ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы қазақ әдебиетіндегі зар заман өкілдері

Қазақ әдебиетіндегі байырлық рух ХVІІІ ғасырда жоңғарлар мен қарсы күресте ХІХ ұлт азаттық күресте, (Махамбет, Нысанбай ) қайта көтерілгенмен , Қазақстанның Ресей құрамына өтуі нәтижесінде зар заман кезеңі басталды.
Қазақ жеріне қол салған патша үкіметі халықты жарылқау үшін келмегенді. Жерінен айрылған халық әдеп . ғұрып пен қазақы мінезінен де айрыла бастады . Патга үкіметі енгізген жаңа әкімшілік шаралар қазақ болмысына тән еместі. Ұрлық, өсек, талас . тартыс , алауыздық, арызқойлық . қазақ қоғамының осы кезеңдегі жемісі болды.
Осы кезде өмір сүрген қазақ ақын . жырауларының бір тобы қоғамда болып жатқан келеңсіз құбылыстарды айаусыз сынға алды.
Олар Қазақстанның Ресейге қосылуымен капиталистік көзқарастардың енуін кері кеткендік деп есептеді. Өткен өмірді ансады , болашақ туралы өз болжамдары мен пікірлерін білдірді.
Қоғамда болып жатқан өзгерістерге өзіндік көз қараста болған және сол бағытта жырлаған ақындарды М.Әуезов « Зар . заман » жыршылары деп атаған болатын және әдебиет тану тарихында да олар осылай айтылды. Тарих ғылымының докторы М.Қойгелдиев отаршылдық бұғауына мықтылап байлаған халықтың мың .мұхтажы мен қайғы . қасыретін жырлаушыларды « Зар .заман » мектебінің ойшылдары деп атады. (1,246 б.). Бұл термин алғаш 1927 жылы енгізілген еді.
Зар . заман кезеңінде ғұмыр кешкен орталық езгіге түскен қазақ халқының тағдырын мұң . зармен жырлаған ақындар шоғыры. Оның белгілі өкілдері : Дулат Бабатайұлы , Шортанбай Қоңайұлы, Мұрат Мүмкейұлы, Әбу бәкір Кердері, Аубан Асан , т.б. Мұхтар Әуезов Аблай хан тұсынан Абайға дейінгі жүз жылға ұластырып Нарманбетпен аяқталды (2,168 б.). зар . заман тұсынан қазақ әдебиеті жазбаша сипат алғанын отан көрсетеді. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы бұрынғы қалыптасқан құндылықтардың өзгеруі , елді басқару жүйесінің басқа санатқа ауысуы, отаршылдықтың белең алуы, халықтың қатты күйзелуі Зар. заман ақындарын тарих сахнасына шығарған. Олар халықтың жай күйін ойлаған үлт. қайраткерлері ретінде танылды. Олардың шоғырлары халықтың салт. дәстүрлерді қабығы бұзылмаған қалпында сақтауға , ұлттың . бітімімен ажырамауға үндейді.
Еркіндікпен бостандықтың, дәстүр мен европалық метрополиядан еңген жаңа тәртіптердің шегінен шиеленісуі Шортанбай, Дулат және Мурат сияқты « зар . заман » ағымы ақындарының шығармалары арқылы
        
        ХІХ ҒАСЫРДЫҢ ІІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ
ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ЗАР ЗАМАН ӨКІЛДЕРІ
Қ.С. Қожабекова
Тараз мемлекеттік педагогикалық институты, Тараз қ.
Қазақ әдебиетіндегі байырлық рух ХVІІІ ... ... мен ... ХІХ ұлт ... ... (Махамбет, Нысанбай ) қайта көтерілгенмен
, Қазақстанның Ресей құрамына өтуі нәтижесінде зар заман ... ... ... қол салған патша үкіметі халықты жарылқау үшін
келмегенді. Жерінен айрылған халық әдеп – ... пен ... ... де
айрыла бастады . Патга үкіметі енгізген жаңа ... ... ... тән ... Ұрлық, өсек, талас – тартыс , алауыздық, арызқойлық ... ... осы ... ... болды.
Осы кезде өмір сүрген қазақ ақын - жырауларының бір тобы қоғамда
болып жатқан келеңсіз ... ... ... ... ... ... ... капиталистік көзқарастардың енуін
кері кеткендік деп есептеді. Өткен өмірді ансады , ... ... ... мен ... ... болып жатқан өзгерістерге өзіндік көз қараста болған және ... ... ... М.Әуезов « Зар - заман » жыршылары деп ... және ... тану ... да олар осылай айтылды. Тарих
ғылымының докторы ... ... ... мықтылап байлаған
халықтың мың -мұхтажы мен қайғы - қасыретін жырлаушыларды « Зар -заман ... ... деп ... (1,246 б.). Бұл ... ... 1927 ... еді.
Зар - заман кезеңінде ғұмыр кешкен орталық езгіге түскен ... ... мұң – ... ... ... шоғыры. Оның белгілі
өкілдері : Дулат Бабатайұлы , ... ... ... ... ... ... ... Асан , т.б. Мұхтар Әуезов Аблай хан тұсынан Абайға
дейінгі жүз ... ... ... ... (2,168 б.). зар – ... ... әдебиеті жазбаша сипат алғанын отан көрсетеді. Дәстүрлі қазақ
қоғамындағы бұрынғы қалыптасқан ... ... , елді ... ... санатқа ауысуы, отаршылдықтың белең алуы, халықтың қатты
күйзелуі Зар- заман ақындарын тарих сахнасына ... Олар ... ... ... үлт- ... ... танылды. Олардың шоғырлары
халықтың салт- ... ... ... ... ... , ... ... ажырамауға үндейді.
Еркіндікпен бостандықтың, дәстүр мен европалық ... ... ... ... ... ... ... және Мурат сияқты «
зар – заман » ... ... ... ... қабылдады. Олар ХІХ
ғасырдағы қазақ ... тән ... ... ... сынайды. Әлеуметтік,
үйлесімділік уақыты ретінде өткен дәуірді идеяландыра отырып , ... ... де ... ... ... қауіп жұбататын ешнәрсе
таппаған Зар –заман ақындарының кеудесін кернеген мұң, зар , шер ... ... « ... ... » жете ... Қазақ халқының
шырайлы жерлерін алып, аздырып, діннен аулақтату сияқты империялық пиғылдар
жүзеге асуына ... ... Зар ... ақындарының қайраткерлік
поэзиясын өмірге әкелді. ... ... ... ... ... рух,
әсіресе, Мұрат Мөнкеұлының
( 1843 – 1906 ) жырларынан айқын байқалады ( 3,38 ). Зар – ... ... ... ... , ... ... – қасиеті сақап
қалуға үндеген , ой – пікірлер жанаймен шарасыздықпен соңғы төзімді ... ... ... өлеңдермен болжамдықтың бұғауына бас
игісі келмеген ұлт қайраткерлерінің өршіл үні айқын ... ... ... ... сары уайымға салыну, қайғы – мұңға берілу
сарыны да байқалады. Бұл кезең ақындары келер күннен үміт ... ... ... жол ... ... Олар ... ... түсінен Нәубетті
ақыр заманың келгені деп ұғады. Зар – заман мектебінің аса ірі өкілдерінің
бірі – Шортанбай ... ( 1818 – 1881 ) « зар – ... » ... да ... ... ... жырлаған өлеңдерінің бірінің атынан алынған. Концерватор
ақын қасиетті Түркістан маңында дүниеге ... ... ... ... Ол ... өкіметінің отарлау саясатының қазақ халқының болмыс
тіршілігіне кері әсер еткенін , ... ... алып ... ... , әдеп-ғұрыптың тозғанын, ел – жұртта береке қалмағанын
шығармаларының басты тақырыбы етіп ... ... ... ... мен ... ... едәуір ықпал еткен капиталистік қатынастарды
қабылдамаған ақын халық өмірінде болып ... ... сын ... адамдарының әлеуметтік топқа бөлінуі олардың шыққан тегіне
сәйкес болу ... деп ... ... ... ... ақын «әуелгі заманның » енді қайта
келмейтіндігіне « ... жоқ ... , ... жоқ ... » ... , ... тілін жарлы алмай, ханның тілі қара алмай » ... де ... ... ... білдіреді. « заман оңайлар еді, бірақ оған әуелден бас
білдірдің » деп осы жағдайға душар еткендерді ренішін ... ... ... пен ... , өсек пен ... ... ... сыйламаған , атасы батасын бермеген әлеуметтік құбылысты заманақырға
теңеген ... оның ... ... ... отарлау саясатынан іздейді.
Шортанбай ақырзаманды «бүкіл адамзат ұрпағының » жойылуы деп ұқпайды. Оның
ойынша , «ақырзаман »бұрынғы әдет – ... ... ... ... ... азаюы әркімнің өз басын күйттеуі, қазақ халқының
өз еркіндігінен айырылуы , орысқа бодан болуы. ... ... ... ... Жандарал ұлығың , майыр сынғаның болды », ... ... ... ... ... ... », енді сені күтіп « абақты тұр ... ... қара ... » (5,60 ) деп ... басқа халықтың заңдары мен тұрмыс ерекшеліктерінің екінші
халыққа күшпен енгізілуінің қаншалықты қатерлі ... ... бойы ... биліктің, әдеп – ғұрыптың кенеттен өзгеріске
ұшырауын ол халықтың ... ... ... ... ретінде
бағалады. Патшалық Ресейдің отаршылдық саясатын батыл айыптады, ... ... ... ... арпалысты.
Зар – заман ақындарының өлең – жырларында елмен қоштасу , туған жердің
өткенін аңсау сарыңы орын алған. Жалпы «алға көшу», ... ... ... ... ... шығармаларына тән. Таласуға түскен ... ... жер , ... қоныс іздеу идеясы еркіндікке , бостандыққа
ұмытылу мұраттарымен орайлас келеді. Туған жердің табиғатына қарап ... ... ... ... ... ... ... еске алу үрдісі ата қоныстың
бүліншілікке түсіп , өзгенің ойранына айналған сәтте туындаған мұң – ... ... ... бір ... ... жер мен көшкен елге қайырылып
сөз айтып тұрып , ... ... мен ... әрекеттерді зорлана жырға
қосады. Зар – заман ақындарының көпшілігіне тән ...... ... , алдағы уақыттағы ел сипатының өзгерісін қолмен
ұстап, көзбен көргендей ... ... ... ... өлеңдер Зар – заман
ақындарының ... ... ... ... , ... ойранынан бұрынырақ айтылғандығы мен құнды . бүгінгі көз
қарасақ тұрғысынан қарасақ олардың ... ... ... ... ... Бұл ... ішінде өлең – жырдың бар қуатын пайдаланып, ата –
баба дәстүрімен астарлай айтып, батыс пен шығыстан келетін кесапатты ... ... ... ... (1802 - 1874). ... – заман ақындарының қайраткерлік биікке көтерілуі отаршылдықдықтың
белең алунан басталады. Жыр жүйріктерін бар құдреті бар ... ... ... оятуға жұмсалды. Олар қатерді, зорлық – зомбылықты , алдын
– ала ... ... ... ... ... ... берді. Елдің
берекетін кетірген отарлаушылардың ... ... ... жасады.
Солардың ойранына жол ашқан өз халқының кейбір жандайшаптарын айаусыз сынға
алды , кей тұста ел бірлігінің ... де ... ... ... баяндалған оқиғаларын кейінгі ұрпаққа аманат етіп ... ... ... баяндалған оқиғаларын кейінгі ұрпаққа ... ... ... ... ... ... өкілі – Дулат Бабатайұлы
қазақ халқының дәстүрлі жыр үлгісін түр жағынан өзгертіп, өлеңді ... жаңа ... ... ... ... қай ... ұлттық
поэзиямыздың мазмұны жағынан байытуға үлес қосты. Кеңес идеология үстемдік
еткен кезде Зар – ... ... ... ... тиым ... олар ... оқулықтардан алынып тасталды. Соған қарамастан зар –заман
ақындарының шығармалары әр ... ... ... ... ... тариқын оқып – үйренуге арналған ғылыми жинақтарда олардың кейбір
олең ... ... ... ... болды. Мысалы , 1978 ... ... ... , « ... ... » ... - (құрастырған
М.Мағауин ) ( 7 ,149 б. ) Зар – ... ... ... ... ... қатар өлеңдері орыс тілінде жарық көрді.
ХХ ғасырдың соңынан бастап Зар – заманның тарихи ... , Зар ... ... ... ... ... әдеби ағым ретіндегі
ерекшеліктері , көркемдік кестелері туралы бір қатар еңбектері жазылды. Зар
– заман шығармаларының – ... мол, ... ... бар ... ... әдебиеттану ғылымының тұрақты зерттеу нысанасы болып қала бермек.
Консерватор ... ... де , әділ хан ... құп көрді. Олар өз
шығармаларында өткен дәуірді ... Әз ... , ... ... , ... ... ... еске алды , олардың ел бірлігін нығайтудағы
еңбектерін атады. Замананың бұзылуын ел ... ... ... деп білді, сондықтан ел арасындағы келеңсіз құбылыстар тамырын
тереңге жайды деп ... Олар ... ... ... ... ... ... өмірдің қайта орындалатынына сенді. Зар –заман
ақындарының уақыт тағдырын дұрыс түсінгені және оны әділ ... ... ... ... жоқ. ... олар ... ... мен тығырықтан шығатын жолды, жаңа арна мен бағытты көрсете алған
жоқ. Дегенмен , олар ... ... ... ... мен ... ... ... өмірдің қайта орнайтынына сенді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Сатершинов Б, Сырымбетұлы , Мұхамедов М, саяси – құқықтық ілімдер
тарихы
Алматы 2005. 246 б.
2. « ... » ... ... 4 том , ... ... ... » Бас ... 2005.
246 б.
3. Омарұлы Б, Мұрат Мөңкеұлы ... 2005. ... ... Қ. Зар ... ... ... ... ... ... , 60 б.
6. « Қазақстан » ұлттық энциклопедиясы, 4 том Алматы , « Қазақ
энциклопедиясының » Бас редакциясы, ... 2005. 246 ... ... М. « ... ... » Алматы . 1978 , ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғасырдың бас кезіндегі іс-қағаздар18 бет
ХІХ ғ. і жартысындағы музыкалық өнеріне жалпылама талдау жасау14 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары47 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
Convolvulaceae vent. Тұқымдасының дәрілік түрлері өкілдерінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері36 бет
Pseudomonas туысы өкілдерінің фенолды биодеградациялау қабілеттіктерін зерттеу25 бет
Pseudomonas туысы өкілдерінің фенолды ыдырату қабілетін зерттеу22 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь