Қазақстан Республикасында ақша айналыстарының дамуы және оның қазіргі жағдайын талдау

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1 ҚОҒАМДЫҚ ДАМУДА МЕТАЛЛ АҚША, ОНЫҢ БАСҚА ДА АҚША ФОРМАЛАРЫНА ӨЗГЕРУ СЕБЕПТЕРІ ... ...4
Ақша теориясының дамуы және ондағы металл ақша айналысы ... ... ... ..4
1.2 Металл ақшалардан қағаз ақшаларға өту барысы мен себептері ... ... ... 9
1.3 Қағаз ақшалар және олардың айналыс заңдылықтары ... ... ... ... ... ... 14

2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АҚША АЙНАЛЫСТАРЫНЫҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ ...17

2.1 Қазақстан Республикасының бүгінгі таңдағы ақша айналысының даму барысы ... ... ...17

3 ЕЛІМІЗДЕГІ АҚША АЙНАЛЫСЫНЫҢ БҮГІНГІ ТАҢДАҒЫ ДАМУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ШЕШУ ЖОЛДАРЫ ... ... ..22

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ...
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ ...................................................................................................................3
1 ҚОҒАМДЫҚ ДАМУДА МЕТАЛЛ АҚША, ОНЫҢ БАСҚА ДА АҚША ФОРМАЛАРЫНА ӨЗГЕРУ ... ... Ақша ... дамуы және ондағы металл ақша айналысы ..............4
1.2 Металл ақшалардан қағаз ... өту ... мен ... ............9
1.3 Қағаз ақшалар және олардың айналыс заңдылықтары ........................14
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АҚША АЙНАЛЫСТАРЫНЫҢ ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңдағы ақша айналысының даму барысы .......................................................................................................17
3 ЕЛІМІЗДЕГІ АҚША АЙНАЛЫСЫНЫҢ БҮГІНГІ ТАҢДАҒЫ ДАМУ ... ЖӘНЕ ... ШЕШУ ... ... ... ... ... ............................................29
КІРІСПЕ
Ақша туралы осы уақытқа дейiн талай-талай шығармалар жазылып, ақшаны бiреулерi пайдалы тауар деп мақтаса, ал ... оны ... ... ... деп ... ... ақша үшiн бүкiл қоғам жұмыс iстейдi, ол бiреулердi бақытты тұрмысқа кеңелтсе, ал бiреулердi қайғылы оқиғаға ұшыратады. Бүкіл қоғамның ... ... ... ... құрал ақша болып табылады.
Ақшаны ешкiм ойлап тапқаны жоқ, ол ... ... ... ... ... ... көптеген жағдайларды басынан кешiрiп, осы күнге ақша болып ... ... ... ... ақшаның пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрайды. Әрбiр тауар қажеттi тұтыну құның алу құралы бола ... , ... ... қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. "Айырбас құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ... ... ақша ... болмаса, онда тауар айналысы да болмайтын едi. Ақша түрiнде көрiнетiн тауарлардың құны , оның бағасы болып ... ... - ... ... ... ерекше тауар, онда барлық басқа тауардың құны ... және оның ... ... ... тауар өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы үздiксiз жасала ... ... даму ... ... даму сатыларынан өтті. Ол сонау ақшаның алғашқы белгілерінен бастап қазіргі замаңғы электронды, ... ... ... сан ... ... ... және дамумен болды. Алайда қанша ақша формалары өз сипаттарын өзгерткенімен ... ... ... яғни ... мен ... осы ... дейін өзінің толық құнды ақша сипатынан айрылған емес. Металдық ақша айналысын құраған ... мен ... ... ақшаларды көрсете отырып ақшаға тән барлық қызметерді атқара алады. ... ... ... ... металдық ақша айналысы өзінің даму барысында қағаз және ... ... ... Яғни ... ... ... және несие ақшаларға деген қажеттілік туындады. Металл ақшалар өзінің формасын сақтағанымен олар ... ... ... ... емес. Яғни металл ақшадан қағаз ақшларға өтудің өзіндік себептері бар. ... мен ... ... тақырыбын "Металл ақша айналысы және оның қағаз ... өту ... " деп ... Бұл ... өзектiлiгi ақшаның экономикадағы маңыздылығын, оның бүкіл шаруашылықты ынталандыру қасиетін, металл ақша айналысының осы күнге дейінгі өзінің маңыздылығын жоғалтпау себебі және ... ақша ... ... ... ... ... ... анықтау болып табылады.
Курстық жұмыстың мақсаты - металл ақша ... мен ... және ... ақшаға өту себептерін толығымен зерттеу.
Курстық жұмысты жазу барысында келесідей міндеттер қарастырылады:
* Ақша теориясының дамуы және ондағы металл ақша ... ... ... ... ... ... ... өту барысы мен себептеріне тоқталу;
* Ақша айналысының даму мәселелері мен ... шешу ... ... ... табылады.
1 ҚОҒАМДЫҚ ДАМУДА МЕТАЛЛ АҚША, ОНЫҢ БАСҚА ДА АҚША ФОРМАЛАРЫНА ӨЗГЕРУ СЕБЕПТЕРІ
1.1 Ақша теориясының дамуы және ... ... ақша ... ... ... ... ... капиталдың алғашқы қорлану кезеңiндегi меркантелистер (Томас Мэн, т.б.) жатады. Оларға қоғамның байлығын ақшамен өлшеуге, сонымен ... ... ... ... ... деп ... тән ... Олардың пiкiрiнше қоғамның нағыз байлығы алтын мен күмiс, яғни бұлар өзiнiң табиғаты бойынша нағыз ақшалар болып табылады. ... ... ... ... сипатта, себебi бұл теорияның пайымдауынша ақшаның ролiнде алтын, күмiс сияқты кез-келген бағалы металл бола ... ал ... ... ... ... ... сипаттайтын ақша екендiгi жөнiнен хабарсыз.
Ресейде металдық теорияның өкiлi ... ... ... ... ... ж.ж.) ... табылады. Ақша туралы оның теориясының барлық пайымдауларының ... - ... тек ... бiр ғана ақша деп қарау керек деген көзқарасы бар. Сперанский ең мықты ақша материалды күмiс деп ... ... ... ... металдың қатысуы XIX ғ. теоретиктермен қолданылған. Бұл iс жүзiнде тек бiр ... ... яғни ақша ... ... және ... формаларына өту кезеңi болды. Алтын айналысының тар мағынада қолданылуы XIX ғ. ... ... ... ... ... ... ақша ... адекватты түрiнiң болуын талап еттi. Объективтi түрде, металдық жүйенiң негiзiнде жаңа төлем әдiстерi мен ... ... олар ... ... /5, 38 б/
Немiс экономистерi ақша деп тек қана бағалы металдарды емес, ... ... ... ... банктiң банкноталары да аталады деген. Ол кездерi ақшаның металдық теориясы ақша реформасына негiзделiп қолданылады. Екiншi дүниежүзiлiк ... ... ... ... Ж. ... және М. Дебре, ағылшын экономисi Р. Харрд халықаралық айналысқа алтын стандартын енгiзу идеясын ұсынады. ... 70-шi ... ... жойылған Бреттон - Вуде валюталық жүйенiң орнына жаңа алтын стандартын енгiзуге тырысқан. Жекелей алғанда, АҚШ - тың ... Р. ... ... ... ... кезiнде алтын стандарты қайта оралуы мүмкiн деп санады. 1981 жылдың қаңтарында, ол президент болып тұрған кезiнде осы ... ... ... ... ... бiрақ ол комиссия алтын стандартын енгiзу онша қажет емес ... ... ... ... ... стандартының мағынасы нарықтың күрделенуi, ұлғаюы және дамуымен байланысты өзгередi.
Қағаз - ... ... ... ... ... түрде үйлестiру натуралдық айырбас формасына немесе бақыланбайтын стихиялы ақшалай эквивалентке әкелiп соқтыруы сөзсiз, өйткенi алтын қорының өсiмi ... ... ... ... қарсы тұра алмайды, сөйтiп бұл ақша бiрлiгi құнының тым аса ұлғаюына ... ... ... ... ... ... тәрiздi аса маңызды қасиетiнiң (экономикалық бөлiнгiштiк) жоғалуы т.б. пайда болды.
Қазiргi кезде алтынның негiзгi экономикалық қызметiнiң мәнi, оның капиталды инфляциядан ... ... ... ... етуiмен, несие алуды қамтамасыз ету құралы болуымен және ... ... ... ... қала ... сипатталады.
Металдың ақша ретiнде қызмет етуiмен барып, одан ... - ... ... ... бола ... ... ... бөлiнуiмен алғашқы монеталар пайда болды. Олардың пайда болуы ақшаның ... ... ... сипаттайды.
Монета - ол формасы, сыртқы ... ... ... ... бекiтiлген металдан жасалған ақша белгiсi.
Монета бет жағы - аверс, келесi жағы - реверс, кесiндiсi - гурт ... ... ... номиналды құны құрамындағы металдың құнына сәйкес келсе, онда бұл толық құнды ақшалар. Толық құнды еместерi биллонды ақшалар деп ... ақша ... ... мынадай түсiнiктемелер бар:
Биметализм - жалпыға бiрдей эквивалент ролiн екi ... одан да көп ... ... яғни ... ... және ... монеталар пайдаланылады.
Металдық айналысқа байланысты аталып өткен екi ақша жүйесi - биметализм және ... тән. /7, 107 ... - бұл ақша ... ... ... ... ролiн заңды түрде екi металл атқарады. Алтын және күмiс монеталар кең ... ... ... ... ... биметаллизмнiң үш түрi бар:
Паралелдi валюта жүйесi, алтын және күмiс монеталар арасындағы қатынас металдың нарықтық бағасына ... ... ... бекiтiлдi;
Қосарлы валюта жүйесi, бұл қатынасты мемлекет анықтады;
"ақсақ" валюта ... , ... ... ... ... ... табылады.
Монометаллизм - жалпыға эквивалент ролiн бiр ғана металл атқаратын ақша жүйесi. Құн ... ... ... ... ... ... монометаллизмi үш түрге бөлiнедi:
Алтын монета стандарты, оған ... ... ... алтынның ақша қызметiн атқаруы, құн белгiлерiнiң еркiн алтын монеталарға өсу құны ... ... ... ... құйма стандарты - Ұлыбритания мен Францияда енгiзiлдi. Мұнда банкноттар заңмен бекiтiлген сомманы ұсынған жағдайда ... ... ... девиз стандарты - Германияда, Авсралияда, Норвегияда және ... ... ... Бұл ... алтынға, шетел валютасына (девизiне) айырбасталатынын бiлдiредi. Сөйтiп, бұл стандарт бiр елдiң валюталы басқа елдiң валютасына тәуелдiлiгiн көрсетедi.
Осылай, б.э. ... III - II ғ. ... мыс ... ... ... ж.ж. ... - күмiс монометаллизмi 1897 ж. II Николай патша тұсында енгiзiлдi.
Түрiкше "акче" сөзi, қазақша "ақша" , яғни "ақ" ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы металл айналысының объективтi заңдылықтары мен капитализм тұсындағы тауарлы өндiрiстiң дамуымен сипатталатын ақша ... ... ... қажеттiлiктерiмен байланысты.
Бiрақ қағаз ақшаның шығу тарихы б.ғ.д. I ғ. тән, яғни ол ... ... ... ... байланысты. Бұл уақытта Қытайда ақ бұғы терiсiнен жасалған ақшалар пайда болды. Ақ бұғылардың барлығы император меншiгiнде ... ... ... ... болуы Шынғысханның немересi Хубила ханмен байланыстырылады.
XVII ғ. алдындағы капиталистiк тауарлы өндiрiстiң дамуымен қағаз ақшаның қолданылуы өрiс ала ... ... ... 1690 жылы ... Американың Британиялық отар елдерiнде, 1716 ж. Францияда, 1795 ж. ... 1762 ж. ... ... ... Ресейде алғашқы қағаз ақшалар 1769 ж. II ... ... ... болды.
Сырттай қарағанда, қағаз блгiлерi мемлекет тарапынан жасалынған - ... ... ... ... алмастырушылар тәрiздi әсер етедi деген ой туады. Шынында олар ... ... ... құнының нақты құнынан ауытқуынан көбеюi есесiнен пайда болды.
Қағаз ақшалар ... ... ... ... ... ... бөлiнуi нәтижесiнде пайда болған құн белгiсiнiң ақырғы формасы.
Қағаз ақша мемлекеттiң өз шығындарын табу үшiн ... ... ... айырбасталмайтын, ерiксiз номиналға ие ақша белгiсi.
Қағаз ақшалар толық ... ... ... себебi, өзiнiң дербес құны жоқ. Оларды шығаруға кеткен шығындар өте аз. Заңды төлем құралы болып тұрған кезде ғана олар ... ... алу ... ... алады.
Егер "нағыз" ақшалар айналыста өзiнiң меншiктi құнының арқасында жүрсе, ал қағаз ақшалар айналыс процесiнде ... ... ие ... ... сол ... көлемiнде ғана оларға ерiксiз өзiндiк құн белгiлейдi. Осылайша , Қазақстанда 1993 жылы ең iрi ... 100 ... 1994 жылы 200 және 500 ... ... шығарылған болатын.
Ақшалар ешқашанда алтынға ауыстырылмаған. Бiрақ кейбiр жағдайларда мемлекет айналысқа шығарылған қағаз ақшаларды толық номиналдық ... ... ... ... ... ... ... өзiнiң меншiктi құны болмағандықтан да , олар айналыс саласындағы ақшаның қызметтерiн толық құнды ақшалардың қызметтерi ... ... ... ... ... ... ... байланысты олар өздерiнiң жаратылысына қарай тұрақсыз және құнсыздануға икемдi келедi. Ақшаның құнсыздануы әр ... ... ... ... ... ... әскери және басқа да өндiрiстiк емес шығындарды жабуға артық ақшалардың шығарылуы; пассивтiк төлем балансының салдарынан алтынға дүниежүзiлiк ақша ... ... ... еңбек өнiмдiлiгiнiң төмендеуi және тауар массасының қысқаруы, т.б.
Мұның бәрi бағаның өсуiне әкелiп соғады. Жалпы ... ... ... құнсыздануы бұл тұрақсыз экономикаға тән нәрсе.
Қағаз ақшалар әрдайым көмекшi сипатқа ие. Қағаз ақшалардың ... ... ұзақ ... ... ... ... емес, сондықтан да олармен қатар несиелiк ақшалар жүредi.
Несиелiк ақшалар - бұл ... ... ... ... ... ... қағаздай белгiсi. Несие ақшалар несие берушi мен несие алушы арасындағы қарыз капиталының қозғалысын көрсетедi және "төлем құралы ... ... өмiр ... ... ... алады". /6, 89 б/
Несие ақшалардың негiзгi түрлерiне: вексель, банкнота, чек, несие карточкалары жатады.
Ақшаның сандық теориясы.
Айналыстағы ақшаның саны К. ... ... ақша ... заңымен реттеледi. Айналысқа қажеттi ақша саны - ... ақша саны мен ... ... ... массасы және атауы бiр ақша бiрлiктерiнiң айналыс жылдамдығы арасындағы белгiлi бiр сәйкестiктiң болуын талап етедi. ... ... ақша ... ... ... деп ... ... классикалық экономика мектебiнiң ғалымдары, келесiдей тепе-теңдiктi белгiледi:
PY = ... P - ... ... ... - ... ... - ақша ... саны;
D - депозиттер;
V және V[1] - ақшаның және депозиттiң айалыс жылдамдығы.
1929 ж. ұлы ... ... ... ... теориясы өзiнiң күшiн жоғалта бастады, себебi кейнсиандық теория ақша массасын емес, нақты экономиканы басқаруға көп көңiл бөлдi.
Соңғы он жылдықта етек ала ... ... ... ... ... ... ... деген жаңа қызығушылықтарын тудырды, себебi қазiргi кездегi монетаризм ақша массасы мен өндiрiс көлемiнiң өзгерiсi арасындағы байланысты анықтауға ... ... ... ... және күтiлген өзгерiстердi анықтау үшiн қажеттi мерзiмдер арасында пайда болуы мүмкiн үзiлiстердi ескере отырып, ақша массасын ... және ... ... өсу ... "алтын" ережесiн ұсына бастад.
Ақшаның төлем құралы ретiнде ... етуi ... ... ... жалпы көлемiн қысқартады. Бұл, қарыз мiндеттемелерiнiң көп ... ... ... мен мiндеттемелерiн өзара есептеу арқылы жабу жолымен түсiндiрiледi. Сөйтiп, несиенiң даму дәрежесi ақша ... керi әсер ... ... ... көп ... ... сатылса; соғұрлым айналыс үшiн ақшаның аз саны қажет етiледi. Оған қоса мынаны ұмытпаған жөн: айналыстан алынған ақшаның белгiлi бiр саны ... және ... ... ... ақша ... қалыптастырады. Осының нәтижесiнде, айналыстағы ақша санын анықтайтын заң келесi түрдегi формуламен анықталады:
Ас = Тб.с. - ... + Тс - ... / А + ... - ... ... және айналыс құралы ретiнде қажеттi ақша саны;
Тб.с. - ... ... ... - ... ... тауар бағасының сомасы,
Тс - қарыз және басқа мiндеттемелер бойынша төлем ... - ... ... талаптар мен мiндеттемелер сомасы;
АР - ақша ... - ... ... және ... құралдары ретiндегi айналымының орташа саны.
Теңдiкте көрсетiлгендей экономикадағы ақша массасының айналуы мүмкiн себептердiң бiрi ретiндегi тауарлар бағаларының едәуiр аз ... ... ... ... ... ... теориясы айналысқа қажеттi ақша санын дәл анықтауға мүмкiндiк бермейдi, ол ... ... мен ... даму ... ... жиынтығындағы ақша қаражаттарының орнын анықтайды.
Орталық банк экономикалық айналымға оның қажеттiлiктерiне сәйкес, несиелеу жолдары ... ... ... ... ... ... ... эмиссиялық және нсиенiң қызметiн атқарады. Ақша екi түрлi формада болады: қолма - қол және банктiк айналымның ақшалары, яғни ... ... ... ақша қаражатының жазу формасындағы ақша белгiлерi. Ақшаның бұл екi формасы бiр - бiрiмен тығыз байланыста. ... ... ... ... ... ... айналуы мүмкiн.
Ақша айналысының екi облысының бiрлiгi, яғни ақшаның қолма-қолсыз формасының ... ... ... және ... ... ... ақша ... өзiне қандай компоненттердi қамтитынын анықтауды талап етедi. /8, 64 б/
Сонымен мен бірінші тарауда ақшаның жалпыға ... ... ... ... ... ... мен ондағы ақша айналысы теорияларының дамуын және ондағы ... ... ... ... мен ... даму ... тоқталып өттім. Енді келесі тарауда металл ақша айналысының экономикалық сипаты мен оның басқа ақша ... ара ... ... ... ақша формаларының дамуына тоқталып өтуді жөн көрдім.
1.2 Металл ақшалардан қағаз ақшаларға өту ... мен ... ... материалдық - заттық құрылымы жөнінен металл ақшалар және қазыналық билеттер (қағаз және несие ... ... ... ... Екінші ір қоғамдық еңбек бөлінісінің нәтижесі - егіншіліктен қолөнер кәсібі бөлініп шығуына ... ... ... ... ... нақтылы үздіксіз құбылысқа айналғанда ақшаның ролін орындайтын салмақты металл заттар жүре бастады. Металл ақшаның пайда болуына байланысты ақша белгілерінің ... ... ... де ... ... Алдымен белгілі бір массасы көрсетілген бірақ формасы жоқ металл сынықтарының орнына әр ... ... ... кесектері айналысқа түскен. Дегенмен, жаңа дәуірге дейін XVIII ғасырда кейбір елдерде массасы көрсетілген металл құймалар айналыста болыпты. Осыған байланысты ... ... да ... ақша ... ... оның ... ... бірдей. Мысалы, фунт стерлинг, ливер, марка - деген ұйым. Ал фунт - қадақ ... ... 409,5 ... өлшеміне тен екен. Киев Русьіндегі ақша өлшемі грифна күмістің фунты деген мағынаны білдірген, ал оның тең жартысы рубль деп ... ... ... ... түрі - ... ... Оның формасы да әр түрлі болған (шыбық, сым, табақша және т.б.). салмақты металл құймалары ... алып ... және ... өте ... болғандықтан сауданың баяу жүруіне әкеп соқтырған. /9, 114 б/
Біртіндеп металл ақшаның түрі де, салмағы да өзгерген. Мысалы ертедегі ... ақша ... ... бір ... бар ... мыс ... одан кейін жолақша сызығы бар табақша, ең соңғысы екі жағында суретт салынған массасы бір ... екі фунт ... ... ақша ... ... ... ... ақшалардың формасының неше түрі болып өзгеріп, ақырында дөңгелек түріне келуі тауар - ақша ... ... даму ... ...
Қоғамдық еңбек бөлінісі дамуының жоғарғы сатысында металдан монета түрінде ақша құйыла бастады. Нарықтық ... ... ... ... ... ... көпестер бөлініп шығып, олар тауар айырбасына тек делдалдық кәсіппен щұғылданды. Сонымен монета деген заң жүзінде ... ... бір ... ... сыртқы түрін бекіткен тағайынды формадағы ақша белгісі. Мемлекет алтынның сынамасын, массасын, типін, ремедикмын (заңды түрде ... ... ... ... ... ... ... ережесін бекітті. Монетаның бет жағын - аверс, сыртын - реверс, жиегін ... деп ... ... ... ... құнды және толық құны жоқ ақша болып бөлінеді. Толық құнды ақша деп монетада ... құн ... ... жұмсалған металдың құнына тен ақшаны айтады. Ондай ақша өзінің пайда болғанынан бастап жалпы құн ... ... және ... барлық қызметін атқарады. Толық құны жоқ ақша - ... ... құн оны ... ... ... ... жоғары болатын ақша. Ол толық құнды ақшаның ұсақ бөліктері ретінде кішігірім төлемдеоді атқару үшін майда монета ... ... Осы ... ... деп те атайды. Ақша айналысы шапшаң болғандықтан тез ысылып салмағын, соған байланысты кұнвн жоятындықтан майда ақшалар ... ... ... ... де кембағалы металдардан соғылды. Олар алғашқыда күмістен, ... келе және ... ... ... және ... соғылады.
Ақша айналысында майда ақшаның үлесі аз. Дегенмен майда ақшаны айналысқа түсіру мемлекетке ... ... ... көрсеиілген құнмен оның құрамындағы металдың нарықтық бағасының айырмасына тең.
20- ғасырдың 70-жылдары алтынға деноминация(көрсеткіш ірілендіру) жүргізілді. Алғашқыда алтын елдің ішкі ақша ... ... және ... ... ... ... ал 1976 жылдан бастап ло дүниежүзілік ақша қызметін ... ... ішкі ... да, ... ... да қағаз және несие ақшаларымен ығыстырылды.
Әлемдiк ... ақша ... ... ... ... Металдық айналым, мұнда ақшалай тауар ақшаның барлық қызметiн атқарады, ал несие ақшалар металға ... ... және ... ақша айналысы, мұнда алтын айырбастамайтын банкнотамен айналыстан ығыстырылып шығарылады және қазынаға айналды.
Металдық айналысқа байланысты аталып өткен екi ақша ... - ... және ... ... - бұл ақша ... жалпы құндық эквивалент ролiн заңды түрде екi металл атқарады. Алтын және күмiс монеталар кең ... ... ... айналысқа түстi, биметаллизмнiң үш түрi бар:
* Қатар жүретін валюта жүйесi, ... және ... ... ... қатынас металдың нарықтық бағасына сәйкес стихиялы түрде бекiтiлдi;
* Қос валюталық жүйесi, бұл қатынасты мемлекет анықтады;
* "Қосалқы" ... ... яғни ... ... және ... ... ... төлем құралы қызметін атқарады, бірақ бірдей негізде емес, себебі күміс монеталарды жасау ... ... ... ... ... ... ... ерік берілді. /4, 58 б/
Биметализм XVI-XVII ғғ. кеңінен тарап, ал Еуропа елдерінде XIX ғасырда дами ... ... ... ақша ... капиталистік шаруашылықтың даму қажеттігіне сәйкес келмеді, себебі екі металды құн өлшемі ретінде қатар пайдалану ақшаның бұл қызметіне ... ... ... 1865 жылы ... ... ... және Италияда биметализмді сақтап қалу мақсатында өзара келісім жүргізе бастады. Нәтижесінде латын ... ... ... бекітіліп, ол бойынша екі металдан да құны бес франк және одан да ... ... ... ... ... пен ... арақатынасы 1/15,5 шамаға тең болды. Бірақ екі валютаның арақатынасы алмен мен ... ... ... сай ...
Биметализм жүйесі өскелең капиталситік шаруашылықтың талабын қанағаттандыра алмады, себебі құн өлшемі ретінде екі ... ... ... ... бұл қызметіне қайшы келді, жалпыға бірдей құн өлшеі ретінде тек бір ғана тауар жүреді. ... ... не ... , не ... Оған қоса XIX аяқ ... ... ... арзандауына байланысты күмістің құны кеми бастады. Бұл кезде алтын мен күмістің арақатынасы 1/20 тең болды. Ал заң ... ... мен ... ... бұдан әлдеқайда төмен болғандықтан алтын монеталар айналыстан шығып, қазына қорына айналды.
Нәтижесінде жалпы құн өлшемі ретінде қызмет ететін бір ғана ... ... ... ... Сөтіп, биметализм ақша жүйесінің орнына монометализм жүйесі келді.
Монометаллизм - ... ... ... бiр ғана металл атқаратын (алтын немесе күміс) ақша жүйесi.
Күміс ... ... ... жж. ... 1852-1893 жж. қызмет етті.
Алтын монометализмі алғаш рет ақша жүйесінің типі ретінде XVII ғ. ... ... 1816 жылы ... ... ... ... елдерде ол XIX ғ. аяғына қарай енгізілді.
Құн белгiлерiн алтынға айырбастау сипатына ... ... ... үш ... ... ... стандарты, оған алтын монетасының айналысы, алтынның ақша қызметiн атқаруы, құн белгiлерiнiң еркiн алтын ... өсу құны ... ... ... табылады. Бұл еркін бәсекенің тұсындағы капитализмнің талаптарына біршама сәйкес келе отырып ... ... ... ... сауда мен капиталдың сыртқа шығарудың дамуын қолдады. Бұл стандарт өзіне тән негізгі белгілерімен ... ... ... ішкі ақша ... болып, ақшаның барлық қызметтерін бірдей атқарады;
* Алтын монеталарды құюға рұқсат ... яғни ... ... ... ... ұнды емес ақшалар айналыста жүре отырып, еркін және шектеусіз алтын монетаға ауыстырылды;
* ... және ... ... еркін түрде сыртқа шығаруғаболатын болатын. /7, 61 б/
Алтын монета ... ... етуі ... ... ... ... ... ететіндей мөлшерде алтын қорының болуын және оның монета айналысының ... ... ... ... талап етеді.
Бірінші дүниежүзілік соғыс тұсында бюджет тапшылығының өсуі, оны ... және ақша ... ... жабу ... ... ... қорларынан көп мөлшерде айналыстағы ақша массасының өсуіне әкеліп, нәтижесінде қағаз ақшалардың ... ... ... ... ... туғызды. Бұл кезеңдерде алтын монета стандарты соғысушы елдерде өзінің қызметін тоқтатты, кейіннен көптеген елдерде ... ... осы ... ... ... ... банкнотаны алтынға ауыстыру тоқтатылды және оны сыртқа ... ... ... ... ... ... сақтауға жіберілді.
1924-29 жж. ақша реформасының жүруі барысында алтын ... ... ... яғни оның ... екі ... ... жасалады: алтын құйма стандарты және алтын девиз стандарты.
Алтын құйма ... - ... мен ... ... ... ... ... бекiтiлген сомманы ұсынған жағдайда алтын құймаларына айырбасталды. Оның алтын ... ... ... ... ... ... болмайды және алтын монетаны еркін түрде жасауға тиым салынады. Ұлыбританияда 12,4 кг алтын құймасының бағасы 1700 фунт ... ... 12,7 кг ... ... ... 215 ... тең болды.
Алтын девиз стандарты - Германияда, Авсралияда, Норвегияда және ... ... ... Бұл банкноталардың алтынға, шетел валютасына (девизiне) айырбасталатынын бiлдiредi. Сөйтiп, бұл ... бiр ... ... ... ... ... ... көрсетедi.
Бұл кезде алтын монетаның еркін соғылуы жойылып, ол айналыстан алынып тасталды. Міне тек ... ... ... ғана ... ... ақша ... елдердің алтынмен байланысы сақталды. Ұлттық валютаның тұрақтылығын бірқалыпты сақтау девиздік саясат әдісімен, яғни нарықта ұлттық валютаның курсының төмендеуіне немесе ... ... оған ... ... ... алу ... сату ... жүзеге асырылды.сөйтіп, алтын девизді стандарт кезінде бір елдің валютасы басқа елдердің валютасына тәуелді болды.
1929-1933 жылдары әлемдік экономикалық дағдарыс ... ... ... әр ... ... ... ... формасы жойылды.
1944 жылы Бреттон-Вудсте құрылған Халықаралық валюта жүйесі ... ... ... ... ... үшін мемлекетаралық алтын девизді стандартты, шын мәнінде алтын долларлы стандартты енгізді. Оның ерекшелігі, яғни алтын долларлы ... - тек АҚШ ... ... ... ... жоқ, себебі бұл стандарт тек орталық банктер мен үкімет мекемелері үшін ғана бекітілді. АҚШ үкіметі өзінің алтын қорының азаюына ... 1971 ... ... алтын құймаларын долларға сатуды тоқтатты, сондықтан алтын долларлы стандарт та айналыстан шықты. /8, 71 ... ... ... ... ... ... ... айналыстан шығуын заң жүзінде бекітті. Ақша өлшемдерінің алтын құрамы және алтынның ресми бағасы жойылды. Халықаралық валюта ... оның ... ... есеп айырысудан да алтын алынып тасталды.сөйтіп бүкіл мемлекеттерде алтынға ... ... ... ... орнықты.
Металл ақшалардың қағаз ақшаларға ауысу негізгі себептеріне келесiлер жатады:
* Металл ақшаларды тасымалдап алып жүру қолайсыз. Яғни ... алып ... ... ... қиынға түсті. Сонымен қатар егер белгілі бір тұлға көп ақшалармен саудаласу үшін міндетті түрде үлкен ақша ... ... ... Ал ол өз ... сол ... ... көзге түсуін, соның салдарынан оның өміріне қауіп тудыруы мүмкін еді.
* ... ... ... ... ... жасаған әрекетiнiң нәтижесiнде, яғни қазынаға қосымша табыс алу ... ... ... төмендету сипатының орын алуы, жасанды металдардың шыға бастау барысында бiлiнуi; ... бұл ... ... бір ... өз қызметтерін және өзінің жағдайларын жақсарту үшін ақша айналысы заңына сәйкес келмейтін ... ... ... шығарумен байланысты және ол өз кезегінде саудаласуда әділетсіздікті туғызады;
* Бағалы металдарды өндiрудiң ... ... ... ... қымбатқа түсуi, яғни қоғамдық қатынастардың күннен күнге дами түсуіне байланысты айналысқа көптеген ақша қаражаттары қажет болды. Ал металл ақшалар ... ... ... және оны ... көп ... ... ... Егер қағаз ақшалар пайда болмағанда бүгінде металл ақшалар өндіру үшін металлдарға деген сұраныс өсіп, жалпы ақша құнының өз бетімен өсіп ... орын алар ... ... ... жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы. Бұл әсіресе елдің қиыншылық жағдайларға тап болуын, соғыс уақыттарында және бюджеттік шығындардың әр ... ... ... болған тапшылығын жабу мақсатымен көрініс табады. Мемлекет бюджет тапшылығын жабу үшін қағаз ақшаалрды шығарудың негізгі ... ... ... ... ... ... ақша төлеу әлеуметтік мәселелерді уақытша шешеді.
Осылайша металл ақшадан заман талабына сай қағаз ақшаларға өту барысын талдай келе, келесі тарауда ... ... ... және ... металл ақшалардан ерекшеліктері мен айырмашылықтарына тоқталып өтпекшімін.
1.3 Қағаз ақшалар және олардың айналыс заңдылықтары
Қағаз ақшалар - бұл ... ... ... ... ... ... олар ... жүрген алтын және күміс монеталардың орынбасарлары ретінде пайда болған. Бұл қағаз ақшалардың айналыста жүруінің объективті мүмкіндігі, олардың айналыс құралы ... ... ... ... ... ... ... ақшалар б.э. XII ғ. Қытайда 1690 ж. Ұлыбритания отарыболған Солтүстiк америкада, 1762 ж. ... және 1769 ж. ... ... ... ... ... соғыс жылдары қағаз ақшалар барлық елдерде шығарылды.
Сонымен қағаз ақшалар - бюджет тапшылығын жабу мақсатында шығарылатын және ... ... ... мемлекет белгiлеген өзiндiк номиналы бар құнның белгiлерi. /5, 139 б/
Қағаз ақшалар тек қана ... ... және ... ... ... ... Олардың айналыста ұлғаюы мемлекеттiң қаржы жетiспеушiлiгiне байланысты шығарумен түсiндiрiледi. ... ... ... табиғаты жағынан тұрақсыз және құнсыздануға тез икемдi. Олардың ... ...
* ... ... ақша ...
* ... деген сенiнiң төмендеуiн;
* төлем балансының қолайсыздық жағдайы.
Қазiргi уақытта алтын тауарға тiкелей айырбасталмайды және бағалар алтынмен көрсетiлмейдi. ... ... ... ... ығыстырып тастау жағдайында ақшалы тауар тiкелей массасына емес, алтын нарығындағы несие ақшалармен операциялар жүргiзугеқарсы тұрады. Осыдан алтын ... және ... ... ... өлшеу ретiнде көрiнедi. Несие ақшалар тауардың құның өлшемейдi, өлшенген құнды көрсетедi, ... ... құны жоқ. ... ... ... яғни ... құнды емес және қағаз ақшалардың пайда болуы, ақша формаларының олардың алтындық мазмұнынан ажырауына алып ... ... ... ... - ... ... жабу мақсатында шығарылатын және металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ мемлекет ... ... ... құны бар ... ... ... ... тек қана айналыс құралы және төлем құралы қызметiн атқарады. Олардың айналыста ұлғаюы мемлекеттiң қаржы жетiспеушiлiгiне ... ... ... ... ... ... табиғаты жағынан тұрақсыз және құнсыздануға тез икемдi. Олардың құнсыздану себептерiне: айналысқа артық ақша ... ... ... ... ... және ... ... қолайсыздық жағдайын жатқызады.
Қағаз ақшалардың айналысы жалпы ақша айналысының заңдылығын көрсетеді. Өйткені ... ... ... негізгі ақша түрлерін қағаз ақшалар құрайды және оның айналысының бұзылуы экономкаға тікелей әсер етеді.
Ақша айналысы - ... ... ... сондай-ақ тауарлы емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-қолсыз ақша ... ... ... айналысының объективтiк негiзiнде де тауар өндiрiсi жатады. Ақшаның қолма-қол және қолма-қолсыз формаларының көмегiмен тауарлар айналысы, сондай-ақ несиелiк және ... ... ... жүзеге асырылады.
Ақшаның өмiр сүруiндегi объективтiк қажеттiлiк ол тауар ... мен ... ... ... ... Кез ... тауар айналысында ақша айырбас құралы болып табылады. Тауар және ақша бiр-бiрiнен бөлiнбейдi. Ақша ... ... онда ... айналысы да болмайды.
Қайта құру кезеiне дейiн "ақша айналымы" мен "ақша айналасы" ұғымдары арасында айтарлықтай шек ... Ақша ... деп ... - қол ақшаның қозғалысы танылды. Ал ақша айналымы ұғымы одан кең мағына бергендiктен ол ... - қол және ... - ... ... ... сипаттайды. Қазір бұл арадағы айырмашылық жойылды және ол барлық ақша формалары бірдей қызмет етеді.
Ақша айналысы шаруашылықтағы ... ... ... ... емес төлемдердi және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететiн қолма-қол және қолма-қолсыз ақша формаларындағы ақшалардың қозғалысы.
Ақша белгiлерi әр ... ... ... етiледi. Қолма-қол ақша тұтыну заттары және қызметтер ... ... ... ... ... ... - ... арналған өндiрiс құралдарының жиынтығымен қамтамасыз етiледi.
Мұндай жүйе тек қана орталықтандырылған жоспарлы экономика жағдайында ғана мүмкiн болады, ... ол ... ... мен ... қолында ақша қанша тауардың болатыны және олардың қандай бағада сатылатыны белгiлi ... ... ... бағаның босатылуына, меншiктiң мемлекет иелiгiнен алынуына және т.б. байланысты жүзеге ... ... ... емес ... ... ... мен ақша айналымы арасында шек жойылды. Тауар айналысы процесiндегi қолма - қол ақша қозғалысы және төлемақыны ... ... ... ... ... ... ... кәсiпорындар мен қаржы несие мекемелерiнiң арасындағы ақшалай қаражаттардың алмасуы - ақша айналысы деп аталады. /6, 49 ... ... ... ... - тауар өндiрiсi мен тауар айналысы болып табылады. Құн формасыныңөзгерiп ... яғни ... ... және ақшаның жаңа тауар сатып алу үшiн қолданылуы, ... ... ... яғни айналыста болуына мүмкiндiк жасайды.
Бiрақ ақша айналысы тауар айналысын қайталап қоймайды. Бұл екi процесс бiр-бiрiнен ... ... ... ... ... ... ... айналыстан шығады және тұтынылады. Ал ақша айналыста әрқашан жүредi.
Айналыста жүре отырып ақша әрi ... ... әрi ... құралы функцияларын атқарады. Сонымен, тауарды сатудан түскен ақша қарызды өтеуге жұмсалуы мүмкiн. Өз кезегiнде, қарызды ... ... ... тауарлар алу үшiн қолданылуы мүмкiн.
Жалпы ақша айналысының көлемi тауар бағаларының соммасынан әрдайым артық болады. Ақшаның қызмет көрсетуi тек ... алу - ... ... түсiндiрiледi. Ақша еңбекақы, зейнетақы төлеу үшiн, бюджетке төлемдер аударку үшiн, банктен қарыз алу үшiн және т.б. ... үшiн ... ... ... ... ... элементi - қолма-қол ақшаның қолдану аясын азайту болып келедi. Бұл мәселе бiздiң елiмiзде кәсiпорындар арасындағы есеп айырысулардан ... ... ... есеп ... ... ... ... ғана шешiледi.
Бұл екеуi өзара тығыз байланыста, сондықтан оларды бөлу қажет емес. Ақша өз ... ... - ... ... қолсыз ақшаға (және керiсiнше) өтедi. Мысалы, кәсiпорынның бөлшек саудасынан түскен түсiм ... ... соң оның есеп ... шотында қолма-қолсыз ақша қаражатарына айналады да, ол бұдан өз жiктеулерiне ақша аударуы мүмкiн.
Сонымен, бүкiл ақша ... ... және ... ... ... ... Сондай-ақ:
* өнiмдi өндiру және сату процесiн, яғни тауарлы сипаттағы есеп айырысулармен байланысты ақша айналымы;
* тауалы емес сипаттағы есеп айырысулармен ... ақша ... ақша ... ... ... ... өттi және металл, қағаз, несие ақшалар көмегiмен жүзеге асырылады.
Жалпы мемлекеттiк заңдармен реттелген ... ақша ... ... ақша ... ... ... Қазақстан Республикасында ақша жүйесi 1995 жылы 30 наурыздағы "Қазақстан Республикасы Ұлттық банкi туралы" Қазақстан ... ... заң күшi бар ... ... ... Жарғы ақша айналысының ұйымдастыру негiзiн және формаларын белгiлейдi, онда ресми ақша бiрлiгi, ақша ... ... ... ... ... ... ... ақша айналысын ұйымдастыру және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал ... ... ... рет 1993 жылы ұлттық валютамыз теңгенi айналысқа шығарып, экономикада жаппай етек алған ... ... ... ... ... ... ... түскенiн және ұлттық экономика дамуына тиiмдi жол ашып отырғандығын көруге болады.
Бүгінде еліміздің ақша айналысындағы қағаз ақшалардың құрамы ... ... ... ... ... ... ақшалардың айналысында: 10000, 5000, 2000, 1000, 500, 200 теңгелік банктік билеттер және 100, 50, 20, 10, 5, 2, 1 ... ... ... ... жүр.
2 ... ... АҚША АЙНАЛЫСТАРЫНЫҢ ДАМУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ
2.1 Қазақстан Республикасының бүгінгі таңдағы ақша ... даму ... ... ... ... толық қанды даму барысында. Бұл ұлттық валютаны кең көлемде қаржы секторында реформалауды 1993 жылы 15 қарашада енгізілгеннен бастап іске ... Бұл ... ... стандарттарға қол жеткізу Қазақстанның қаржы жүйесінің жоғары деңгейге ... ... ТМД ... ... ... ... неғұрлым рыноктық талаптарға сай дамыған, мемлекеттік араласудан өзара арылып шыққан жүйелердің бірі ... ... ... ... ... ... ақша ... реттеу саясаттарын жүзеге асыруының себебі еліміздегі жылдан жылға ақша массасының және оның ... ... ... ... көлемі өсіп бара жатыр. Бұл өз кезегінде ақша айналымының тиімді жүргізілуі заңын бұзып, ... ... алып ... ... ... ... ... ақша массасының өсу шамаларын және қолма-қол ақшалардың құрамы жылдан жылға ... ... ... ... өсіп келе ... Сонымен қатар елде қолма-қол ақшалармен қатар қолма-қолсыз ақшалар да жылдан-жылға өсіп келе жатыр. Оның басты себебіне ... ... ... ... ... ... сипатының тым жоғары өсіп кетуі, елдегі әлеуметтік сала бойынша ... ... өсуі және ... ... ... ... ... болып.
Осы аталған барлық ақшаларды елдің ақша массасы деп те атасақ болады. Осы ақша массасындағы қолма-қол ... ... ... 1-ші ... көре ... Егер ақша массасындағы қолма-қол ақша үлесі артық болатын болса, онда елде инфляциялық тоқулар басталады. /12, 65 ... 1 - ... 2011 ... ... ... ақша ... құрамы
Млн.теңге
12.10
01.11
02.11
03.11 ... ... ...
1. Ақша базасы (резервтiк ақша)
2 572 217
2 641 507
2 630 137
2 810 231
2 906 459
2 842 ... 888 ... ... (тар ... 142 ... 196 ... 143 030
2 351 402
2 350 156
2 307 583
2 358 248
М0 (айналыстағы қолма-қол ақша)
1 148 ... 094 ... 091 ... 097 ... 124 804
1 142 660
1 191 674
3. М1
3 116 049
3 112 ... 137 ... 440 ... 489 ... 519 ... 684 ... М2
6 570 099
6 649 830
6 802 837
7 167 153
7 252 484
7 209 417
7 568 969
5. М3 (ақша массасы)
8 482 ... 608 ... 605 ... 923 ... 016 ... 968 ... 360 212
760738585200
Сурет-3 - Еліміздегі ақша массасы мен қолма-қол ақшалардың үлес салмағы www.Stat.kz.
Қағаз ақшалар тек қана ... ... және ... ... ... ... ... айналыста ұлғаюы мемлекеттiң қаржы жетiспеушiлiгiне байланысты шығарумен түсiндiрiледi. Қағаз ақшалар өзiнiң табиғаты ... ... және ... тез ... Сондықтан қағаз ақшалардың айналыстағы үлесі мен қажетті мөлшерін нақты белгілеу ақша айналысының бұзылуының, инфляцияның алдын алады. Бұл мәселе әсіресе ... үшін өте ... ... Оның ... ... ... 8-9 жыл ... экономикада жоғары инфляция деңгейінің пайда болуының басты себептерінің бірі жалпы шаруашылықтың дамымауы, істелген шаруашыылқ қызметтер болмағандықтан айналыста ... ... ... өсіп ... және мемлекетеміз бюджеттік тапшылықты уақытша жауып отыру үшін айналысқа артық қағаз ақшалар шығаруға мәжбүр болуымен сипатталады.
Қазақстан Республикасы статистика агенттігінің 2011 ... ... ... 2011 ... 1 ... ақша ... (М3) 8 608 602 млн.теңге, соның iшiнде айналымдағы қолма-қол ақша (М0) - 1 094 781 млн. ... ... М1 ... өсiмi 3 112 623 ... құраса, М2 көрсеткіштері 6 649 830 ... ... ... ... ... қолма-қол ақшалардың құрамы жылдан жылға экономика салаларының дамуымен бірге өсіп келе жатыр. Сонымен қатар елде ... ... ... ... ақшалар да жылдан-жылға өсіп келе жатыр.
Қазақстан ... ақша ... ақша ... ... ... ... ... келесі кестеден көре аламыз.
Кесте 1 Ақша агрегаттары мен массасы
Млн.теңге
12.10
01.11
02.11 ... ... ... ...
1. Ақша ... ... ... 572 217
2 641 507
2 630 137
2 810 231
2 906 459
2 842 547
2 888 094
айдағы өзгеріс, %
8,4
2,7
-0,4
6,8
3,4
-2,2
1,6
жылдың басынан ... ... ... ... ... ҚҰБ-нен тыс қолма-қол ақша
1 306 208
1 252 898
1 248 329
1 253 260
1 279 ... 301 ... 350 ... ... және басқа ұйымдардың
ҚҰБ-дегі депозиттерi
1 266 009
1 388 608
1 381 808
1 556 ... 626 ... 541 ... 537 835
Ақша базасы (тар мағынада)
2 142 999
2 196 ... 143 ... 351 ... 350 ... 307 583
2 358 248
айдағы өзгеріс, %
5,9
2,5
-2,4
9,7
-0,1
-1,8
2,2
жылдың басынан бергі кезеңдегі өзгеріс, %
9,2
2,5
0
9,7
9,7
7,7
10
оның iшiнде:
ЕДБ-дiң ҚҰБ-дегі резервтiк депозиттерi
292 371
387 193
342 ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақша)
1 148 489
1 094 781
1 091 552
1 097 141
1 124 804
1 142 660
1 191 674
айдағы өзгеріс, %
6,9
-4,7
-0,3
0,5
2,5
1,6
4,3
жылдың басынан ... ... ... ... М1
3 116 049
3 112 623
3 137 096
3 440 728
3 489 824
3 519 077
3 684 065
айдағы ... ... ... ... ... ... %
26,8
-0,1
0,7
10,4
12
12,9
18,2
оның iшiнде:
3.1 халықтың теңгедегi аудармалы депозиттерi
226 520
204 599
215 104
218 561
226 724
222 000
246 215
3.2 банктік емес ... ... ... ... 741 ... 813 ... 830 440
2 125 027
2 138 295
2 154 417
2 246 175
4. М2
6 570 099
6 649 830
6 802 ... 167 ... 252 ... 209 ... 568 ... ... %
-0,7
1,2
2,3
5,4
1,2
-0,6
5
жылдың басынан бергі кезеңдегі өзгеріс, %
23,1
1,2
3,5
9,1
10,4
9,7
15,2
оның iшiнде:
4.1 халықтың теңгедегi басқа депозиттерi
және шетел валютасындағы
аудармалы ... 042 ... 068 ... 102 ... 129 ... 159 ... 179 ... 221 544
4.2 банктік емес заңды тұлғалардың
теңгедегi басқа ... ... ... ... 411 371
2 468 841
2 562 811
2 596 914
2 602 721
2 511 122
2 663 360
5. М3 ... ... 482 ... 608 602
8 605 665
8 923 852
9 016 130
8 968 234
9 360 212
айдағы өзгеріс, %
-0,5
1,5
0
3,7
1
-0,5
4,4
жылдың басынан бергі кезеңдегі өзгеріс, %
13,3
1,5
1,4
5,2
6,3
5,7
10,3
оның iшiнде:
5.1 ... ... ... ... ... ... 259
928 641
935 429
931 758
972 201
5.2 банктік емес заңды тұлғалардың
шетел валютасындағы
басқа депозиттерi
987 051
1 022 856
873 569
828 059
828 217
827 ... ... ... ... 2011 ... ... айына дейінгі еліміздегі ақша агрегаттарының өзгерісі негізінен ай сайынғы ауытқуларын есептемегенде жалпы жыл басындағы көрсеткіштерге сәйкес өсіп келе ... Бұл ... ... ... өсу мен ақша ... жалпылама өсуіне байланысты бірқалыпты өсу байқалады.
Бүгінгі таңда экономиканың дамуы, экономикалық қарым-қатынастардың жаңа формаларының ... ... және ... ... ... ... байланысты ақшаның жаңа формалары пайда бола бастады және олар өзінің белгілі бір ерекшеліктеріне байланысты кейбір экономикалық ... ... өте ... ... ... Ол ақша ... негізінен несиелік ақшаларды жатқызсақ болады.
Ақша жиыны көлемiнiң өзгеруiне айналыстағы ақша жиынының өзгермелiгi мен қатар, оның айналым ... да әсер ... ... ... ... ... экономикалық факторларға: экономиканың циклмен өркендеуiне, экономикалық дамудың қарқынына, бағаның өзгеруiне, срнымен бiрге таза монетарлық факторларға, яғни төлем айналымының құрылымына, несиелiк ... мен ... есеп ... ... ақша нарығындағы пайыз деңгейiне және т. б. байланысты өзгередi.
Соңғы жылдардағы ақша ... ... ... ... ... тəн. Ақша ... ... қарқынының 1-тоқсандағы маусымдық (ең жоғары) төмендеуінен жəне кейіннен ұлғаюынан кейін 3-тоқсанда ... ... ... ... ... ... 2010 жылғы 3-тоқсанның қорытындысы бойынша барлық ақша ... өсу ... ... жылдың осындай кезеңіне қарағанда біршама төмен болды (3-сурет).
Сурет-4 - Қазақстандағы ақша агрегеттарының динамикасы
Ақша ... 2010 ... ... 402,9 ... ... дейін 3,7% ұлғайды. Оның ұлғаюының негізгі факторлары таза халықаралық резервтердің де жəне сол ... ... ... таза ішкі активтерінің де өсуі болды. Ал ағымдағы ... ... ... таза ішкі ... ... ... еді ...
Елдің макроэкономиклық тұрақтылығы, қаржы секторының жедел әрі сапалы дамуы, соңғы жылдардағы сыртқы экономикалық жағдайлың жақсаруы Ұлттық Банктің жаңа сапалы кезендік ... ... ... ... Бұл банк ... ақша-несие саясатиын нақты жүргізуге, осы арқылы коммерциялық банктердің қызметтері мен ... ... және ақша ... тұрақтандыруды жолға қоюда.
3 ЕЛІМІЗДЕГІ АҚША АЙНАЛЫСЫНЫҢ БҮГІНГІ ТАҢДАҒЫ ДАМУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ШЕШУ ЖОЛДАРЫ
Жалпы мемлекеттiк заңдармен ... ... ақша ... ... ақша жүйесi болып табылады.Қазақстан Республикасында ақша жүйесi 1995 жылы 30 ... ... ... ... ... туралы" Қазақстан Республикасы Президентiнiң заң күшi бар Жарлығына сәйкес ұйымдастырылған. ... ақша ... ... ... және формаларын белгiлейдi, онда ресми ақша бiрлiгi, ақша ... ... ... ... ... жасау тәртiбi, ақша айналысын ұйымдастыру және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал мұның алдында тұнғыш рет 1993 жылы ... ... ... ... шығарып, экономикада жаппай етек алған инфляцияға төтеп бердiк. Ұлттық валютаның тиiмдi жолға түскенiн және ұлттық экономика дамуына тиiмдi жол ашып ... ... ... ... ... ... даму барысында. Бұл ұлттық валютаны кең көлемде қаржы секторында реформалауды 1993 жылы 15 қарашада енгізілгеннен бастап іске асты. Бұл ... ... ... қол ... ... қаржы жүйесінің жоғары деңгейге жеткендігін көрсетеді. ТМД елдері бойынша қаржы жүйеміз неғұрлым рыноктық талаптарға сай дамыған, мемлекеттік араласудан өзара арылып ... ... бірі ... ...
Бүгінде қаржы секторының барлық сегменттерінде құрылымдық реформалар жүргізілуде. Қазақстан Республикасының банк ... банк ... ... ... ... ... қолға алды. Еліміздің зейнетақы және төлем жүйелері ТМД елдері ... ең ... ... ... отыр. Біздің қаржы жүйеміздегі Ұлттық банк басқа елдерге үлгі ретінде ... ... ... Ұлттық банкі ТМД елдерінің жалғыз орталық банкі ... ... ... ... ... ... осы деңгейде сапалы түрде қысқа мерзім аралығында ақша-несие саясатының дамыған елдердегі стандарттарына өтуіне байланысты болып отыр. Оның негізі 2004 жылы 1 ... ... ... ... экономиканы реттеудегі басты мақсаты бағаның тұрақтылығын сақтау, яғни ... ... ... түрлері (айырбас бағамы, ақша агрегаттары) бастапқы мақсат болып табылмайды.
Ұлттық банк негізгі ... ... ... ... ... ... ... елдің төлем балансының функционалды дамуын қамтамасыз ету, валюталық реттеу және валюталық бақылауды жүргізу, қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету болып ... ... ... ... ... негізгі мақсаты ретінде бағаның тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін өзінің алдағы уақыттардағы саясаттарын ... ... ... ... негізінде қатаң түрде жүргізуге бағытталып отыр. Осы саясат негізінде ... ... ... және ... банк ... ... бойынша Еуропалық кеңістіктің стандарттарына өту барысындағы шараларын айтып ... ... ... ... ... және ақша ... өндiруге байланысты өзiнiң меншiктi қуатын енгiзуi, Қазақстандағы қолма-қол ақшамен байланысты жағдайды түбiрiмен өзгерттi. Осыған байланысты 1992 - 1993 ж.ж. ... ... ... ... ... ... саясаттың орнына Республикамызда қолма-қол ақша айналысын тұрақтандыру және басқарудың экономикалық әдiстерiнiң алғышарттары жасалынды.
Дамыған ... бұл ... ... дами түсуде: оларда қолма-қолсыз ақша айналысы өрiс алып жатыр. АҚШ - та халықтың есеп айырысуларының 25-27%- зы ғана ... ... ал ... чек, ... ... т.б. ... жүргiзiледi. Өмiрлiк тәжiрибе көрсеткендей , ақша айналысын ақша айналымынан бөлуге болмайды. Ақша айналымын қолма-қол және ... ... деп қана ... түрде шектеудi ғалымдар онша қабылдай қоймады.
Басқа депозиттер - ... ол ... ... ... кейiн ғана алынатындығы немесе әр түрлi шектеулерi жай коммерциялық операцияларда бiраз қолайсыздық туғызатын және ... ... ... ... жоғары дәрежеде сай келетiн жинақ және мерзiмдi депозиттер.
Қазақстан Республикасы Ұлттық банкiнiң деректерi бойынша 2009 жылдың 1 мамырына ақша жиыны (М3) 1090,3 ... ... ... - 816,5 ... ... ... айналымдағы қолма-қол ақша (М0) - 257 млрд. теңге ( 1,05,2008ж, - 167 млрд. теңге) болды. М3 ... өсiмi ... ... тиiстi кезеңiндегi деректермен салыстырғанда 33,5% ағымдағы жылдың 1 сәуiрiмен салыстырғанда - 3,5%. Ақша ... ... ... ... ақша үлесi 2009 жылы сәуiр айының соңында 23,6% болды, өткен аймен салыстырғанда 0,4 пайыздық тармаққа көбейдi.
Сонымен ... елде ... ... ... қолма-қолсыз ақшалар да жылдан-жылға өсіп келе жатыр. Оның басты себебіне ... ... ... ... ... ... ... тым жоғары өсіп кетуі, елдегі әлеуметтік сала ... ... ... өсуі және ... ... ... тікелей байланысты болып.
Осы аталған барлық ақшаларды елдің ақша ... деп те ... ... Осы ақша ... ... ... үлесін келесі 2-ші суреттен көре аламыз. Егер ақша массасындағы қолма-қол ақша үлесі артық болатын болса, онда елде инфляциялық тоқулар басталады.
Қазіргі ... ... ... ... ... онымен бірге орын алып отырған мәселелер тобын айта кету қажет, олар өздеріне ерекше оларға:
* ... ... ...
* ... капиталдарының жоғары ағылымы,
* Қаржы рыногының өтімділігінің азаюы.
Осыған байланысты инфляция тек қана Ұлттық Банк ... ғана ... ... ол кең ... ... ішкі және ... жағдайларына тәуелді болып отыр.
Бүгінгі таңдағы ақша-несие саясатының негізгі мәселесі белгіленген инфляция мөлшерінің тұрақты ... ... және ... ... ... ... қаржылық, несие беру бойынша туындап отырған мәселелерді реттеу болып табылады. 2008 жылы ... ... ... ... өсуі ... Оның ... ... есептеу мекемелері 9-10% шамасында деп болжаса, ал тәуелсіз сараптаушы орындар инфляция 2008 жылы 15-20% шамасында орын ... деп ... ... ... арналған ақша-несие саясатының негізгі көрсеткіштерінің болжамы келесі 2-ші кестеде көрініс тапқан. /18, 2 бет/
Кесте 2 - ... ... ... ... ... инфляцияны таргеттеу көрсеткіштерінің белгіленуі
Көрсеткіштер
2008
2009
2010
2011
Базалық инфляция орташа, %
9-10
5-7
4-6
4-6
Инфляция (ТБИ) ... ... ... ... %
9,0
7-8
7
6,5
ҚҰБ жалпы алтын-валюта резерві,млн АҚШ доллары
4852
5156
5679
6438
өзгерістер, %
54,5
6,3
10,1
13,4
Ақша базасы, млрд теңге
312
411
495
574
өзгерістер, %
50
31,6
20,3
16,1
Ақша массасы млрд ... ... ... ... ... млрд теңге
780
972
1183
1407
өзгерістер, %
29,4
24,6
21,7
18,1
Экономикаға беретін банктік несиелер,млрд теңге
940
1225
1520
1844
өзгерістер, ... ... ... ... ... ... өлшемді мөлшерлеме % ... ... ... ... ... бойынша орташа өлшенген мөлшерлеме, %
14,5
12-13,5
11-13
10-12
* Банки Қазахстана, №1, - 2009 г.
Ескерту: ... көзі - ... ... ... ... № 004 ... релизi 2009 13 қаңтар // Банки Казахстана №1 2009г
1-ші кестеден көріп отырғанымыздай 2004-2008 жылға арналған ақша-несие ... ... ... ... ... ... ... - 2004 жылы 4-6% және 2005-2008 жылдары 3-5% шегінде ұстау қажеттігі мақсат етілді. ... ... ... ... ... ... белгіленген инфляция мөлшерінің тұрақты деңгейін сақтау және елдегі қазіргі болып жатқан қаржылық, несие беру ... ... ... ... ... болып табылады. 2009 жылы еліміздегі инфляция деңгейінің ... өсуі ... Оның ... ... есептеу мекемелері 10% шамасында деп болжаса, ал тәуелсіз сараптаушы орындар инфляция 2008 жылы 13% шамасында орын алды деп хабарланды. Ал ... 2010 жылы ... ... 8% шамада сақталды, ал биылғы 2011 жылы статистикалық агенттіктердің болжауынша елдегі инфляция ... 7-9 % ... ... деп ...
ҚР-ғы 2002-2010 жылдардағы инфляцияның жылдық көрсеткіштерін келесі суреттен көре аламыз.
4737171755
Сурет 6 - ... ... ... ... ... деңейi
2008 жылдың тоғызыншы айынан басталған инфляцияның кең ауқымды орын алуы негізінен экономиканың келесі салаларында орын алды: астық өнімдері, яғни ... ... ... ... ... ... сұранысы, нан және жалпы тағам өнімдерінің қымбаттауы, жанар-жағармайдың үздіксіз өсіп келе жатқандығы, елде энергия және газ бағасы тарифтерінің күрт ... ... ... ... өндірістердің шығындары көбейіп, жалпы өндіріс пен өнеркәсіп бағалары өсуде. Мысалы, осы уақытта елімізде нан ... 30-35 ... 55-65 ... ... өсіп ... яғни ... өсті, ал электр энергиясы 6-7 теңге шамасынан 9-10 ... ... ... өсті. Жанар-жағармайдың бағасы өсуде, оның ішінде бензиннің 93 маркалысы 77 теңгеден қазіргі уақытта 86-89 теңге аралығына дейін ... ... күнi ... ... ... ... ақша-несие саясатының құралдарын нақты қарай отырып, оларды бiрнеше көрсеткiштерге бөлуге болады:
1) ықпал ету ... ... ... және жанама. Ақша-несие реттеудiң тiкелей ықпал ету әдiстерi реттелетiн объектiге тiкелей ... ... ... бередi, олар басқаруы жоғары деңгейде орталықтандырылған елдерге тән, сондай-ақ нарықтық экономикалы елдерде мына тарихи ерекшелiктерге орай ... ... ... ететiн объектiлер бойынша - ақша ұсынысы ... ақша ... ... ... ... параметрлер бойынша сандық ... ... ... ... ... ақша-несие реттеудiң қысқа
және ұзақ мерзiмдi құралдары;
5) ықпал ету ауқымы бойынша- жалпы және ... ... ... ақша ... ... ... (мысалы, бiрыңғай есептiк мөлшерлеме) жиынтығына ықпал етедi. Iрiктемелi әдiстер басқарылатын объектiлердi саралауды (мысалы, пайыздық мөлшерлеменi немесе резерв талаптарын саралау) көздейдi.
Ұлттық Банк ... ... ішкі және ... ... қамтамасыз етсе, енді соңғы өзгерістерге сәйкес Ұлттық банктің негізгі мақсаты баға тұрақтылығын қамтамасыз ету ... ... ... принципінің басты ерекшелігі оның келешекке қарауы, атап айтқанда, ақша-несие саясатының орта және ұзақ мерзімді кезеңде ... ... ... ... отырып, ақша-несие саясатының параметрлерін қабылдау болып табылады.
Қазіргі таңда ақша-несие саясатын жүзеге асыруда онымен бірге орын алып ... ... ... айта кету ... олар ... ... ...
* Экономиканың жаппай қызуы,
* Шетел капиталдарының ... ...
* ... ... ... ... ... байланысты инфляция тек қана Ұлттық банк бақылауында ғана анықталып қоймай, ол кең мақсатта еліміздің ішкі және ... ... ... ... отыр. Макроэкономикалық көрсеткіштер мен инфляция арасындағы байланысты есеке отырып Ұлттық банк оларды реттеудегі трансмиссионды механизм - комплексті ... әсер ету ... ... ... ... ақша ... ... категориялардың бiрi екендiгiне көзiмiз жеттi Кез - келген тауар айналысында ақша айырбас құралы болып табылады. Тауар және ақша бiр - ... ... ... ақша ... ... ... бiрi. Ақша - ... бiрдей эквивалент, ерекше тауар, онда барлық басқа тауардың құны бейленедi және оның делдал ... ... ... өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы ... ... ... ... ... ... ролi тарихи түрде алтынға бейiм.
Ал алтын өз ... ... ... ... және ... ақша ... ... түрі екені белгілі. Алайда қазіргі қоғамда алытн құн ... ... ... ... ол ... ... қолданылмайды, оның орнын қағаз және несие ақшалары толтырған. Яғни қоғамдық ... ... ... ақшадан қағаз ақшаларға өтуі заманның талаптарына сай ... ... ... алтын айналысы тұсында құнның қағаздай белгiлерiнiң, яғни қағаз ақшалардың пайда болуының мынадай негізгі себептерін атап ... ... ... өндiрiсi тауар өндiрiсiнiң артынан iлесе алмай, нәтижесiнде ... ... ... ... ... өтей ... жоғары құнды алтын ақшалар ұсақ құнды айналымға қызмет көрсете алмады;
* алтын стандарты, жалпы алғанда өндiрiстi және тауар ... ... ... ... ... оның ... қоғамның дамып, өзгеруiмен қатар бiрге дамып, жан-жақты жетiлуде. Егер де бұрындары сатып алу-сату ... ... ... ... ... жүргiзiлсе, бұл күндерi қағаз және несие ақшалармен ... ... ... ... ... ақшалар пайда болып, олардың құрылымы күннен-күнге дамуда.
Соңғы жылдары еліміз экономикасында ақша ... тым ... ... және ... ... ақша ... өсіп кетуіне байланысты соңғы 2-3 жылдағы инфляция қарқынының ақырындап өсіп келе жатқандығын айтсақ болады. Егер экономика осы қарқында дами ... ... ... реттеу қаржы саласының ғана қолында болып, ал оның түп негізі өндіріс саласын тиімді дамытпасақ алдағы ... ... ... орын алып отыр.
Осыған байланысты еліміз 2008-2010 жылдарға Ұлттық банк инфляциялық тұрақтылықты және оның ... ... ... үшін ақша-несие саясатын жүзеге асырып, ал еліміздің Үкіметі ұлттық экономиканы шикізаттық экономикадан алып шығатын индустриялық-инновациялық саясатты жүзеге ... ... ... ... ... ... ... енгiзу туралы" Қ.Р. Президентiнiң заң күшi бар жарлығы // 12.11.1993.
* "Қ.Р-ның ақша ... ... ... Заңы // ... ... ... ... туралы" Қ.Р-ның Заңы // 28.04.1998ж.
* Учебник / Под. Ред. О.И ... Изд. ... - ... ... ... / Ғ.С. ... - ... Экономика, 2001ж. - 466 б.
* С.Б. Мақыш, Оқу құралы / "Ақша айналысы және несие" - ... ... ... 2004 ж. - 248 ... ... М.А., ... Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие - Москва , ... Баян ... , Оқу ... / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: "Экономика" 2000ж.
* ... М.К. / ... ... ... ... ... - Москва, 1994 - 173 с.
* А.И. Добрынина, Л.С. Тарасевича. / . - ... ... - 2001. - 362 ... // ... Казахстана,
№ 9, 8- 2010 г. 2-3 стр.
* Вестник КазНУ. Серия экономическая. №3. - 2008 г. 33-35 ... ... У.Б. // ... ... №9, - 2007 г. 18-21 ... ... А.А., Гилимов А.К.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналымы және ақша агрегаттарының динамикасы28 бет
Ақша айналымы және оның құрылымы28 бет
Ақша айналымы мен оның құрлымы9 бет
Ақша айналымы туралы түсінік11 бет
Ақша айналымын басқару13 бет
Ақша айналымын тұрақтандыру әдістері мен нышандары34 бет
Ақша айналымындағы ақшаның ролі және оларды шығару33 бет
Ақша айналымының құрылымы23 бет
Ақша айналыс заңы38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь