Экономикалық өсудің теориялары


Жоспар:

Кіріспе

I. Экономикалық өсудің теориялары. Мультипликатор және акселератор эффектісі
II. Экономикалық дамудың циклдық теориялары. Артық өндіру және жеткіліксіз өндіру экономикалық дағдарыстың теориялары
III. Экономикалық цикл. Циклдың кейнстік, неокейнстік және монетарлық тұжырымдамалары
IV. Қазіргі циклдық дамудың ерекшеліктері. Ұзын толқындар
Қолданылған әдебиеттер тізімі

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге




Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министірлігі

Экономикалық өсу және макроэкономикалық тепе- теңдік теориялары
Экономикалық өсу, оның типтері мен факторлары

Р Е Ф Е Р А Т

орындаған:
тексерген:

Жоспар:

Кіріспе

I. Экономикалық өсудің теориялары. Мультипликатор және акселератор
эффектісі

II. Экономикалық дамудың циклдық теориялары. Артық өндіру және жеткіліксіз
өндіру экономикалық дағдарыстың теориялары

III. Экономикалық цикл. Циклдың кейнстік, неокейнстік және монетарлық
тұжырымдамалары
IV. Қазіргі циклдық дамудың ерекшеліктері. Ұзын толқындар
Қолданылған әдебиеттер тізімі

Экономиканың өсуі көбінесе тұтынудың жаңа түрлерін қанағаттандыру
қабілеті болып табылады. Сонымен қатар ірі әлеуметтік экономикалық
мәселелерді шешуге бағытталады. Сондықтан экономикалық теория экономикалық
өсу категориясына теориялық және практикалық тұрғыдан ерекше мән береді.
Экономикалық өсу деп нені түсіндіруге болады?
Экономикалық өсу ұлғаймалы ұдайы өндірістің болуымен түсіндіріледі:
бұл жыл сайынғы, қоғамдық өнімнің сандық әрі сапалық артуы және олар екі
топтан: өндіріс құралдары мен тұтыну құралдарынан тұрады. Жыл сайынғы
қоғамдық өнім көлемінің өсуі ұлғаймалы ұдайы өндірістің экстенсивті типіне
немесе ұлғаймалы ұдайы өндірістің интенсивті типі негізінде дамиды.
Ұлғаймалы ұдайы өндірістің экстенсивті типінде өнім шығаруды екі
есеге арттыру үшін, жұмыскер саны және өндірістік қорлары екі есе ұлғаюы
қажет.
Ұлғаймалы ұдайы өндірістің интенсивті типінде осындай нәтижеге жұмыс
күшін және өндірістік қорларды дұрыс қолдану арқылы қол жеткізуге болады.
Практикада бұл ұлғаймалы өндірістің типтерін белгілі арақатынаста
немесе бірін- бірі толықтыратын жағдайда кездестіреміз. Қазіргі жағдайда,
ҒТР жағдайында, өндірістің интенсификациялануының негізінде барлық дамыған
елдерде экономикалық өсудің жаңа сапасы қалыптасты: ал техникалық
жарақтандыру мен еңбек өнімділігінің өсуі, ресурстарды қамтамасыз ету,
қаржы қайтарымының көтерілуі негізінде жүзеге асады.
Ұлғаймалы ұдайы өндірістің қайнар көзі қосымша құн болып табылады,
осы мақсатқа ол күрделі қаржы ретінде жұмсалады. Алайда рыноктық
механизмнің сұранымы мен ұсынымы жағдайында мұның өзі жеткіліксіз.
Сұранымның қалыпты жағдайындағы экономикалық өсудің экстенсивті типін
алатын болсақ, мұнда ерекше қиындық туа қоймайды. Экономиканың жеткілікті
қарқынды дамуы сол кезге дейін жүзеге асуы мүмкін қоғам қай уақытта
экстенсивті өсудің шектеулі кедергілерімен жолыққанша. Ондай кедергілерге
табиғи ресурстардың қосымша жетіспеушілігін жатқызамыз.
Әдетте, бұл жағдайда туындаған кедергілер шаруашылық айналымына
жекелеген, қоймалы емес пайдалы қазбаларды қосу есебінен жабылады және бұл
ресурстарды қымбаттатады. Өңделген кезінде ресурстар құнының бірлігі
нәтижесінде түпкі өнімнің өсуін өте аз береді. Оның тиімділігінің
төмендегенінде экономикадағы пропорциональдылық өзгереді және экономикалық
өсу қарқыны төмендей бастайды.
Сұранымның өсу жағдайында табиғи ресурстар мүмкіндігі мәселесі одан
әрі қиындай түседі, сондықтан экономикалық өсу бірқатар факторларға
байланысты:
- табиғат ресурстарының саны мен сапасына;
- еңбек ресурстарының саны мен сапасына;
- капитал ресурстарына;
- қолда бар технологияға.
Бір сөзбен айтатын болсақ, экстенсивті дамудың өзіндік экономикалық
шектеулері бар. Мұндай жағдайға тап болған қоғам өзінің бағыт- бағдарын
өзгертуге тырысады. Экстенсивті дамудың қайнар көзінің жойылуы қоғамды
интенсивті өсу мүмкіндіктерін қарастыруға итермелейді. Демек техникалық
процестің ресурсты сақтау түрлеріне бағыт- бағдар жасау: оларға
–материалды сақтау, энергияны сақтау және қорды сақтау жатады. Барлық қоғам
масштабындағы экономикалық өсу тауар мен қызмет көрсетудің жылдық көлемінің
ұлғаюымен байқалады. Сондықтан экономикалық өсуді өлшеудің көрсеткіші:
жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) немесе жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ) немесе ұлтық табыс
(ҰТ) болып табылады. Экономикалық өсу абсолюттік және салыстырмалы мөлшерде
(алдағы кезеңдегі мөлшерге пайыз ретінді) өлшенеді. Мысалы, осы жылы реалды
ЖҰӨ 210 млн. теңге құраса, ал алдыңғы да -200 млн. теңге болған, онда
абсолюттік тұрғыдағы өсімі 10 млн. теңге, ал салыстырмалы тұрғыда -5 %
құрады.
Жекелеген уақыт мерзімінде экономикалық өсу жылдық өсу қарқынымен
анықталады. (ЖҰӨ-нің өсу қарқынын анықтау үшін осы жылғы нақты ЖҰӨ мөлшерін
алдағы жылға нақты ЖҰӨ мөлшерінен шегеру қажет. Сол айыпманы алдағы жылғы
нақты ЖҰӨ -ге жатқызып, нәтижесін пайыз түрінде көрсетеді).
Жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) біраз жылғы қарқынды өсу сипаттамасы
көрсеткіштерін тізе отырып, оның тенденциясын ашуға, яғни экономикалық
дамудың бағытын анықтауға болады.

Экономикалық өсудің теориялары.
Мультипликатор және акселератор эффектісі

Өндіріс қарқынын жеделдетуге қол жеткізу үшін, Батыс елдерінің
әртүрлі мектеп өкілдері экономикалық өсудің моделі мен формулаларын жасап,
алдағы уақытқа болжау құрды.
Өсу формуласының негізінде Кейнстің мультипликатор теориясы жатыр.
Ол кейінірек акселерация теориясымен толықтырылды.
Мультипликатор- көбейткіш, ал акселератор- бұл дайын өнім сұранымының
өсуіне деген интенсивті өсушілік коэффициенті. Мультипликатор ұғымын
ағылшын экономисі Кан 1931-ші жылы ендірген, кейінірек Дж. М. Кейнс өзінің
Еңбекпен қамту, өсім және ақшаның жалпы теориясы (1936) кітабында
дамытты. Бұл ұғымды А. Хансен, Р. Харрод, Дж. Хикс, П. Самуэльсон, Н.
Калдор және басқалары өз еңбектерінде қарастырды.
Мультипликатор- бұл қолда бар күрделі қаржының өсуі кезіндегі ұлттық
табыстың қанша есе өсетіндігін көрсетеді.
Мысалы, жаңа жолды салуға күрделі қаржы 5 млн. долл. тең делік.
Орташа табыс жылына 1000 долл. болатын алғашқы кезде 1000 адамды жұмысқа
тартады. Бірақ жолды салуға белгілі көлемде ірі жабдықтар мен материалдар
қажет және оларды өндіруге жұмыс атқаратын 1200 адам керек. (сол бұрынғы
жылдық табыс бойынша) болды. Жұмысты атқаратындардың (жұмыстылықтың) өсуі
тұтыну зататрына сұранымды өсіре түседі. Сөйтіп келесі кезекте олардың
өндірісінің ұлғаюына алып келіп, 800 адамды қосымша жұмысқа тартады.
Демек, инвестициямен тікелей байланысты 1000 жұмысшыны жалдау
нәтижесінде, жұмысты атқаратындардың түпкі жиынтығын 3000 адам жалпы 15
млн. долл. табыспен құрайды немесе алғашқыдан 3 есе көп деген сөз. Бұл
жағдайда мультипликатор 3-ке тең.
Акселератордың іс- әрекеті мультипликатормен байланысты:
мультипликатор инвестицияның көбеюімен ұлттық табыстың өсуін (оның өсуі
еселенеді) қарастырады; акселератор (дайын өнім сұранымының өсушілігіне
инвестициялық сұраным өсушілігінің коэффициенті)- ұлттық табыстың өсуі
инвестицияның өсуіне алып келеді. Кезегінде бұл барлық жүйені қозғалысқа
лаып келеді. Экономикалық өсудің біртекті, бір бағытта іс-әрекет жасайтын
мультипликациондық процесі пайда болады. Акселерация принципін алғашқы рет
1913- ші жылы француз экономисі А. Афтальон (1874-1956) және 1919 жылы
американ экономисі Дж. М. Кларк ұсынған. Кейінірек ол Р. Харрод, Дж. Хикс,
П. Самуэльсон еңбектерінде одан әрі дами түсті.
Мультипликациондық эффекті масштабын болжау үшін Дж. Кейнс ендірген
тәуелділіктің мәні зор: тұтыну шығындары мөлшері мен осы дейгейдегі табыс-
орташа тұтынуға бейімділік- арасындағы тәуелділік. Орташа тұтынуға
бейімділікті (АРС- арқылы белгіленеді) экономикалық ғылымда
психологиялық фактор ретінде түсіндіреді. Себебі адамның тұтыну
тауарларын сатып алу ниетін көрсетеді. Тұтынуға бейімділік дегеніміз-
ұлттық табыстың тұтыну бөлігінің (С) баолық ұлттық табысқа қатынасы (Y)
яғни
тұтыну С
АРС=------------- немесе ------
табыс
Y
және шектеулі тұтынуға бейімділік (МРС) дегеніміз кез- келген
тұтынудағы өзгерудің табыстағы өзгеруіне қатынасының көрсетілуі, яғни
тұтынудағы өзгеру ДС

МРС= ----------------------------- немесе -------
табыстағы өзгеру
ДY
Бұдан басқа да, ДЖ. Кейнс жинақтау мөлшері мен сол кездегі табыс деңгейі
арасындағы тәуелділікті ендірді, орташа жинақтауға бейімділік және
шектеулі жинақтауға бейімділік.
Жинақтауға бейімділікті бірден- бір психологиялық фактор ретінде
түсінеміз. Ол адамның ниетін сақтауды білдіреді. Орташа жинақтауға
бейімділік (АРS) ұлттық табыстың жинақтау бөлігінің (S) барлық ұлттық
табысқа (Y) қатынасымен анықталады, яғни

жинақтау S
АРС=------------- немесе ------
табыс
Y

Шектеулі жинақтауға бейімділік (MPS) жинақтаудағы кез –келген
өзгерудің сондағы табыс өзгеріне қатынасын көрсетеді, яғни

жинақтаудағы өзгеру ∆S
АРС=---------------------------- немесе ------
жинақтаудағы табыс
∆Y
Осы тәуелділіктер шекті мультипликациялық эффектіні бағалауға ықпал
жасады.
Қазіргі Батыстық неоклассикалық экономикалық мектебінің өкілдері
экономикалық өсудің тым күрделі көп факторлы моделін ұсынады. Нақтыласақ,
көп факторлы Кобба-Дуглас функциясын айтамыз.
Оның формуласы мынандай:

мұндағы Q- өнім;
L- еңбек;
K- капитал;
S- жер.

Экономикалық өсудің қазіргі типтері және оның ерекшеліктері
Экономикалық өсу экономиканың бір қалыпты оң қозғалысын және оның
әлеуметтік- экономикалық прогресін көрсетеді. Мұндай прогрестің жалпы
критериі өндіргіш күштердің даму деңгейі болып табылады. Экономикалық
прогрестің қозщғаушы күші қайшылық болады. Өндіріс пен тұтыныс арасындағы
қайшылық жалпы негізгі және қозғаушы күш болып табылады. Тұтыныстар
өндірісті ынталандырады, екінші жағынан өндірістің өзі жаңа тұтыныстарды
қалыптастырады- сөйтіп осылай қайталана береді. Бұл қайшылық –оның қоғамдық
түріне тәуелсіз ең жалпылама және өндіріс дамуының табиғи негізі. Кез-
келген қоғамда тұтынысты дәріптеу эконмикалық заңы бар. Жыл сайын
тұрғындардың саны өседі және олардың тұтыныстары да өсіп отырады. Олардың
тұтыныстарын қанағаттандыру үшін экономика материалдық және рухани
игіліктерді қамтамасыз етуі қажет. Осыдан байқалатындығы, экономикалық жүйе
осы мәселені қандай дәрежеде шеше алатын мүмкінділігіне қарай оның
өміршеңдігі анықталады. Ескеретін жай, қоғам ресурстары шексіз емес,
сондықтан экономикалық өсудің интенсивті типі қолайлылау. Себебі,
материалдық игіліктер мен қызмет көрсетудің артуына ғылыми- техникалық
жетістіктердің негізінде, еңбек өнімділігінің өсуі есебінен қол
жеткізіледі. Әрине, бұл барлық өндіріс факторларын тиімді қолданудың
нәтижесінде ғана жүзеге асады.
Экономикалық өсудің қазіргі типінің өзіндік ерекшелігі бар. Оның
артта қалуы ХХ- шы ғасырдың 50-ші жылдары басталған ғылыми- техникалық
революция дамуының сәйкестігімен байланыстырылады. Экономикалық өсу сапалық
жаңа дәрежеге көтерілді және ҒТР жағдайында өндірістің интенсификациялау
негізінде жүзеге асады.
ҒТР-ның қазіргі дәуірі технологиялық революция айдарымен жүзеге асып
(70-80 жылдары басталды), ол мынаны байқатады:
- еңбекті сақтандыратын технологияны кеңінен қолдану, яғни
робототехниканы кеңінен қолданатын жұмыскерсіз технология, сондай-ақ
машинасыз технологияны қолдану- өнімді машинаны қолданбай- ақ дайындау
(мұндай технологияларға мынаны жатқызамыз: плазмалық, электронды-
сәулелік, радиациалық, биологиялық және басқа технология түрлері);
- ресурсты сақтау технологиясы, шикізат пен материалды кешенді өңдеу
арқылы аз қалдықты және қалдықсыз технологияны қолдану, шикізат
элементтерін атмосфераға жіберуді, ағынды суға және қоқыс, үйінді
тасталуын жою, яғни қорщаған ортаны ластамау.
Жаңа жағдайда өндіріс нәтижесіне баға беру өзгереді: бірінші орынға
сандық мәселе емес, шығарылған өнімнің сапасы көтеріледі.
Экономикалық өсудің жаңа сапалық белгісі өндірістің прогрессивті
құрылымының құрылуымен, ғылымды қажет ететін салалардың үлес салмағының
артуымен түсіндіріледі. Олар ҒТР нәтижелерін ендіруді және қамтамасыз етуді
жүзеге асырады.
Қазіргі жағдайда ғылым ролінің өзгеруімен экономикалық өсу жаңа
сапалық дәрежеге көтерілді. Ғылым қоғамның тікелей өндіргіш күшіне айналуы
ақталып келеді. Жоғарыда аталған барлық жағдайлар экономика қозғалысына,
экономикалық дамуына жаңа сапалық сыйпатбереді.
Экономика өсуінің қайнар көзі- экономикалық ресурстар, экономикалық
мүдделер мен ынталандыру жатады. Олар атқаратын қызметтің көлемін ұлғайтуға
және сапасын арттыруға белгілі уақыт кезеңінде барынша мүмкіндік жасайды.
Экономикалық даму - әлемнің барлық елдерінің алдында тұрған басты
проблема. Германия және Жапонияның Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі
даму тарихы олардың экономикасының түгелдей дерлік қирағанын көрсетеді.
Қазір осы елдер тұрақты экономикалық дамудың үлгісі болып отыр.
Экономикалық өсу- бұл ұлттық өнімнің сандық көбеюі және сапалық тұрғыдан
жетілуі.
Әрбір елдің үкіметі экономикалық өсу қарқынын ішкі ақша жинауды және
инвестицияларды көтермелеу, шетел инвесторларын тарту, меншік құқықтарын
сақтау және т.б. жолдармен арттыруға ұмтылады. Капиталдың шоғырлануы оның
табыстылығының төмендеуімен қосарлана жүреді. Басқаша айтқанда, экономика
неғұрлым көп капиталға ие болса, ол алға қарай аз қайтарыммен өседі.
Сондықтан жиналған ақша үлесінің көбеюі алғашқы кезеңде жылдамырақ дамуға
әкеледі де, содан кейін экономика капитал мен еңбек өнімділігі артуының ең
жоғары деңгейіне жеткенде баяулай бастайды.

Нарықтық экономикаға тұрақсыздық, көтерілу және құлдырау қасиеттері
тән, ол экономикалық кезеңді қалыптастырады және эономиканың кезеңділігін
анықтайды.
Экономикалық кезең (цикл)- бұл бір экономикалық дағдарыстың басынан
екіншісінің басталуына дейінгі кезең, ол экономикада кезең- кезеңмен
қайталанатын өрлеу және құлдыраулармен сипатталады. Экономикадағы
кезеңділіктің негізгі себептерінің бірі ретінде көптеген экономистер тұтыну
мен инвестициялардың өзара қатынастарының ауытқуын атайды.
Экономикалық өсудің кезеңдік ауытқуын Кейнсиан мектебі акселерат
принципімен және мультппликационды-акселерациондық механизмнің әрекетімен
түсіндіреді.

Экономикадағы кезеңдік ауытқуларға әсер ететін факторлар сыртқы және
ішкі болып бөлінеді.
Сыртқы факторлар- халықтың санының өзгеруі, технологиядағы түпкілікті
өзгерістер, соғыстар және саяси оқиғалар.
Ішкі факторлар- тұтыну, инвестициялау, үкіметтің қызметі
(қазынагерлік және монетарлық саясат арқылы).
Қазіргі даму кезеңіне экономиканың кезеңдік сипатының кейбір
ерекшеліктері тән:
1. Кезеңнің мерзімдерінің қысқаруы (орташа 3-5 жыл);
2. Дағдарыстардың әлсіреуі (ЖҰӨ-нің төмендеу тереңдігінің азаюы);
3. Кезең құрылымының өзгеруі (кейбір фазаларының түсуі) немесе олардың
уақытша байқалуы. Осы өзгерістерге себепші негізгі фактор экономиканы
мемлекеттік реттеу болып табылады.
Дағдарысқа қарсы саясат- бұл мемлекеттің экономикалық белсенділіктің
дағдарыс алдындағы құбылуын реттеу және экономикалық дағдарыстардың дамуына
жол бермеу жөніндегі шараларының жиынтығы.
Тоқырау және өрлеу- мемлекеттің ерекше бақылауында болатын кезеңдер.

Қазақстан- 2030 стратегиясында көрсетілгендей, республиканың гүлденуін
қамтамасыз етуде ұзақ мерзімдегі басымдылықтардың арасында жоғарғы
деңгейдегі шетел инвестициялары мен ішкі жиналған ақшасы бар ашық
экономикаға негізделген экономикалық өсу ерекше маңызды болып саналады.
Қазақстанда экономикалық өсу келесі міндеттерді жүзеге асырумен тығыз
байланысты:
- мемлекеттің белсенді ролі жағдайында экономикаға араласуын шектеу;
- қатал қазыналық және монетарлық шектеулерді жүргізу;
- шетелде қаржылық инвестициялар стратегиясын жасау;
- жеке меншікті нығайту және заңды қорғау;
- аграрлық сектор мен әлеуметтік саладағы жекешелендіруді аяқтау;
- энергетикалық және басқа табиғи ресурстарды ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Экономикалық өсудің кейнстік үлгілері
Экономикалық өсудің негізгі модельдері
Экономикалық өсудің үлгілері
Экономикалық өсудің үлгілері (модельдері)
Экономикалық өсудің мәні
Коммерциялық банк - экономикалық өсудiң негiзi
Экономикалық өсудің құралы - Инвестиция
Экономикалық өсудің математикалық модельдері
Экономикалық дамудың циклдық теориялары
Экономикалық өсудің сипаты мен көздері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь