Жыраулар поэзиясы

Жоспары:


1)Жыраулық поэзия
2)Кетбұға
3)Халық қамқоршысы
4)Жыр.дастан
5)Қазақ поэзиясындағы жыраулық дәстүр
6)Асан қайғы (XV ғасыр)
7)Қазтуған Сүйінішұлы
8)Шалкиіз Тіленшіұлы
9)Сарыұлы Ақтамберді (1675 . 1768)
10)Жиембет жырау
11)Қалқаманұлы, Бұқар жырау
12)Оңдасұлы Базар жырау
        
        
мемлекеттік мекемесі
Жыраулар поэзиясы
2012-2013 оқу жылы
Жоспары:
1)Жыраулық поэзия
2)Кетбұға
3)Халық қамқоршысы
4)Жыр-дастан
5)Қазақ поэзиясындағы жыраулық дәстүр
6)Асан қайғы (XV ғасыр)
7)Қазтуған Сүйінішұлы
8)Шалкиіз Тіленшіұлы
9)Сарыұлы Ақтамберді (1675 - 1768)
10)Жиембет ... ... ... ... ... ... поэзия - 15-18 ғасырлардағы қазақтың халық поэзиясы. Біздің дәуірімізге, негізінен, ауызша ... 15 ... орта ... ... ... ... тәл ... өркен жая бастады. Көне, ортақ арнадан бөлініп, қазақ халкының дербес әдебиеті қалыптасты. Жыраулық поэзия қазіргі ... ... ... ... ... туғызған бай рухани қазынадан нөр алды, ежелгі дәстүрлерді дамыту, тың тақырыптар игеру, жаңа ... ... ... ... Қоғам, дін, этика, адамгершілік, қарыз бен парыз, ерлік пен ездік, байлық пен кедейлік, дүние мен ... ... ... ... ... ... туындылар Жыраулық поэзияның терең дүниетанымдық сипатын аңғартады. Жыраулық ... ... ... кезінде бүкіл Дешті Қыпшақка даңқы жеткен Қодан Тайшы, Сыпыра жырау, Асан кршы, Қазтұған жыраулар жаңа әдебиеттің ізашарлары ғана емес, көне ... ... деп те ... Асан ... ... ... ... қырғыз, карақалпақ халықтарында да сақталган. Асан Қайғы - көптеген нақыл сөздердің, философиялық толғаулардың авторы. Ол оз өлең, толғауларында мемлекетті ... ... ... қабілетін арттыру қажетін насихаттайды. Сахара эпосын тудырушылардың бірі, ірі эпик ақын, ерлік жырларын шығарушы жорық жырауы әрі ... ... ... Қазтуғанның (15 ғ.) біздің дәуірімізге жеткен жырлары табиғат ... ... ... тіршілік, өзін қоршаған орта туралы түсінігін бейнелейді. Қазтуғанның ұлттық бояуы қанық, ... ... ... бай толғаулары туған әдебиетіміздің таңдаулы үлгілері қатарына жатады. Жыраулық поэзияның дамып, өркендеуіне ... пен ... ... ... ... ... ... болған Доспамбет жырау (1523) шығармаларынан ортағасырлык жауынгер көшпендінің ер тұлғасы, ерлік кейпі көрінеді. Доспамбет толғаулары 19 ғасырдың ... ... ... ... көре ... ... поэзияның ең көрнекті өкілі - Шалкиіз жырау Тіленшіұлы (1465- 1560). Шалкиіздің толғаулары ең алғаш 1875 жылы ... ... ... ... ... ... мұралары ерте жиналуына байланысты бүгінгі күндерге бір сыдырғы толық жетті. Жиембет жырау (17 ғасыр) мен Маргаскр жыраудың (17 ғасыр) өмір жолы Есім хан ... ... ... ... ... ... жыршысы Марғасқа жырау Есім ханның бір орталыққа бағынған күшті ... кұру ... ... ... атанса, Жиембет жырау ханға қарсы араздығын бүкпесіз, бұлтармасыз жеткізді. Жиембет жыраудың толғаулары ең алғаш 1908 жылы ... ... ... ... Марғасқа толғаулары кеңес заманында зерттеліп, баспа бетін ... 18 ... ... поэзия тақырыптық жағынан кеңейіп, идеялық-көркемдік тұрғыдан байи түседі. Жоңғар шапкыншылығы және ... ... ... ... жылдары, қырғын соғыстар мен жеңісті жорықтар, саяси және қоғамдық өмірдегі ... - ел ... ... ... ... да жыраулар шығармаларғында өзінің көркемдік шешімін тапты. Жоңғар басқыншылығына қарсы күрес сарыны, әсіресе, ... ... (1675- 1768) ... айқын көрінеді. Оның шығармаларғындағы отаншылдық, патриоттық сарындар 18 ғасырдағы қазақ поэзиясының бет-бейнесі, бағыт-бағдарын айқын танытады. Осы кезеңде өмір сүрген ... ... ... ... тақырып - сырт жауларға қарсы күресте көзге түскен, ел корғаны болған батырларды мадақтау. 18 ғасырдағы Жыраулық ... ... ... бірі - ... ... Ол кене заман батырлары, олардың ел қорғаудағы ерлік істері туралы, отаншылдық идеяны насихаттайтын жорық жырларын туғызған. Ақтамберді, Үмбетей, Тәтіқара шығармалары ... ... ел ... ... ... бірнеше жинақтарға енді. 18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілі - Бұқар жырау (1668 - 1781). Ол ... ғана ... ... би де ... Ол ... ... белсене араласып, ісімен де, жырымен де Абылай хан саясатын мейлінше қолдайды. ... ... ... ... толғаныстар, нақыл афоризмдер түрінде келеді. Оның туындыларының олең олшемі өте күрделі. Бұқар жырау шығармалары ең алғаш "Таң" ... (1925) ... ... ... ... ... 20 ... 60-жылдарының үлесіне тиеді. 18 ғасырдағы халық поэзиясының танымал өкілдері - Көтеш (1745- 1819). Котеш шығармаларындағы негізгі ... - ... ... жыр ету, ... әділетсіздігіне наразылық. Ал Шал ақынның біздің заманымызға жеткен мұрасы тақырып жағынан алғанда ... бай. ... ... ... ... ... пен ... жайлы философиялық-дидактикалық үлгідегі туындылар, тұрмыстық олеңдер мен арнау жырлар. Екі ақын шығармағынан да әлеуметтік әуен айқын сезіледі. Жыраулық ... ... ... тақырыпқа біріктірілген 15 - 18 ғасырлардағы қазақ поэзиясы көне дәстүрді қайта түлетіп, жаңа ... соны ... ... Осы ... өмір ... және ... мұралары бүгінгі күндерге там-тұмдап болса да жеткен жыраулар шығармаларғы сол заманның тұтас бір шежіресін құрастырады. Олар да ел ... ... ... қоғамның ащы шындығы, халықтың әдет-ғұрып, салт-санасы бейнелі тілмен келісті корініс тапқан. Бұл кезеңде тол әдебиетіміздегі ұлттық дәстүр дамып, ... ... ... жаңа ... ... (шамамен 1150 - 1225) - жырау, күйші, аңыз кейіпкер,қазақтың ұлы жыршысы, сазгер-күйшісі және ... ... ... кейіпкері. Оны көне дәуірдегі қазақ әдебиетінің негізін қалаушы деп те атайды. ... ... ... мен ... ... деректер "Шадтжарат өл-атрак" (Түркі шежіресі) кітабы мен халық аңыздарында ... ... ... ... жазылған "Шаджарат әл-атрак" ("Түрік шежіресі") атты кітаптағы деректер мен ел аузындағы аңыздар бойынша иісі ... ... ... Жошы хан аңда ... мерт болғанда, осынау қаралы хабарды Шыңғыс ханға естіртуге ешкімнің батылы бармаса керек. ... ... ... "Хан ием, ... көзі лайланған теңізді кім тазартар?", "Түп-тамырымен қопарылған ағашты орнына кім ... -- ... ... қою ... ... ... хабарға іштей дайындап алып, оның ұлы Жошының өлімін "Ақсақ құлан -- Жошы хан" ... ... ... ... дейді аңыз. Күй тартылып біткен соң, қаһарына мінген хан Кетбұға ... ... ... ... ... ... ... домбыра жеткізгендіктен, оған ыстық қорғасын құюды бұйырады. Осылайша домбыраның беткі жағында кішкентай саңылау пайда болыпты-мыс. Бұдан домбыра іске ... ... жоқ, ... оның үні ... ... ... ... "Ақсақ құлан -- Жошы хан" күйі мен оның ... ... ... өлең жолдары бізге жетті. Сол кезеңде халық арасында кеңінен таралса да, Кетбұға ... ... ... ... ... ... ... заманымызға жеткен жоқ. Ол қарапайым халықтың өмірін өзекті мәселелері туралы жыр жолдарымен беруге ұмтылды, сондықтан да халық оны "Ұлы ... деп атап ... ... сөз ... ... да ... үлес ... Ол көптеген қазақ жырауларының шығармашылығы мен стиліне игі ықпал етті. Мәселен, ХV-ХVӀ ғасырлар шегінде өмір ... ... бір ... "Кетбұғадай билерден, кеңес сұрар күн қайда?!" -- деп ... оның ... ... ... ... ... "Ұлы жыршы" деп те атаған. Орта жүз құрамындағы найман тайпасының бағаналы тармағынан шыққан. Халық аңыздары мен ... ол ... ... мен ... дана биі ... ... ... туралы аңыздар қырғыз фольклорында да кездеседі.[2]
Жыр-дастан
Жыр-дастан-қазақ поэзиясының жанрлық түрі, ... ... ... ... ... ... айтатын уақиғалы, көлемді поэзиялық шығарма (батырлық жыры, эпостық ғашықтық ... ... ... ... ... өлең ... жағынан оларға ұқсас толғау, терме секілді көлемі ықшамдау поэзиялық үлгілер де жыр деп аталған.
Қазақ ... ... ... ... ... әр ... ... жыраулар болған. Жыраулар - халық поэзиясын жасаған ақылғөй даналар. Олар заманының ... куә ... ... ... тарихи кезеңдерді жырға қосқан...
Жыраулар поэзиясына дейінгі әдебиет ... ... ауыз ... деп аталды. Жыраулар поэзиясы Қазақ хандығы құрылғаннан бастап (XV ғасыр) өріс ... XV ... Асан ... ... ... өмір ... халык, қадір тұтқан. Ел толқыған кезде, бүліншілік шыққанда немесе ел ... жау ... ... ... ... ... ... Мұндай кезде жырау жұртшылықты абыржымауға шақырып, оларға күш-қуат беріп (дем беріп), істің немен тынатыны жайлы болжамдар ... ... ... поэзиясы ХV-ХVII ғасырлар аралығын қамтиды.
Жырау деген атау "жыр" сөзінен шыққан. Жыршы деп көптеген ... ... ... ... ... ... бар ... таныған.
Жыраулар өз шығармаларын ақыл-нақыл, өсиет түрінде айтқан. Олардың толғауларының ... ... - ... ... елді сүю, ... ... елді бірлікке шақыру, адамгершілік қасиетті насихаттау.
Жыраулар поэзиясының біраз үлгілері осы тарауда ұсынылып отыр. Соларды ... ... ... ... мирас болып қалған сөз маржандарына қанығасыңдар, халқымыздың ... ... ... кезеңдермен таныс боласыңдар, оның қадір-қасиетін білесіңдер, тәлімдік, танымдық, тағылымдық терең ой дүниесіне енесіңдер. Әдебиет тарихы ел тарихы, халық тарихы екеніне көз ... ... ... мен тақырыбы. Жыраулар поэзиясының құндылығы неде? "Бұл дәуірдегі әлеумет тіршілігінің, - дейді М.Әуезов, - ең ... ... ... ... ... ... рет қалың ел қамын ойлап, күңіренген қария - ... Бұл ... ... ... ... ... ... шатасқан сөздерді ғана сөйлейді, өзі туған заманның белгілерін қарап, келешек ... не ... ... ... бәрі ... ой, ... ... сөйленеді. Айтпақ жайларын ашып, ұғымды қылып айтып бермейді. Әдейі көмескілеу ... қып ... ... сөзі мақсатсыз айтылмайды. Не айтса да көптің мұңы, көптің жайы туралы, не көпке арналып ақыл, өсиет есебінде айтылады". Ғалымның осы ... ... ... поэзиясының идеялық-көркемдік мәні терең ашылған.
Халқымыздың осы зергерлік сөз тұнығына әрі ақын, әрі ... ... де ден ... Ол ... ... ... өлеңінде халық мұрасын, ауыз әдебиетін, жыраулар поэзиясын аса жоғары бағалаған:
Тақпақ пен ... тағы ... ... ... жағы ... ... олар ...
Сыпыра жырау, Шортанбай,
Үмбетей мен Марабай
Алды-артына қарамай,
Соққанда жырды суылдап,
Жел жетпейтін құландай.
Шәкәрім ескі ... ... ... сыр" барын таниды. Олардың жырында "қыран құстың ұшқаны", "ақбөкеннің жүрісі", "жайдақ желдің желісі", "мөлдір қудың аққаны", "жел жетпейтін құландар жүйріктігі", ... ... ... шуақ ... - бар-баршасы, көшпелі қазақ өмірінің бүкіл әлеуметтік, рухани тіршілігі бейнеленген деп керемет ой ... ... ... ... сөз ... Мағжан Жұмабаев та "Батыр Баян" поэмасында:
Бұқар мен Тәтіқара жырлағанда
Толқынды тұңғиық боп төгілді жыр, -
деп аса қадірлеген. Демек, ... ... - ... неше ғасырлық өмірін өнер өрнегіне, ақыл сөзіне бейнелеп түсірген, өшпес, өлмес ... ... ... ... өткерген тарихи оқиғаларды, оның арман-мұратын, кешірген ауыртпалықтарын жырлаумен ғана бағалы емес, елдің саяси-әлеуметтік тіршілігін, ойсанасын, дүниетанымын көркем бейнелі тілмен бере ... де ... ... ... соны ... терең ойға толы. Олардың поэзиясы өсиетнама түрінде келеді. Сондықтан да ... ... ... ... сөз ... ... өз толғауларында көтерген негізгі тақырыбы қандай? Жыраулар поэзиясының өзекті тақырыбы -- туған елі, оған деген ... ... ... ... ... ... ... ырысты жер іздеген Асан қайғының: "Желмая мініп жер шалсам, тапқан жерге ел көшер" - ... ... сөзі - сол ... ... ... жүрек сөзі. Сол сияқты Қазтуған жырау да "қайран менің Еділім" - деп еңіреп өткен. "Еділдің ... ел ... ... бие біз байлап" - деп Доспамбет ... ... ... ... ... ... оты өшпесе, май жемесе қонағым... он кісіге жараса, бір кісіге асқан тамағым", - деп ... ... ... ... ... ... бейбіт, тыныштық өмірді қалаған. Жыраулар поэзиясы еліне деген ыстық сезімге толы. Олар сол еліне жалынды жырларын арнаған, ... сол елі үшін ... ... үндеген, керек болса, жанын пида етуге шақырған. Халқы үшін қан майданда шайқасқа түсіп, елін, жерін сыртқы ... ... ... ... ... ерліктерін жырлаған. Мысалы, Тәтіқара ақын:
Бөкейді айт, Сағыр менен Дулаттағы,
Деріпсәлі, Мандайды айт Қыпшақтағы.
Өзге батыр қайтса да бір ... ... ... айт ... ... ... ... қарағайды айт,
Жігіттік, ерлікті айтсаң Бөгембайды айт,
Найзасының ұшына жау мінгізген
Еменәлі Керейде, ер Жабайды айт, - деп ... өмір ... ... ... ... ... жайлы, тіршілік жайлы жыр шерткен.
Олар өмір диалектикасына да терең көз жіберген, дүниенің ... ... ... ... дүние кімдерден кейін қалмаған" - Шалкиіз), үнемі өзгерісте болатынын дұрыс пайымдаған. Жыраулар поэзиясында ... ... ... мәселелері кең орын алған. Оларда бүгінгі жастар ғибрат, тағлым алар дүниелер молшылық.
Жыраулар поэзиясы өзінің әлеуметтік, адамгершілік сарынымен ғана емес, ... ... де ... ... синтаксистік параллелизмге, дыбыс үндесулеріне, ішкі ұйқасқа құрылған өрнектер де аз емес. Арнау түріндегі сөз қолданыстар да баршылық. Жыраулар өз поэзиясында ... ... ойды ... үшін ... ... ... сол мақсатқа орай алған. Оған бірнеше мысал келтірейік:
Жабағылы жас ... ... атан ... жер. ... қалған бір тоқты,
Жайылып мың қой болған жер. (Қазтуған)
Жырау "ж" ... ... ... ... ... ... да ... қолдана отырып, жыраулар өлеңнің музыкалық сазын күшейткен. Шын көркемдік тәсіл арқылы олар оқушысын шығарманың ішкі ... ... ... эмоциялық әсерін үстей түскен. Мысалы, Жиембет жырау:
Еңсегей бойлы ер Есім, ... сені ... ... ... ... Есім хан, ... ... сүйесін, -
деп тәж-тағына есірген Есім ханның қылығын ашу үшін "е" дыбысынан өрнек жасап сөйлеткен.
Ақтамберді ... ... ... ... ... тәсілді ұтымды пайдаланған. Оның "Күмбір-күмбір кісінетіп" толғауынан:
Күмбір-күмбір кісінетіп , ... ... ме ... ... бау ... ... тон киер ме ... жүріп жол салып,
Қолды бір бастар ма екенбіз?! -
деген жолдар ... ... ... ... ... әрі "к" ... ... қолдану нәтижесінде өлеңнің саздылығын үдеткен. Жыраулар психологиялық синтаксистік параллелизмді де шеберлікпен ... ... қарт ... ... ... ...
Қара бұлт торласа,
Пәлекет елде көбейер
Жігітті жігіт қорласа.
Ақбөкен келіп жығылар,
Алдын қазып ... ... бағы ...
Маңдайы қалың сорласа... - (Ақтамберді) -
деп, табиғат пен адам ... ... ... ... ... ... мән-мазмұнын терендеткен, әсерлі еткен. Мұнан жыраулар поэзиясының ... ... ... ... ... жаңа ... ... ел басына қиын қатер төнген шақта, екіталай кезеңде - XVIII ғ. бірінші жартысында жаңа, соны ой-толғанысымен, көркемдік сөз ... әрі ... ... ... ... Оның жыр-толғаулары - сол тарихи дәуірдің көркемдік көрінісі.
XVIII ғ. әдебиетінен ... ірі ... ... ... ... монографиялық түрде арнайы өтіледі.
Асан қайғы (XV ғасыр)
Енді XV-XVIII ғғ. ... ... ... ... ... ... жеке жыраулар поэзиясында қалай көркемдік шешімін тапқан екен, соған тоқталып көрелік. Асан - өз ... ... ... Жыраудың өзі айтқандай, онан қалған "таза мінсіз асыл сөз" аз болмаса керек, ... ... бәрі ... ... ... Оның ... қолда бар өлеңдерінен ірі сөз зергері, терең ойшыл ақын екенін танимыз. Асан ... ... ... сөз ... да көп ... аңғартады. Мұнан біз оның желмаяға мініп, еліне шұрайлы, жайлы қоныс, шүйгін жер ... өмір ... ... ... ... танимыз. Асан ел тыныштығын армандаған.
Мал баққан көшпелі елге керегі - бейбіт тіршілік. Бірақ, ол кезде жаугершілік, басқыншылық, ... ... жер үшін ... жиі болып тұрған.
Олар ел берекесін кетіріп, күйзеліске ұшыратқан. Жырау халық басына төнген осы ... көре ... ... "Әй, хан, мен ... ... ... Жәнібек ханға айтқан толғауында "шабылып жатқан халқың бар, аймағын көздеп көрмейсің" - деп ... ... ... ... ... "қымыз ішіп қызарып, масаттанып, қызып, өзінен басқа хан жоқтай елеуреп, бақ-дәрежесіне, мансабына масаттанған" ханға батыл үн қатады. Жырау бұл ... ... ... ... ... ... ... бейнелеген. Елінің қамын, ертеңін ойламаған ханға жырау "Ойыл көздің жасы еді... Ойылдан елді көшірдің, Жемде кеңес қылмадың, Жемнен де елді ... Еділ ... ... ... келдің тар жерге", - деп нали тіл қатады.
Асан қайғы ел, халық тағдырына, ... ... көз ... ... ... жыр ... ... жасайды. Жырау ханға:
Тіл алсаң, іздеп қоныс көр,
Желмая мініп жер шалсам,
Тапқан жерге ел көшір, -
деп ... ... Онан әрі ... ... көп ... Өз ... ... жау боп келеді. ... кеп сені ... қуды ... ... Асан ... - ... ... халық көтерілсе, хан басына ауыр күн туарын ескертеді.
Ақылгөй жырау "ата жұрты - бұқара" күшін ... ... ... бол да, ... бол, ... ... - деп, елді ... шақырады. Жырда ғибрат, өнеге аларлық парасатты ой түйіндері мол. Ол өз ... да, ... ... да биік ... ... ... - ... артынан
Түсіп кетсең қайтесің.
Түбі терең қуысқа, -
деп шалдуарлық теріс мінездерден сақтандырады. Сол сияқты ... құны ... да, қол ... ... соң, аса кеш те қоя бер, ... ... - деп, ... ерлік істерге жетектейді. Асан қайғының:
Арғымаққа міндім деп, ... ... ... ... ... жұрттан асты деп,
Күніңде өзім болдым деп, ... сөз ... ... ... ... деп біреуді
Артық үшін айтысып, Өтірік сөзбен қостама! -
деген жолдарындағы өмір ... ... ... ... ... ... ... бүгінгілерге де үлгі-өнеге.
"Көлде жүрген қоңыр қаз" толғауындағы ғибратнамалық ойлары да тереңділігімен, парасаттылығымен таңдандырады.
Асан жырлары тек өзінің мазмұнымен ғана ... ... ... де ... ... ... ... түрінде келеді. Ол өз жырларында синтаксистік параллелизмді шебер қолданған. ... ... асыл тас, ... түбінде жатады.
Таза, мінсіз, асыл сөз,
Ой түбінде жатады.
Су түбінде жатқан тас,
Жел толқытса шығады.
Ой түбінде жатқан сөз, ... ... ... - ... жолдардан мұны айқын аңғаруға болады. Жырау бұл тәсілді тек көркемдік үшін ғана ... сол ... ... ой ... сөз ... қадірін білдірген, сөз жалаң дүние емес, адам жанының ішкі толғанысының, жан ... ... ... ... ... Ақын ... ... үндестігіне құрылған.
Ойыл деген ойынды,
Отын тапсаң тойыңды...
Елбең-елбең жүгірген
Ебелек отқа семірген
Екі семіз қолға алып, ... ... күн ... - ... ... ... өз ойын ... беру үшін көркемдік тәсілді ұтымды қолданған. Мұндай өрнекті "Қырында киік жайлаған" ... де ... ... ... ... ... 15 ғасырда өмір сүрген) - жырау, жорық жыршысы, қазақ ... ... ... жыраудың артынан өмір, болмыс туралы, атамекен, туған ел жайлы және әскери тұрмысқа қатысты сан алуан жырдан құралған мол мұра ... ... ... ... ... ... ... шығармаларынан қазіргі кезде , , деп ... үш ... ғана бар. ... аталған үш шығарманың өзі-ақ Қазтуғанның қазақ әдебиет тарихынан орын алуына негіз бола алды. Қиялының ұшқырлығы, кеңдігі, суреттеу тәсілдерінің байлығы мен ... орта ... ... ... ... ... ... әрі өзіндік сипатқа толы болғанын танытады. Ұлттық бояуы ашық, ... ... ... ... толғаныс, көркем тіркестерге бай Қазтуған жырлары әлденеше ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... ... толғауында әрі жырау, әрі батырға тән өз портретін өзі жасап, ұтымды да дәл метафоралық салыстырулар арқылы әсем көмкерген. Ал, ... ... ... - ... тастап, шу бойында алғаш хандық құрып, қоныс тебуі, тәуелсіз ел болу ... ... ... ... жер, ... елге ... ... да кіршіксіз әрі шексіз. Ол ата қоныс - Еділдің дарқан ... мен ... де ... ... ... ... ... арқылы өз сүйіспендігін жайып салады. суреттегенде, оның елге қорған, мықты тірек болғанын да ұмытпайды. жырынан жауынгер-жыраудың өмір жайлы ... ... ... Бұл ... ... ... әдебиетінде өзінің мазмұны мен көркемдік сипаттары жағынан ғана емес, сыртқы түзілім-құрылыс тұрғысынан да ерекше дараланады. Қазтуған ... ... рет ... ... ... ... ... , , , атты жинақтарда жарық көрген.
Сүйінішұлы Қазтуған - өз ... әрі ... әрі ... әрі ... әрі ... ... Сегіз қырлы бір сырлы. Мұның бәрі өзі туралы бір толғам жырдан айқын көрініп тұр:
>
Алтын Орданың шаңырағы құлап, Еуразияның Ұлы Даласын ... ... ... басынан құсы ұшқан кезде сұңқылдап тұрып жоқтау айтқан әйгілі тұлғалардың бірі Сүйінішұлы Қазтуған жырау өткенін қимай, бүгініне риза болмай,болашағына ... ... ... ... ... ... Шыңғыс ханның шаңды жорығынан кейін бірер ғасырдың аяасында ... ... ... есжиып, еңсе көтеріп, қайтадан тұтастанудың нышанын танытып, ... ... ... ... алыс ... мойын бұрғыза бастап еді.
Шалкиіз Тіленшіұлы
Шалкиіз Тіленшіұлы (1465-1560 ж.ш.) - жырау, орта ғасырлардағы қазақ поэзиясының көрнекті ... ... ... ... бірі болса, шешесі Кіші жүздің ұйтқысы болған, орыс ... ... Орда ... ұлыстың әмірі Мұса бидің қызы еді. Ол үш айлығында анасынан айрылып, нағашыларының қолында тәрбиеленді. Шалкиіз жас ... ер ... ... әрі ... ... ... даңққа бөленді. Жігіттік шағы Ноғай Ордасындағы Мұса бидің маңайында өтті. Кейіннен Үлкен Орданың әміршісі Мансұрұлы Темір ... және ... ... ... ... ... соңғы кезін қазақ ханы Хақназар маңында өткізді.
Жырау туындылары әсерлі, ... аз ... көп ... ... сұлу ... ... ... Оның , , , , т.б. шығармаларында орта ғасырлық қарапайым көшпелілердің өмірі туралы нанымды, моральдық, этикалық түсініктер көрініс ... Ал , , , т.б. ... ... ... ... романтикаға толы. Шалкиіздің халық арасына ең көп тараған шығармалары - , толғаулары.
Ол ертедегі қазақ поэзиясының өлең ... ... ... Оның ... 19 ... бері ... ... бетіне түсе бастады. Қазан төңкерісінен кейін 1875 жылы орыс және ... ... ... ... Кейін аталған жинақта, газетінде, Ы.Алтынсариннің және басқа да жинақтарда, ал ... ... , , , ... жарық көрді.
Сарыұлы Ақтамберді (1675 - 1768)
Сарыұлы Ақтамберді (1675 - 1768) атақты жырау, ... ... ... ... Ұлы ... ... руынан. Әкесі Сары мен шешесі Сырбикеден жалғыз туған. Жыраудың деуінде өз өмірінің ... ... ... ... ... өмір сүрген Ақтанберді деп, өзі айтқандай, он жеті жасында ақ қолына қару алып, ел қорғауға ... ... ... ... батырлық даңқы қатар шығады. Орта Азия хандықтарымен, қалмақтармен арадағы ұрыстарға ... ... ... жеке ... ... ... қолбасшылық қабілетімен көзге түседі. Сақа батырлар санатына қосылған кезде атақты куәгері болады.
Осы кезде ол жоңғар басқыншыларына қарсы ұлт ... ... ... және ... ... дем ... бірі ... танылады.
Жоңғар мемлекеті талқандалып, шығыстағы бұрынғы жау қолында қалған ... ... ... ... ... ... аударған қазақтарды ата мекеніне біржола орнықтыру жолында Ақтанберді айтарлықтай роль ... ... ... руларды отырықшыландырмақ болып, арық, тоған қаздырады, егін ектіреді.
Ақтанберді ... ... ... ... ... болп ... Олар көшпелі қазақтардың ой арманымен, мақсат мүддесімен астасып жатады. Жыраудың , , тәріздес әйгілі толғауларынан қазақ ... ... ... ... ... ... көз ... анық аңғарылады. Мал атаулының, оның ішінде жылқы түлігінің көшпелілер өміріндегі орыны жайында өз тұстастары ... дәл ... ... ақын жоқ. Ол ... ... көзі, жігіттің көркі деп есептейді. Әсіресе, батырдың жан серігі, жауға мінер тұлпары ... ... ... негізгі сарын ерлікке үндеу, жауға қарсы күреске жігерлендіру. Ол жау табанында қалған жерлерді азат етуді ... ... ... ... бірігіп атқа қонуды, жоңғарларға күйрете соққы беруді армандайды. , , секілді біраз жырларында жұртшылықты ата жаумен айқасқа шақырады. Ел ... ... ... ерде арман жоқ деп білді.
Аласапыран кезеңде туып, шайқас алаңында шыңдалып өскен Ақтанберді жырлары қазақтардың он ... ... ... толы ... ... суреттерін алға тартады.
дегеніне қарағанда күреске ерте араласқан жауынгер жырау санатына жатады. Тұрмыстың қыр-сырын, ... ... ... жер ... ... жақсы бейнелеген. Қысқа, нақыл, шешен сөздердің шебері.
Ол 1742 жылы Орта жүз ру ... ... ант беру ... өкіл болған. 1738-1752 жылдары қазақ-қалмақ арасында болған ... ... ... дерлік қатысқан. оқиғасының зұлмат қан кешуін бастан өткерген. Ес білгеннен бастап 70 жыл бойы ат ... ... елі мен ... ... қас ... айтулы шешен, қабырғалы би, атақты жырау болған. Қазақ жауынгерлерінің азаттық, құлдық ... ... ... ... ... ... ... сенімі, адалдық-жауыздық, қиянат, әділетсіздік хақындағы таным-түсініктері Ақтамберді талғамынан өтіп жыр-толғауға айналған.
Ақтамберді жырау өз ғұмырнамасын толғауларына көркемдік қуаты зор, ... ... ... Шығармалары зиялы зергердің қолтаңбасын танытады. Әлі де қолға түспеген толғаулары ел аузында сақталуы ықтимал. ... ... бары 300 ... аспайды. Азғантай қазынасының өзі афоризмдерге толы. , , , , және тағы да ... ... ... ... патриоттық күй-сезімдерге толы.
Ақтамбердінің деп аталатын толғауы соңғы туындыларының бірі болса керек. Жырау балаларын тірліктегі бірлікке, ... ... ... Жас ... бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығаруы елді ... ... ... ... ... мінездерден сақтандырады.
Ақтамберді толғаулары мен жырлары С.Мұқановтың , , , , ... ... ... ... ... ... (16 ... соңы мен 17 ғасырдың алғашқы жартысы) - жырау, әскербасы, қазақ тарихындағы ел бастаған көсем деңгейіне көтерілген елеулі тұлғалардың бірі.
Кіші жүз ... ... ... бір руы ... ... ... жырау өз заманында бүкіл алшынға әмірін жүргізді. ... ... ер Есім ... ұлы жорықтарында асқан ерлік көрсетті. Ол 1620 жылғы ойраттармен болған ірі ... Кіші жүз ... ... ... ... жетуіне ықпал етті. 1627 жылы Қазақ хандығы құрамынан бөлініп шығып, дербес билік құрғысы келген Қатағанның ханы ... ... ... Есім ханның қасында болып, ел тұтастығын сақтау жолында қажырлы қайрат көрсетті.
Кейін Кіші ... сөзі өтіп ... ... ... ... сескенген Есім хан, оны інісі Жолымбетпен бірге жер аударып жіберді. Жиембет ... ... ... ... өр кеуделі адам болған сияқты. Иесіз аралға айдалып бара ... ... ... ... деп Есім ... айбат шеге, ойындағысын тайсалмай айтып кетеді. Ел аузындағы бір деректерге қарағанда, Жиембет жырау сол айдауда жүріп, ... ... ... бір ... Есім хан ... өткеннен кейін туған жұртына қайтып оралады. Бірақ Жиембет жыраудың Есім хан қайтыс болған 1643 жылдардан кейінгі ... ... ... ... ... оның өлең ... ... болғаны көрінеді. , , , т.б. өлеңдерінде өз басының көңіл-күйін, арман-мұңын жырлайды. Жырау шығармаларының тарихи, этнографиялық мәні де зор.
Қалқаманұлы, ... ... ... ... (1668 -- 1781) -- ... ұлы ... 18 ғ. ... басқыншыларына қарсы қазақтың азаттық соғысын бастаушысы әрі ұйымдастырушысы атақты Абылай ханның ақылшысы.Шыққан тегі Арғын тайпасының ... ... ... сыншылар оны деген. Сөйлегенде көмекейі бүлкілдеп, аузынан тек өлең сөз төгіледі екен.
Абылай хан бір жаққа жорыққа аттанарда одан ... ... ... ... ... ... жорытатын болған.Ел аузындағы аңыз әңгімелерге қарағанда, Бұқар жырау әз Тәуке ханның тұсында да ... ... ... бірі ... ел басқару ісіне араласқан секілді. Оны Үмбетей жыраудың: деген сөздері де ... ғ. ... ... шапқыншылығы қазақ халқының мүлдем жойылып кету қаупін тудырғаны белгілі. Осы кезде ... ... ... ... ата ... ... ... күресіне жұмылдыру бар ғұмырын халқының бірлік бүтіндігіне ... ұлы ... ... ... ... Оның сөздері осы кезде еліне есті кеңес, ... әмір ... ... Хан да, қара да ... ... ... шиеленген қиынның шешімін Бұқардан күтеді. Халқының әулие данасы, дуагөй бітімшісі, көреген болжаушысы санатына көтерілген Бұқар жыраудың осы тұстағы ... орта ... оғыз ... ... ... 14 ғ. ... ... данасы Сыпыра жыраумен салыстыруға болардай.Халық жадында сақталған бір әңгімеде Бұқар жырау ауырып жатқанда Абылай ... ... күні түні ... ... ... ... көңілін сұрағаны айтылады. Бұл таққа ие болған ұлы ханның баққа ие болған ұлы жырауына деген ... ... ... ... белгісі болса керек. Заманында осылай ханы қадірлеп, халқы ... ... ... ... ... ... бірге жасай бермек.Бұқар жырау толғауларында өзі бастан кешіріп отырған алмағайып ... ... бар ... ... өмір құбылысы мен дүние заңдылықтары, әлеуметтік жағдай мен адам тіршілігі кең тыныспен жырланады. Ондағы басты сарын елдің ... мен ... ... ... жан ... ... ... қорғануы үшін басты шарт бірлік екенін терең түсінеді, ата жауға қарсы бірігіп, тізе қоса ... ... ... үлгі ... деп майдан даласында көрсеткен ерлігімен бірге елдің ұйытқысы болып, бірліктің тірегі болып жүрген ерлерді ... ... да ... ... ... ... ... ұзақ арпалысып, ерлік пен ездіктің, парасаттылық пен азғындықтың парқы таразыға түскен сындарлы шақта ... ... ... ... ... ұлы жеңістерге жетіп, ерліктің үлгісін, бірліктің құдыретін танытқан қазақ өмірінің шындығын айшықтай өрнектеген поэзия, ұлы мұра деп ... ... ... ... басқыншылығы тұсында, елдің болашағы қыл үстінде тұрған кезде өмір ... сол ... ... ... ... өз ... ... бере білген. Осындай ауыр сәттерде Абылай ханға дұрыс кеңес беріп, ел-жұртты басқыншы жауға қарсы күресте біріктіруге, бір ... ... ... күш ... ... ... мәнді жыр-толғауларымен сол жалынды күрестің жыршысына айналған. Осы мақсатта ол Абылай ханды бірден-бір қажетті басшы санап, оған халық бірлігін сақтап ... ... ... үлкен сенім артқан. Абылай хан да сол биік ... ... ... ... мен ... ... үшін жан аямай қызмет еткен. Жырау сол азаттық жолында ... бас ... ... ... ... ... ... хан мен оның батырларын жырға қосып, олардың өшпес әдеби бейнелерін жасаған. ... ... ... ... мен ... ауыр кезең, қиын сәттерде ел ұйытқысы бола білгенін асқақ жырлаған. Оның , , , , , , , атты ... ... сол ... ... саясаты мен көрегендігі, алғырлығы мен білгірлігі сипатталған.
Ал , ... ... ол ел ... татулық мәселелерін сөз еткен. , , атты толғаулары ... ... мен ... сақтау, отарлауды көздеген елден жыраққа, Жиделі байсынға көшу мәселесін қозғаған. Бұл жырлардың ... ... ... ... ... ... шын мәнінде Абылай дәуірінің айнасы. Ұлтының тамаша рухани адамгершілік қасиеттерін бойына дарытқан көкірегі даңғыл, алмас тілді, дуалы ауыз кемеңгерді ... хан да ... бір елі ... ... ... Абылай ханның дұрыс шешім, парасатты пайым қабылдауына, қос ... ... мен ... аты қос алып мемлекеттің арасында оңтайлы саясат ұстауына, ... ... ... ... ... ықпал жасаған.
Заман келбеті, Отан тағдыры, болмыс шындығы, ел тұтқасын ұстаған асқан қолбасшы, біртуар баһадүр, үздік мәмілегер, зерделі ... ... ... ... ... ... ... ұлтының ұлы мұраттар жолындағы ізгі, жалынды күресі - ... ... ... ... ... ... оның толғауларында Ресей империясының отарлаушылық, басқыншылық саясаты, зұлымдық әрекеттері әшкереленген. Мысалы, толғауындағы мына бір жайлар , табандап ... келе ... ... мол заманды елестетеді. Қазақ қоғамының сәнінен, мәнінен айрылатынын, дінінің, тілінің, жерінің тозатынын, қабілетсіздер сұңғылаларды илеп билейтінін, ... ... ... төбесінде бұлт үйірілетінін баяндаған.
Бұқар жырау поэзиясының негізгі ерекшеліктерін, ішкі ағыс-толқындарын, күйлі-қуатты толғамдарын білімпаздықпен саралаған М.Әуезов: , - ... ... ... ... мен ішкі қасиет-қуатында, көркем ойлау процесінде шиыршық атқан ... ... буы, ... қаһармандық рухтың лебі білінеді. Негізінде, толғаудың құрылысы күрделі ой ағымына, пікір ... ... ... ... ... ... 7-8 буынды, ұйқастары еркін. Тегінде, толғау музыкалық аспаптардың (қобыз яки ... ... ... Толғауларының поэзиялық сәулеті, ерекше қасиеті және оның сөз ... ... де ... - деп жазады жыраудың тұңғыш библиографы Мәшһүр Жүсіп ... ... ... ... әлі ... ... келтірілмеген. Ең қажетті таңдамалы сөздер, сөз тіркестері, сөйлемдер іріктеліп, сұрыпталып алынбаған, дұрыс, түзу, мұқият салыстырулар жүргізілмеген. Бұл - ... ісі. ... ... ... жинауда, жариялауда және зерттеуде Мәшһүр Жүсіп Көпеев, Қ.Халид, Г.Потанин, Ш.Уәлиханов, М.Әуезов, С.Сейфуллин, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, М.Мағауин, Р.Сыздықова секілді ұлт зиялылары ... ... ... ... ... ... ... (1842-1911) - жырау.
Қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданында туған. Руы -- шөмекей ... ... ... ел арасында Балқы Базар аталып кеткен. Болашақ жырау әкесінен ерте жетім қалып, есейгенше ... ... ... тәрбиеленеді. Тоғыз жасында Тәспен би оны өз қолына алады. Тәспен бидің ауылына сол кездегі Сыр бойы, Арқа ... ... ... жиі ... ... ... екен. Бұл Базардың жыраулық жолға түсуіне бірден бір себеп, үлкен мектеп болды. Базар жырау 15-16 жасында бала ... ... 1858 жылы ... би ... игі ... ... ... той жасап, Базардың астына жүйрік ат мінгізіп, үстіне ... ... ... ... сәт ... ... Базар осы кезден бастап Ор төңірегін, Ырғыз, Сыр ... ... ... Хиуа ... ... ... аралайды. Осы төңіректе кеңінен жайылған Ноғайлы дәуірінің қиссаларымен танысып, оларды жаттап, ... ... ... ... жағында болған кездерінде Орта Азия жұртшылығы арасында кеңінен ... ... (, , т.б.) ... ... ... ... жырлап, Сыр бойына таратады. Сонымен қатар шығыс аңыздарының ізімен , дейтін шағын дастандар да ... 1907 жылы ... ... ... ... тасқа басылып шыққан жырын қайтадан жаңғырта жырлайды. Кейіннен жырына да көп өзгеріс ... ... ... ел ... ... ... өзі ... жыраудың нәзирашылдық жолды ұстанғанын байқатады. Жыраудың сол кездегі шығыс және ... ... ... ... ... ... , , , , т.б. ... толғауларында ол өмірдің мән-мағынасына көз жүгіртеді, тіршілікте кездесетін ... пен ... ... пен ... ... ... ой толғайды. Оның жырлары афоризмге толы, жырау ел ... ... ... мақалдарды өз елегінен өткізіп, қайтадан түрлендіріп, әрлеп, ... ... ... ... ... ... ... қолданады. Сонымен қатар Лұқпан хакім, Қорқыт бабалардың да өнегелі сөздерін ретті жерінде жырға қосып отырады. Жыраудың жастық шақ, табиғаттың әр ... ... ... жер, т.б. ... ... ... де көп. Сараң байларға, әділетсіз әкімдерге, қиянатшыл кісілерге арнаған сын-сықаққа ... ... ауыз екі ... ... ... ... бірқақпайлары да жетерлік. Базар жырау домбыраны өте жақсы тартқан, Сыр бойында таралып жүрген, көпке ортақ әуендерді өз даусына лайықтап, өлеңінің ... орай ... ... ... Оның ... сазы өте әсем, қисса мен толғауларды орындағанда неше түрлі құбылып отырады. Бұдан жыраудың композиторлық қабілетінің де болғанын аңдаймыз. Жырау көзі ... ... ... ... ... әрі ... Нұрымбеттің Төремұрат деген оқыған баласына ауызша айтып отырып, көп толғау-жырларын, дастандарын хатқа түсірткен. Оның бұдан да басқа хатшылары ... ... өз ... ... ... 15 мың ... жуық ... 5 дастаны сақталған.
Базар жырауды көзі тірісінде-ақ Сыр бойының жыраулары мен ... ... ... ... оның ... ... ... жыраудың өлеңдері 20 ғасырда ғана баспа бетін көре бастады. 1925 жылы Ташкенттен шыққан жинағына, 1931 жылы ... ... атты ... ... Оның ... С.Сейфуллин, М.Жұмабаевтар аса жоғары баға беріп, Бұхар жырау мен Махамбеттен кейінгі толғау алыбы деп таныған. Жырау шығармаларын жинастыруда ... ... ... ... ... еңбек сіңірді.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVIII ғасырдағы жыраулар поэзиясының даму сипаты22 бет
Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері4 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Жыраулар поэзиясы туралы16 бет
Жыраулар поэзиясында троптардың қолданылуы53 бет
Жыраулар поэзиясындағы көркемдік ерекшеліктер5 бет
Жыраулар поэзиясындағы құт-береке ұғымы25 бет
Кемел адам идеясының ақын – жыраулар поэзиясындағы жалғастығы13 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь