Түркі тілдері

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ 3

1 КӨНЕ ТҮРКІ ТІЛІНДЕГІ ШЫЛАУЛАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ
ОНЫ ЗЕРТТЕУШІ ҒАЛЫМДАР 5

2 КӨНЕ ТҮРКІ ТІЛІНДЕГІ ШЫЛАУ СӨЗ ТАБЫНЫҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТҮРЛЕРІ 14
2.1 Септеуліктер 14
2.2 Демеуліктер 18
2.3 Жалғаулықтар 23

3 КӨНЕ ТҮРКІ ТІЛІНДЕГІ ШЫЛАУЛАРДЫҢ ЛЕКСИКА . ГРАММАТИКАЛЫҚ МАҒЫНАЛАРЫ 33

ҚОРЫТЫНДЫ 61

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 64
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Тілдегі сөздерді түрлі семантика - құрылымдық топтарға жіктеу теориясының тіл білімінің тарихын айқындауда өзіндік орны бар. Мұнда сөз таптарын сөздерінің құрылымдық - семантикалық немесе лексика – грамматикалық топтары деп топшылайда да, олар бір – бірінен білдіретін мағыналары мен морфологиялық белгілері, сөзжасамдық және сөзөзгерімдік қасиеттері, сөйлемдегі синтаксистік қызметі жағынан ажыратылады. Тілдегі осындай сөз таптарының бірі – шылаулар. Шылау сөз табы атауыш сөздерден кейін қалыптасқан деген пікірдің бары шындық. Бірақ мұның дәрежелік деңгейі әлі зерттеуді қажет етеді. Жалпы көне түркі тілдеріндегі шылаулардың мәнін ашып, табиғатын тану, жүйелі анықтамалар мен дәлелді тұжырымдар жасау зерттеушілер тарапынан белгілі бір мөлшерде жүйеленген. Бүгінде көне түркі руникалық жазба ескерткіштер тіліндегі жаззба ескерткіштер тіліндегі шылаулардың пайда болуы мен қалыптасуы, даму факторлары мен үрдісі, тарихи құрамы мен лексика – грамматикалық мағыналары, сонымен қатар өзге сөз таптарының шылаулануы және синтаксистік қасиеттері лингвистикалық тұрғыдан бағаланбақ. Көне түркі тіліндегі шылаулардың орнын белгілеу қажет.
Зерттеу нысаны. Көне түркі тілінде жазылған жазба ескерткіштері «Түркістан уәлаяты», «Дала уәлаяты» газет материалдары.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Бітіру жұмысының негізгі мақсаты көне түркі тіліндегі шылау сөздердің лексика – грамматикалық сипатын қарастыру.
Көрсетілген мақсатты жүзеге асыру үшін төмендегі міндеттерді шешу жөн деп есептедім.
- Шылаулардың қалыптасу тарихын анықтау.
- Көне түркі тіліндегі шылау сөз табының мағыналық түрлерін ажырату.
- Көне түркі тіліндегі шылауларды қазіргі қазақ тілі шылауларымен салыстыру.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Байтұрсынов А.Ақ жол/А.Байтұрсынов.–Алматы:Жалын,1991.-493б.
2 Саади А.Тіл, әдебиет, язу әм олардың өсулері/А.Саади.-
Қазан:Татгосизд,1926.-127б.
3 Жұбанов А.Қ., Куманша - қазақша жиілік сөздік / А.Қ.Жұбанов.,
А.Қ.,Құрышжанов. А.Қ., А.Б.Белботаев. – Алматы:Қаз.ССР ҒА – Тіл
білімі институты,1978. – 277б.
4 Тронский И.М. Учение о частях речи у Аристотеля/ И.М.Тронский. –
Уч.зап.ЛГУ,1941. - 174c.
5 Мұхтаров С.С. Қазақ тілі біліміндегі сөз таптастыру териясының
қалыптасуы/ С.С.Мұхтаров. – Алматы: 1999.- 30б.
6 Базылхан Б.Алтай төркіндес тілдердің ортақтығы туралы
мәселе/Б.Базылхан //Алматы: ҚР ҒМ – ҒА хабарлары, тіл әдебиет
сериясы. - 1996.-№2. – 32-35б.
7 Оразов М.Қазақ тіл тарихын дәуірлеу мәселесі/М.Оразов // Алматы: ҚР
ҒМ – ҒА хабарлары, тіл әдебиет сериясы. - 1996.-№4. – 23-22б.
8 Нұрмаханова Ә.Н.Түркі тілдерінің салыстырмалы
грамматикасы/Ә.Н.Нұрмахнова. – Алматы:Мектеп,1971.-290б.
9 Карымшакова А.Т.Семантико – грамматические функции частиц в
киргизском языке/А.Т. Карымшакова. – Бишкек:Дис.канд.фолол.н. –
1992.- 192с.
10 Шақаман Ы.Б. Қазіргі қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың мағыналық
құрамы.Филол.ғ.канд.дис. авторефераты/Ы.Б.Шақаман.–Алматы:1997.-
26б.
11 Әбілқасымов Б.Дала уәлаяты газет тіліндегі грамматикалық
ерекшеліктері/Б.Әбілқасымов. Алматы: ҚР ҒА хабарлары , қоғам
ғыл.сериясы.1964. - №4.
12 Омарбеков.С.Ауызекі тілдердің дыбыс жүйесі/С.Омарбеков., Н.Жүнісов.-
Алматы:Мектеп,1985.-69б.
13 Мырзабеков С.Қазақ тілінің фонетикасы/С.Мырзабеков. –
Алматы:КазГУ,1993. – 136б.
14 Аманжолов А.Глагольное управление в языке древнетюрских
памятников/А.Аманжолов. – М:Наука,1969. – 104б.
15 Айдаров Г.Служебные части речи в языке надписей Орхонских
памятников. Исследование по тюркологии/Г.Айдаров. – Алматы: Наука
Каз.ССР,1969. – 296б.
16 Балақаев М.Б. Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері/
М.Б.Балақаев. – Алматы:Қазақ мемлекеттік баспасы, 1941. –32б.
17 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексика дамуының этимологиялық негіздері/
Б.Сағындықұлы. – Алматы:Санат,1994.- 172б.
18 Орысша – қазақша сөздік:Алматы:Инст.языкознсния АН Каз.ССР, 1981.-
2том.585б.
19 Щербак А.М.Очерки по сравнительной морфологии тюркских
языков/А.М.Щербак. – Л:Наука,1987. –104с.
20 Насилов В. Язык Орхон – Енисейских памятников/В.Насилов. – М:Изд-во
вост.лит.,1960. – 87с.
21 Шукюров А.Д. К этимологизации первообразных послелогов в тюркских
языках/А.Д.Шукюров. –Алматы:1990.- 249с.
22 Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі.Морфология/А.Ысқақов. – Алматы : Ана
тілі, 1991. – 382б.
23 Шерер В.Э. Классификация кетскиз послелогов/В.Э.Шерер. –
Новосибирск:1986. –88с.
24 Ертаев К.Е. Лингвистический статус послелогов в трудах
В.В.Радлова.Автореферат./К.Е.Ертаев.- Алматы: 1992.- 24с.
25 Теория части речи.Теория и типология –М: Наука,1990. – 268с.
26 Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного
языка/А.Н. Кононов. – М-Л: Изд – во АН ССР, 1960. – 446с.
27 Рамстедт Г.И.Введение в Алтайское языкознание/Г.И.Рамстедт. – М: Изд
– во иност.лит, 1957. – 254с.
28 Котвич В. Исследование по алтайским языкам/ В.Котвич. - М: Изд – во
иност.лит, 1962. – 371с.
29 Сравнительно – историческое грамматика тюрских языков. М.: Наука,
1988. – 264с.
30 Базылхан Б. Қазақ және моңғол тілдерінің грамматикасынан
салыстырмалы қысқаша белгілер. Улан – Батыр: 1984.№ 1,807– 886с.
31 Базылхан Б. Қазақша – моңғолша сөздік.Улан – Батыр:МХР ҒА – Тіл мен
әдебиет институты, 1977. – 392б.
32 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер/Қ.Жұбанов. –
Алматы:Ғылым, 1966. – 362б.
33 Исаев С.М. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты/
С.М.Исаев. – Алматы:Рауан, 1998. – 52б.
34 Қалыбаева А.Қазіргі қазақ тілінің морфемалар жүйесі/А.Қалыбаева,
Н.Оралбаева. – Алматы: Ғалым, 1986. – 190б.
35 Шақаманова Ы.Б.Шылаулардың дамуы және зерттелу тарихы.Қазіргі
қазақ тілі теориясы мен оны оқыту әдістемесінің
мәселелері/Ы.Б.Шақаманова. – Алматы:АГУ, 1995. – 84б.
36 Соболевский С.И.Древне – гречский язык/C.И.Соболевский. – М:Изд –во
лит. на иност.яз, 1948. – 614с.
37 Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских
языков/А.М.Щербак. – Л:Наука, 1987. – 104с.
38 Кондратьев В.Г. Грамматический строй языка памятников
древнетюркской письменности 8-11вв./В.Г.Кондратьев. – Л:Из – во ЛГУ,
1981. – 190с.
39 Томанов М.Қазақ тілінің тарихи грамматикасы/М.Томанов. – Алматы:
Мектеп, 1988. – 264б.
40 Әміров Р.Қазақ тіліндегі жалғаулықтар/Р.Әміров. – Алматы:Қаз.мет. оқу
пед.баспасы, 1959. – 70б.
41 Иманалиева Г.Қазіргі қазақ тіліндегі шылаулардың синтаксисі/
Г.Иманалиева. – Алматы:1994. – 151б.
42 Ағманов Е. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі/Е.Ағманов. – Алматы:
Рауан, 1991. – 238б.
43 Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселесі/ Т.Қордабаев. – Алматы: Ғылым,
1964. – 244б.
44 Кенжебаева Ф.Қазіргі қазақ тіліндегі септеуліктер мен демеуліктер/
Ф.Кенжебаева. – Алматы: 1964. – 200б.
45 Аманжолов С.Қазақ әдебиеті тілі синтаксисінің қысқаша
курсы/С.Аманжолов. – Алматы:Санат, 1994. – 320б.
46 Молгаждаров Қ.К.Шылау сөз табының қалыптасу
тарихы/ Қ.К.Молгаждаров. – Көкшетау:2002. – 135б.
        
        Түркі тілдері
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ 3
1. КӨНЕ ТҮРКІ ТІЛІНДЕГІ ШЫЛАУЛАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ
ОНЫ ЗЕРТТЕУШІ ... 5
2. КӨНЕ ... ... ... СӨЗ ... МАҒЫНАЛЫҚ ТҮРЛЕРІ 14
1. Септеуліктер 14
2. Демеуліктер 18
3. Жалғаулықтар 23
3. КӨНЕ ... ... ... ...... МАҒЫНАЛАРЫ
33
ҚОРЫТЫНДЫ 61
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 64
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Тілдегі сөздерді түрлі ... - ... ... ... тіл білімінің тарихын айқындауда өзіндік орны
бар. Мұнда сөз ... ... ... - ... ... – грамматикалық топтары деп топшылайда да, олар бір – ... ... мен ... ... ... ... ... сөйлемдегі синтаксистік қызметі жағынан
ажыратылады. Тілдегі ... сөз ... бірі – ... Шылау сөз табы
атауыш сөздерден кейін қалыптасқан деген пікірдің бары шындық. Бірақ ... ... әлі ... ... етеді. Жалпы көне түркі тілдеріндегі
шылаулардың мәнін ашып, табиғатын тану, жүйелі ... мен ... ... ... ... ... бір мөлшерде жүйеленген.
Бүгінде көне түркі ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы мен қалыптасуы, даму
факторлары мен үрдісі, ... ... мен ... – грамматикалық
мағыналары, сонымен қатар өзге сөз таптарының шылаулануы және ... ... ... ... Көне түркі тіліндегі
шылаулардың ... ... ... нысаны. Көне түркі тілінде ... ... ... ... ... уәлаяты» газет материалдары.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Бітіру жұмысының негізгі ... ... ... ... ... лексика – грамматикалық сипатын
қарастыру.
Көрсетілген мақсатты жүзеге асыру үшін ... ... ... деп ... Шылаулардың қалыптасу тарихын анықтау.
- Көне түркі тіліндегі шылау сөз ... ... ... ... Көне ... тіліндегі шылауларды қазіргі қазақ тілі шылауларымен
салыстыру.
- Көне ... ... ... ... ... саралау.
Жұмыстың жаңашылдығы. Шылаулану - өзге сөз таптарының ... ... ... ... – бір процесс. Шылаулану үрдісі көне
дәуірде ... одан ... ... да, ... ... топтасуы Орхон –
Енисей жазбаларынан басталады. Бұл құбылысқа ғылымда жіті зер ... ... ... ... ... түрде айтылып, сөздердің
грамматикалық формалары арқылы лексикалануы семантикалық ... ... ... толығымен қамтылмай келді. Сонымен қатар көне түркі
руникалық жазба ескерткіштер ... ... ... ... де ... өзін таныта алған жоқ. Осы мәселелер жұмыста шешімін ... ... және ... маңызы. Зерттеу нысанын тілдің
теориялық тұжырымдарымен негіздеу үшін де оларды ... ... ... ... тілдік құрал ретінде алып қарастыру ғылым теориясы
принциптерінің бірі. Жұмыстың ... мен ... ... ... ... ... түркі тідернің салыстырмалы грамматикасы, қазақ тілінің
тарихи ... ... ... жалпы тіл білімі курстарына
жәрдемші құрал бола алады.
Жұмыстың құрылымы. Жұмыс кіріспеден, үш ... ... ... тұрады. Зерттеу жұмысының соңында пайдаланған әдебиеттер
тізімі, шартты қысқартулар берілген.
1 КӨНЕ ... ... ... ... жӘне ОНЫ ... ... ... дейін руникалық жазба ... ... ... ... ғылыми зерттеу ретінде алынып
қарастырылмаған. Дегенмен тіл ғылымындағы XІX ... ... ... бой көрсете бастаған еңбектерде түркі танушы ғалымдардың азды ... ... ... көзқарастары бар. Бірақ олар алғашқы
зерттеулердің бірі болғандықтан, тіл даму ... ... ... ... қазіргі түркі тілдес тілдер жүйесіне сәйкес келе
бермейді. Себебі негізгі ... мен ... ... бір сөз ... ... ... оған ... тұрғыдан болжамдар мен дәлелдемелер жазып,
елеулі еңбектер қалдыру емес. ... тіл ... ... ... ... ... ... реттеу, қандай да бір халықтың ... ... ... жүйесін бір ізге келтіру сияқты көпшілікке
танымал грамматикалық оқулықтар жасау десек артық не кем ... ... ... ... ... ... языка», М.Казем –Бек
«Общая грамматика турецко-татарского языка», «Алтай тілдері грамматикасы»,
П.Мелиоранский ... ... ... ... ... ... персидского, киргизского и узбекского языка» ... ... жеке сөз ... ... ғылыми жағынан гөрі, жалпы
сипаттамалық тұрғыдан қарастырған. Жалпы жоғарыда көрсетілген ... көне ... ... жазба ескерткіштер тіліндегі шылау сөздер
жайлы жекелей тарау болмағаныме.н, ... ... ... ... ... ... тіл білімінің қай саласында болсын өз ізін қалдырған тілші
ғалым А. Байтұрсынов сөзімен айтқанда ... ...... ... ... меңзеуін меңзегенінше, көңілдің түйінін түйгенінше
айтуға жарау » [1]. Ендеше, тілдің маңызды ... ... үшін ... ... ... ... ... мен тарихи атамұра
жазба ескерткіштер тілін жан-жақты зерттеу ... ... ... ... ... ... ... тілімен салыстырып қана қоймай, оны
әрі қарай дамыту – маңызды міндеттердің бірі. А. ... ... ... ... : ... ең ... ең бай, ең табиғи және бұзылмай бұрынғы ... ... бір тіл ... ол – ... тілі және қазақ әдебиеті, шын
ғылым үшін біз мұны ашық ... ... » деп ... ... Осындай
таза да бай тіліміздің бойындағы қасиеттері қаншалықты шұрайлы екендігін
көрсету үшін ... ... ... ... ... ... ... жазба материалдар тіл тарихының шежіресі және негізгісі
болып саналады. ... ... ... ... бір шама шылау сөздердің
архетиптері Орхон –Енисей жазба ... ... ... ... – қазақтың ана тілі өзімен бірге туып, бірге өсіп, дамып келеді деген
сөз. Жалпы ... ... ... ... ... қолданылып жүрген
кейбір шылаулардың тарихи таным өрісі кеңейген сайын бағзы бір күрделі
немесе көмескі ... рдің басы ... ... ... ... ... ... отырылады. Ендігі кезде, әсіресе көне мұралардың тілін
зерттегенде «әрі тарт, бері тартқа салмай, өзінің қалпында, ... ... ... ... ... ... мамандарының өзіндік ой-
эксперименттері үшін ... ... ... орынды ескертпеге де үн қосуысыз
қажет[3,б.30]. Зерттеу ... ... ... тұжырымдарымен негіздеу
үшін де оларды ... ... ... қарамай, дайын тілдік құрал
ретінде алып қарастыру ғылым теориясы принциптерінің бірі ... ... жөн. Өз ... ... ... ... қалыптаса бастаған көне түркі
руникалық жазба ескерткіштер ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіл білімі даму дәрежесіндегі теориялық
негіздермен ... ... оның ... ... мен кумулятивтік
қасиеті арта түспекші. Бұл ескертпелерді ескере ... ... ... тіліндегі шылау сөздердің лексика-грамматикалық сипаттын
қарастыру зерттеудің басты принципі болса, ... ... ... ... ... ... салыстырып, қаншалықты ұқсас - ерекшеліктері бар
екендігін айқындау – зерттеу жұмысымыздың басты мақсаты. Бұл тек қана ... ... ... ... ... ... түркі тілдеріне де ортақ
нәрсе. Негізінен шылаулар категориялық ... ... түп ... ... ... есептемегенде ) көне түркі руникалық жазба ескерткіштер
тілінен бастап қалыптасты десек ... ... ... Мұны ... ... ... ... қолданылған шылау сөздер құптай ... Осы ... ... ... ... жұрнағының және жалғауының
қайсысы екенін айыра алмай келсек, енді оларды зерттеп, ғылыми баға беруді
уақыттың өзі талап етіп ... ... сөз табы ... ... ... ... келетін болсақ, жалпы тіл ... ... ... ... ... сөз табы ... ұғым ... шығу
төркінін көне антикалық дәуірден бастайды. Сөз табы жөніндегі ... ... ... ... 4 ғасыр шамасында есім сөздер ... ... ... ... пікір бар [4,б.170]. С.Мұхтаров :
«Үнділердің ұзақ мерзімдік тіл туралы ... ... ... дейінгі 4 ғасырда өмір сүрген Панинидің еңбегінде толық ... ... ... ... жүйесін бере отырып, алғаш рет сөз
таптарын ажыратты. Кейінгі үнді ... ... ... ... Панини салған ізбен жүрді. Бұлар тілдегі сөздерді негізінен
төрт сөз ... ... есім (naman), ... сөз ... ... ... ... - unasarga) және демеулік (частица ... ) » деп ... ... сөз табы ... ... ... Мұны Б. Базылханның алтайлық тектілердің дәуірлік долбарымен
топшыласақ, ... сөз ... ... ... ... ... тұспа-тұс келеді[6,б.11].Ал М.Оразовтың қазақ тілінің такрихи
даму жолын үш дәуірге бөлгенімен ... ... ... ... дәуірмен» немесе Н.А.Баскаковтың «Алтай дәуірімен » ... ... сөз ... даму ... ... ... ... тілдік
процестерді басынан кешірген туында тарихи категория . Олай ... ... ... ... кейбір шылау сөздердің құрамындағы
аффикстер шығу тегі ... ... ... ... ... ... ... жеткен де, түбірге сіңісіп бір тұтас бөлінбейтін бөлшек
болып келеді. Осындай ... мен ... ... ... ... ... ... қалыптасқан. Тарихи шығу
төркіні жағынан алып қарағанда, шылау ... бәрі ... ... демек әуелдегі дербес мағыналы есімдерден, етістік ... Бұл ... ... ... бір даму ... ... есім,етістік
формаларынан бастапқы лексикалық мағыналары бірте-бірте ... әр ... ... мағыналарға ие болуының нәтижесінде
қалыптасады. Жалпы шылаулардың дамуында көне түркі, орта ... ... ... тін ... ...... көсемше формалары мен
есімдерге тән формалар арқылы көнеленіп шылаулану процесіне өтуі. ... ... тіл ... өзінің қолданылу аясына байланысты шылау ... ... ... Бұл сөз табы ... түркі тілдерінде басқа сөз
таптарынан кенже қалыптасқан. ... ... ... мен грамматикалық
құрылысы тілдің ғасырлар бойындағы тарихи даму барысында әр ... ... ... ... жалпы сөз таптарының бірден пайда
болмай, тілдің ... ... ... біртіндеп жасалатындығын шылаулардың
сөз табы ретінде қалыптасуынан – ақ ... ... ... ... дамудың,
қалыптасудың барысында сөздердің топтары сараланып, грамматикалық тұрғыдан
сөз таптарына бөлінеді. Олардың әрқайсысы ... ... ... ие. Себебі тіл - тілдегі әрбір сөздің белгілі бір мағынасы мен
атауы болады. ... ...... ... бір – ... ... мағынасы мен белгілері жағынан ажыратылады. Шылау сөздердің
лексикалық мағынасынан гөрі, грамматикалық мағынасы ... ... ... ... ... Олар тек ... ... түрлі грамматикалық
мағыналарды білдірудің тәсілі ретінде қолданылады.Бұл- оның басқа сөз
таптарынан ... ... ... бір ... көмекші сөздер
қатарына шылау сөздерден басқа көмекші есім, көмекші етістік және бейтарап
сөздер жатады.Бірақ солардың ішінен ... ... ... иеленген
лексемелер тек шылау сөздер ғана.Көне түркі руникалық ... ... ... туыстас түркі тілдердегі шылулармен салыстырып
қарағанда, оның ... тең ... ... ... ... ... байқалады.Кейбір аздаған фонетикалық ерекшеліктері болмаса,
лексика- грамматикалық сипаты жағынан сабақтасады.
Қазақ әдеби тілін зерттеуші ... ... ... ... 2- ... бастауымыз керек деп дәлелдейді.[8,б.14].Қалай дегенмен
де қазақ тілі тарихының тамыры ... ... ... ... ... ... ... сөздер саны жиырма шақты.Соның тең
жартысы лексика - грамматикалық жағынан еш ... ... ... ... жүр.
Шылаулану үрдісі- транспозиция тәсілі арқылы жүзеге асады.Ол ұзақ
жылдар бойы сұрыпталып, лексика- ... және ... аясы ... ... ... ... ... бастапқы лексикалық
мағыналары көмескеленіп өздеріне тән ... ... ... ... ... ... ... тікелей әсер еткен. Сол
себепті шылаулардың грамматикалық мағыналары лексикалық ... ... ... ... ... сөз ... да бар ... сөздер өзінің
лексикалық мағынасынан гөрі граммитикалық мағынасынан басым болып сөз бен
сөздің, сөйлем мен сөйлемнің ... ... ... және қосымша
мағына үстеу үшін жұмсалады.Осындай грамматикалық амал ... ... ... тобы ... тілдеріне ортақ мұра руникалық жазба
ескерткіштер тілінде категориялық ... ... ... ... ... ... ... тарапынан шылау жайында жалпы ұғым
категориялық мағынаға ие болғанға ... ... ... ... ... ... сөз табына жатқызады.Ф.Буслаев, П.Давыдов,
А.Потебня шылауларда өзіндік лексикалық мағынасы ... ... ... және ... топтастыру шарттылықтарына
байланысты жеке сөз табы болу керектігін түсіндіреді.Шылауды жеке сөз ... ... ... ... критерии А.Доблаштың еңбегінен кейін ғана іске
асты деп қырғыз ғалымы ... өз ... атап ... ... ... ... ... жеке бір тарау ретінде
қаралатындығы белгілі.Қазақ тіл білімінде «шылау » ... сөз ... ... «Тіл құралы» атты еңбегінен басталады.Мұнда
шылау сөздер аффикс деп ... сөз ... ... ... өз ... шылаулардың аффикске айналу қасиетінің барын
жоққа шығара алмайтындығын айта кеткен[10,б.14].Жалпы Орхон-Енисей ... ... ... ... қазіргі қазақ тілі аралығында 16 ғасырлық
айырмашылығы болғанымен, екі ... де бар ... алып ... ... ... 1 ... көне ... ескерткіштер тіліндегі қазіргі
қазақ тіліндегісімен салыстырылуы.
|Көне т. тілі|үчун |тегі |сайу |өк/оқ |кісре ... ... ... |
| | | | | ... | | | ... тілі |үшін |дейін ... |ақ ... |соң ... ... |
| | | | | | | ... ... ... т. тілі|ғу/гү |аша |че ... ... ... |Бірле |қоды |
|Қазақ тілі |ғой |аса |шақты ... ... ... ... ... |
| |қой | | | | ... | | |
20 ... 80- ... ... шыға ... ... уалаяты» газеті
беттерінде бірле, ... ... және ... ... ... қатар қазіргі қазақ тіліндегі мен/пен/бен ... ... ... ... бері мені қалап едім
сеніңменен сөйлесуге, менің қымбатлы достум!(ДУГ). ... ... ... ... соң ... ... Қазіргі қазақ тіліндегі ілік
жалғауының соңғы – ң фонемасы элизияға ... ... ... онымен
болып қолданылатыны белгілі.Тіл тарихында мұндай құбылысты сөз құрамындағы
әр түрлі сырт жағдайларға байланысты пайда ... ... ... ... ... бар форманттар деп түсіндіріледі. Б.Әбілқасымов «Дала
уалаяты» және ... ... ... ... ... және мен ... ... бөлек қолданылғанын көрсетіп, бирлан, білән, илан
формалары ... ... ... мен жеке ... ... айтады[11,б.75]. Қазақ тлінде тілдік нормаларда көмектес
септігінің жіңішке варианттарының ... көне ... ... ... ... болған емес. Оның жуан варианттары ... ... ... ... ... Бұл ... ... С.Омарбеков, Н.Жүнісов
бірлесіп ... ... ... ... ... ... отырып, жалғаудың тек бір ... ... ... ... тиек ... Ғалым бұл форманың қазақ
тілінде қалыптасуына ... өз ... ... ... ... ... өріс ала ... кезде пайда болған жалғау. Көмектес септіктің
жалғауы бірден жазуға килікті де, ... ... ... ... ... қалды» деп түйіндейді[13,б.78]. Осымен үндес пікірді А.Аманжолов ... ... айта ... түркі руникалық жазба ескерткіштер тіліндегі көмектес септікті
меңгеретін бірле сөзі ... ... ... ... бирга, берабер,
биле сөздері сияқты шылау ... ... ... ... бірге
сөзі көне түркі тілдіндегідей көмектес септікті меңгертеді. Сол себептен
бірле тұлғасын ... ... ... деп ... ... ... тіліндегі шылаулар қатарына қосып жүрген кейбір шылау емес
сөздер жайлы Ғ.Айдаров ... ... речи в ... ... ... ... ... зерттелуі жайлы қысқаша тоқталып әлі
де зерттеу қажеттігін айтқан.Осы мақаласында «Ара» сөзін септеулік ... ... және ... йана ... ... ... ... сөзі көне мәтінде көбінесе ілік жалғаулы
«екін» сан есімімен тіркесіп келеді.Сонымен ол ... ... ... оғуз ара- оғуз ... шад ара – ... арасынан сияқты есім
сөздермен тіркесіп келеді де мекен мағынасындағы зат есім ... ... ... ... ... ... сөздердің жасалуына көсемше формалары
негіз болған.Сонымен қатар есім ... ... ... ... формалар да
жоқ емес. Көсемше формаларына келетін болсақ, ... ... ... ... ... тән іс-әрекетті білдіреді. Кейіннен өзінің алғашқы
мағынасы мен функциясынан алшақтап, шылауларға тән ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның активті түрде екі
жақты қызметке ие болып бейімделуінен. Көне жазба тілінде кейбір ... ... ... ... ... тән, ... шылауға тән функцияда
жұмсалады. Кейіннен сол сөздер бір жақтылыққа ... яғни ... ... ... шылаулардың қатарына өткен. Тарихи тұрғыдан алып
қарағанда, шылаулардың барлығы дерлік әуел ... ... ... ... болып келеді. Оларға белгілі бір тілдің даму кезеңінде қосымшалар
жалғану арқылы жаңа мағынадағы туынды тұлғалар ... ... ... осы ... ... ... ... сөздер болмақ. Оның
аса ежелгі дәуірде өмір сүрген ... ... мәні мен ... ... ... ... зерттеу мақсат етілмейді. Көне түбір мен көне
қосымшаның аражігін ашып түсіндірудің өзі қиынға соғады. ... ... ... ... қандай түбір сөзден болғандығы жайлы көзқарас әр ... ... ... ... ... ... да әр түрлі ... ... ... ... сөздердің этимологиясын зерттеуші
Б.Сағындықұлы: «Тіл ... ... оның ... ... ... жүйе ... да, бай мазмұны да сан-
салалы әлеуметтік, қоғамдық қызметі де өз ... ... ... тіл ... ... ... бүгінгі тілдің күй –
қалпынан мәлімет бере алатындығына мезгейді. Ж.Вандриес: «Ни одно ... ... ... в ... ... мы ... стремимся
группировать слова, открывать новые ... их ... ... с каким- либо жестом слов , через свою ... или ... даже ... ... ... деп ... қандай да болсын элементі
арқылы этимологиясын анықтауға болатындығын ... ... ... ... жазба ескерткіштері тіліндегі қолданылған шылау
сөздердің морфологиялық құрылымын зерттеуші ... екі ... ... Оның бірі – ... ... ... яғни ... шылау сөздері де, екіншісі есім сөздерден пайда болған шылаулар
делінеді.(А.Кононов[17,б.200],А.М.Щербак[18,б.58], ... Бұл ... шығу ... тарихи морфологиялық
құрамына қатысты пікірлеріндегі бір ерекшелік болып саналады. Тіл ... бір ... ... ... болуын анатомиялық атаулармен де
байланыстырады. Мәселен, қазақ тіл ... ... ... ... ... ... бірі ... «Қазақ тілі
грамматикасының мәселелері» деген зерттеу еңбегінде шылаулардың шығу ... ... алып ... ... ... ... ... ерте кездегі
толық мағыналы сөздердің олқы ... не ... ... айналуын
екінші басқышы екендігін айқын көрсетеді» дейді[16,б.4]. Ары ... осы ... ... ... көбі ерте кезде кісінің ... ... ... ... ... асқазаны сияқты адам мүшелерінің аттары ... ... ... ... ... құрылысы жағынан ондай шылау сөздердің
кейбір бастапқы сөзден онша ... ... ... көптеген өзгеріске
ұшырап, бұрынғы сөзінен мүлдм қашықтап кеткен» деген тұжырым жасайды.Жалпы
түркі тілдеріне ортақ шылаулардың ... ... 17 ... да, ... ... ... ... алмай келеді.
2 КӨНЕ ТҮРКІ ТІЛІНДЕГІ Шылау сӨз табының мағыналық түрлері
Сөйлем ... ... ... ... - ... мезгіл –
мекендік, тиянақтылықты, әсерлікті әр түрлі грамматикалық мағына үстемелеп,
қосымша реңк беретін және байланыстырушылық ... ... ... ... Олар мағыналық қызметіне қарай демеуліктер, септеуліктер,
жалғаулықтар болып үшке жіктелетіндігі ... ... ... атқаратын
қызметтері әр қилы. Мәселен, жалғаулықтар сөзбен - сөз, сөз тіркестері және
сөйлем мен ... ... ... ... ... ... атауыш сөздермен тіркесіп, сөйлем мүшелерінің ... ... ... ... ... ... де септік
жалғаулы сөздердің мағынасын толықтырып ... ... Ал ... орын тәртібі арқылы атауыш сөздерге тіркесіп, сол сөздерге болжау,
күшейту, қомсыну, ... ... ... мағыналарды үстеп, әр түрлі
грамматикалық қосымша реңк береді.Жалпы тілі білімінде ... ... сөз бен ... арасындағы грамматикалық байланыстарды айқындау үшін,
толықтыру үшін ... ... ... сөз ... мен ... ... ... үшін дәнекер болады.Ал кейбіреулері жеке
сөздер мен сөз тіркестері немесе сөйлемдерді ... ... ... я ... реңк беру ... ... делінген[22,б.362]. Осы
теориялық тұжырым негізінде көне түркі руникалық жазба ... ... ... мағыналық түрлері қарастырылады.
2.1Септеулік шылаулар
Септеулік шылаулар шығу тарихы жағынан әуелгі лексикалық мағынасы бар
атауыш сөздерден транспозициялық ... ... ... ... ... ... саналады. Олар тілдің даму эволюциясында біртіндеп барып, бастапқы
лексикалық мағынасынан айырылып, қосымшалар жалғану арқылы сіңісу ... ... ... ... ... жаңа ... құрайды.Мәселен, В.Э.Шерер, М.И.Стеблин-
Каменскийдің: «Мы же склонны придерживаться ... ... тех ... пологают, что послелоги и грамматические значения » деген ... оны ... және ... құптайтынын айтады[23,б.53-
59].Қ.Ертаев кейбір ... ... ... жеке сөз ... және ... ... қырықтан астам септеуліктер барын
сөз етеді[24,б.30-34].Ал апача тобына жататын навахо тілінде: «послелоги
это показатели ... ... ... и ... , так ... ... ... это не самостоятельные слова, а ... ... ... » ... ... да
берілген ғалымдарың тұжырымдары бойынша пікір білдіретін болсақ, онда жалпы
тіл білімінде септеулік шылаулар жайлы ... және ... сөз ... ... ... ... қоса ... дәрежесіндегі
септеуліктер бойына ... және ... ... және өз ... жеке сөз табы ... қаралатындығы
бар.Мәселен, демеуліктер мен ... ... ... немесе
байланыстыратын сөздердің грамматикалық тұлғасын талдамайды.Атауыш сөздер
қай сөз табына жатса да, қай тұлғада тұрса да ... пен ... ... тіркесе береді.Септеуліктер олай емес, атауыш сөздердің арнаулы
грамматикалық формада тұруын қалап, меңгеріп ... ... ... ... ... ... ... жалғаулары бірінің орнына ... ... ... немесе басқа түркі тілдеріндегідей нақты
жүйелік ... Сол ... ... ... тіркесуін сөйлемнің мазмұны мағынасы арқылы анықтаймыз.Мысалы:
Йағру қоңдуқта кісре аңығ ... анта өйүр ...... қонғаннан кейін
жаман ілімді сонда үйренген еді. Осы сөйлемдегі ... ... ... септігінде тұр. А.Кононов септеулік шылаулар сөйлемде есім мен
етістік ... ... ... ... Яғни ... ... деген[26,б.296].
Көне түркі руникалық жазба ескерткіштер тіліндегі ... ... ... ... че, аша, ... тұлғалары жатады.Сонымен қатар
бірде үстеу, бірде септеулік шылау ... ... ... да ... ... артуқ, өтрү, қоды, ұдұ, өңре. Бұлардың ішіндегі ру/рү және ... ... ... ... ... шылау есебінде
қаралмайды.
Көне түркі тіліндегі септеулік шылау сөздерге жеке – ... ... ... ... ... че) ... ... ойымызды ортға салалық.Ең бірінші мәселе құранды жұрнақ болып
танылып келген қару/керу , ... ... ... ... ... ... Көне түркі тілінен белгілі қару/керу формалары қазіргі
түркі тілінің ... ... мән – ... ... ... өлі ... ... көнеленген құранды септік жалғау есебінде
танылған.Ізін жоғалтқан бұл ... көне ... ... жазба
ескерткіштер мәтіндерінен ғана кездестіре аламыз.Түркітанушы ғалымдардың
зерттеу еңбектерінен қару/керу тұлғалары көне ... ... ... ... ... септігінің қосымшасы деген ... ... бұл ... ... – ға ... септігі және – ру бағыттық
формасын директив деп көрсетеді де, - ғару ... ... ... ... ... ... ... пікірін кейінгі жылдары
В.Котвич қолдап, өз болжамын монғол сөз ... - ғаду ... ... пен А.Габэн бұл қосымшалардың
құрамындағы ру/рү формаларының пайда болу ... ... ... ... деп қорытындылап, төмендегідей мысалдармен дәлелдей түседі. Кең рү
сөзінің ... – рү ... ... ... ... ... кеңүр
етістігіне – ү көсемше формасы қосылып, кейіннен үстеуге айналған деп
айтады[29,б.264].
Руникалық жазбалардағы ... ... ... ... ... ... форманы ғылыми тұрғыдан септеулік шылаулар түріне
жатқызамыз.Бұған дәлел ретінде ... ... ... ... категориясының формалары түбір сөзге бірден екі ... – те көне ... ... ... ... ... басқа
жалғауларға қарағанда тұрақты болып келеді.Мысалы:Түпітке кічіг тегмедім –
Тибетке кішкене жетпедім.
ә)Көне ескерткіштер жазбаларында ... ... ... аралығында тыныс
белгі қойылмаған. Мысалы: Йерғару йер Байырқу йеріне тегі сүледім – Солға
қарай йер Байырқу ... ... ... ... бергеру – бері қарай , тарқанғару – тарқанға ... – алға ... ... ... ... шылауымен тіркесіп келеді.
в)Алтай тілдеріне жататын аталас ... мен ... ... ... монғол тіліндегі ру/рү ... ... ... сөз ... ... қолданылған. Мысалы: гэр руу – үйге қарай,
уул уруу – тауға қарай ... ... ... ... де сөздікте руу/рүү деп берілген[31,б.295].Қарай шылауының құрамындағы
қа-ра-й (-ру,-рү,-ры,-рі) бағыттық мағынадағы көне рудиментті байқау қиын
емес.Жалпы қорыта көне ... ... ... ... ... ... немесе барыс септік жалғауы болып осы уақытқа дейін танылып ... ... - ... ... ... барыс септік жалғаулы
сөзден кейін келетін бағыт – бағдар мағынасындағы септеулік шылау. Ру/рү
және че ... көне ... ... ... ... тіркесіп келіп,
мезгілдік, мекендік, божаулық, бағыттық мәнді грамматикалық ... ... ... ... ... тән ... ... белгілі бір грамматикалық тұлғада тұруын талап етеді.
Мұндай белгілі бір ... ... ... негізгі сөздер – зат есім,
есімдік, етістіктің есімше түрі және қимыл атаулары. ... ... ... есім мен ... арасындағы синтаксистік байланысты білдіреді.Яғни
септеулік шылаулар септік ... ... ... ... ... ... ... бірге септік жалғаулары бере
алмайтын ... ... ... ... ... ... тiл ... демеулiк шылауларға қатысты ғылыми еңбектер мен
зерттеу жұмыстар бiршама бар. Дегенмен олардың мағыналық ... және ... ... қатысты даулы мәселелер жоқ емес.Мәселен,Қ.Жұбанов
«Қазақ тiлi жөнiндегi зерттеулер» атты еңбегiнде шылауларды қосалқылар ... деп ... ... өзiн ... дәйек және аяқ қосалқы деп
бөлген. Соның iшiнде дәйекке тым, өте, ең т.б. деген ... ... ... ... ... керектiгiн сөз еткен [32,б.162].Бүгiнде
бұл көзқарас кейбiр тiлшi ғалымдардың еңбектерiнен жалғасын ... ... ... ... ... ... үстеу деп аталып
жүрген өте, тым, аса, тiптi т.б.тәрiздi көмекшi сөздердiң сапалық сынбармен
тiркесүi де сөздiң ... ... ... ... бұл ... ... да ... қып-қызыл т.б.), күшейткiш көмекшi сөздер
де (өте үлкен, тым тамаша т.б.) ... ... ... ... өзi ... ... ... грамматикалық (күшейткiш) мағына
үстейдi, бiрақ ... ... ... ... не оны ... деп ... [33,б.52]. Сол сияқты А.Қалыбаева, Н.Оралбаева
бiрлесiп жазған еңбекте де ... ... ... үстеу есебiнде
қаралмай, дербес сөздiң формасын талғамайтын көмекшiлер қатарына жатқызады
[34,б.162].Қазiргi ... ... ... зерттеген
Ы.Шақаманова,Қ.Жұбанов, Н.Оралбаева, ... ... ... ... ... өз ойын ... түйiндейдi: « Қазiргi күшейткiш
үстеу деп танылып ... ... ... ... оның iшiнде тағы да
саралап, грамматикалық мағынасына, тiркесетiн сөзiне орай ... ... ... ... деп қарастырған жөн сияқты” ... ... тiл ... бұл ... барына бiраз уақыт өтсе де,
аталмыш ... ... сау басы ... ... әлi ... ең, тым, өте осы ... ... кейбiр туыстас түркi
тiлдерiнде шылау сөздер қатарына ... ... ... ... ... ... шор тiлдерiндегi. Көмекшi сөздер атауыш сөздерден
кейiн келедi деген тұжырым жалпы ... ... ... айтылған
заңдылық. Десек те, тiлдiң кейбiр iшкi флексиялық заңдылықтарына байланысты
өзгешелiктерi болады. Мәселен қазақ тiл бiлiмiнде сөз алдында тек ... ... ... Егер де ... ... деп ... ... күшейткiш демеулiктер деп есептейтiн болсақ, онда жалғыз тек
сөзi ғана емес өте, аса, тым, ең, тiптi ... ... ... де сөз
алдында келетiн демеулiк сөздер қатарына жатқызуға болар едi. Мұны ... көне ... ... өте, ең ... ... ... қызмет атқарған. Мысалы:
Көне түркi тiлi: Ең iлгi Тоғу балықта сүңiшдiм – Ең бiрiншi Тұғы
балықта ... ... ... ең iлгi ай алты ... ... ... ең
бiрiншi айдың алтысында…Көзде йаш келсер өтi де ... ... ... жас ... өте ... шер ... ... ең жақсысын ала бiлмей,жаманнан арыла ... ... ... ... жазушылардың, өнер қайраткерлерiнiң
алатын орны өте зор.
Екiншi бiр тiлдiк ... ...... ... мәселесi.Бұл - өзгешелiкте айтылып жүрген мәселелердiң бiрi. Мысалы:
Келесiң бе? – ... ... ба? – ... ... ... ... жiктiк жалғауын қабылдап, басқа сөз таптарының қызметiнде
көрiну де жоқ ... ... Мен ... Бiз ... Сен ғанасың ... ... ... ... ғанасыздар
III. Ол ғана Олар ... ... ... – ақсың, жаман – ақсың ақылшысыдамын, әкесi демiн
деген сөздердегi күшейткiш мәндi демеулiктер сөз ... ... ... ... ... жалғауларын да қабылдайды.
Көне түркi жазба ескерткiштер тiлiнде ... ... қына ... ... (ақ), ... ... ... және
сұраулық мағынадағы түгүл ... ... де ... өзгерiстер
байқалмайды.
Жалпы тiл ғылымында шылаулар сөз табы бола алмайды деген көзқарасқа,
әсiресе, осы демеулiктердiң қосымша формаларына ұқсас ... ... ... да ... да айтылған қосымша мәселесiне байланысты ... бiр ... ... ... деп ... ... Түркiтанушы
ғалымдардың тiлде бұрыннан қалыптасып, демеулiк қызметiне ... ... ... ... деп ... және сол ... аффикстiк
элемент деп қарауы жағынан пiкiрлерi сәйкеседi. Бұл жайлы қырғыз ғалымы
А.Карымшаков турголктардың демеулiктердi ... ... деп ... «түркi тiлдерiндегi сөздердiң көмекшi сөзге, одан қосымшаға айналуы
заңды құбылыс» деген ойын ... ... ... ... ... ... келгенмен және ... ... ... ... ... ... ... да,
аффикстерге қарағанда дербестiгiнен мүлде айырылып қалмайды. Сөзден бөлек
тiркесiп дербестiгiнен қолданылуын ... ... ... ... деп ... ... Ал ... жұрнақтардың өзi дербес
сөздерден пайда болған деген пiкiр ... берi ... келе ... ... ... жазба ескерткiштер ... ... ... ... ... мен ... ... мағынасындағы қына
демеулiктерден басқалары тұлғалары жағынан аффикстерге ұқсас келедi.Мысалы
оған: та/де, оқ/өк, ... ... ... ... ... бiр ... жатады. Олар тұлғалық жағынан қосымшаларға ұқсас келгенмен, тiлде
атқаратын қызметтер екi ... ... көне грек ... де ... ... болғанмен, олардың атқаратын тiлдiк
қызметтерi мен дәрежелерiнiң әр ... ... сөз ... Көне ... көне ... тiлiндегi демеулiктермен сәйкес қата, те, бе, ге
формалары бар ... ... ... ... ... ... ... че сияқты сөз құрамында келуi жоқ. Атауыш сөздерге тiркесiп
келiп, сол сөздерге әр түрлi грамматикалық мағыналар ... ... ... даму ... бiртiндеп барып ... ... ... ... грамматикалық мағынаны иеленген жаңа
мағынадағы шылау сөздер тобын қалыптастыра бастаған.
Орхон – Енисей жазбаларындағы шылау сөз табының ... ... сөз ... ... ... ... деп ... келген единицалардың
басқа сөз таптарына жататындығы демеулiктерде де кездеседi. ... ... ... ... ... шылаулар деп танылып келген йалаңус,
йана, ... нең, ... ... ... әр ... категориялық мағынадағы
сөздердi жалпы шылау сөздер қатарына қосып қарастырамыз. Бұлардан да басқа
септеулiктер және жалғаулықтар деп ... ... ... ... ... ... Сонымен бiрге түркологияда қалыптасқан демеулiк
атауына қактысты ... де ... ... тiл ... бұл ... ... ... бастап, «демеу» деген терминмен аталады.
Қ.Жұбанов зерттеуiнде «үстеуiштер» деп ... ... ... ... ... атау ... өз атын ... Содан берi
Р.Әмiров, К.Амиралиев, Ф.Кенжебаева, ... ... ... тiлшi ... ... арнайы зерттеген. Олар жалпы
шылаулар тарихын сипаттай ... бiрi ... ... ендi бiрi ... әр ... ... зерттеулерiн
танытып, өзiндiк құнды пiкiр – тұжырымдарын жасаған. Аталмыш ... ... ... ... көне ... ... ... салыстырып қарағанымызда, бүгiнгi түркi тiлдерiндегi шылаулар
сөз табының қалыптасуындағы алғашқы сатысы ... ... Яғни ... ... демеулiктердiң қалыптасу тарихы да көне ... ... ... ... ... ... деген сөз. Орхон – Енисей жазбалар
тiлiндегi демеулiктерге та/де, оқ/өк, ... ... ... ... жатады. Сонымен қатар та/де демеулiгiнiң орнына жүретiн ... ... ... «йеме» формасын да жатқызуға болады. Аталмыш
тұлғаларды қазiргi ... ... ... жүрген формаларымен
салыстырып көрсететiн болсақ мынандай: та/де – та/те, да/де; оқ/өк – ...... ... ... ...... қына – қана/ғана; түгүл –
түгiл болып келедi. Көне ... ... ... ... ... өздерi тiркескен сөздерге қосымша грамматикалық мағына
үстейтiн шылау ... ... ... бiрi ... ... ... ... өзi тiркесетiн сөздердiң белгiлi бiр
грамматикалық формада тұруын талап етпейдi.Атауыш сөздерге ... ... ... ... ... салыстыру, нақтылау мағыналарын үстейдi.
Қазiргi қазақ тiлiнде демеулiктердiң септеулiктер мен ... ... да, ... аясы да ... ... Көне түркi
тiлiндегi демеулiктердiң сөйлем iшiндегi грамматикалық ... ... үшiн ... ... тiлiндегi жекелеген авторлардың
еңбегiнен мысалдар алып, салыстырып қарастырамыз. Жазба ескерткiштер
тiлiнде ... ... (аз – көп) ... ... Күлтегiн,
Тонйұқақ, Бiлге қаған, Құтлық қаған (Онгин), Ырғақ ... Күлi – Чор, ... Чор, ... ... ... ... ... жасалынды.
Сонымен қатар қазiргi түркi тiлдерiндегi шылау ... ... ... варианттары да көрсетiлдi.
Та/Де: Руникалық жазбадағы та/де демеулiгi – қазiргi қазақ ... ... ... ... ... Көне ... тiлiнде тек
демеулiк мағынасында ғана болады. А.Ысқақов қазақ тiл бiлiмiнде та/те,
да/де ... ... не ... ... ... ... жалғаулық, бiрде демеулiк мағынасында болатындығын айтады. Жалғаулық
шылау қатарына ... ... ... ... ... сүйене отырып,
демеулiктер құрамына жатқызамыз. Себебi мынандай: ... ... бiр ... немесе бiрыңғай мүшелердiң әрқайсысының жетегiнде
болып, оларға күшейту, анықтау, ... ... ... шылаулар.
Тiл бiлiмi негiзi алғашқы қазығы есебiнде тiлдiк элементтер мен
единицаларды ... ... ... ең бiрiншi тiлдiң құрылымдық
бөлшектерiн және олардың ерекшелiктерi мен ... ... ... ... ... бiлу ... жоқ. Бұл – тiл- ... болмасын қатысты ортақ заңдылық. Бiздiң қарастыратын мәселемiз
осы ... ... яғни 5-8 ... ... ... жазбаларда
жалғаулық шылау сөздерiнiң бар – жоғына ... ... ... Көне ... жалғаулықтардың бар – жоғын анықтау үшiн оның ең бiрiншi ғылыми
– теориялық негiзiн бiлуiмiз шарт. Келесi бiр ... – оны ... ... ... болу ... Осы екi негiзде Орхон – Енисей
және ... ... ... ... ... түрлерiнiң бiрi
жалғаулықтар туралы сөз болмақ. Жалғаулықтар – сөз бен ... ... ... байланыстыратын, бiр сөздiң аясында қалмай екi сөзге, екi сөйлемге
бiрдей мағына қосатын шылау сөздер. Тiл ... олар ... ... қарастырылады. Жалпы олардың да қалыптасуы өзге
грамматикаланған ... ... ... ... ... ұғымнан жалпы категориялық дәрежеге жетуi өте баяу және бiрте –
бiрте даму ... ... ... ... ... ... ... түбегейлi шешiп беру оңайға соқпайды. Ғылым үшiн тiлдiң
табиғаты - өте күрделi құбылыс. Тiлдiң табиғи құбылысы тұрақты ... ... ... ... даму ... ... ... да тiл
ғылымында әр түрлi көзқарастардың туындауының өзi – заңды нәрсе.
Орхон – Енисей ескерткiштер ... ... ... ... пiкiрлерiне назар аударалық.Мәселен, Ә.Құрышжанов, М.Томанов
бiрлесiп жазған «Орхон – Енисей жазуы ескерткiштерiнiң ... ... ... ... атты ... көне ... ... шылауларды
қазiргi түркi тiлдерiндегi шылаулармен салыстырады. Олар көне түркi тiлiнде
шылаулар категориялық дәрежеде қалыптаспағандағын айта ... ... ... ... Одан кейiн жазбалар тiлiнде бүгiнгi түркi
тiлдерiндегiдей ... ... ... жоқ, ... оларды
салаластырушы, құрмаластырушы деп бөлуге негiздiң жоқ екендiгiн ... ... ... шылау жүйесi жоқ дегенге келiскенмен, категориялық
негiзде көрiне ... ... ... ... ... қазiргi қазақ
тiлiндегi жалғаулықтар тобы көне ... ... ... сан ... ... және ... ... да сан қырлы. Оның үстiне олардың қолданыс ыңғайы
да көне тiлмен салыстыруға келе ... ... ... көне ... ... ... ... қазiргi қазақ тiлiнде сақталмаған және
олардың орнына ... ... ... Мәселен, А.Кононовтың осыған
қатысты ойы мынандай: «Позднее, начиная с ... ... ... ... и ... языков и литературы на этих языках
собственно тюркские союзы, модальные слова и частицы были ... ... ... и ... ... Бұл ... ... айтсақ, көне түркi тiлiндегi жалғаулық шылаулардың барлығы
дерлiк қолданыстан шығып қалмаған. Ал араб – ... ... орын ... ... зиян келген жоқ, керiсiнше кiрме сөздердiң баламасы ретiнде
дамып, бүгiнгi тiлде қолданылып жүр. Ал ... ... ... көне
ескерткiштер тiлiнде өте сирек.Олар бұл дәуiрде жаңа да iзiн сала ... ... ... ... ... қалыптасады, ескiредi,кемидi, ақыр
соңында ұмытылады, бiрақ ол мүлде жоғалып кетпейдi., бiр ... ... ... ... ... бiр ... ... бiр түрге ауысып, дамып қалыптасып
отырады. Осыған қатысты А.Щербак өзiнiң «Очерки по сравнительной морфологии
тюркских языков» ... ... ... ... ... ... кездеспейтiндiгi туралы түйiнi мынандай: «Некоторые экспрессивно –
выделительные частицы примечательны тем, что ... ... они ... ... ... и подчинительные
функции. И посколько частицы, как ... ... ... ... длительную, а союзы появились относительно ... ... ... о том, что ... ... союзы ведут свое
происхождение от усилительных ... әрi ... ... ... ... де ... ... пiкiрi де осы тәрiздес жалғаулықты ... ... ... еткендiгiн көрсетедi.: «В грамматическом ...... ... не ... ... ... строй рассматриваемых текстов исключает как соединительно –
сочинительные, так и ... ... что ... ... ... ... ... приблежающимисяк категории союзов, слушает частицы та – и, да, же и ... и, ... еще» ... ... ... йеме ... ... қолданылатындығын айта келе, азу сөзiн жалғаулық
шылау деп ... ... ... ... ...... жатқызады[15,б.148].Ал А.Кононов өзiнiң «Грамматика
языка тюркских рунических памятников 7-9 вв.»деген еңбегiнде ... ... ... уду, та, артуқы сөздерiн алып, оларды iштей ыңғайластық
жалғаулықтар және талғаулық жалғаулықтар деп ... ... ... ... уду ... та, ... йана ... қатысты ой –
пiкiрiмiздi бiлдiре кетейiк.А.Кононовта «артуқы/артуқ» «Большой, больше» -
ы афф.принадлежности «еще, кроме ... Қырқ ... йетi йолы ...
Сорок да еще семь раз ходили они в поход – деп берiлген[20,б.200].Бiздiң ше
артуқы сөзiн шылаулар ... ... ... келiскенмен, жалғаулықты
шылау түрiне жатқызғаны дұрыс емес. Себебi түркологияда ... ... ... келулерi сияқты немесе санаулық атауының айтылуы жөнiнде
өзiндiк ... мен ... ... айтылған мәлiметтер
баршылық.Мәселен, М.Томанов: «Көне түркi тiлiнде ... ... да ... ... ... ... сөз, оған ... артуқ сөзi, сонан
соң қажеттi бiрлiк айтылған.Мысалы: Қырқ артуқ жетi (47), отуз ... ... отуз ... бiр (31) т.б. ... ... ... тәрiздi сан –
мөлшерлiк сөз тiркестерi осындай ... iзi» ... ... ... ... ... ... баянында»
санаудың басқа түрi берiледi. Мысалы: көз ... (3), қос қол кем ауыз ... кем ауыз (40), қос кел есе кез ... (10 х 4 =40), қос қол есе ... ... ... көз ... (10 х 4 +3=43) т.б. болып келедi.Бұдан
байқайтынымыз сандық ... беру үшiн ... ... ... ... – грамматикалық мағынасымен қоса байланыстырушылық қызметiн
атқарады.
С.Маловтың еңбегiнде мұндай ... түрi ... сары ... ... сөз етiледi. Осындай деректерге сүйене отырып, «Қырқ артуқы
йетi йолы сүлемiс» - деген сөйлемдегi артуқы сөзiн шылау сөз ... ... сан есiм ... ... ... формант немесе күрделi
сан есiм жсау жолындағы мөлшер мәнiндегi шылау сөз болады. Сонда бұл ... жетi ... ... ... ... - ... аударылуы керек едi.
Дегенмен ғалым шылау екенiн аңғарып ... атап ... ... сөзi ... ескерткiштерiнiң iшiнде көбiне Бiлге қағанда кездеседi. Мысалы: Отуз
артуқы үч йашыма уқ ертi – Отыздан ... үш ... хан ... ... «отыз үш жасымда қаған болдым» деп берсе де түсiнiктi. Аталмыш
тұлға бұдан басқа сөйлемде шылаулық қызметте ... ... ... ... түмен артуқы йетi бiң сүг iлкi күн өлүртiм – ... атты ... ... артық жетi мың әскерiн алғашқы күнде өлтiрдiм. Осы ... он жетi ... ... атты ... ... ... өлтiрдiм» деп
берсе де, артуқ сөзi шығыс септiктi сөздермен тiркесiп келедi. Көне түркi
тiлiнде артуқ сөзi ... ... ... ... ... ... күмән келтiрмес үшiн тағы бiр мысал келтiре ... ... ... йүз артуғ оқун урты – Қарауына, сауытына жүзден артық
оқ тидi. Жалпы артуқ (артық ) сөзi ... ... ... ... шығыс
септiктi меңгеретiн септеулiк шылау қызметiн ... ... көне ... ... ... ... ... тұлғасын жалғаулыққа емес,
шығыс септiктi меңгеретiн септеулiк шылаулар қатарына қосуымыз керек.
Ал та сөзiне келетiн болсақ, көне ... ... бұл ... тек
демеулiк шылау ретiнде ғана қызмет атқарған. Мұны тiлдiң теориясына жүгiну
арқылы тұжырымдадық. Қазақ тiл бiлiмiнде ... ... ... ... ... ... ... өзара бiр-бiрiмен ыңғайласатын екi
сөздiң немесе сөз ... ... ... я ... құрамындағы жеке сөйлемдердiң байланысуына, жалғасуына
дәнекер болып, қызмет етедi ... ].Осы ... алып ... ... ... ... ... болады. Түркологияда та/де-лердiң
алғаш жалғаулық шылау қызметiнде болмағанды сөз ... ... ... ...... ... «Вариант та как союз в
древнетюркских ... пока не ... ... выше фонетические
развитие союза произошло в более позднее ...... 11в. ... ... из ... ... ... [29,б.512].
Көне түркi руникалық жазба ескерткiштер тiлiнде ... ... ... ... күшейткіш демеуліктердің тек қана ... ... ... Олар жалғаулық шылау сипатында көрінбейді. ... ... ... ... өзі өте ... кездессе, сол дәуірде
тілдік қолданысқа орай жаңа да ... ... тән ... ... ... ... ішінде тек Күлтегін үлкен жазуында ғана
ұшырасады. Олардың білдіретін грамматикалық мағыцналарын мысалдар ... ... ... ... ... Осыған қатысты көне түркі
тіліндегі йеме сөзі нақты та/де демеулік шылауының қызметінде көріне ... ... йеме ... ол ...... да дағдаруда депті. Біз йеме
сүледіміс – Біз де ... Осы ... ... ... ... ... Бітіг жазуы мен Тонйұқық және Мойын – Чор ескерткіштерінде
кездесетін ұдұ тұлғасы туралы септеулік ... ... ... ... де, ... бұны жалғаулық шылаулар қатарына қосу себебі неде?
Мысалы: Ілтеріс қаған қазғанмасар ұдұ бен өзүм ... ... ... да, ұдұ ... также мағынасында береді. Аудармасы былай: «Если бы
Эльтериш ... не ... ... и я ... не ... Ал С.Маловтың аудармасында оның ... ... ... ... ұдұ сөзі ... ... мағынасында көріне
алмаған. Біздіңше, бұл сөз сөйлемдегі ... ... ... ... сөз ... ... ... жалғаулықтарды зерттеген
ғалым Р.Әміров алтай тілі грамматикасы мен М.Терентьевтің ... ... ... жоқ, ... ...... тізіледі» және
П.Мелиоранскийдің көне тілде жалғаулықтар өте аз кездеседі деген пікірлерін
айта келіп, руникалық жазбаларында жалғаулықтардың барын, олардың басқа ... ... ... және талғаулықты мағынаны білдіретін «азу»
сөзінің әрі жалғаулық, әрі сұраулық демеуліктің қызметін атқаратындығын ... оның ... тува ... ... де айта ... көне түркі руникалық жазба ескерткіштер тіліндегі йеме, азу
сияқты сөздерді жалғаулықты шылаулар деп, ... ... ... ... ... ... категория дәрежесінде алып қарастырады.
Сөйлем құрамындағы сөздерді байланыстыруда ... ... ... екі түрі ... ... бірі – ... тең ... сөйлемдерді байланыстырып, солардың арасындағы грамматикалық
қатынастарды білдіретін сөздерді жалғаулық шылаулар ... ... ... ... ... – бір ... ... шығып, екі сөзге, екі
сөйлемге бірдей мағына ... ... ... ...... ... сөздер. Бұлардың ескеретін жері сөз тіркесін
құраудан гөрі байланыстырушылық қасиеті басым ... ... тіл ... ... даму эволюциясында біртіндеп ... ... ... ... ... грамматикалық мағынаны
иеленген жаңа мағынадағы сөздер екндігі айтылады. Жалпы олардың қалыптасуы
да өзге ... ... ... жағынан дерексізденуі,
лексикалық дербес ұғымнан жалпы категориялық дәрежесіне жетуі өте баяу және
бірте-бірте даму ... ... ... Ал ... ... ... ... көне түркі тілінде жаңа да ізін ... ... да көне ... ... жеке ... сөздер болып
толық көріне алмайды. Дегенмен көне түркі руникалық жазба ... йеме және азу ... ... ... тіліндегі және мен әлде
мағыасындағы жалғаулықты ... ... ... ... ... ... грамматикалық мағыналары жағынан салыстырып ... ... ... ...... зерттеулерінде
йеме, тақы, йана сөздерінің мағыналарын бір дәрежеде алып ... ... тақы мен йана ... көне ... ... ... сөз табымен
мағынасында қызмет еткен. Ескерткіштер тілінде бірде ... ... ... көрінбейді. Мысалы: Елін йана бертіміз – Елін тағы бердік немесе
елін қайта бердік. Кідізіг субқа суқмыш тақы ур ... ба дер – ... ... тағы ұр ... ма дер. Таным түші тақы түкемескен – Танылған
түсі тағы аяқталмаған. Табғачқа йана ...... ... ... ... ... әр уақытта тақы мен йана сөздері бірінің
орнына бірі жүре ... Олар көне ... ... етістіктердің
алдында келіп іс әрекетті пысықтап тұрады.
Сонымен аталмыш сөздер көне ... ... ... ... ... ... бір ... кезеңдерінде біртіндеп барып синтаксистік
қатынаста грамматикалық мағыналары кеңейіп, сол формаларында шылау ... ... ... ... деп ... келген йеме, тақы, та,
артуқы, азу сөздерінің ішінен тек азу сөзі ... ... ... сөз де, йеме ... мағынадағы немесе жаңа да шылаулық қасиетке
бейімделе бастаған жалғаулықты шылау сөздер болып саналады. Енді сол ... ... ... көне руникалық жазба тіліндегі азу ... ... ... әлде ... ... ... мағынасында қолданылған.
Ескерткіштердің ішінде тек Күлтегін кіші ... ғана ... ... ... ... Азу бу сабымда ігід бар ғу - Әлде бұл ... бар ма ? Азу ... ... сөйлемнің басында келіп, ойға
қатысты іс-әрекеттің шындығына ... ... ... ... ... ... ... атқарған. Қазақ тілінін грамматикасында азу
шылауының мағынасындағы әлде сөзі араб ... ... ... ... бар.
Аталмыш тұлға бастапқы да сұраулық мағынадағы демеуліктер қатарында болып,
кейіннен әбден зерттелгеннен кейін ... ... ... ... сөз етіледі.Басқа тілдермен салыстырып ... ... ... ... көне түркі руникалық жазба ескерткіштер тіліндегідей
сол формада және сол мағынасында қолданылатындығы анықталды. Мысалы:
Тофалар тілі: азы чү ләән ? азы аьт ... азы инәк поон – что это ... ли ... то ли ... ?. азы алыр мен баан , азы ... мен баан ? – ... мне, или не ... тілі:Даарта мен қызылче азы Абаканче чоруур мен – Завтра я ... ... или ... ... ... ... мал бе азы хараган ... мен – В поле что- то ... не ... скот или
караганник?
Йеме: Йеме сөзі көне түркі тілінде әртүрлі ... ... ... ... Күн ... түн демей желіп барды. Бұл ... ... түн де ... ... ... күн және түн де желіп бардық деп те аударуға
болады. Шындығында, йеме сөзі ... ... ... ... ... ... ... ескеретін болсақ, онда дыбыс
алмасулары (адақ-айақ-азақ) кездесіп ... ... ... ... бір ... формалар екендігін көруге болады. Осы көне ... ... ... және жалғаулықты шылау жасалынған деген пікір
де жоқ емес. Біз бұлардың жасалу, шығу тектеріне жеке ... ... ... оның ... лексика – грамматикалық сипатын
анықтау. Сонымен көне түркі руникалық жазба ескерткіштер тілінен мысалдар
келтіріп, ... ары ... ... ... Түн йеме ... ерті – Түні бойы ұйқым келмеген еді. Бұл сөйлемде йеме – ні демей
деп аударуға ... ... йеме ... ... ... ... шылау бойы сөзімен сәйкес сәйкес келеді немесе көне түркі тілінің
заңдылығымен қарастырғанда, «түнде де ұйқым келмеген еді» деп ... Көне ... ... ... бойы ... ... қоды
тұлғалы шылау сөзі бар. Бұл бірақ нақты дәлел емес, өйткені қоды сөзі ... өзен ... ... қана ... Мезгілдік атаулармен
(түн,кеш,түс т.б.) тіркесіп ... ... ... Сол ... ... ... сөзі ... та/те (да,де), демей, және сияқты әр ... ... ... Бұл ... ... ... ... өзгешеліктер емес йеме шылауының Орхон – Енисе ескерткіштер
тіліндегі контекстік мағынаға, одан ... ... ... ... ... келеді. Яғни аталмыш единица контекстік мағынада бірде
септеулік, ... ... ... ... ... Енді бір ... айналу қасиетін байқатады. Мысалы: Ел йеме будун йеме ... – Ел және ... та жоқ ... ... йеме сөзі ... шылау түріне толық өте қоймағанмен,
кейбір контексте жалғаулықты шылау мәнін ... ... ... ... ... ... қалыптасуына байланысты
өзіндік бөлу жолдарын көрсетеді:
1. Постопозитивная частица, присоединяясь к глаголу или к ... ... ... не имея еще ... ... ;
2. ... ... значение присохранении еще усилительного
значения ;
3. Союзное значение, приобретая разнообразные оттенки становится
ведущим[38,б.216].Н.Гаджиеваның бұл ... ... ... ... ... даму жолдары мен қалыптасуына байланысты айтылса
керек. Көне ... ... ... тіліндегі йеме тұлғасын осы айтылған
тұжырым бойынша ... ... онда ... ... еще ... значения» деген екінші негізін құптаймыз.
Шындығында, йеме жалғаулықты ... ... ... ... ... ... ... жазбаларда жалғаулықты шылау ... ... ... өте ... ... 5-8 ... ... жалғаулықты шылау мағынасында азу сөзі
және енді ғана жалғаулықты шылау қызметінде көріне бастаған йеме сөзі бары
анықталды. Жалпы көне ... ... ... ... ... ... құрамы мен қолданылуы жағынан қазіргі қазақ
тіліндегідей ... ... ... ... ... де ... барысы белсенді емес.
3 КӨНЕ ТҮРКІ ТІЛІНДЕГІ ШЫЛАУЛАРДЫҢ ...... ... ... ... сияқты синтаксистiң құрылысы да заман өткен
сайын бiрден – ... ... ... ... отырады. Бiрақ тiлдiң бұл
құрылысы басқа салаларға қарағанда құбылмалы емес. ... ... ... ... отырады. Ал тiл фактiлерi оның ұзық жасайтын тұрақты
грамматикалық сала екендiгiн байқатады.
Тiлiмiзде бiраз сөздер сөзге ... ... ... үшiн ... амал ретiнде қызмет атқарады.Олардың өздерiне тән лексика –
грамматикалық мағыналары бар. Олар тiлдiң бүкiл даму ... ... ... ... бастапқы лексикалық мағыналары бiрте – бiрте әр ... ... ... ... әр ... грамматикалық мағыналарды
иеленiп қалыптасқан. Шылаулардың лексика – грамматикалық ... ... ... ... сөз ... ... отырады. Жалпы
шылаулардың грамматикалық мағыналары лексикалық мағыналарына ... ... ...... және ... ... ... қызметтерi өзiндiк ерекшелiктерiмен әр түрлi дәрежеде көрiнедi.
Олардың ... сөз бен ... ... ... байланыстарды
айқындаса, кейбiреулерi жеке сөздер мен сөз тiркестерiн не болмаса ... ... үшiн я ... реңк беру үшiн және тағы басқа мқсаттар
үшiн ... ... ... кездесетiн көптеген шылау сөздер қазiргi тiлiмiзде
өздерiнiң грамматикалық ... ... ... ... ... мен ... ... тек фонетикалық
өзгерiстерге ұшыраған.Ал қазақ тiлiндегi тұлғалық ... ... ... орнына сол мағынадағы ... ... бар. ... ... ... ... ... жоқ формалары ... ... ... қоды ... ... ... ... бойы тұлғалы
шылау атқарады. Азу тұлғалы шылаудың орнына әлде формасындағы ... ...... ... ... ... шылау сөздердiң
синтаксистiк қатынаста ... ... ... сөз ... ... ... ... синтаксистiк дәрежелерiнiң алғашқы сатысы болып
есептелiнетiн бөлшек – сөз ... ... ... ... ең
алдымен жеке сөздердiң тiркесiнен байқалады. Ал жеке ... ... ... болу үшiн бiр – ... ... ... ... ... үйлесiмдiлiгi ғана оларды ... ... Көне ... ... ... ... ... сөз
тiркесiнде лексика – грамматикалық мағынасы болады. Бұндағы ... ... жеке ... мен ... сөздердiң өзара байланысы, сөйлемдегi
сөздердiң аралық ... және ... жеке ... ... айтылуы
тәрiздес мәселелер төңiрегiнде қарастырылады деп ұғынуымыз ... ... ... ... ... амал – ... ... асады. Соның нәтижесiнде өздерi тiркескен сөзiне әр түрлi
грамматикалықт мағына туғызып сөйлем ... ... ... ... ... ... үндесе келедi. Шылау сөздер өзi ... ... ... байланыстырып қана қоймай, сонымен бiрге оған қосымша
грамматтикалық мағына реңктер ... ... ... Бұл ... – Каменский: «Грамматическое значение следует рассматривать в
связи с функцией слова в акте речи.Каждая группа значении ... ... в ... лексическое значение даст материал для мыслительного
процесса, а грамматическое значение ... его» деп ... ... аша ... Көне түркi руникалық жазба тiлiндегi шылау
сөздерден бұндай ... ... ... ... қапығқа тегi
сүледiм – Темiр қақпаға дейiн соғыстым. Бұл жерде ... ... ... ... алып ... ... тiлiмiздегi
нормаларға сәйкес.Соның iшiнде тегi септеулiк шылау тiркесi арқылы жалпы
шылау ... ... ... ... үшiн ... ... ... талдап, түсiнiктеме берелiк. Сонымен бiрiншiден, «қапығқа тегi»
тiркесi – есiм сөз бен ... ... ... ... ... ... зат есiм ... тiркесiп келiп, iс - әрекеттiң
таралатынын, жететiн шегiн ... ... ... сөзбен бiрге
келiп, сөйлем мүшесi қызметiн атқарады. Төртiншiден, меңгерiле ... ... ... ... ... соғысытым деген сөйлемдi, Темiр қақпаға
соғыстым деп тегi шылауынсыз ... ... ... ... ... едi. Мұндағы ерекшелiк қақпаға деген сөздi емес, екi
компонент аралығындағы ... ... ... болып
отыр.
Қазiргi қазақ тiлiнде барыс септiктi меңгертетiн шылау сөз тек ... ғана ... тiптi ... ... ... мен ... шылауцының бiр –
бiрiне мағыналық реңк жағынан айырмашылығы болады. Сол себептен ... ... да, ... сөз ... да ерекшеленетiн
қасиеттерiнiң бiрi – ... ... ...... ... Мен үй ... деген қосымшасыз тұрған сөйлемдi алсақ,
объектiлiгiне байланысты мен үйге ... мен ... ... ... мен ... келдiм, мен үймен келдiм деген сияқты әр түрлi
грамматикалық ... ... ... ... ... тиянақтауға,
үйлестiруге болады. Ал шылауларда олай емес. Олардың қызметiн ... ... ... ... өзi бiрiнiң орнына бiрi жүре бермейдi.Мысалы: Мен
үй үшiн келдiм. Мен үй арқылы келдiм ... ... үшiн, ... шылаулардың орнына басқа шылау сөздер жүрмейдi. Шылаулар сөз
құрамында ... ... ... ... ... ... ... синтаксисiнiң маңыздылығын танытады.
Әрбiр шылау лексемасы сөз бен сөз ... ғана ... ... өзi ... сөзiне ғана қатысты болып келмейдi. Жалпы сөйлемнiң
қандай түрi ... ... ... ... ... ... дейiн соғыстым» деп дейiн шылауымен келген уақытында ғана
айналасындағы ... ... ... ... ... ... бiр
мақсаттағы сөйлем құруда өз дәрежесiне қатынаса алады.Мұндай көрiнiс ... мен ... ... ... және мағыналық жақтарынан тығыз
байланысқа түсуiнiң нәтижесiнен туындайды.Мағыналық ... ... ... ... ... ... ... алатын дұрыс грамматикалық
байланыстың болуы қажет. Контекстiк мағыналық ... ... ... ... сөздер арасындағы шылаулардың мағына қиюласуы мен ... ... ... ... ... жеке ... арасын байланыстыруда ерекше қызмет
атақарады. Бұндай ерекшелiктi шылаулар арқылы әр ... ... ... ... ... Ал ... қатынас –
сөйлем бойына тән қасиет. Шылау сөздер осындай ерекшелiктердiң ... ... ... ... ... ... ... мен сөйлемдер
арасын байланыстырудағы өрiсiнiң кеңдiгi олардың ... тән ... ... жатады.Шылау сөздердiң грамматикалық жүйеде ... оның өзге де ... ... ... синтаксистiк қатынаста ғана
жүзеге аспақ. Олар сөз ... ... ... сөйлем құрауға
қатысатындығы және құрмалас сөйлем түрлерiнiң ... ... әр ... ... ... ... есебiнде саналады. Олардың
құрылымдық сипатының өзi көпшiлiк жағдайда ондағы ... ... және ... ... негiзделедi. Сөздiң басқа бiр
сөзбен тiркесiп, белгiлi бiр күрделi номинативтiк ... ие ... ... оның ...... ... туындайды. Сөз тiркесiн
ұзақ дәуiрдi басынан кешiрген семантикалық және ... ... бiр ... ... ... ғана ... ... тiркестерiнiң даму барысында
тiркес құрау ... ... ... ... ... ... ... Негiзiнен «сөз тiркестерi тұрғысынан алып ... ... жаңа ... ... бар ... ... пайда
болатындығына көз жеткiзiледi. Сол ... ... ... ... ... деген ғалымдардың пiкiрiн басшылыққа алған жөн .
Сөйтiп қазiргi қазақ тiлiндегi шылаулардың ... ... ... ... тiркесiп келуiн Орхон – Енисей жазба ескерткiштер тiлiндегiсiмен
байланыстырамыз. Олар сөз тiркесi ... ғана ... ... ... бойынша салыстырмалы түрде зерттелiнетiн болады. Сөз тiркесi
аспектiсiнде ... ... ... ... байланысы, сөйлем
мүшелерiне қатысы анықталынады. Жалпы көне ескерткiштер тiлiндегi шылау
сөздер ... ... ... ... үшiн ... мағынасы мен мәтiн
мазмұны шеңберiнде алып қарастырамыз. Себебi жатыс, барыс, ... ... ... бiрi ... Көне ... ... септiк
парадигмада қазақ тiлiндегiдей қалыптасқан жүйелiк жоқ. Мысалы ... ... ... ... ... ... ... талдауымызда
«қонғаннан кейiн» шылаулы тiркес етiстiктiң есiмше ... ... ... септiктi етiс тiркес екендiгi көрсетiледi. Содан соң ... ... ... ... ... кейiн шылауы тiркесiп, белгiлi бiр
фактiнiң соңынан болатын мекендiк немесе мезгiлдiк ұғымды ... ... ... ... ... ... мүшелерiне қатысы да
бiршама анықталынды. ... ... ... ... ... бар ... ... барлық сөйлем мүшелерiнiң қызметiн атқаруға қатысқан. Соның
iшiнде пысықтауыш, анықтауыш және баяндауыштық ... ... ... ... ... ... сөздермен тiркесiп
келгенде нақтыланады» деуi негiзгi критерии. Ғалым шылаулар тiркеске ... ... ... мағыналар жамап, сол тiркестi сөзбен бiрге ... ... ... сөз ... ... ... ... мүшелерiне қатысын қарапайым мысалдар арқылы
берелiк. Мысалы:Йағру қодуқта кiсре арығ бiлiг анта өйүр ...... ... ... ... ... ... үйренген едiк.Синтаксистiк амал
– тәсiл бойынша сұрақ қою ... ... ... ... ... ... атқаратындығын анықтаймыз. Қашан үйренген едiк? Жақын қонғаннан
кейiн – мезгiл – мекен ... ... ... ... Анта кiсре iнiсi
ечүсiнтег қылыңмадуқ ерiнч – Содан кейiн iнiсi ... бола ... ... ... – бұл тiркес мезгiл ... ... ... ... Соңа ... сүңүсдiмiз – Қағанымен ... Соңа ... ... шайқастық?- қағанымен бiрге – есiм негiздi тiркес, сын –
қимыл ... ... ... ... осындай сипатта шылау сөздердiң
сөйлем мүшелерiне қатысы ... ... Тағы бiр айта ... ... ... жай ... және құрмалас сөйлем тұрғысынан да
сипатталады. Мәселен, тегi, үчүн ... ... жай ... ... ... ... қолданылуынан түсiнiк берелiк: Бiр кiсi йаңылысар,
оғушы бодуны бiсүкiне тегi қыдмыз ермiс – Бiр кiсi егер ... ... ... ... қалмас едi. Бұл сөйлем – шартты бағыныңқылы
сабақтас құрмалас сөйлем. Тегi септеулiгi басыңқы сөйлемде ... ... ... шарттылық мағынасымен тығыз байланыста болады.
Басыңқы сөйлемдегi тiркескен сөзiне ... ... ... бiлдiре
отырып, шартты бағыныңқы сөйлемнiң себептiк мағынасы мен ұштасып ... ... ... ... сөйлем құрамында келiп, әр түрлi қатынасқа
байланысты бiр ғана компоненттiң құрамында қалмай, екiншi ... ... ... Жай сөйлемдердi құрмаластыруда да шылаулардың ... ... ... ... Олар ... ... салалас түрiн жасауға
да, сабақтас түрiн жасауға да қатынасады. Дегенмен ... ... ... ... ... сөйлем жасауға қатынаса алмайды.
Негiзiнен құрмалас сөйлем жасауға қатынасатын шылаулар екi ... ... ... салалас құрмалас сөйлем құрамында келетiн жалғаулық ... ... Өгүм ... ... ... ... келүңүнiм,
кунчуйларым бунчайеме тiрiгi күң болтачы ертi – Шешем өгей қатынға ... ... ... ... ... және тiрi күң болар едiңдер.
Ал жай сөйлемдердi сабақтастыра құрмаластыруға қатынасатын ...... ... сөйлемдердi бiр – бiрiмен сабақтастыра
құрмаластыру ... ... ... ... ... ... болып тұрған етiстiк сөзбен тiркесiп, қабыса байланысып,
грамматикалық мағынасын ... ... ... күч ... үчүн, қаңым
қаған сүсi бөрiтег ермiс, йағысы қонтег ермiс – ... ... үшiн, ... ... ... едi, ... қойдай едi.
Келесi бiр мәселе сөйлемнiң бiрыңғай мүшелерiне қатысты болмақ. Орхон
– Енисей жазба ескерткiштер тiлiнде шылаулардың ... ... ... көп ... ... ... бар: Бод йеме бодун
йеме кiсi йеме iдi йоқ ертечi ертi – Ел және ... да жан және иесi ... едi. ... ... түзсiз үчүн, табғач бодун теблiгiн күрлiг үчүн,
армақчасын үчүн, iнiм ечүлi кiңшүртүкiн үчүн беглi ... ... турк ... ... iлiн ычғыну ыдмыс – Бектерi халқының түзу ... ... ... ... илағаны үшiн, өтiрiгiне көнгендiгi үшiн,
iнiлi – ағалы дауласқаны үшiн, ... ... ... үшiн ... халқы
елдiгiнен айырылды. Руникалық жазбаларда бұдан да басқа тегi, кiсре, ру,
бiрле сияқты шылаулар бiрыңғай мүшелер ... ... ... көне ... ... ... ... түрлерiне
сипаттама берелiк. Байланыс түрлерiн анықтау үшiн де ... ... ... ... ... ... ... көне түркi ескерткiштер
тiлiндегi септiк жалғаулары бiрiнiң орнынан бiрi қызмет атқарып, тұрақсыз
болып келетiндiктерi бар.Сонымен ... ... ... ... ... Анта ... ... йарылқаду құтым бар үчүн, үлүгiм бар үчүн
өлтечi бодунығ тiрiгрү iгiтiм – ... ... ... ... бағым бар
үшiн, үлесiм бар үшiн ... ... ... көтердiм. Осы сөйлемнiң
iшiнде екi шылаулы тiркес бар.Оңың бiрi «содан кейiн», екiншiсi - «үлесiм
бар үшiн, ... бар ... ... Кесре/ кейiн септеулiк шылау
синтетикалық тәсiл арқылы шығыс септiктi есiм сөзбен тiркесiп ... ... ... түрi ... ... ... ... септеулiгi
аналитикалық тәсiл немесе орын тәртiбi арқылы тiркескендiктен, ... ... ... ... ... артуқ, тапа, кесре, ру/рү,
аша, тегi, ұдұ ... ... ... арқылы байланысады.Сол сияқты
шылаулардың ендi бiрi: жанасу, қабысу, матасу ... ... ... ... ... яғни ... оның түрлерi, сөйлем мүшелерi, сөйлем және оның түрлерi, олардың
бiр – ... ... ... көне ... ... ... дәлелдi болу үшiн көне түркi тiлiндегi шылау синтаксисiн
«үчүн» және «сайу» ... ... ... көрелiк: Антағынын үчүн
iгiдмiш, қағанының сабын алматын йер сайу бардығ, қоп анта ... ... ... үшiн ... ... қағанның сөзiн қабылдамай, әр жер сайын барып,
сол жерде көп алқындық, аздық.Осы сөйлемдi алып қарайтын ... ... ... ... ... «үчүн» және «сайын» деген септеулiк
шылау ... бар. Сайу ... атау ... зат есiм ... сөзiмен
тiркесiп келген. Бiрiншiден, йер сөзiмен тiркесiп келгенде ... ... ... ... де, ... ... ... формалы етiстiк
сөзiне iстiң тиянақтылығын және мезгiлдiк мағынасын бiлдiредi. Екiншiден,
йер сайу есiм ... ... ... ... ... ... ... сөзiмен бiрге амал пысықтауыштық қатынастығы ... ... ... ... ... үйлеседi. Бесiншiден,
қабыса байланысады. Сол сияқты үчүн сөзi де iлiк ... ... ... ... ... ... мәнiн бiлдiредi. «Антағынын үчүн»
тiркесi есiм негiздi тiркес түрi. Сөйлем iшiнде ... ... ... ... не ... ... ... жауап берiп, матаса байланысып,
пысықтауыштық қызмет атқарады. Ендi қазiргi қазақ тiлiнде шылау ... рөлi ... ... келетiн болсақ, оны да осы үчүн септеулiк
шылауы арқылы көрсетемiз. Шылау ... ... ... барысы
тiлдегi сөздердi тiркестiру қабiлеттiлiгiнен байқалып отырады дедiк. Үшiн
шылауы ... ... өзi ... ... ... мынандай: негiзiнен,
атау септiктi зат есiм, сан есiм, ... ... ... ... үшiн, отан үшiн, ана үшiн, бес ... ... жалғауының I-II-III-
жақ формасынан кейiн тiркесiп келедi (баласы үшiн, балаң үшiн, ... ... үшiн, ... ... етiстiктiң –мас/-мес,-у формалы қимыл
атауларымен және ... ... ... ... ... үшiн, өлу үшiн, ... үшiн, ... үшiн). Бұлардың
бiрiне сеьеп – ... ... ... ... болымсыз есiмшелерге
тiркескенде мақсаттық мағынаны бiлдiредi. Орхон – Енисей ... ... ... ... сөз ... iлiк ... басқа табыс, жатыс,
құралдық септiктегi есiм негiздi сөздер мен етiс негiздi тiркестерi бар:
Аны үчүн, ... ... ... үчүн және ... ... тiркесiп
келуi бiрмедiк үчүн, түзсiз үчүн тағы ... осы ... ... ... бар. ... ... ... салыстырғанда айырмашылықтары жоқ емес.
Жалпы қорыта айтқанда көне ... ... ... ... шылаулар синтаксисіне осындай сипатта зерттеу ... ... көне ... тіліндегі шылау сөздердің сөз
аралығындағы грамматикалық мағыналарын көрсетіп, ... ... ... ... ... қажетті деректерге байланысты тува, тофалар, якут
тілдерімен де ... ... Енді көне ... ... ... ... ... сөздердің синтаксистік қасиетіне жеке – жеке
тоқталамыз.
Кісре:Кісре/кесре сөзі сөйлемнің барлығында ... ... ... бір іс - ... ... ... мезгілдік ұғымды білдіру
үшін қызмт атқарады. Руникалық жазбаларында кісре сөзімен мағыналас болып
келетін кідін,өтрү,ұдұ ... ... ... шылау мағынасы
басқа контекстік мағынада үстеу сөз табының ... ... ... ... ... ... қызметін алып қараймыз.Мысалы:
Көне түркі тілі: Селеңе кідін йылуын қол біртін ... Шып ... ... ...... ... йылуын қолдан Шып басына дейін
шеріптер қойдым. Орхон – Енисей ... ... ... ... ... аз ... шығыс септікті зат есім сөз бен ... іс – ... ... болатын мекендік не мезгілдік мағынаны
білдіріп, ойды тиянақтауға қатысады: ... өтрү ... ... ... ебін ... ... ебіме түсміс(МЧ.9) – Содан соң ... ... ... үйін ... ... ... келдім.Бесінч ай ұдұ келті(МЧ.15) –
Бесінші айдан соң келді. » ... өтрү сөзі ... бас ... ... ... ... ... де, мезгілдік мағынаны білдіреді.Ұдұ
сөзінің тек сөйлемнің соңында келгендігі ... ... ... мен
беретін мағынасы кісре/кесре – мен бірдей. Аталмыш ... ... ... ... кейін, соң мағынасындағы шылау сөздерімен
салыстыралық. ... ... ... ... ... ... ... жағынан айырмашылқтары бар. Кісре шылауының мағынасындағы
соң формасы етістіктің есімше және тұйық ... ... ... келе ... ... шылауы тікелей есімше формасымен тіркеспей ,
шығыс септігі жалғауын қабылдағаннан кейін ғана ... ... ... қазіргі түркі тілдеріне де ортақ. Мысалы:
Қазақ тілі: Іңірде соққан жел аспанды тазартып болған ... ... ... ... Бұл ... көне ... тіліндегі «кісре» шылауы
мағынасында жұмсалған «соң» ...... ... ... ... ... ... құрмалас сөйлемнің бағыныңқы, басыңқы
компоненттері аралығында байланыстырушылық қызметңін атқарады. Үшіншіден,
тіркескен ... ... сын – ... пысықтауыштық қызметін атқарады. Ал
кісре мағынасындағы кейін тқұлғалы септеулік шылау сөз есімше ... ... ... тек ... ... ... кейн ғана
тіркесетін болдаы: Рахмет қоштасып кеткеннен кейін, ... ... ... ... ... болғаннан кейін Итбай ауыз ... Бұл ... ... сөйлемде кейін шылауы іс - әрекеттің
шегін ... ... ... бір мезетте лап етіп жанған жарық мені селк
еткізді. (Ә.Т.) Біраз жүргеннен ... ... жуан ... Мен ... ғой, ... - деді,. (С.Мұратбеков) ... ... ... етіс ... ... ... ... болып тіркеспейді. Көне түркі
тілінде бұл ерекшелік кісре, ... ... ұдұ ... аралығында
қалыптасқан. Е.Ағманов кісре/кідін шылау сөздердің орнына түркі тілінде аса
жиі қолданыс ... ... ... де кейін, соң мағынасында қызмет
атқарғандығын мынандай ... ... «Бу ... баса – бұл ... ; ... ... баса ақын ... (теф) – олардан соң ... ... ... ... ... ... кісре шылау
мағынасындағы баса сөзі де , шығыс септікті сөздерді меңгеріп, мезгілдік
және қимылдық мағыналар ... ... ... ... ... түркі тілдерінің бірі қарақалпақ тілінде аталмыш шылау
сөздер қазіргі қазақ ... ... ... тілі: Қасқыр малды тавусқан соң, юйге келип үлыйду.Сонуң
соң шомыласың деди. Сонан ... ... ... мен экинши жолға кетеди. Кеш
болғаннан кейин ол қарры ёзюниң ... ... ... ... Топланты башладиктан сонра 10 дакина гечти. Дендүктен
сонра йемек йейеджеғиз.
Сонымен көне ... ... ... ... ... мағынасындағы
кісре (кідін, өтрұ, ұдұ) септеулік шылау сөзі тіркескен сөздерді мезгілдік,
мекендік, сын – қимыл грамматикалық – ... ... Тапа сөзі – ... септікті меңгеретін таман, ... ... ...... ... бұл сөз де ... ... шылау қызметінде болады. Біз тек оның ... ... ... алып қарасырамыз. Шылау мағынасындағы қызметі ... ... ... ... ... ... ... тілі: Тапғач тапа сүледім, тапа сүңіштім ... ... ... ... ... ... Ал ... шылау қызметінде жұмсалады: Анча барс йылқа чік йорыдым (МЧ.19)
– Бұдан соң (иеленіп) барыс жылы ... ... ... Кеңерес тапа барды
(КТү.39) – Кеңереске таман (қарай) барды.Ол ... ... тапа ... ... ... ... кече ... (КТү.36) – Сол жылы Түргешке қарай Алтын
тауынан өтіп, Ертіс өзенін кешіп өттік. Қарлұғ тапа тезіп кірті ... ... ... ... ... ... зат есім ... тіркесіп келіп,
объектілік бағыт – бағдар мағынасын білдіреді және ... ... ... ... іс - ... кеңістікте өтетіндігін меңзейді. Тапа шылауы
11-12 ғасыр жазбаларында тапа/таба түрінде кездеседі: Менің таба ...... ... ... ... ... (МҚ.) – Сол ... жаққа
қарай. Бір күн бу оғлан өз еві таба барур эрді (Тев) – Бір күні бала ... ... ... еді. ... Дәл осындай көрініс ... – ат ... да ... ... ... ... қарсылық мәндегісін
қоспағанада, ескерткіштер тілінде бағыттық, мекендік мағынасын тіркескен
есім сөздеріне үстемелеп отырған. Енді ... ... ... тапа
шылауымен тұлғалас, мағыналас сөздердің синтаксистік қызметіне ... ... ... ... ығына таман шалқая отырып, иығы мен басын
жүкке сүйеп ... ... Бері ... келіңіздер жолдастар деді ол.
(А.Бек.Арпалыс)
Түрік тілі: Гидтилер кенан тапа.
Түрікмен тілі: Ол ... ... дуру ... , кенбесине
тарап уграды.
Шор тілі: Мен каяга тебе аттым .
Қарақалпақ тілі: Тюске таман шомылып келейик – деп ... ... ... ... кетти.
Қазақ тілінде де дәл осындай формада беріліп, барыс септкті есім
сқздермен ... ... бір ... және ... ... білдіреді.
Орхон – Енисей жазбаларындағы тапа шылауы тек зат есім сөздермен
тіркесіп келсе, қазіргі ... ... зат ... ... атауларына (түске
таман, кешке таман), көмекші ... ... ... ... ... (оған таман, бізге таман) және үстеу (жоғары таман, ... ... ... келеді де әр ... ... ... ... тұлға сөйлем мүшелі қызметі жағынан өзгеріске ұшыраған
жоқ. Көне түркі тілінде де, қазіргі қазақ тілінде де ... ... ... ... ... ... Білге қаған ескерткішінің 14-ші
жолында таман тұлғалы сөз кездеседі. Бірақ оның ... ... ... ... сол ... ... ... нақты шылау деп көрсету қиын және
басқа ескерткінштерде жоқ. ... ... ... 15-18 ... ... тапа ... таба ... келіп, атау тұлғалы
және барыс септікті сөздермен ... іс - ... ... ... ... білдіретіндігін және атау тұлғалы сөздермен ... ... ... ... ... ... ... кездесетіндігін
түсіндіріп дәлелдеген[43,б.53]. Жалпы тапа шылау ... ... ... ... ... ... ... мағыналық, тұлғалық және
қызметі жағынан ізін жоғалтпай түрленіп, кеңейген ... ... ... ... Үчүн формасы ескерткіштер тілінде ең көп кездесетін шылау деп
есептелінеді. Көне түркі тілінде қолданылған үчүн ... ... сөзі ... ... ... – грмматикалық мағынасы мен атқаратын қызметтері
бірдей болып келеді. Орхон - Енисей ... ... ... есім ... есім ...... қосымшалы сөзбен және зат есім жасайтын – лық/-
лік қосымшалы ... ... ... бар. ... ... 20 – ... ... баспа сөз тілімен ұштастыруға болады. Көне түркі ... ... ... ... ... де шығыс септігінің орнына
жүреді: өзім құтым бар үчүн қаған олуртым (КТк.9) - өзімнің ... ... ... ... Мүнда құрмалас сөйлемнің басыңқы компонентінің соңында
йоқ деген модаль сөзімен тіркесіп, мақсат мағынаны ... ... ... ... мүшеоер құрамында келіп, себеп – салдар мағынасын
білдіреді. ... ... ... барысында шығыс септігінің
морфологиялық – ... ... ... үшін ... ... Бұл ... жекелеген түркі тілдер көпшілігінде негізгі ... ... ... ... ... ... Бу китабы сенен ичин алдық. Бурайа биркач саад ичин
гелдим. Азизи гөрмек ичин ... ... Дәри алув ушын ... ... ... Ол ... тесик болған ушын жиидени қанша салса да қалтасы толмайды.
Түрікмен тілі: Бабалы үчин атланман, гоюнлары үчин ... ... ... ... үчин ... ялы ... ... Осы тілдің
баспа стилінде үшін сөзінің мағынасында «өтри» тұлғалы лексема қолднылады
делінген. Үчин ... ... ... үшын/ушын формаларында келеді.
Көне түркі тілімен салыстырып қарағанда тіркесетін сөздердің грамматикалық
көрсеткіштері ... ... ... ... ... , ілік ... көптік жалғауы , зат есімдер, есімдіктер, есімше
формаларымен және тұйық ... ... ... мақсат, себеп
қатынастарынан алшақтайды. Зерттеу барысында ... ...... ... үшін шылауының көне түркі тіліндегі үчүн шылауынан мынандай
ерекшеліктері бары анықталды.
Қазақ ... атау ... ... ... ... ... тіркесіп келулері жағынан ұлғайған.
Сөйлем ішіндегі сөз тіркестері аралығында грмматикалық көрсеткіштері
тиянақталған.
Тәуелдік ... ...... түрлерімен тіркесуі жаңа
тұлғалармен түрленген.
Тілдің даму ... ... ... ... ... септеулікиер
қалыптасқан.
Тегі: көне ескерткіштер тілінде тегі шылауының барыс септікті жай
септеу, тәуелді ... ... ... ... ... шылау
тіркестірімен салыстырғанда қазақ тілінің нормалық дәрежесімен сәйкес. Бұл
тұлға – ... ... ... ... меңгеретін шылаулардың бірі.
Ескерткіштер ... үчүн ... ... ... ... ... Мысалы:
Көне түркі тілі: Темір қапығқа тегі сүледім.(КТү.4) – ... ... ... Сол ... Йазыққа тегі – жазыққа дейін, ерсенке тегі –
ерсенге дейін болып келеді. Мысалдардан көріп отырғанымыздай қазаргі ... көне ... ... де ... ... ... ... септеулік шылауладың бірі болып отыр. Тегі шылауы тіркескен
сөздің мағынасымен бірге іс - әркекеттің ... ... ... ... ... ... ... –Енисей жазба ескерткіштерінің барлығында
тек барыс септіктегі зат есім сөздермен тіркесіп қолданылған. Қазіргі қазақ
тіліндегі тегі ... тек әр ... ... ... ... ... ... Ертеңге дейін ұстаудың жөні тағы жоқ.(С.Мұратбеков) Олар
бөктер айналып ... ... мына ... ... де ... Соңғы сөйлемде бағыныңқы сөйлемінң соңында келіп, бсыңқы
сөйлеммен байланысып, іс - әрекеттің ... ... ... ... Ол ... ... ... отурады.Мұндай қызды хеш кин
де усу вақытқа дейин көрмеген. Тегі ... бұл ... де ... ... ... ... қолданылып жалғасын тапқан.
Көне түркі тілі:Бод йеме будун йеме кісі йеме іді йоқ ... – Ел және ... та, жан да ел ... еді. Бұл ... ... ... сөздерді байланыстырып, топтастыру мағынасын үстейді. ... ... ... әр ... ... ... ... келгенде күшейткіш мәнлі үстейді де, жалғаулықты және шылау
қызметінде болған да ... ... ... ... ... Біз йеме ... ... – Бізде соғыстық.
Йағачылы йеме бен ... ...... мен едім.(КТү.49)
Жалпы көне ескерткіштер тілінде йеме тұлғасы жай ... ... ... ... есім ... арасын байланыстырушы жалғаулықты
шылау сөздер болып отыр. Тілдің даму үрдісінде ... тең ... ... сөйлем араларындағы әр қилы ... ... ... ... ... йеме ... және жалғаулық шылауы бір
жақты қызмет атқарады.
Қазақ ... Мал да, ... да он есе, жүз есе ... болсын және
тез болсын! (Ғ.Мүсірепов) Отырып әңгімелескендей үлкен жұмысым жоқ ... ... ... кеңес құрып отыратын уақытты тар.(Х.Е.)
Қарақалпақ тілі: Сол байдың бир балтасы жана бир қылышы қалды. Оны
алып ... ... ... ... ... ... бахар келди, джане құслар
келди. Бұдан қарақалпақ тілінде йеме формасының джане, жане ... жуан ... мен ... көреміз. Орхон – Енисей
жазбаларында йеме шылауының сөйлем басында келуі ... Бұл ... ... ... Аталмыш шылаудың орын тәртібі мәселесін
айтпағанда, көне түркі тіліндегі қолданысы ... ... ... ... Ал ... ... аталмыш шылаудың орын тәртібі ... ... ... ... ... ... ... және жалғаулығы
байланыстырушылық қызметінде ғана көрінбей әр ... ... ... ... ... үстемелі және біріктіру мәнін білдіреді. ... ... ... ... ... ... тілдерінде:башқұрт хәм
; ноғай ім; ... хәм; ... ... ... ... тува ... ... және жалғаулық шылау қызметін атқарады.
Сайу: Сайу – көне түркі тілінде кездесетін ... ... ... тілінде «сайын» тұлғасында қолданылады. Сайу шылауы көне
түркі руникалық жазба ескерткіштер тілінде төрт жерде қолданылғын. ... ... ... істің мезгілін және заттың үлесті ... ... ... ... ... Йер сайу бардық.(КТк.9) – Жер сайын бардық. Ол оқ
түн ... сайу ... ... – Сол түні ел - ел ... елші ... ... шылауы йер және будун (жер және халық) сөздерімен тіркесіп
қолданылған. Бұл ... ... ... ... мағыналар мен
қызметтері қазіргі қазақ тіліндегідей болып келеді. Енді мұны ... ... ... ... Оның зат ... ... көне түркі тіліндегісімен сабақтасады.Бірақ формалармен тіркесіп
келуінде өзіндік ... ... ... ... ... ... ... тұлғалы есім сөздерді етістікпен байланыстырады. Әсіресе, етістіктің
есімше категориялы сөзімен келеді. Сайу көне ... ... ... зат ... ... ... Мұны жоғарғыдағы келтірілген
мысалдардан көруге болады. ... бір ... ... ... ... ... тілі: Жоңылған теміт шаммен шағылысып жарқылдаған сайын, оның
көзі де жалт – жұлт ... Мына бір ... ... ... Жел ... ... лебі мұздаған сайын зымыраған поезд көр де
қараңғы түнге сүңгіген ... ... ... бір – ... жабыса
түсті.(С.М.)
Қарақалпақ тілі:Сен джазған сайын джазғың келеди; саат сайын, хар күн
сайын осы ... ... ... ... іс - ... ... мағынасын білдіреді. Кейбір түркі тілдерінде басқа тұлғадағы сөз
сайу/сайын мағынасына жұмсалады. Мәселен, түрік тілінде hар сөзі ... ... ... ... тілдерінің көпшілігінде сайу септеулік
шылау синтаксистік ... ... ... мен ... өзгермей, тек
дыбыстық алмасуларынан ғана ерекшеленіп қолданылады.
Бірле: көне ескерткіштер тілінде бірге шылау ... ... ... ... ... ... септігімен және жасырын және
ашық түрде тіркесіп келіп, бірлестік, ортақтық мағынаны білдіреді. ... ... ... Бұл ... ... табғач будун бірле
түзелтім.(Ктк.4) – Бұл жерде отырып, табғаш халқымен бірге ... ... ... екі шад бірле өлү – йітү ...... ... екі ... бірге өліп – талып құрадым.Қағаным бірле
Соңа йышда сүңішдіміз(КТү.35) – ... ... Соңа ... ... мысалдардан бірле сөзінің әр түрлі тіркесін көруге болады. Алдыңғы екі
сөйлемде жасырын тұрған ... ... ... ... ... ... оның мағыналарымен ұштасып, ортақ, бірлестік мағынаны
білдіреді. Ескерткіштер ... ... ... ақ ... ... ... Якут ... бірле мағынасындағы қатар тұлғасы контекске
байланысты бірде үстеу, бірде шылау мағынасында келеді. Көмектес септігімен
тіркесіп ... ... сөзі ... ... ... ... қтар ... ложись со мною! Ининие дилдин қтар – как только он сказал это с ... ... Якут ... қтар сөзі – ... тіліндегі бірге, қатар ... Тува ... кады ... да ... қатар, бірге мағынасында
қолданылады. Бірақ жазылу нормасында ... ... бар. ... бұл тілде дефис арқылы жазылады: Мен сээң – биле кады ... мен ... ... ... с ... ... қатар кады шылауынсыз жеке де беріледі:
акшаны почта – биле чоруж: телефон – биле ... Көне ... ... ... және ... пен ... тува тілдерінде көмектес септік
жалғаулары бар. ... ... ... ... қтар, кады
тұлғалары көмектес ... ... ... ... ... тілдерінің көпшілігінде көмектес ... ... ... ... ... ... қолданылып, бірле/бірге
септеулігімен тіркесіп келеді.
Өзбек тілі: Шу билән бирга депутат ... энг ... ... ахоли билан бирга булиши шарт. (И.А.Каримов) Бута танхо ва шу
вилан бирга дунгликда ... ... жон ... ... эди.
Түрік тілі: Евде пек чок ... вар, кызы иле ... ... ... ... ... ... көмектес септігі есебенде
сөзге қосылып ... ... ... ... ... ... .
Түрікмен тілі : Даң саз берен вагты Айна билен биле ерлап ... ... ... биле чәжи ... ... ... ... септеулік шылауы көмектес септікті есім сөздермен жасырын
және ашық түрде тіркесіп келіп, ... ... ... ортық бір
бірлестік мағынасын білдіреді.
Қоды: көне түркі руникалық жазба ескерткіштер тілінде өте ... ... бар. ... кейбірі қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... көне ... шылау сөздер
жекелеген тілдердің кейбірінде ғана ... ... ... қоды ... ... ... кездеседі. Ескерткіштер ішінде
Тонйұқұқ, Білгеқаған, Мойын Чорда бір-бірден және Ырық бітікте екі ... ... ... тілі: Селене сықа санчдым йазы қылтым үкісі Селеңе қоды
барды (МЧ.16) – ... сыға ... ... ... ... ... бпрды. Ол суб қоды бардумыз (Тон. 27 ) – сол су бойымен бардық. ... қоды сөзі тек су ... өзен ... ... ... ... бір ... шеңберін қамтитын мағынаны білдіреді. Қоды септеулігін
басқа тілдермен салыстырп қарағанымызда тофалар, ... ... ... ... тұлғалас мағыналас куду, худа, ката, қуйқ/қойы тұлғалары бары
анықталды. Мұны тофалар тілін зерттеуші ... В.И. ... ... ... ... ... ... берген «тоьш куду чжораан- шел
по льду, чер куду – по ... чу душ куду – по ... ... » ... сөзі көне ... қоды сөзінің тура мағынасында болмасада, алғаш бойы
мағынасынан болғандығын аңғаруға болады. Көне ... ... ... ... ... ... ... Тоған құш тәңірдің қоды
табушған тіпен қапмыш (Ыб.66 )- ... ... ... бойы ... теуіп
қапты.
Қазақ тілі: Кеңестің қазмойын қаралары қайта ... ... ... бойы ... ... әрен тоқтады. (Ғ.М.) Большевик
колхозшылары мәшинеден түскен бойы Әбенді ... ... ... ... (Ғ.М.) Көне ... тілінде де, қазіргі қазақ тілінде де қоды/бойы
шылауы ... ... ... ... ... ... бір
мерзімін күй қалпын, таралу шек мағынасын ... ... ... ... ... бойы ... басқа да қазіргі түркі тілдерінде
қолданылады.
Түрікмен тілі: Бу болса шахырын өмүр бойы эден ... ... ... Түн бойы ийтлер үрип шыктылар. Сав йыл бойы оннан ... ... ... ... ... бойы септеулігі көне түркі тіліндегі
қоды шылауының мағынасында ... Бойы ... ... атау ... ... зат ... тіркесіп келіп, белгілі бір мерзімнің бас-аяғын
қамтитындай мағынада жұмсалады.
Ба/му: Орхон-Енисей жазбаларында өте ... ... да ... ... ... Оны ... тұлғалары Ба/му түрінде болып
келсе, қазіргі қазақ тілінде сұраулық ... ... ... Ескерткіштер ішінде Тонйұқұқ пен Ырық бітігте
ұшырасады. Мысалы:
Көне түркі тілі : Екі үч бің ... ... бар му не ? ... –үш мың ... келмекшіміз мүмкін бе? Қаған му қысайын тідім (Тон.5)-
Хан қылайын ба ? – ... ... ... тілінде аз қолданылса да,
контексте қолданылу ретіне қарай әр қилы грамматикалық формадағы әр ... ... ... сөздерімен тіркесе беретіндігімен ерекшеленеді.
Дегенмен қазақ тілінде қолданылу аясы өте кең ... ... ... көріп отырғанымыздай ба/му сұраулық демеулік бар, ... ... ... мен әр ... ... ... келген. Яғни орын тәртібі
жағынан да ерекшелігі байқалады. Қазақ тілінің ауыз екі сөйлеу мәнісінде
бұндай ... бары ... ... ... да ... ... барлық сөйлем мүшелерінің қызметінде көріне ... ... ... ... ... мен ... түсуі - өзіндік синтаксистік еркешелігі.
Негізгі сұраулық мағынасымен бірген күдіктік, қалау мәнін де ... ... ... ... ... ... ... сұраулық
демеуліктер жіктік жалғаулық сөздерге тіркеседі. Олар ... ... ... ... болып өзгереді, сонан соң жіктік жалғауын қабылдайды .
Әрине, бұл құбылыс барлық жағдайда бола бермейді. Егер ... ... ... ... ... келер шақ етістіктермен, бар,жоқ модаль
сөздерімен келгенде және бұлар екінші жаққа қаратылып ... ... ... ... ... ... ... кетемін деп қорқамысың ? (Ғ.М.) Суға
кетіп барамысың, жармаспашы ! (Ғ.М.) Орхон жазбаларында бұндай қосымшаға
айналу процесі жоқ. ... көне ... ... тілінде ба/му сұраулық
демеуліктің мағынасында ғұ/гу тұлғасы көріне алған: Азу бу сабымда ігіт бар
ғу?(КТк.10) - әлде бұл ... ... ... ? ... қолданыс сөйлеу
қарқынының әсерінен ғу (ғой) демеулігі сұраулық мағынасында жұмсалған. Бұл
қазіргі қазақ тілінде де ... ... ... көрдіңіз ғой (бе) ? –
деді Маралы (Ә.Т.)
Орхон жазбаларындағы ба/му тұлғалары әр ... ... ... ... ... ... Оның бір ерекшелігі кейбір
тілдерде дефиспен жазылады.
Қарақалпақ тілі: ... ... ... ба? ... ... ... сең, ... соң, елюп қалмай ма? – десе де тыңламады.
Қарақалпақ ... ... ... ... мағыналық қызметі және
тіркесті негіздеріне байланысты сөйлем мүшелерін атқаруы қазақ тілімен
ұқсас ... ... ... якут тіліндегі ма/му ... ... ... тұлғаларын сұраулық демеуліктер деп
қарастырады: «Вар улени тияқе найлатң нии ? – всю ... ты на ... не так ли ? ... дуо ? – ... ли ты ? , ақалла дуу ? –
ақалвата дуу ? – ... ли он или нет ? ». ... якут ... сөйлеу
темпінің әсерінен ғу тұлғасының ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар қазаргі қазақ тіліндегідей
негізгі ... ... ... ... мәндерінің барын көрсетеді.
Негізінен, сөйлем ... ... ... ... ... де ... Түрікмен тілінде ма/ме сұраулық демеулігі сөз
құрамында келеді.
Түрікмен тілі: Ә, батыр гыз тора дүшдүңми ? (А. ... Шу ... ... сизми ?; басым гелерсиңми? Хий, Огулнәзиге – де олар ялы ... ... ... ... демеулік шылау сөздің қазіргі қазақ тілінде
негізгі мағынанысынан басқа тіркескен сөздердің ... ... ... қатысына,дауыс әсеріне байланысты күмәнділік, мақсаттылық,
белгісіздік, қалау тағы басқа осы сияқты қолданыстың мәндері ... өз ... ... ... анықтаған болатын[10,б.26].
Ғұ/гү/күк:Ғу/гү/күк тұлғалы демеулік шылаулар - ... ... ... ... ... демеуліктер. Көне түркі тілі мен
қазіргі ... ... ... бірдей. Күлтегін ескерткішінде қой/ғой
шылауының мағынасы ғұ/гү тұлғаларында келсе, Тонйұқұқта күк ... ... ... ... ... күк тіміс (Тон.30) – Бізді өлтірмекші
ғой ... ... ... кач ... ... күк ... – Ақылшысы
білгір екен, қашсақ егер өлтірмекші ғой. Теңрі йарылқады йандуқ,үгүзке
түсді йандук йолта елті күк ... - ... ... ... ... ... жолд және өлді ғой. Бұл сөйлемдерде күк демеулігі өлүртечі,
өлті ... ... ... ... Салалас құрмалас сөйлемнің басыңқы
сыңарында келіп ... ... ... ... қоса ... Бұл формалардың руникалық жазбаларда сұраулық мәнде болатындығын
айтқанбыз: Бөдке көрүг ме беглер гү йаңылтачысыз? ...... ... жаңылыстыңдар ма? Көне түркі тіліндегі бұл ... ... ... де ... ... ... елдің есіл еңбегі далаға кетеді ғой – ... ... ... ... бпяу ... бұл ... күштің
белгісі ғой. Бізге әлі сөз берілген жоқ қой деп едік. (Ғ.М.) Мұндай ... ... ... Осы ... ... ашық рай формасына көсемше,
есімше, модаль сөздерге тіркесіп, ңықтау, ... ... ... ... ... ... бақшаны көрдіңіз ғой? – ... Бұл ... ... ... ... бе? – деді ... ... айтуға болады. Бірақ алғашқысында сұраулық ... ... ... бар да, ... ерекше стиліне байланысты айтсақ, нақтылаудан
гөрі сұраулық басым болып келеді. Көне түркі тілінде осы ... ... ... ... ... анық ... ... демеуліктер
қазіргі қазақ тілінде және басқа да жекелеген ... ... ... және сөз тұлғасын талғамай тіркесе береді.
Қарақалпақ тілі: Палапанларына келип – адам заттың ийиси бар ... деп ... ... ... ... кёп ... ... екен мен-
ғой деп тюрегелди. Қарақалпақ тілінде сөздер соңынан дефиспен жазылады және
қой/ғой/ғо варианттарында қолданылған. Бар, жоқ деген модаль ... ... ... ... ... мағынаны білдіреді.
Қына: Орхон – Енисей жазба ескерткіштер тілінде ... ... ... ... ... Ол бір ... ... келеді. Қазақ
тілінде қына формасының қана/ғана деген ... ... ...
грамматикалық мағыналары да сөйлем ішінде атқаратын қызметтері де бірдей.
Бірақ ескерткіштер тілінде қына демеулігі өте ... ... ... жазу мен ... ... ... ... тілі: Аз қына түрк будун йорыйор ерміс(Тон.9) – Аз ғана
түркі халқы көшуші еді. Улығ Іркін аз қына ерін ... ...... аз ғана ... қашып кетті. Бұдан басқа ескерткіштер тілінде
кездеспейді. Қына ... ... ... ... аз ... ... ... үстейді. Қына демеулігін туыстас тілдердегі формаларыммен
де салыстыралық:тофалар тілі кыня, башқұрт тілі ... ... ... ... тілі ... ... тілі ғана сияқты дыбыс
алмасулармен келіп, қана/ғана демеулік шылауының ... ... ... Бұл тек ... ... джалғыз сол ғана кемис кеше
ғана еңбеклеген бола едиң ғой. Қарақалпақ тілінде көне ... ... ... ... ... ... ... сөздермен тіркесіп, шектік,
тежеу мағынасында жұмсалады.
Өзбек тілі: ... хола ... ғана олиб ... килинига кузи
тушди.
Қазақ тілі: Жәй ғана сөйлеседі. Аздап қана, - деді ... ... орта ... ... ... жаңа ғана йек ... ғана шүңіректеу қара көздері бір нәрсеге қадала қарайтын ... ... Осы ... тұйық етістік, есімше, көсемше, зат есім ... ... ... ... ... ... ... ең актив
қолданылатын демеуліктердің бірі ... ... ... ... ... ... аңғармау сияқты қолданыстық мәндерін үстемелеп тұрады.
Аша: Ескерткіштер ... өте ... ... ... ... ... ... шылау. Орхон-Енисей жазбаларының ішінде Күлтегін,
Білге қаған және Тонйұқұқта кездеседі.Мысалы:
Көне түркі ... ... аша ... ... тегі ... ... аса қырғыз жеріне дейін соғыстық Алтын йысығ аса келтіміз
(Тон.37) – ... ... аса ... Білге қаған ескерткішінеде де йышығ
сөзімен тіркесіп келген. Жалпы бұл сөйлемдерде аша/аса ... ... зат есім ... ... іс - ... ...... Қазіргі татар, башқұрт, түрік тілдерінде аша ... ... ... ... қызметі мен тіркестегі мағынасы да
көнедегідей.
Түрік тілі: Өмри олсун йүз йылдан аша. Аталмыш септеулік шылау ... ... ... ... ... Сол ... Н.К.Дмитриев
башқұрт тілінде тау аша, урман аша, телеграф аша есім негізді тіркеспен
келетіндігін көрсеткен.Қазіргі ... ... аша ... ... ... ... қолданылмайды. Алайда көне түркі
тілдеріндегідей мағынсында жалғасын табады: Ойға ... ғана ... ... ... ... ... таулардан аса құлап барады. (Ғ.М.) Қазіргі
қазақ тілінде де шығыс септікті зат есім сөздермен тіркесіп, іс - ... ... ... ... ... Көне ескерткіштер ішінде Күлтегін кіші жазуында ғана қолданылған
азу формалы шылау сөзі кездеседі. Зерттеп ... ... ... тілі мен тува ... ғана ... Оның ... да, ... да руникалық жазбасындағы азу тұлғасымен сәйкеседі. ... ... ... ... мен ... әлде ... ... шылау
атқарады. Енді көне түркі тіліндегі қолданысын анықталық. Мысалы:
Көне түркі тілі:Азу бу сабымда ігіт бар ... - Әлде ... ... бар ма? Әлде ... ... шылау сөзіне қатысты
сөздің алдына келіп ... Бұл ... ... ... ... ... ... шебінде болсын мағынасын үстейтін сөздің алдына ... ... ... азу ... ... ... ... қатынас арқылы оның мағынасы мен қызметтері анықталып отыр.
Азу жалғаулық шылау бу ... ... ... ... ... ... ойға қатысты оқиғалар мен іс - әрекеттің шындығына я ... ... ... ... Азу ... ... қазіргі тофалар
мен тува тіліндігісімен салыстырайық.
Тува тілі: Азы тұлғалы болып келеді: Ховуда бараан көстүр, мал бе ... бе, ... мен – В поле что – то ... не ... ... караганник? Сугга дүже бержик ирги бе азы каржы бөрүлер ... ... бе ? – ... ли он в воде или ... его ... .Азы ... шылауы
бұл тілде де талғаулықты жалғаулық қатарынан көрінеді.
Тофалар тілі: Азы алыр мен баан азы ... мен ... – Или ... ... не брать?; аң дэскен билбедім чыт алды бе, азы ... бе? – ... не знаю то ли ... то ли ... . ... ... де тува
тіліндегідей азы формасында ... Көне ... ... ... ... аталмыш тілдерде де талғау мағынасымен бірге іс ... ... ... ... ... Енді қазіргі қазақ
тіліндегі азу ... ... ... әлде ... де ... ... ... Әлде сор, әлде бағы әуреледі.(М.Ә.) Мұның сөзі әлде шын
болар, әлде ... ... Әлде ... ... ... ... да, ... күмән мәнін де білдіреді: Кәрілік тұрағы – жақын ... өзі ... ... тыныш бола ма, әлде ... ... ... ... сыймай жүре ме – ол арасы әзір ... ... ... ... ... ... ... келетін сұраулық шылаумен де
мағыналық байланыста болып,іс - әрекеттің күмәнділік мәнін білдіреді.
Артуқ: Көне ескерткіштер ... ... ... артық сөзі артуқ
тұлғасында болады.Жазба мәтіндерде сан есімдермен ... ... ... ... ... және ... қаған ескерткіштерінде қолданылған.
Мысалы:
Көне түркі тілі: Йарықынта йалмасынта йүз артуқ окун ... ... ... артық оқ тиді. Бұл мысалда ... ... ... сан есім ... ... ... болжалдылық мағынасын білдіреді.
Артуқ сөзінің ескерткіштер тілінде екі сан есім ... ... ... Қырық артуқы йеті йолы сүлеміс (КТ.15) – Қырық жеті реттен артық
соғысқан. Бұл сөйлемді «қырық ... ... рет ... деп немесе сөздің
берілуі орын тәртібі бойынша көрсетуге болады. Егер ... жеті ... деп ... ... беретін болсақ, онда да ... ... ... ... мұны екі сан ... келетін
байланыстырушы аналитикалық формант есебінде санаймыз.Кейбір сөйлем ... беру ... ... ... ... ... Отуз артуқы секіз
йашына қышын қытан тапа сүледім. (БҚ.ха.9) – Отыз ... ... ... қарсы соғыстым.Контекстік мағынада отыз сегізде асқан соң деген
ұғымда емес, нақты отыз ... ... ... ... ... Яғни,
нақты тікелей жастың мөлшерінде айтылады. Егер неше рет ... ... онда ... ... ... түсе ... Бұл әрине, қазіргі тілдік
норма бойынша қаралып жатқан мәселе. ... көне ... ... ... ... ... ... Мәселен, бунча қазғанып қаным қаған ыт
йыл онынч ай алты ... уча ... ... - әкем ... ит жылы ... ... алтысы сонша жасты иеленіп қайтыс болды деген сөйлемнен ... ... ... ... есім ... ... келгенде өз
қызметінде тұрады: Табғач атлығ сүсі бір түмен ... йеті бің сүг ілкі ... ... – Табғачтың бір түменнен артық жеті мың атты ... ... ... Бұнда артық сөзі шығыс септікті зат есім түмен сөзімен
тіркесіп, ... ... ... ... сөзі басқа түркі
тіллерінде де шығыс септікті сөздермен тіркесіп келеді де, ... ... ... Сен мени ... артық дузлама. Бұл тілде септеулік
шылау түріне қосады.
Башқұрт тілі: hинән артық hүз hөйләмәне. Башқұрт ... де ... ... ... ... ... Жалпы көне түркі тілінде артуқ
сөзі септеулік ... ... ... ...... ... ... тілімізге дейін жеткен шылау сөздердің бірі. Оның
грамматикалық ... мен ... ... мағынада анықталынып отыр.
Ру/рү: ру/рү формасы – көне ескерткіштер тілінде барыс септікті
меңгеретін ...... ... ... ... шылау. Қазіргі
қазақ тілінде оның мағынасы мен қызметін ... ... ... ... ... шылау сөз Күлтегін, Білге қаған және ... жиі ... ... түркі тілі: Қағанға ру ол сабуг ытым(Тон.33) – Қағанға қарай сол
сөзді жібердік. Беб ебге ру ... ... – Мен үйге ... қайтайн
дедім; баңа ру – маған қарай, йерге ру – ... ... тағы ... осындай
есім сөздермен тіркесіп келіп, мекен, бағыт мағынасымен бірге ... ... де ... ... ... тілінде де ру – дің мағынасы мен қызметі
де өзгермей қолданылады: Уһанда ороо уһа уруу ороо; гэр руу – үйгк ... уруу – ... ... ... ... ... ... септеулігінің
мағынасы мен қызметін қарай формалы септеулік ... ... Бұл ... ... бөлек дүние еместігі жұмысымыздың басында дәлелденген.
Сонымен қазіргі түркі ... ... ... қарай тұлғасында
берілуінен мысалдар қарастырайық.
Қарақалпақ тілі: Бала қуванып, юйюне қарай джюрдю. Таш терезеге қарай
атылып ... ... ... ... борсола башланы.
Ноғай тілі: Болат карт эртиси кун ... ... үйие ... йөнеди.
Мысалдардан көргеніміздей ру/рү формасы қарай тұлғасында келіп, ... ... ... ... ... ... ... грамматикалық
мағынасымен де ұштасып жатады.
Өңре: Ескерткіштер тілінде өңре ... ... ... ... Мойын – Чор ескерткішінде шылау мағынасында қолданылған.
Оның мағынасы мен қызметін қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... сөз атқарған. Мысалы:
Көне түркі тілі: Ебі он күн өңре үркүп бармыш(МЧ.31) – Үйі он ... ... ... Бұл ... есім сөзбен тіркесіп, ... ... ... қызметінде өңре тұлғасы бір – ақ жерде көрінеді. ... ... ... Қазақ тілінде өңре – нің орнына бұрын
септеулігі ... ... ... де ... ... орын тәртібіне және
мағынасына байланысты бірде үстеу, бірде шылау қызметін ... ... ... бір ... ... ... ... колхозда да бір
жұмадан бұрын түсіне бестады. Бұрын кеме қаздай қалқып он жеті күн ... енді ... ... төрт – ақ ... жүзіп өтетін болды. (Ғ.М.)
Соңғы сөйлемде бұрын сөзі өз ... жеке ... ... ... ... көрінеді. Алғашқы сөйлемде шығыс ... ... ... ... қоса бір ... ... – ала ... мәнін үстейді.
Көне түркі руникалық жазба ескерткіштер тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... (қазақ, қарақалпақ,
өзбек, түрік, түрікмен) салыстырылып қарастырылды. Соның нәтижесінде Орхон
– Енисей және Талас ... ... сөз ... және ... ... ... мен ... түрлері айқындалды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Шылау сөз табының пайда болу тарихы мен ... ... ... ғылыми тұжырымдарына сүйене отырып, көне түркі
тіліндегі шылаулардың лексика – ... ... ... ... болып қалыптасуы басқа сөз таптарындай ... ... ... ... мен ... ... тұтас бір бөлінбейтін жаңа
тұлға болып қалыптасты. Яғни толық лексикалық мағынасы бар ... ... ... мағыналарынан мүлде ... ... ... бар ... ... ... айтқанда бұндай
процесс негзінде пайда болатын туынды тұлға ... ... ... ... ... тарихи заңдылық. Шылаулану – басқа сөз ... ... ... ... ... ... шылаулану үрдісі – тіл дамуында ежелден келе жатқан құбылыс.
Көне тіліндегі шылау сөздер ... өзге сөз ... ... тұлғалар
болып саналады. Бұл процесс олардың сөз табы ... ... ... көзі ... ... ... сөздердің мағыналық түрлерін қазіргі
жекелеген тілдердегі түрлерімен салыстыру ... ... ... ... ... мәлімет бойынша өзара қолданыс
дәрежелері де ... ... ... ... күнге дейін шылау деп
танылып келген кейбір тілдік единицалар жайлы толық мағлұмат берілді. Шылау
сөздердің этимологиясының ... ... қай сөз табы ... ... қосымшалардың даму сатысы тілдің қандай кезеңіне дейін жеткенге
дейін және қай дәуірде қолданыстан ығыстырылғандығын ... ... ... талдаулар тек шылаулардың ғана емес, өзге сөз таптары мен
оның грамматикалық көрсеткіштерінің пайда болу жолдарын ... ... ... ... ... жеке – жеке ... ... олардың қандай жолмен
және қандай ... ... ... ... ... жақтан әбден сұрыпталып, ұзақ та күрделі қалыптасу жолынан өткен
сөздер ғана ... ... ... ... Көне ... ... жазба
ескерткіштер тілінде етістіктің көсемше формалары жекелеген ... ... ... ... ... сөз ... ... барын қзіргі тіл
жүйесінен де байқауға болады. Негізінен көсемше формаларымен лексикаланған
шылаулар ... ... ... ... ... ... мезгіл, мөлшер
пысықтауыш қызметінде кеңінен ... Бір ... ... қабылдаған сөздердің барлығы ... ... ... көбі етістікке және үстеулерге тән қасиетін сақтап ... ... ... ... ... келген қару/керу , ғару/геру
формаларына өзіндік этимологиялық талдау жасалынды. Сонымен қатар ... ... ... да ... жаңа негіздер ұсынылды.
Шылаулардың басты қасиеті синтаксистік қатынаста ғана ... ... ... ... ... ... қалыптасуына синтаксистік
қатынас ықпал еткен. Көне түркі руникалық жазба ... ... ... ... ... ... үстеу қызметінде көрінеді. Мұны ... ... ғана ... ... ... тілдеріндегі шылаулар –
сөз бен сөз, сөз тіркес және ... ... ... ... ... аралығын күрделі оймен ұштастырудағы
грамматикалық құбылыс. Негізінен, пысықтауыш пен ... ... ... өзге сөз таптарынан даралайтын басты ерекшеліктерінің
біріне жатады. Басқа сөз ... ... ... тағы бір ... ... ... түспейтін сөз табы бола тұра, түрленуші сөздердің
барлығымен грамматикалық қатынасқа түсуі.
Жалпы көне түркі руникалық жазба ескерткіштер тіліндегі ... ... ... ... ... ... мен мәліметтер
берілді. Сөйтіп көне ... ... ... ... ешқайсысы қолданыстан
шығып қалмағандығы анықталанып, олардың әрқайсысына жүйелі ... ... ... ... ... жүргізіліп, қорытынды жасалынды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Байтұрсынов А.Ақ жол/А.Байтұрсынов.–Алматы:Жалын,1991.-493б.
2. Саади А.Тіл, әдебиет, язу әм олардың өсулері/А.Саади.-
Қазан:Татгосизд,1926.-127б.
3. ... А.Қ., ... - ... ... ... / ... А.Қ., ... – Алматы:Қаз.ССР ҒА – Тіл
білімі институты,1978. – 277б.
4. Тронский И.М. Учение о частях речи у ... ... ... - ... ... С.С. Қазақ тілі біліміндегі сөз таптастыру териясының
қалыптасуы/ С.С.Мұхтаров. – Алматы: 1999.- 30б.
6. ... ... ... тілдердің ортақтығы туралы
мәселе/Б.Базылхан //Алматы: ҚР ҒМ – ҒА хабарлары, тіл әдебиет
сериясы. - 1996.-№2. – ... ... ... тіл ... ... ... // Алматы: ҚР
ҒМ – ҒА хабарлары, тіл әдебиет сериясы. - ...... ... ... ... салыстырмалы
грамматикасы/Ә.Н.Нұрмахнова. – Алматы:Мектеп,1971.-290б.
9. Карымшакова А.Т.Семантико – грамматические функции частиц ... ... ...... ... ... ... Ы.Б. Қазіргі қазақ тіліндегі демеулік шылаулардың мағыналық
құрамы.Филол.ғ.канд.дис. авторефераты/Ы.Б.Шақаман.–Алматы:1997.-
26б.
11. Әбілқасымов Б.Дала уәлаяты газет тіліндегі грамматикалық
ерекшеліктері/Б.Әбілқасымов. Алматы: ҚР ҒА ... , ... - ... ... ... ... ... Н.Жүнісов.-
Алматы:Мектеп,1985.-69б.
13. Мырзабеков С.Қазақ тілінің фонетикасы/С.Мырзабеков. –
Алматы:КазГУ,1993. – 136б.
14. Аманжолов А.Глагольное управление в языке древнетюрских
памятников/А.Аманжолов. – ...... ... ... части речи в языке надписей Орхонских
памятников. Исследование по тюркологии/Г.Айдаров. – Алматы: Наука
Каз.ССР,1969. – 296б.
16. Балақаев М.Б. Қазақ тілі ... ... ...... ... ... 1941. ... Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексика дамуының этимологиялық ...... ... Орысша – қазақша сөздік:Алматы:Инст.языкознсния АН Каз.ССР, 1981.-
2том.585б.
19. Щербак А.М.Очерки по ... ... ...... ... ... В. Язык ... – Енисейских памятников/В.Насилов. – М:Изд-во
вост.лит.,1960. – 87с.
21. Шукюров А.Д. К этимологизации первообразных послелогов в тюркских
языках/А.Д.Шукюров. –Алматы:1990.- 249с.
22. ... А. ... ... ... – Алматы : Ана
тілі, 1991. – 382б.
23. Шерер В.Э. Классификация кетскиз ... ... ... ... К.Е. ... статус послелогов в трудах
В.В.Радлова.Автореферат./К.Е.Ертаев.- Алматы: 1992.- 24с.
25. Теория ... ... и ... –М: ...... Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного
языка/А.Н. Кононов. – М-Л: Изд – во АН ССР, 1960. – ... ... ... в Алтайское языкознание/Г.И.Рамстедт. – М: Изд
– во иност.лит, 1957. – 254с.
28. Котвич В. Исследование по алтайским языкам/ В.Котвич. - М: Изд – ... 1962. – ... ...... грамматика тюрских языков. М.: Наука,
1988. – 264с.
30. Базылхан Б. Қазақ және моңғол тілдерінің грамматикасынан
салыстырмалы қысқаша белгілер. Улан – ... 1984.№ 1,807– ... ... Б. ... – моңғолша сөздік.Улан – Батыр:МХР ҒА – Тіл мен
әдебиет институты, 1977. – 392б.
32. Жұбанов Қ. Қазақ тілі ... ... ... 1966. – ... ... С.М. Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің грамматикалық сипаты/
С.М.Исаев. – Алматы:Рауан, 1998. – ... ... ... ... ... ... ... – Алматы: Ғалым, 1986. – 190б.
35. Шақаманова Ы.Б.Шылаулардың ... және ... ... тілі ... мен оны ... ... – Алматы:АГУ, 1995. – 84б.
36. Соболевский С.И.Древне – гречский язык/C.И.Соболевский. – М:Изд –во
лит. на иност.яз, 1948. – ... ... А.М. ... по сравнительной морфологии тюркских
языков/А.М.Щербак. – Л:Наука, 1987. – 104с.
38. ... В.Г. ... ... языка памятников
древнетюркской письменности 8-11вв./В.Г.Кондратьев. – Л:Из – во ЛГУ,
1981. – 190с.
39. Томанов М.Қазақ тілінің тарихи ...... 1988. – ... ... ... тіліндегі жалғаулықтар/Р.Әміров. – Алматы:Қаз.мет. оқу
пед.баспасы, 1959. – 70б.
41. Иманалиева Г.Қазіргі қазақ тіліндегі шылаулардың синтаксисі/
Г.Иманалиева. – ...... ... Е. ... ... тарихи синтаксисі/Е.Ағманов. – Алматы:
Рауан, 1991. – 238б.
43. Қордабаев Т. Тарихи ... ... ...... ...... ... Ф.Қазіргі қазақ тіліндегі септеуліктер мен демеуліктер/
Ф.Кенжебаева. – Алматы: 1964. – 200б.
45. Аманжолов С.Қазақ әдебиеті тілі синтаксисінің қысқаша
курсы/С.Аманжолов. – ... 1994. – ... ... ... сөз ... ... Қ.К.Молгаждаров. – Көкшетау:2002. – 135б.
-----------------------
66

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
М.Қашкаридің түркі тілдерін топтастыру классификациясы5 бет
Түркі тілдері жайында12 бет
Түркі тілдері туралы22 бет
Түркі тілдерін салыстырмалы-тарихи тәсілмен зерттеу6 бет
Түркі тілдерін салыстырмалы-тарихи тәсілмен зерттеу. 2.Салыстырмалы-тарихи зерттеу (XYIII-XIX ғғ.) Европа, Ресей ғалымдарының зерттеулері5 бет
Түркі тілдерін салыстырмалы-тарихи тәсілмен зерттеу. салыстырмалы-тарихи зерттеу (xyiii-xix ғғ.) Европа, Ресей ғалымдарының зерттеулері5 бет
Түркі тілдерін топтастырудың теориялық және практикалық мәселелері68 бет
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері22 бет
Түркі тілдерінің дамуы мен қалыптасу кезеңдері жайлы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь