ... табаны ағарып аңырай ... ... ... ... зор ...... зардап шекті.
Сондықтан да Отан тарихында атадан ұл, ... қыз, ... ... ... ... ... ең бір тауқыметті жылдар ретінде халық жадында ғасырлар
бойына сақталып ...... ... шұбырынды, Алқакөл сұлама»
жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі.
2.1 Ордабасыдағы құрылтай.
Жоңғар басқыншылығы ұшыратқан бүкілхалықтық қасірет қазақ халқын ашу ... ... ғана ... ... ... ... ... оқиғалардың бәрін ой
елегінен өткізуге жетеледі. Жауға ... ... ... үшін әр ... мен ... жаңа жерлерге орын ауыстыруы қазақ қоғамының ... ащы ... ... ... ... Бұл ... ... келісім
қажет болды. Мұнда да халық арасында ... ... ... аса ... зор рөл ... ... ... сұлтандар мен билер басқыншы жауға ... ... ... біріктіру жөнінде кең саясат жүргізді. Бұл саясатты
мейлінше белсенді жүргізген Кіші жүз ханы ... ... ... ел басына күн туған ... ... ... қазақты жоңғар
басқыншыларына қарсы біріктіру қажеттілігі туды. 1726 ... ... ... ... биік ... – Ордабасы тауында үш жүздің өкілдерінің ... ... мен ... ... мен ... даңқы шыққан
қолбасшылары мен батырларының басын қосқан бүкілқазақ құрылтайы өткізіледі.
Құрылтайға Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Сәмеке, Күшік, Жолбарыс хандар, Төле ... Қаз ... ... би, ... би ... ... қауым өкілдері
түгелдей қатысты.
Ордабасы кездесуі – халқымыздың тарихындағы жоңғар басқыншыларына қарсы
шайқаста ерекше орын алған ... /49/. ... ... дейінгі қазақ –
жоңғар қатынастарына көз салсақ, оның алдындағы бір ... ... екі ... ... ... ... ... көреміз. Жыл өткен сайын
халқымыздың тыныштығын бұзу көбейді. Қазақ хандығының ... ... ... Бұл ... ... 1718 жылы ... хан қайтыс болғаннан
кейін белең алады. Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін ол ... ... ... ... ... ... билікке талас күшейіп, іштей
ыдырау тағы да белең алады. Сөйтіп, ХҮІІІ ғасырдың 20- жылдарының басында
қазақ ... ... ішкі ... пен ... жоқ екендігін жақсы
білген жоңғарлар бүкіл қазақ даласына ... ... ... ... ... атап ... бұл ... Тәуке ханның орнына
отырған Болат хан «төбе хандық» билігін жүргізе алмайды. Ал, ... ... ... осы ... ... лайықты санап, әрқайсысы өз алдына
дербес әрекет жасайды /50/.
1723 жылы қалың қар ... ... ... ... қоймай,
жоңғарлардың ауыр соққысына тап болған халқымыз ... ... жаяу ... ... ... ... ... жылдың күзіне таман қазақ даласына таяу уақытта қазақ ... ... ... ... ... ... хабар ауыздан –
ауызға тарайды. Бірақ кездесудің қай күні, қай жерде өтетіні туралы ешкім
білмейді. Оны ... ... тек ... мен ... ірі ... ... Өйткені, қазақ ауылдарында қаптап жүрген /51/. Олардың ел ішіндегі
жағдайды дер кезінде басшыларына ... ... ... ... да ... бәрі жоңғарлық билеушілердің құлағына ... олар ... ... ... ... ... да ... болды. Бүкіл қазақ сахарасынан жасақтар Ташкентке
қарай ағылады. Жоңғарлар Түркістан ... ... ... ... ... ... Ташкентке қайтарады. Түркістанды қолдан беріп
алған олар енді Ташкенттен айырылып ... ... Ал ... ... жерде аталмай, құпия сақталады да, оны санаулы адамдар ғана біледі.
Бүкіл қазақ жасақтары Қазығұрттың етегіне таяу ... ... әрі ... тиіс еді. ... ... ... келгенде әлденеге кілт тоқтайды. Бұл
жер жау қолынан тыс, шөбі мол, кең ... сай – ... 30-40 мың ... қиналмай бір – екі аптадай ... ... ... еді. ... 2-3 ... ... ... өзенінің бойына қазақ жасақтары орналасып,
қазақтың хандары мен сұлтандары, үш ... ... ... ... ... ... үш жүзінің басын ... жиын ... ... ашуды Болат хан бастаса да, барлық ... ... ... ... ... ... өз қолдарына алады /53/.
1726 жылы үш жүз билерінің басшылығымен өткен бұл жиынның Ордабасыда
өтуінің жөні бар. Өйткені, ... бері ... үш ұлыс ... ... ... ... ... асып, қысқа қарай осы Қаратау маңына ... жүз ... ... мен ... Сайрам қаласына қарай шоғырланса,
Орта жүз қазақтары Түркістанға қарай ойысып, Сырдария, Мойынқұм, Қаратаудың
аяғындағы өңірді қыстайтын. Кіші жүз ... ... ... ... одан
бері Сауранға келетін.
М.Тынышбаев құрылтай өткен ... «бұл ... тау Арыс пен ... ... оны ... мен ... ... жоталанып, бірде
аласарып сардалаға айналып кететін мың сан шоқыларды әдіптеп тұр. ... ... ... ... ... ... Шаян ... немесе жазық даладан Ордабасы көзге оттай басылады, керісінше
көзі ... қыр ... ... бәрі ... ... Ордабасының
арқа сүйер жағы (оңтүстік – батысы) қалың қол бой ... ... ну ... деп ... ... ... өткізуде жердің әскери – қорғаныстық ... да ... ... Төбе ... ... ... жел ... ұшар биігінен
қырық – елу шақырым жердегіні болжап көруге болады. ... ... ... ... ... биік ... анық көрінсе, Түркістан бағыты
жазық дала, оңтүстігін қасиетті Қазығұрттың сілемдерінің шегі алып ... де төбе ... анық ... ... ... тағы бір ... ... жерін азат ету
Сырдың бойынан басталуы тиістігінен еді. Оның ... ... ... ... ... қайтадан айырылып қалмауды ойластырған еді.
1726 жылдың ... ... ... ... ... ... бәтуәға шақырған
жиын басталды. Съезде негізгі мәселе басқыншы жауға бүкілхалықтық ... ... ... ... ... Отанға қауіп төнген жағдайда ру
ішінде қайшылықтар, ... ... ... ... жолындағы, жайылым үшін
күрес екінші қатарға ығысты.
Ордабасы кездесуі – халқымыздың ұлт азаттығы ... ... ... күш ... рух ... елеулі оқиға болды /55/. Онда үш
жүздің баласы ата ... ... тізе ... ... ... ... ... маңызды мәселенің бірі – қазақ жасағының қолбасшысын
сайлау туралы мәселе ... ... ... жоңғарлардың әскери
өнерімен жете таныс, Кіші жүз ханы Әбілқайыр бүкіл ... ... ... болып сайланады. А.И. Левшин бұл туралы: «Ортақ іс сол арада бір
... ... ант беру ... ... Әбілқайыр хан бас
қолбасшысы болып сайланды, ... ... әдет ... ... бие ... ... ... ретінде қабылданды. Төнген қауіп ішкі
өзара қырқыстарды бітістірді, жалпы ... ... ... бір нәрсеге
бағыттады. Тұтас халықтың жиналысында ілгері басудың, ... ... ... ... ... ...... жерінен қуып шығудың негізі қаланды»-
/57/ деп жазды.
Батырлар арасынан бүкіл ... ... бас ... ... ... сайланды, оған ұрыс туын көтеру тапсырылды.
Дәл осы жерде бір ынтымаққа келгеннен кейін, үш жүздің ... ... ... ... ... тас – ... жігерленген көтеріңкі рухы,
құрылтайда қабылданған шешімдерде жалпыға бірдей бірлікке қол жеткізілуі
Отан ... күрт ... ... ... болды. Атажұртты
басқыншылардан бірлесіп азат етудің «Ақтабан шұбырындыдан» кейінгі алғашқы
аттанысы осылай, 1726 жылдың күзінде басталды.
Бізге ... тағы бір ... ... ... ... ... жасақтарының Бадам өзенін бойлап Түркістанға қарай бет алғандығы
айтылады. ... мен ... ... Арыс ... бойына жеткенде
«Қараспан» төбенің жанына барып тоқтаған екен. Бұл ... ол ... ... деп ... ... ... ... кейін, көп уақыт өтпей –
ақ Ташкент бағытындағы жоңғар әскерлері келіп жетсе керек. Бадамның Арысқа
құяр жерінің жоғарғы ... ... ... болған.
Ташкенттің маңындағы болатын шайқасты күткен жоңғарлар Түркістанға ... ... ... ... ... тап беруді ойлаған болу керек. Бұл
жерде екі жақ ... де ... ... ... ... шайқас – қазақтар мен жоңғардың арасындағы Ордабасы
кездесуінен кейінгі алғашқы ... ... ... ... Орта
жүздің, Тайлақ Кіші жүздің қолын ... ... ... ... қарай шегіндіре бастайды.
Осы Ордабасыдағы қазақтың үш жүзінің игі жақсыларынң бас қосуы, тіл
табысуынан ... ... ... ... Бұлантыдағы үлкен шайқаста
қазақтардың үлкен ... ... ... және ... ... қалады деп айта
аламыз.
Ордабасыдағы бас қосуда қазақтың біртуар данышпан ... – ұлы ... қол ... ... ... халқымыздың ұлттық мақсат
– мүдделеріне сай ... ... ... ... ... ... жоңғар
шапқыншылығына қарсы күреске біріктіруінің тарихи тағылымы мол.
«Ордабасы ел жүрегі, жер кіндігі, отаршылдық ... ... ... ... бәрі осы ... басталуы әбден заңды. Азаматтық
жолындағы асыл арман, абзал пиғылдардың ... осы ... бата ... емес /58/.
Әрине, Ордабасы құрылтайы жоңғар басқыншылығына қарсы елдің ынтымағын
бекіткен, рухын көтерген жиын болғаны сөзсіз.
2.2 Аңырақай ... ... ... ... халқының еркі мен рухын жасыта алмады. Келесі
жылдың өзінде – ақ ... жаңа ... ... 1724 ... ... ... ... алғашқы жеңістерге жетті.
1726 жылдың күзіне қарай үш жүздің басын біріктірген ... ... Онда үш ... игі ... ... ... ... ұйымдастыру
және қазақ жасақтарының қолбасшысын сайлау мәселелері бойынша бір мәмілеге
келіп, серт беріскен шешімге келу ... ... жаңа ... ... ... көтерген бұл тарихи оқиғадан кейін қазақ жасақтарының алғашқы
елеулі жеңісіне 1728 жылы ... және ... ... аралығындағы
«Қарасиыр» деген жерде болған шайқаста қол жетті.
1728 жылдың ... ... ... ... ... қазақ
әскерлерінің жоңғарлармен ірі шайқасы өтті. ... ... ... ... ... ... қимылдары қазақтар үшін сәтті
болып, жоңғарлар елеулі шығындарға ұшырайды. Аттылы жоңғар ... ... ... ... ... ... ... өтіп кетеді, бірақ бұл жерде
де оларды қазақ атты әскерінің жасақтары қуып жетеді. ... сол ... тағы ... тек жекелеген топтардың ғана ... ... мен ... арғы тауларға кетіп қалуына сәті түсті.
Бұланты – Білеуті жеріндегі жеңістің зор маңызы ... Ол ... өз ... ... ... ... бетбұрыс жасауға
мүмкіндік берді ... ... ... – Білеуті маңындағы жеңісінің тағы бір
маңыздылығы – оның ... ... ... Бұл жеңіс қазақ
жасақтарының Аңырақай шайқасында табысқа жетуін де айқындап берді.
Туған ... ... ... ... алар шежірелі сын сағаттарының
бірі – Аңырақай шайқасы. Жоңғар басқыншылығына қарсы қазақ ... ... ... ... ... ... аса ... рөл атқарды.
Бүгінде бұл шайқасты зерттеуде анықталмаған тұстар да кездесуде. ... ... жері мен ... қатысты. Аңыздарды пайдаланғандар оқиға
1729 жылы болды десе, М.Тынышбаев ізімен жүрушілер ұрыс 1730 ... ... ... ... ... қырғыны «1730 жылдың
көктемінен кешікпей болған, ... сол ... ... Әбілқайырдың
елшілігі Уфаға жетіп те үлгерді» деп сеніммен жазады ... ... ... ... оқиғаның болған жері туралы барған
сайын жиі дау ... жүр. ... ... ... шайқас
болған өңірде «Итішпес» деген атаумен үш көл ... ... ... ... Алакөл, екіншісі Алматы, Жамбыл облыстарының
шекарасында, тағы да біреуін ... көлі ... деп ... ... ... ... көлі ... Алакөл маңында... Арал теңізінен
солтүстікке таман жатқан тауларға қарай жатыр» деп көрсетеді. ... ... ... ... былай деп жазады: «Предание об
аныракайских победов сохранилось и у казахов ... и ... ... ... не там, где ... А.Диваев, а в 120 верстах
на юго – восток от южной оконечности озера Балхаш, известной у ... ... ... ... От ... ... на юг тянутся горы «Абулхайыр»,
«Сункайты», ... лог» и ... гора ... на этих ... урочища «Улькен Орда конган» и «Киши Орда конган» ... біз үшін ... ... ... бір сәт – ... ... Балқаштың оңтүстік жағалауынан 120 шақырым жерде деп атап
көрсеткені. Оның үстіне Балқаштың түбіндегі қазіргі ... ... көл ... ... ... деп ... ... ескеретін жай.
Балқаштың суы бұған дейін тұщы ... ... ... ... 1903 ... ... барысында: «Оно до недавнего времени было пресным» деген
қорытынды жасаған.
Шешуші ұрыс басталған топонимикалық орын Аңырақай тауының маңында ... ... бар. ... ... 1050 метр биіктікте тау сілемдері анық
көрінеді. Аңырақай таулары ұзындығы 75 шақырымға, ені 5 ... ... ... Шу – Іле су ... ... жатады. Тау ... дала ... ... ... Сол биіктен ұрыс
қимылдарына бақылау жасауға, басқаруға өте қолайлы болған. Тау айналасы ... ...... сай – ... яғни, әскерді жасыруға,
шоғырландыруға, қажет болса шегінуге немесе шабуыл ... ... ... тағы бір ...... ... – Іле ... Ұрыс
даласы Іле жағалауынан тым қашық орналаспаған. Қалмақтардың күші шамамен 42-
44 мың, ал ... ... саны 38-40 ... ... Екі жақ та бір қанды
шайқастың болатынын түсінген. Жоңғар әскерін Шона – Доба ... ... ... ... ... ... қолында болды. Әскери мәселелерді
шешудің түйіні атақты Әбілқайырдың қолында болса да, сол ... ... ... ... ... Бөгенбай, Шапырашты Наурызбай әскери
топтардың ... бір ... ... ... өз ... ... қазақ жасағы алдын – ала ұрысқа тиімді жағдайда ... ... хан ... ... төрт ... ... ... Орта жүздің 10
мың адамын Қаракерей Қабанбай, Кіші жүздің 10 мың ... ... ... ... 10 ... ... батыр бастаған. Райымбек, Өтеген, Қалы батырлар
жасағын тосқауылға қойған /64/. Хантаудағы «Үлкен Орда қонған» ... ... жүз ... ... ... Кіші жүз ханының ордасы да сонда болды
/65/. Қазақ жасақтары Іле өзенінің ... ... ... ... ... ал ... ... «Итішпес Алакөл», сусыз дала
жатты.
Жау тылында Ақсүйек сай болды. Оған жақын ... ... ... ... ордасы мен Кіші жүз жасағы сонда болған деген
жорамалдар бар.
Сонымен, Аңырақай щайқасының ұрыс ... ... ... 200 шақырымдай
жерді алып жатыр. Ғасыр шайқасы далалық Қазақстанның және қазақ сахарасының
оңтүстігінің таулы әрі ... ... ... ... ... ... таңдап алынбаған. Шайқас өтетін жер дұшпанды талқандау жөніндегі
ойдың жалпы айла – тәсіліне орайласады. Қазақ қолбасшылары ұрыс ... ... ... ... ... басымдығы – зеңбіріктерден
оқ жаудыру мүмкіндігін барынша шектеуге ... Ал ... ... Іле ... ... ... тоқтаусыз шегінуге мүмкіндік беретін
еді.
Аңырақайдағы шайқасқа Әбілқайыр хан басшылық етті. Нақ осы шайқас оның
саяси ... ... шегі ... ... ... үш ... ... Бұл шайқасқа батырлардың бойын ерлік пен ... ... ... ... сенім биледі.
Аңырақай шайқасы бір емес, бірнеше жекпе – жекпен белгілі. Ұрыс бірнеше
күнге созылған, әр ... ... ... ... ... ... сайысты бастаған жаужүректілігімен, ересен зор ... ... ... жоңғардың бас батырын жекпе – жекте ... ... – жек ... ... ... пен Шоян ... сайысы. Бұл жекпе – жек:
Еңкейіп сонда қалмақ төмен бұқты,
Бұрқырап ... миы ... ... ... ... ... ... жықты,- деген жырға арқау болды.
Үшінші сайыс жоңғар қолбасыларының бірі – Аңыра мен Бөлектің жекпе –
жегі ... ... аты ... ... ... өз жауын жер
жастандырады.
Төртінші жекпе – ... ... ... ... ... ... жеңеді.
Шапырашты Наурызбай батыр жоңғардың Қаскелең, Шамалхан деген батырларын
өлтіреді. Жекпе – жекпен ... ... осы ... ... ... ... ... – жектің соңы екі жақтың да айқай – шуға қаны ... ... бір – ... лап ... ... ... кетіп отырғанын
санамағанда, қалың әскердің қан майдан ұрысы әлі алда еді. Ашық ... ұрыс ... ... ... ... мен ... ... жекпе – жегі Аңырақай шайқасында болды
ма? Болды деген пікірді Бұқар жырау, Үмбетей жырау, Тәтіқара жырау, ... ... ... ... ... ... ... үшеуі сол
заманның өкілдері, соңғы үшеуі қазақтың ғұлама ... ... ... бағы ... ... ... ... деп өз
жырларында талай рет айтады.
Бұқар жырауды Абылайдың замандасы, үзеңгілес, жорықтас серігі Үмбетей
жырау ... ... ... ... ... ... естірту» деп аталатын
жырда бекіте түседі:
Жиырма жасқа толғанда,
Қалмақпен соғыс болғанда,
Алғашқы бапты тапқанда,
Шарыштың басын ... бас ... ... ба соны Абылай? – деген Үмбетей жырау сөздері Бұқар жырау
жырларында айтылған ойдың сырын нақтылай түседі.
Ең мықты батырларынан айрылу ... ... ... Олар ... ... оқ ... есе қайтармақшы болады.
Зеңбірек оқтары қазақтар сапында абыржу туғыза бастады. Әбілқайыр хан
әскерін шығынға ұшыратпау үшін өзі бастап, қоян – ... ... ... Екі
жақтың әскері мидай араласқан соң зеңбірек қолдану мүмкін болмай қалады.
Осы жерде қазақ ... ... ... ұрыс ... ... ... кезінде қазақ әскерінің орталық бөлігі жеңілген сияқты
болып, шегіне бастайды. ... ... ... ... ішке сұғына
кіргізіп алады да, қос ... ... ... Осындай шешуші сәтте Райымбек
батыр бастаған 2 мың ... ... мен Қалы ... ... 10 мың сарбаз
тың күшпен ұрысқа кіріседі.
Қазақ әскері алдын – ала жоспарлағандай бес бағыттан ... ... ... Бұл ... ... үлкен топтарға бөлінген әскерлер
жүз – жүздік шығынға ұшырап, әлсірей бастағанда, ... ... ... ... ретімен жалғаса береді. Жау жағына бұл әскерлер жерден өніп
шыққандай әсер етеді /66/.
Қансыраған жоңғар әскері алғашқыда шегініп, кейін бей – ... ... ... ... ... ... өкшелей қуып, толық талқандайды. Осы
жеңістен кейін қазақ әскерлері жоңғарларды Іле өзенінің оң жағалауына дейін
қуады.
Шешуші шайқас ... жер – ... көлі ... тасалау жерде, Қараой
аңғарында, Хантаудан оңтүстік – шығысқа ... 80 ... ал ... ... ... жазғы ыстықта одан бөлініп таңдақ сорға айналып
кететін тұзды Итішпес Алакөлден 130 шақырымдай ... ... ... ... ... мен сай – ... қары көктем бастала еріп,
ойпаңға келіп жиналуынан пайда болады. Ерте көктемде ... ... ... ал ені 2 ... ... Жаз шығып, күн қатты ... ... ... құятын тұщы бұлақ көздері тартыла бастайды. Судың ... ... оның ... ... ... түсе көл суы төрт ... малды
былай қойып, ит те ішпейтін тұзды ... ... Осы ... көл ... ... әскерінің тықсыруымен Аңырақай жоталарына қамалған қалмақ әскері
екі жарылып, бір бөлігі солтүстік – ... ... ... мен Балқаштың
аралығына сытылып шықса, негізгі бөлігі оңтүстік – ... ... ... Солтүстік – батысқа, Арқаға қарай ығысқан жоңғар әскерінің
соңына Әбілхайыр өзі түсіп, Хантаудың солтүстік ... қуып ... ... ... ... ... ... сүйегі ағара шашылып қалған
жер Ақсүйек аталып кетті. Әбілхайыр ... ... ... осы солтүстік
жағына орналастырып, қалмақ әскеріне берік тосқауыл қояды.
Итішпеске келіп топтасқан қалмақ әскері ес жинап, ... ... ... ... ... соғысуға бел байлайды. Қазақ сарбаздарының да тағаты
таусыла күткені де осы еді. Кеуделерінде кек шоқ ... ... ... – бет келген қалмақтарды жусатып қыра ... ... бір ... ... 10 ... ... опат ... көрінеді. Дала
қалмақтардың қанына бөгіп, қалмақтар жан алқымға ... ... ... ... ... ... ... Сан мыңдаған жауынгерлері мен
барлық атақты батырларынан айрылған қалмақ әскерінде ретсіздік орнап, жан –
жаққа ... қаша ... ... ... ... ... ... шығыс жағынан айналып өтіп, Аңырақай жотасының солтүстік жағын
бөктерлеп, Ақсүйек арқылы ... ... ... ... өтіп ... байланысты қазақ әскері де бөлініп, Арқадан келген қол ... ... ... ... ... ... ... паналамақ болған қалмақтар құмға барып тіреліп, түгелімен
қырылады. ... бір ... Іле ... сол ... өтіп ... ... ... Алатау шатқалдарына кіріп паналайды.
Қазақтар жауды жеңіп, тықсыра қуып жатқанда ... ... ... баласы – Болат хан қайтыс болады. Оның орнына Орта ... ... Кіші ... ... шайқасының қолбасшысы Әбілқайыр хан үміткер еді.
Көпшіліктің таңдауы Әбілмәмбет ... ... соң ... ... ... хандар жаңа ғана жеңіспен аяқталған ұрыс даласын бар әскерімен
тастап, қазақ ... ... ... толық азат ету жолындағы ортақ
іске ту сыртынан қанжар ұрғандай болды. Сөйтіп таққа талас салдарынан ... те ... ... авторлардың пікірінше, Аңырақай шайқасы үзілістермен екі аптаға,
басқалардың ойынша, тіпті екі айға созылған, ... ... ... ... қақтығыстар тарихына терең үңілсек, ең ауыр ұрыстардың ... ... ... ... ... өмір ... Бұқар жырау өз жырында:
- Қалданменен ұрысып,
Жеті күндей сүрісіп, - деп бұл ... ... ... ... ... ... рухтың айнасы болған Аңырақай шайқасының аталуы
туралы да түрлі көзқарастар кездеседі. Бірі – ... сағы ... бағы ... ... ұрыс ... ... басына көтерген дегенге, екіншісі –
Қапшағай тауын жарып, ен ... ... ... ... ... ... екен, екі таудың ортасында созылып жатқан жазықта күзде де, ... ... ... жел ... ... ... ... бірі: «Бұл атау сол шайқаста батырлар жекпе – жегінде жеңіліске
ұшыраған жоңғар батыры – ... ... ... - деп ... ... пен ... ... шайқас пен жер атауының байланыстылығымен
сол аймақта кездесетін Шамалған, ... ... деп ... жер атауларының қалмақ батырларының ... ... ... ... да Аңырақай даласы Хантау мен Аңырақай тауының
ортасын алып, Итішпес Алакөлге ... кең ... ... Осы ... бабаларымыздың әруағы асып, бірлігі жеңді, қалмақтың қалың қолы
ойсырай жеңіліп, бытырадай шашырай қашқан шайқас болды.
Осылайша, ... ... – 1723 - 1729 ... ...... бір ... ... бетбұрыс жасаған және туған жерді жау
қолынан азат етуге жол ашқан Ұлы жеңіс болды /69/.
Аңырақай шайқасының ... ... ... ... Оның ... ... мен ... тұтастықты сақтаудағы маңызын айтпай өтуге болмайды. Бір
сәтке ғана көз алдымызға Аңырақай шайқасының болмағанын немесе сол ... ... ... ұшырағанын елестетіп көрелікші. ... ... ... ... ... бұл ... болмағанда ұзақ уақыт
бойы іштей этникалық ... ... ... еді. Ал бұл ... негізгі бөлігінің этникалық территориясымен бірге өзінің негізгі
даму жолынан адасу, ауытқумен тең болар еді. Міне, осы ... де ... ... ... ... ... ... ұлттық тұтастықты
сақтаудағы маңызын сезінеміз. ... ...... халқының
бірлігінің жеңісі /70/.
Ғасырлар бойы тарихи дамуымен ... ... қаны мен ... ... ... ... ұлттық сана – сезім Аңырақай ... ... ... ... сана – сезім өзінің күйзеліске
түсуіне, ... ... ... жол бермеді. ... тек қана ... ... біле алатын күш ... ... ... ... ... қана ... жоқ, оны жоңғарларға
мойындатты да. Шайқаста жеңіліс тапқан ... жан – ... ... ... ... ұшырауына себеп болған ұлы жеңіс болды.
2.3 ... мен ... ... ... рөлі.
Жоңғар басқыншылығы ұшыратқан бүкілхалықтық қасірет қазақ халқын
ашу – ызаға булығуға ғана емес, ... ... осы ... алдын алу
жолдарын қарастыруға жетеледі. Қасіреттің алдын алып, жауға тойтарыс ... үшін әр ... ... ... ... ... ... қажет болды. Бұл жағдайларда жалпы келісімге келу, бір ... ...... ... болды. Мұнда да халықтың арасында ... ... аса ... ... зор рөл ... ... ... – жойылуына жол бермеу үшін, енді сұлтандар мен
рубасыларынан үмітін үзген халық өзін - өзі ... ... Сол бір ... ... ... ... ... Бөгенбай, Малайсары,
Наурызбай, Шақшақ Жәнібек батырлар мен есімдері қазаққа аса ... ... ... ... ... Төле, Қазыбек, Әйтекенің қызметі қазақ хандығының
ХҮІІ ғасырдың аяғы ... ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңімен байланысты.
Жоңғар шапқыншыларына қарсы күресте халқымыздың игі жақсыларының ерлік
істері сөз болғанда, алдымен аузымызға алатын ... ел ... ... орақ ... ... ... ... қызметі түседі.
Билер – ру басшыларының ірі өкілдері. Халықтың әдет – ... салт ... ... ... жете ... сөз ... шешендігімен, даулы
істерді шешуде тапқырлығымен, ең бастысы – әділеттілігімен көзге түскен
адамдар ғана би болған. ... әдет ... ... ... ... оның ... тәртібін белгілеуде кең құқықтары болған.
Ел татулығын, жер тұтастығын қорғап, әділ ... ... ... тұлғалары халықтың рухани көсемдеріне айналған. ... ... ... ... ... төбе биі аталған Төле биді, Қаз дауысты Қазыбек
биді, от ауызды ... биді ... ... сан ғасырлар бойы өз жадында сақтап
келуі де содан.
ХҮІІ – ... ... ... иісі ... ... болған Төле,
Қазыбек, Әйтеке билер туралы біздің заманымыздың абызы болған ... ... үш би ... ел ... не ... деп жұрт ... ... Қаз дауысты Қазыбек би,
Әйтеке үшеуінен сөз тараған...
...Үш бидің толып жатыр өсиеті,
Үлгі боп елге істеген әділеті.
Болса да талай ғасыр өлгеніне,
Қалған жоқ ел ... ... ... жыр ... ... ... ... басын біріктіріп, тізесін қосқан – үш жүздің ... ... ... ... ... ... бел ... жүріп
жоғын жоқтаушы, мұңын мұңдаушы билер жоңғардың ... ... да ... ... өз ... ... Қара ... басына
түскен қайғыны қаймана халықпен бірге көтерген халық қалаулылары ... ... ... ... жүрекпен сезеді. Асқан әділдігімен, өткір тілді
шешендігімен халық ықыласына ие болған кемел ақыл ... ... ... ... ... де ... ... қызметін
атқарады. Тағдырдың тәлкегі қабырғаны қайыстырып, тауқіметі көңілден ... зар ... ... ... ... елдің етегін жинап, үш ... ... ... ... ... ... жапа шегіп, әсіресе,
тақ таласына бой ... бір – ... ... ... ... ... басын қосу біршама қиын шаруа еді. ... үш ... ... ... 1726 жылы киелі Ордабасында бүкіл халықтың басын
қосып, бәтуаға шақырған құрылтай болып өтеді Үш ... ... ... ... ... ... ... да билер ықпал еткені сөзсіз. Осы
жиында ... арқа ... ... ... ... жігер беріп, рух
шақырады. Асқан дана билердің ақылдылығының арқасында бүкіл халықтың ... ... ... ... басқыншылығына қарсы күреске жаңа серпін
берді.
Бірлікке ... ант ... ... ... ... ... Бұланты шайқасында жетті. Бұланты шайқасы қазақ халқының жеңіске
деген ... зор ерік – ... ғана ... ... жоқ, ... ... шайқасының үлкен дайындығы болды /72/.
Жоңғар басқыншылығына қарсы күресті ұйымдастыруда өз ... ... ... жеке қол ... ... Қабанбай, Шақшақ
Жәнібек, Тама Есет, Бәсентиін Малайсары, Тарақты ер Байғозы, Бөлек, ... ... ... ... ... ... жасақтарды ұрысқа бастады.
Жасақтарды қаруландыру жөнінде Шақшақ Жәнібек зор ұйымдастырушылық ... ... ... ... ... Ұлытауда қару шеберлері еңбек етті.
Қазақ жасақтарының жаугершілігі туралы Я.Гавердовский: «Сауыт киіп
алған олар, нақ сол ... ... ... ... және ... ... ... нық басқан табанымен таптап өткен» /73/.
Отанды қорғау оңайға түспеді. Тәуелсіздік жолындағы ... - ... ... ақ ... ұшымен ел қорғаған батырлардың атақ – даңқы
асқақтап, бүкіл қазаққа мәшһүр ... Бұл ... ... ғана ...... ... мен әскери жорықтарда жеке ерлігімен көзге
түскен, қаһарман адамдарға берілетін құрметті атақ. Батыр атағы мирасқорлық
жолын қумаған, ... адам оған тек жеке ... ... ие ... ... ... ... түрлері болған: 1) үрім – бұтағының
бәрі батыр атанып, ауыр жараланса да ұрыс ... ... ... ... атанған; 2) ал қауіп – ... ... ... ... ... ... ... батыр» атағына ие болған; 3) осындайлар қатарынан
талай жаугершілікке қатынасқан және ... рет жау ... ...
«қамал бұзған батырлар» атанған.
Осындай батырлардың ішінен бүкіл қазақтың жасақтарының қолбасшылығына
тағайындалған Қанжығалы Бөгенбай ... ... ... ... (1680 - 1778 ... өмір сүрген) –
қолбасшы, дипломат, жоңғарларға қарсы бүкілхалықтық азат етушілік отан
соғысын аса ... ... ... Оның жасақтары ... ... Цинь ... ... ... шайқасқан.
Көзсіз батырлығымен, қайтпас ержүректігімен көзге түскен Бөгенбай дарынды
қолбасшы ретінде халықтың ... ... ... ... ... ... ... жаугершіліктен қорғауда Бөгенбай батыр ... ... ... ... ... ол Қаракерей Қабанбай, Олжабай,
Малайсары, Наурызбай батырлармен тізе қоса ... ... ... ... ... ... ... астанасы – Түркістанды
қорғауға қатысып, жоңғарлардан Түркістан мен Сауранды азат ... ... ... ... ... ... өзін тамаша тапқыр және
оралымды ұрыстың асқан айлакері ретінде көрсетті.
Қаракерей Қабанбай (Ерасыл) ... ... ... өмір ... қолбасшы, халық батыры, қазақ халқын жоңғар басқыншыларынан азат ету
жолындағы ... ... ... ... ... ... (1725 ж), ... Аңырақай, Шығанақ шайқастары мен ... ... ... ... ... ... хан ... елден ерек
шыққан Дарабоз деп атаған, оның ... ... аңыз - ... ... ... өте көп ... ... Құтпанбетұлы (1706 – 1781 жылдары өмір сүрген) –
жоңғарларға қарсы күресте ерекше аты шыққан ... ... ... ... оң ... он мың басы. Наурызбай 1729 жылдары жоңғардың атақты
Шамалхан, Қаскелең батырларын жекпе – ... ... жер ... ... ... кең ... ... – дарынды қолбасшы, мемлекет қайраткері, дипломат,
жоңғарлардан қорғану процесінде жетекші рөлге ие ... ... ... ... ... – жектерде талай рет жеңіп шыққан. Орасан
күшімен, ерен ерлігімен аты ... Есет – ... тама ... ... ... тархан,
жоңғарларға қарсы көптеген шайқастарда бүкіл қазақ жасағының ірі бөлімшесін
басқарған.
Бәсентиін Малайсары Тоқтауылұлы – ... ... ... ... ... ... ұйымдастырушылардың бірі, көптеген шайқастарда
жасақтардың ірі ... ... ... ... Әбубәкір Диваев біздің заманымызға талай
тарихи аңыздарды жеткізді. Соның ішіндегі аңыздардың ... ... Кіші ... үш руы Орта ... бір ... бірге Сарыарқаның
солтүстік шекарасында жоңғар шапқыншыларымен соғысты. Ұрыстарда атақты
мергендер Тайталақ (Кіші ордадан) пен оның ... ... ... (Ұлы ... ... руы) ... түсті – Жоңғар езгісінен арылуға шақырған
жалынды ұранға барлық қазақтар үн қосты /74/.
Жоңғарлармен күрестің бұл ... ... ... былай деп атап
өткен: «Орасан көп адам мен ... ... ... топтасуға мәжбүр
етті. Қазақтардың ойраттарға алғашқы соққыны ... ... ... Кіші ...... Орта ...... Ұлы жүздің ошақты
ұрпағынан – ... ... ... ... атап өту ... Бұл ... зор ... болды, ал барлық үш жүз қазақтарының
күштерін жаппай ұйымдастыруды бастап берді». Нақ осы ... ... ... пен ... атап ... – ді ... ... қатысқан жыршы – жырау Тәтіқара батырлар даңқын
былай деп мәңгіге қалдырған:
Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек ... ... ... су, ... жау ... ... ... осындайда.
Бөкейді айт Сағыр менен Дулаттағы,
Дәріпсәлі, Маңдайды айт Қыпшақтағы,
Өзге батыр айтса да бір ... ... ... айт ... биікті айтсаң қарағайды айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң Бөгенбайды айт,
Найзасының ... жау ... ... ер ... айт /76/.
Шайқастарда батырлығымен көзге түскендердің ішінде жыршы - ... ... ... Ақтамберді, Тәтіқара, Бұқар жырау, т.б.
Жоңғар агрессиясына қарсы күрестерге қатысқан ... ... ... жырлайды:
Жауға шаптым ту байлап,
Дұшпаннан көрген қорлықтан.
Жалынды жүрек қан қайнап,
Ел – жұртты қорғайлап,
Өлімге жүрміз бас байлап /77/.
Әйгілі Бұқар ... 28 ... ... ... ғасырдың 20 жылдарындағы
Отан соғысы туралы айта келіп:
Қалданменен ұрысып,
Жеті күндей ... ... ... ... ... ... қара Тілеуке,
Қарақалпақ Қылымбек,
Текеден шыққан Сатай, Бөлек,
Шапырашты Наурызбай,
Қаумен, Дәулет, Жепек батыр қасында,
Бақ – дәулеті басында,
Сәңкібай мен Шойбек бар,
Таңсық қожа, Мәмбет ... ... ... қалдырмай,
Есенқұл батыр ішінде,
Өңкей батыр жиылып, - деп жырлайды /78/.
Олардың бәрі ... ... ... мен ... ... ... ... тізімі осылай құрылған. Оның үстіне осы
батырлар Қарасиыр маңындағы Аңырақай шайқасына ... ... ... ... жырау сөзімен айтсақ:
«Еңбек қылған ел үшін,
Жауда кеткен кек ... ...... ... бар күшін».
Елім деп еңіреген, Отан үшін от кешкен батыр бабаларымыз ... ... ... ... ... ... жоңғар шапқыншылығына қарсы жүргізген қазақ
халқының әділетті Отан соғысының барысында, әсіресе ... ... ... ... бабаларымыз бен дана билеріміз қазақ халқының азаттық
үшін соғысында дүниеге ... ... ... ... ... ... үшін өзек өртер қасіреттерге толы, кейінгі ұрпақ мақтан
етіп, үлгі тұтар ерлік істерге да бай ... ... ... билік ақыл мен
күштің тірегі – батырлар мен билер билігіне ұштасты.
ХҮІІІ ... ... ... ... ... - ... өмірі елдің
қамын ойлап еңіреген қаһарман батырлар мен ақылгөй билердің үлкен ... ... алып ... ... ... алқымнан алып, Ресей мен
Қытай империясының қазақ халқына қарсы жүргізген ... ... ... ... ... ... билік айтып, билеріміздің батырлық
жасаған жағдайлары да кездесті. Өйткені, ... ... ... ... бір ... ірі ... еді. Ал ... өзі халықтың барлық күш ... ата ... ... тас ... ... ... ... оның ұлт
болып бірігіп, нығаюяның, орталықтанған Қазақ ... ... ... ... бірі болды.
Дәл осы қиын – қыстау кезеңде халық бостандығы, ел ... ... үшін ... ... ... ерен ерлік көрсеткен батыр
бабаларымыздың және үш ... ... ... шақырған дана
билеріміздің атқарған қызметі халық зердесінде Отан тарихының ... ... ... ... ... бабалар өсиеті – аманат.
Қорытынды
Қорытындылай келсек, Атамекен бостандығы, әрине, оңайлықпен
келмеді. Халық ... қан ... ... дала ... ...... Осындай ауыр жағдайда бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарған қазақ
халқы Аңырақай шайқасында жоңғарларды ... ... ... біріншіден, қазақ халқының бірлігі мен ынтымағының
жеңісі ... ... ... Қозыбаев шайқастың тарихи маңызын:
«Ақтабан ... ... ... болған қазақ халқы ... ... ... ... ... ... ... туған
жерді жау қолынан ... ... көзі ... - деп сипаттайды
/79/.
Аңырақай шайқасындағы ұлы ... ... ... сөз жоқ,
қазақ хандықтарының ... ішкі ... тізе ... ... еді. ... жеңісі - бір ғана шайқастағы халық ... ... ... ... ... қасіретті қазақтың
басына үйірді, қазақ хандарының көзін ашып, батырларының тізесін қосты. Тек
қана ... ... ... бір ... ... ғана
жойқын апаттан елді құтқаруға жол ашатынын байқатты /80/.
Сонымен, Аңырақай жеңісі ... ... ... қазақ
халқының бас бірлігінің жеңісі болды. Ес жинап, рух ... ... Отан ... ... ... ... жетіп, қазақ -
жоңғар қатынастарының жаңа парағы ашылды.
Аңырақай ... ... жан – ... ... шашырап,
әскери, саяси жағынан әлсіреуінің бастамасы да ... ... ... ... ... ... жер үшін ... - тартыста
қазақтар тарапынан бұндай тойтарысты күтпеген еді. Ашынған ... - ... ... ... жоңғарларға жеңіліс әкелді.
Қазақтардан оңбай жеңілген жоңғарлар енді ... ... ... ұшырауына негіз қаланды десе де болғандай.
Тағы бір айта кететін жайт - ... ... ... ... маңызды кезеңі болды. «Анадан ұл ... ... ... ... ... ... істерінің арқасында
еліміз бодандықтан аман ... ... тек ... ғасыр үшін ғана емес, қазіргі
күнде өмір ... ... ... үшін де, сондай - ақ, ... өмір ... ... ... ... үшін де ... Өйткені, маңызы ерекше ірі оқиғалар тарихи тұжырымдамаларға
негіз болып ... ... ... ... мен Қиыр ... мен орта Азияны жаулап алуын ХҮІІ – ... ... ... «жаулау емес, құтқару» деп түсіндіреді. ... ... ... 20 - ... ... ... дәрменсіз,
қауқарсыз, өзін - өзі қорғауға қабілеті жоқ ... ... ... ... шайқасындағы жеңіс кедергі жасағандықтан,
кейбіреулер оны ... ... ... ... оның ... ... жай бір ... бірі ретінде қарастырады.
Қазір біз ... ... ... ... ... сезініп,
түсінген сайын «өз еркімен қосылу» теориясының ... ... ... Осылайша, бұл оқиға ескі тұжырымдамаларға ... ... жаңа ... жасауға дәйек бола алады.
Аңырақай шайқасы үшінші мыңжылдықта да ... ... үшін ... ... сөз асыра мақтау үшін ... ... ... ... үшін де, жас ... үшін де ... мәні өте
күшті. Оған қатынасып, қолбасшылық еткен, ... ... ... ... ... ұлы ... жас ... Отанды
сүюге, Отан үшін ... пида ... ... Отансыз адам
болмайды. Сондықтан да әрбір адамның мұраты өз ... күш ... ... ... ... кез - ... уақыттағы ең
басты мәселе болып ... Сол ... де ... ... ... ... қасиет ұрығын егерде ... ... ... ... ондағы батырларымыздың ерлігіне, Ұлы Жеңістің
маңызына тоқталуға міндеттіміз.
Аңырақайдың ... ... ... ол ... үшін де
үлгі болып табылады. Дәл қазіргі кезде де ... ... ... ... ... ... күш - жігерін ортақ мақсатқа
жұмылдырса, онда ... асу, ... ... ... ... еді. ... досты сүйсіндіріп, жаудың құтын қашырар ... да ... ... елін ... ... ... шақырады.
Қазіргі ұрпақ бірлікте ... ... одан әрі ... ... ... бекер болмағандығы, ондағы ... ... ең ... бабалар аманатының орындалғаны.
Ендеше, Аңырақай ... - ... ... оның ... ... қазақ - жоңғар қатынасы тарихында түбегейлі ... елді азат ... жол ... Ұлы ... ... ... ... оқиға - ұлттық тұтастықты сақтап ... ... сана ... бір саты жоғары көтерген, қазақ әскери өнері жетістігінің,
қазақ ... ... ... ... ... ... ... жаңа тарихи тұжырымдамаға негіз қалайтын, ... ... ... ... және бола ... ... деп
санаймыз.
Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. ІІІ – том. ... ... ... М. ... ... А., ... ... тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. ІІІ – том. А., 2002.
5. армысың, ата тарих – Аңырақай. А., 2001
6. Телеуова Э.Д. ... ... ... хан тұсындағы ішкі және
сыртқы жағдайы» // Ақиқат, 1999, №7.
7. Левшин А.И. Описание киргиз – кайсацких или ...... ... ... А., ... ... К. ... тарихы. А., 1995.
9. Телеуова Э.Д. «Тәуке хан және оның тұстастары» // Қазақ тарихы,
1999, №6.
10. Аполлова Н.Г. Присоеденение ... к ... А., ... ... С. ... хан. Жеті ... А., ... Нұрпейісов К. «Шежіреден – тарихқа, аңыздан – ақиқатқа» // Егемен
Қазақстан, 1993, 9 ... ... К. ... ... тарихы. А., 2002.
14. Шамшиденова Ф.М. ХҮІІ – ХҮІІІ ғасырлардағы Қазақ хандығы.
Семей, ... Бұл ... ... ... хан тұсындағы қазақ
хандығының саяси, әлеуметтік және экономикалық ахуалы»
тақырыбында тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу
үшін дайындалған диссертациясынан алынды.
16. ... ... ... М. Қазақ тарихының әліппесі. А., 1994.
19. Мамырұлы К. ... ... ...... ... //
Қазақ тарихы, 1994, №3.
20. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. ІІІ – том. ... ... М. ...... в ХҮІІ – ... веках. К- Орда,
1926.
22. Хасенов Ә. «Жүз ... ... // ... ... 1990, ... Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. А., 1994.
24. Қани М. Қазақтың көне тарихы. А., 1993.
25. қозыбаев М. Жауды шаптым ту ... А., ... ... М. ... ... жоңғар басқыншылығына қарсы ұлт –
азаттық күресі» // Семей таңы, 1991, 13 сәуір.
27. ... Ж. ... ... көш келеді» // Қзақ әдебиеті,
1990, 16 қараша.
28. Қазақтың тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. ІІІ – том. А., ... ... ... М. ... еңбегі.
31. Маданов Х. Қазақтың арғы – бергі тарихы. А., 1996.
32. Мусин Ч. Қазақстан тарихы. А., 2003.
33. Златкин И.Я. История ... ... в ... г.г. ... ... С. ... ... А., 2002
35. Нұржекеұлы Б. «Ақтабан шұбырындыға 270 жыл» // Жас Алаш, 1993,
23 сәуір.
36. Хасенов Ә. Қазақ тарихының бес мың ... ... А., ... ... М. ... казахского народа. А., 1993.
38. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге ... ІІІ – том. ... ... Т. «Жоңғар шапқыншылығы және оның әлеуметтік –
экономикалық зардаптары» // Қазақ әдебиеті, 1992, 16 ... ... М. ... ... А., ... Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. ІІІ –том. А.,
2002.
42. Сонда.
43. Сонда.
44. Әбдіразақов Т. ... ... ... Ш. ... қырғыз –қазақ һәм хандар шежіресі.
А., 1991.
46. Левшин А.И. Көрсетілген еңбегі.
47. Жүргенов Ә. «Үш жүз жылға созылған соғыс» // Ақ жол, 1999, ... ... ... Көне заманнан бүгінге дейін. ІІІ – том. А.,
2002.
49. Ысмайылов Ә, Жолдасов С. «Ордабасы ... ... пен ... ... 1998, №1.
50. Сонда.
51. Сонда.
52. Бүркітов С. «Арқадағы тарих ... // ... 1993, ... ... Ә. Көрсетілген мақаласы.
54. Тынышбаев М. «ХҮІІ –ХҮІІІ ғасырлардағы қазақтар» // Қазақ
тарихынан. А., ... ... Ж. ... ... ... Ә. «Ерлік пен елдікті ту еткен» // Қазақ тарихы, 2001,
№6.
57. Левшин А.И. ... ... ... Ә. «Ой ... ... // ... ... 1993, №12.
59. Омарбеков Т. «Бұлантыда басымыз бірігіп, Аңырақайда атымыз
шықты» // Ақиқат, 1998, №12.
60. Тынышбаев М. Великие бедствия... А., ... ... ... Ж. «Аңырақай шайқасының ақиқаты» // Егемен
Қазақстан, 1999, 8 шілде.
63. ... С. ... ... қазақтың «Бородиносы ма?» //
Семей таңы, 2002, 13 желтоқсан.
64. Нұржекеұлы Б. ... ... ... ... // ... ... ... Тынышбаев М. Көрсетілген еңбегі.
66. Дүйсенов С. Көрсетілген мақаласы.
67. Қозыбаев М. «Ғасыр шайқасы - ... // ... ... 12 ... Қасымбае Ж. Көрсетілген мақаласы.
69. Байжантегі Е. «Аңырақай шайқасы Отан үшін отқа түсудің үлкен
белгісі» // Астана ақшамы, 2002, 9 сәуір.
70. Кәрібаев Б. ... ... ... // ... тарихы, 1999, №11.
71. Нұрпейісов К. «Азаттық жолындағы аяусыз күрес» // Жетісу, ... ... ... Т. ... ... Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. ІІІ – том. ... ... ... Бес ғасыр жырлайды. І – том. А., 1994.
77. Сонда.
78. Сонда.
79. Қозыбаев М. «Ғасыр шайқасы – Аңырақай» // Қазақстан ... 12 ... ... Ж. ... ... ақиқаты» // Егемен
Қазақстан, 1999, 8 шілде.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Хронологиялық деректер13 бет
XVIIғ Соңы мен XVIII ғ. Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясаты7 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Махамбет Өтемісұлының жалынды жырларындағы Исатай бейнесі5 бет
Қазақ халқының ХVІІІғасырдағы саяси жағдайы21 бет
Ұлы отан соғысын қайта қарастыру-кейінгі ұрпақтың борышы5 бет
1920-30 жылдарындағы Қазақстан әдебиеті мен өнері19 бет
1950-1960 жылдарындағы қазақстанның қоғамдық - саяси өмірі7 бет
XIX ғасырдың 60-жылдарындағы қоғамдық педагогикалық қозғалыс49 бет
XIX ғасырдың 70 жылдарындағы халықаралық қатынастар16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь