Ыбырай Алтынсарин жайлы

Үміт еткен көзімнің нұры — балам,
Жаныңа жәрдем берсін хақ тағалам.
Атаң мұнда анаңмен есен.аман».
Сүйіп сәлем жазады бүгін саған.
Атаңды сағындым деп асығарсың,
Оқуға көңіл бөлсең, басыларсың.
Ата.анаңды өнер білсең, асырарсың,
Надан боп білмей қалсаң, аһ ұрарсың.
Шырағым, мұнда жүрсең, не етер едің,
Қолыңа құрық алып кетер едің.
Тентіреп екі ауылдың арасында
Жүргенмен, не мұратқа жетер едің?!
Бұл өлеңді Орынбор қаласында оқып жүрген жас Ыбырайға атасы Балқожа жолдаған екен. Өз заманының беделді адамдарының бірі болған. Россиямен қарым.қатынастың жақсаруын құптап, одан оқу.өнердің жолын үйренуді көздеген Балқожа 5 жасар Ыбырайды (Ол 1841 жылдың 20 қазанында қазіргі Қостанай облысының Затобол ауданында туған. Әкесі Алтынсары ерте өліп, атасы Балқожаның тәрбиесінде болған.) Орынборда ашылмақ болашақ орыс.қазақ мектебіне жаздырып қойыпты. 1850 жылы сол мектеп ашылғанда түскен 30 қазақ баласының бірі — Ыбырай болған.
Қазақ балаларын орысша оқыту арқылы олардан қазақ даласьш билейтін патша чиновниктеріне көмекші әкімдер дайындау мақсатымен ашылған мектепке Балқожа да немересін осы үмітпен берген. Бірақ Ыбырай мектепті жан.жақты білім алуға пайдаланған. Сондықтан ол сабақты ерекше ынтамен оқиды. Сөйтіп мектепті 1857 жылы «өте жақсы» деген бағамен бітіреді.
Содан кейін екі жылдай Ыбырай өз елінде тілмаштық қызмет атқарады. Қазақ қоғамының қайшылықты тұрмысын тереңірек түсініп, оның болашағы
        
        ЫБЫРАИ АЛТЫНСАРИН (1841—1889)
Үміт еткен көзімнің нұры — балам,
Жаныңа жәрдем берсін хақ тағалам.
Атаң мұнда анаңмен есен-аман».
Сүйіп сәлем жазады бүгін саған.
Атаңды сағындым деп ... ... ... ... өнер ... ... боп ... қалсаң, аһ ұрарсың.
Шырағым, мұнда жүрсең, не етер едің,
Қолыңа құрық алып кетер едің.
Тентіреп екі ауылдың арасында
Жүргенмен, не ... ... ... өлеңді Орынбор қаласында оқып жүрген жас Ыбырайға атасы Балқожа
жолдаған екен. Өз заманының ... ... бірі ... Россиямен
қарым-қатынастың жақсаруын құптап, одан оқу-өнердің жолын үйренуді көздеген
Балқожа 5 жасар Ыбырайды (Ол 1841 жылдың 20 ... ... ... ... ... ... Әкесі Алтынсары ерте өліп, атасы
Балқожаның ... ... ... ... болашақ орыс-қазақ
мектебіне жаздырып қойыпты. 1850 жылы сол мектеп ашылғанда түскен 30 ... бірі — ... ... ... орысша оқыту арқылы олардан қазақ даласьш ... ... ... ... ... ... ашылған мектепке
Балқожа да немересін осы үмітпен берген. Бірақ Ыбырай мектепті ... ... ... ... ол ... ... ынтамен оқиды. Сөйтіп
мектепті 1857 жылы «өте жақсы» деген бағамен бітіреді.
Содан кейін екі жылдай Ыбырай өз ... ... ... атқарады.
Қазақ қоғамының қайшылықты тұрмысын тереңірек түсініп, оның болашағы жайлы
ойлануда бұл аз ... өзі ... ... ... із ... жылы ... Орынбордағы Шекаралық комиссияға тілмаш болып
ауысады. Бұл кезде ол Шекаралық комиссияның председателі, белгілі ... ... ... В. В. ... ... ... ... жақсы білетін және сыйлайтын Григорьев Ыбырайға аса ілтипатпен
қарап, өзінің бай ... ... оған ... ... Осы
кітапханада Ыбырай Григорьевтің көмегімен орыс ... орыс және ... жүзі ... ... ... ... жайлы кітаптарды көп оқыған. Өз ... ... ... ... саясат, ағарту саласындағы журналдарды да
қараған.
Осылайша өз ... ... ... ... ... ... ... өзінің болашағын тілмаш болудан емес, халыққа пайдалы қызмет
істеуден іздейді. Оның ... ... ... ынта ... ... XIX ... ... ой-пікірі негізінде оның көзқарасы
қалыптаса бастайды. 1860 жылы Орал сыртындағы қазақтар үшін төрт ... ... ... ... және ... қалаларында) ашуға ұйғарылған
кезде, Ыбырай өзі сұранып Торғай мектебіне оқытушы болуға рұқсат алады.
Сөйтіп, мектеп ашу мақсатымен 1860 жылы ... ... ... ... ... жәрдемі жеткіліксіз болып, мектеп ашу ісі біраз
созылып кетеді. Соған қарамастан Ыбырай ел ... ... ... ... ... жұрттың оқуға ынтасын арттыру үшін ... ... ... ... ... еткен мектебі Торғайда 1864 жылы ғана ашылады. «Осы
жылы қаңтардың 8 күні ... ... ісім ... ... ... ашылды. Оған
14 қазақ баласы кірді. Бәрі де жақсы, есті балалар. Мен балаларды ... ... аш ... өте қызу ... деп жазады ол белгілі шығыс
зерттеуші, профессор Н. И. Ильминскийге жолдаған ... ... ... пен ... ... ... сол ... орыс
мектептері үлгісінде құрды. Сабақты қазақ тілінде жүргізе отырып, ол
балаларға орыс ... ... пән ... ... беруге тырысты.
Тәрбие жұмысының негізін Ыбырай оқу арқылы әкім ... ... ... мол, жаңа ... тәрбиелеп шығаруға бейімдеді.
Халық ортасына жақын келіп, олармен кең араласу арқылы ... ... ... ... ... ... ... көңіл күйін жақсы ұқты. Бұл оны
ағартушылық іске рухтандыра түсті. «Қазақтар мені құшағын жая ... ... ... беруге ынталы адамдар толып жатыр»,— деп ... ... ... соң-ақ Н. И. Ильминскийге. Ыбырай Ильминскиймен халықтың
жақсы мінез-құлқы, ... ... ... да ... ... ... үш
жылдай аралаған сіздің қазақ халқы ұғымтал, ақылды, ... ... ... ... мен ... деп ... ... оған. Қазақ халқы
қарапайым, өнері жоқ халық, бірақ біз ... ... де ... ... ... халқы туралы мұндай озық ойда болу Ыбырайдың
демократтық көзқарастарының негізі ... және оның ... ... ... ... Ыбырай мектептен тек шенқұмар әкімдер дайындауды ... ... ... ... де ... Ел ішіндегі теңсіздік,
қанаушылықпен байланысты сорақылықтарды ... ... ... ... ... мен ... ... ұстасып қаламын,— деп жазды ол
1864 жылы Ильминскийге.— ... ... ... өз ... да ... ... ... білемін, көбін тіпті жек көремін. Қазақ арасындағы
қызмет адамдарын да ... ... ... Олар ... ... ... көрсете алмай, қасқырдың аузында жем болатын қорғансыз момындарды
... ... ... ... тонайды, талайды. Соларды
көргенде... өте қатты күйінемін. ...Осы елдің ... ... ... ... ... ... менің жаратпайтынымды біліп қалды... Сондықтан
ол мені бұл арадан қуып жіберудің амалын істеп жүр».
Осы негізде Ыбырайдың ағартушылық, демократтық көзқарастары ... ... пен адам ... ... ... ... күресу
үшін ол ел ішінде білім, өнер ... ісін ... беру ... деп ... ... мектеп ісіне, бала оқыту жүйесін жақсартуға жұмсады.
1876 жылы Ыбырай Петербург, Қазан ... ... ... жүйесін, орыс агартушыларының еңбектерін зерттеді. Соларға
еліктеп қазақ ... оқу ... ... ойлады.
«Қазақ хрестоматиясы».
Оқулық жасау жұмысына Ыбырай ... ... ... ... мен
тәрбие берудің ең негізгі шараларының бірі деп қарады.
Оқудағы мақсат — ел билейтін әкім болу деп ... ... ... ... ... ... білімді адам болғандағы
мақсат, міндеттері өз халқының бір керегіне асу, ... ... ... ... жасау, мәдениет жағынан басқалардан бірнеше ғасыр
кейін қалган өз елін «тастан ... ... ... алыс ... ... жылдам хабар алдыратын» елдердің қатарына жеткізу деп білді.
Келешекке сенімі мол Ыбырай арманын өзі ... ... ... ... сенді. Өмір көркі, болашақтың иесі — жастар деп ұқты. ... ... ... надандықтарды шеней келіп:
Біз надан боп өсірдік,
Иектегі сақалды.
«Өнер — жігіт көркі»,
Ескермедік мақалды.
деп,
Біз болмасақ, сіз барсыз,
Үміт еткен, достарым,
Сіздерге бердім ... ... ... екі ... ... — жақсы мен жаманды, білімділік пен
надандықты — ... ... ... де жас ... ... жағымды,
жағымсыз жақтары жайлы әсер қалдыру мақсатында алынған. Жаманның жамандығы
әрқашан жақсымен қатар тұрғанда ғана ... ... ... өз ... ... ... ... салыстырулар жасайды. Өлеңнің екеуі де
халық жырларының өлең өлшеміне негізделген. Оның көп тіркестерінің ... ... ... де ... ... үстем тапқа деген ызасын бейнелеуде Ыбырайдың «Залым
төреге», «Азған елдің хандары», ... ... ... ... ... «Азған елдің қожасы», «Азған елдің молдасы» атты ... ... ... бар. ... ақын ел ішіндегі әлеуметтік
теңсіздік мәселелеріне ... ... сол ... ... отырған билеу-
шілерді, олардың мінез-құлқын, іс-әрекетін ... ... ... ... ... тап ... ... түрінде жазылған.
Ол төре алдында өзі көрген зәбірді айтады. Бірақ кейіпкер әрекетінде
торығу, ... жоқ, ... ... ... қарайтын оптимизм бар. Сондықтан
да ол:
Оразаның түбіне мақсым жетер,
Азған елдің түбіне тақсыр жетер.
Әділдіктен хан ... ... ... ... малы ... ... бұл ... өтер-кетер,
Мал иесі артыңнан қуып жетер.
Жарлылар да бір табар әділ қазы
Таразылы күн болса, арыз етер, - ... ... ... ... ... ... ... құрады. Олардың өзінен төмендерге ... ... алып ... ... ... ... парақорлыгын («Қорадағы
малыңа төре берсе керекті»), сараңдығын ... ... ... ... ... ... екі жүзділігін («Аса бауыр қылмаңыз, оның ... ... ... ...... ... ... айқын көрінісі. Ел
ішінде бай мен кедейлердің қақтығысын яғни ... және өзі де ... ... ... ақын ... ... сырын да дұрыс түсінеді.
Ыбырайдың «Таулардан өзен ағьш сарқыраған», «Өзен», «Жаз» деген
өлеңдері табиғат көрінісгерін ... ... ... ... ... өлеңдер Ыбырайга дейінгі
қазақ әдебиетінде кездеспейтін. Оқырмандардың көңілін табиғаттың сұлу
көріністеріне аудару ... ел сүю, жер сүю, Отан ... ... ... ... ... гуманистік әдебиетінің үлгісі
болатын. ЬІбырай өлеңдері — ақынның сол озық ... ... ... ... сол ... ... жас ... бойында табиғатты,
Отанды сүю сезімдерін тәрбиелеуге жасаған елеулі талабы. Екі ... ... ... ... ... ... халық өмірінің тіршілігімен
байланыстыра ... Сол ... ... пен ... ... адам ... ... ой-сезіміне тигізер жанды ... өзен ағар ... ... ... ... ... ... соқса, бір қалыпта
Аралап тау мен тасты арқыраған.
Көңілің суын ішсе ашылады.
Денеңде бар ... ... ... ... ... ... тауып басылады.
Мұнда тау өзенінің табиғи күшін суреттеу арқылы ақын өз ... ... де ... ... ... ... «өзеннен рақат тауып»
жатқанын айту да өзеннің қогам өміріндегі ... ... ... ... ... ... суреттері бар. «Ұшпақтың
күн сәулесі жерге түсіп», «Аспаннан рақымменен күн төнгенде», ... ... жас ... жайқалып шыға келер жердің гүлі», «Кеш болса, күн
қонады таудан асып, шапаққа қызыл ... ... ... т. б. ... ... ... табиғат көріністерін бейнелеудегі әдістерін танытады.
Ақыл бар тіршілікті көктем күнінің мейірімді шағымен байланыста ... ... жағы ... жаз ... ... ... толқу,
мінез-құлыққа баулуды көздеді. Діни мектептерде ... ... ... ... ... бәрі адам баласын дұрыс ойлаудан шатастырып, кері
кетіретінін» айта отырып, Ыбырай балаларды «Ондай ықпалдан құтқару үшін...
мазмұны ... ... ... ... ... ... қазақтың өз тілінде... басып шығару керектігін» көтерді.
Сөйтіп, 1876 ... ... ... хрестоматиясын» жазуға кірісті.
«Қазақ хрестоматиясы» 1879 жылы Орынборда басылды. «Бұл кітапты
құрастырғанда мен,— деп ... ... ... алғы ... ... осы ... ана тілімізде тұңғыш шыққалы отырған жалғыз
кітаптың орыс-қазақ мектептерінде ... ... ... ... ... бола алу ... ... қабат жалпы халықтың оқуына жарайтын кітап
бола алу ... ... Сол ... ... ... ... арналған өлеңдер мен шағын әңгіме-новеллалардан құрастырды.
Олардың бірқатарын өзі жазды, ... сол ... орыс ... ... ... ... бірге кітапқа қазақтың халық әдебиетінің кейбір
үлгілерін іріктеп кіргізді. «Қазақ хрестоматиясы» арқылы жеткен ... ... ... оның ... ... ... өзінің агартушылық идеясына
бағындырғанын айқын көрсетеді. Ол әдебиетті бала ... әсер ... оны ... ... істерге үйрететін күшті құрал деп ұқты.
Сонымен бірге Ыбырай әдебиетті ... ... ... бағалай
білді. Ол шыгармаларын өмірдің өзекті мәселелерін суреттеуге ... ... мен ... өз ойы ... баға беріп, оны жас ұрпаққа үлгі
ретінде ұсынды. Мұның өзі Ыбырайдың қоғам өміріндегі әдебиеттің қызметін
бағалауда ... ... ... басты қағидаларын негіз етіп
ұстай білгенін танытады. Ескі діни ... ... ... тыс,
қиялдан туған уағыздарынан ол бойын аулақ ұстады.
«Қазаң хрестоматиясын» Ыбырай орыс ... ... ... Бұл ... ... ... ... жазатын және бұрып оқытатын діни араб әрпінен
балаларды құтқаруға ... ... ... еді. ... ... қолданумен
байланысты қазақ тілі орынсыз кірген араб, татар сөздерінен тазарады. ... ... ғана ... ... ... жазылатын болады»,— деп жазды
Ыбырай. Сойтіп, ол қазақ тілін орыс ... ... ... ... Орыс ... ... тілі мен ... балаларға үйретуде көп
жеңілдік туғызады деп ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай «Қазақ хрестоматиясына»
кірген өлеңдерінде де халық ағарту идеясын кең ... ... ел ... ... ... ... ... арқылы әсер етуді көздеді. Оның «Кел,
балалар, оқылық!», «Өнер-білім бар жұрттар» өлеңдері ... ... ... ... оқылық» өлеңі жастарды оқуға, білім алуға шақыру үлгісінде
жазылған.
Кел, балалар, ... ... ... балалар,
Шамнан шырақ жағылар,
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар.
Өлеңнің әр шумағын оқудың пайдасын әр ... ... құра ... ... ... ылғи қайталап отырады.
Сиса көйлек үстіңде
Тоқуменен табылған.
Сауысқанның тамағы
Шоқуменен табылған.
Өнер-білім бәрі де
Оқуменен табылған.
Мал, дәулеттің байлығы
Бір жұтасаң, жоқ болар.
Оқымыстың байлығы
Күннен-күнге көп болар.
Ещ ... жоқ ... ақын бір ... ... ... ... ... үндесе, екінші
жағынан, өмірдің бар қызығы тек қана байлықта деп ұғатын, оқу, өнер, ... оның ... ... үшін ... еш мән ... ескі ... ... Өмірдегі сарқылмайтын мол байлық — білім ... ... ... ... қолы жету үшін ... оқу, ... ... ету
керектігін түсіндірді. Есті бала мен ессіз баланы қарама-қарсы қойып,
жастарға кімнен үлгі алып, ... безу ... ... ... бар ... атты ... оқу, білім алудағы
мақсат неде екенін кеңінен аша түседі. Өлеңнің негізгі идеясы — ... ... ... ... ... үлгі-өнегесін көрсету.
Отынсыз тамақ пісірді,
Сусыздан сусын ішірді.
Теңізде жүзді балықтай,
Дүниені кезді жалықпай.
Өнер-білім бар жұрттар
Тастан сарай салғызды.
Айшылық алыс жерлерден
Көзіңді ашып, жұмғанша
Жылдам хабар ... – деп ... ... ... ... көзқарасын
көрсету десек, мал баққан елдің қыстан қысыла ... ... ... ... ... ... ... нанымды суреттеледі.
Бір малы шаруаның екеу болып,
Қыстаудан ауыл көшер алуан-алуан.
Күлісіп, ... әзіл ... көш ... ... ... ... ... тау мен қырда,
Қуанып ықыласпен келген жылға...
Алыстан мұнарланған сағымдары
Шақырып тұрар күліп кел деп ... ... ... Ыбырай қазақтың жазба әдебиетінде
табиғат лирикасын бастады. Оны кейін Абай ... ... дәм ... ... ... ... ... еңбекті сүюге, оқу-өнерге ұмтылуға, Отанын,елін сүйетін патриоттық
сезімге, талапты, ... ... ... ... ... ... ... сынап, жас ұрпақтың ондай ... ... жол ... сүю және ...... ... негізгі тақырыбы. Оны
жазушы шағын әңгімелерде үгіт, өсиет ... ... кей ... қогамдық санасын тәрбиелейтін реалистік суреттер ... ... ... ... ... ең ... өзінің тіршілік үшін тыным таппай ецбек етіп жүргендігін
көрсете ... ... ... үлгі егеді. Қарлығаш, өрмекші ғұрлы
жоқпысың, сен де еңбек ет, босқа жатпа дейді.
«Атымтай жомарт» ... ... ... ... ... ... аңыздарға жаңаша мазмұн беріп, өзінше қорытады. Атымтайды ол еңбек
адамының үлгісі етіп көрсетеді. Еш ... ... жоқ ... ылғи
жұмыс істейді. «Күн сайын өз бейнетіммен тапқан пұлға нан сатып алып ... сол нәр ... ... Еңбекпен табылған дәмнің ... ... ... ... мен ... ... мынадай бір жай сөз болады. «Бір адам он
жасар баласын ертіп, ... жаяу келе ... ... ... бір ескі ... ... айтты: «анау тағаны, балам, ала жүр»,— деп. Бала әкесіне:
«Сынып қалган ескі тағаны не ... ... ... ... ... ... да, жүре ... Қаланың шетінде темірші ұсталар бар екен, соған жеткен
соң, әкесі қайрылып, тағаны соларға үш ... ... Одан ... ... ... сатып отырғандардан 3 тиынға бірталай шие ... ... ... ... ... шетінен өзі бір-бірлеп алып жеп, бала-сына қарамай, аяңдап
жүре берді. Біраз жер өткен соң, әкесінің қолынан бір шие ... ... келе ... бала да ... ... келеді екен. Жерге түскен шиені
жалма-жан жерден алып, аузына салды. Біраздан соң және бір шие, одан ... соң және бір шие. ... бала ... шие ... ... бір ... теріп жеді. Ең соңында әкесі тоқтап, баласына ... ... ... айтты: көрдің бе, бағана тағаны жамансынып, жерден бір ғана иіліп
көтеріп алуға ... Енді сол ... ... шиенің жерге түскенін аламын
деп, бір еңкеюдің ... он ... ... ... ... ... ... қиынсынсаң, көп жұмысқа тап боларсың, азға қанағат етпесең, ... ... - ... сәл ... ... оған ... бөлмеушілік, аз жұмысты
қиынсынып бойкүйездікке салынушылық өмірде көп ... Бұл — ... ... ... ... балаларды жастайынан-ақ бойкүйездікке,
жалқаулыққа қарсы ... ... ... ... ерекше көтерген.
«Бай баласы мен жарлы баласы» атты әңгімесінде Ыбырай еңбекке ... ... ... кең ... ... ... жұртында қалған
екі баланың бір тәулік ішінде басынан ... ... ... ... өмір ... тіршілікке икемділігі жайлы мәселеге әлеуметтік мән
береді.
Жазушының шығармаға жасы құрбы екі баланы алып, оларды екі таптың ... ... ... етіп ... сыры да оның ... ... ... баласы Үсен — тұрмыстың тепкісін көре жүріп ысылған еңбек
адамы. Ауыл көшіп, жұртта ... екі ... ... ... ... жеуіне,
ауылдың қалай қарай көшкенін аңғаруына, түнде далаға түнегенде ит-құстан
сақтануына ... ... мен ... себеп болады. Ал бай
баласы Асан — өмір үшін күресудің жолын білмейтін, шыдамсыз, еңбекке икемі
жоқ жан. Адам ... күн ... ... ... ... ... ... бай баласының басына күн туғандағы дәрменсіздігін ... ... ... ... ... ... жоғын, келешек Үсендер жағында
екенін аңғартады. Сөйтіп, жастарға өмірден еш нәрсе ... ... ... бай ... ... ... төзімді, өнерге бейім, еңбек
сүйгіш жарлы баласы Үсендей болып өсуді уағыздайды.
Елді отырықшылыққа, егіншілікке үгіттеу — ... ... ... түйіні. Сейтқұлдың барлық іс-әрекетінен жазушы өмірге жаңаша ... ... ... ... ... түріне көшуге ұмтылған адамның
бейнесін көреді. Өзімен ... отыз үйлі ... ... болып, жер
кәсібімен шұғылдануға үйретеді.
Әңгімеде Сейтқұлға ағасы қарсы қойылады. Ол ... ... әдет ... ... ... түсіп, белгісіз біреудің қолынан қаза табады.
Ал ... ... ... ... ... ... жер жыртып,
егін егеді.
Бұлардың еңбегінің жемісті екеніне көзі жеткен кедейлер тағы да келіп
қосылып, ақыры ... ... төрт жүз ... үй ... баласы мен жарлы баласы», «Қыпшақ Сейтқұл» әңгімелері Ыбырайдың
өз дәуірінің өзекті мәселелерін ... ... ... ... ... ... ... таптық сипаты мен дамудың прогрестік
беталысын ... дәл ... ... ... ... бейнеледі. Ескі
салттардың ыдырауы (көшпелілік, барымта сияқты) мен үстем таптың ... ... ... бара ... да ... ... көп мағына бар».
«Жаздың бір әдемі күнінде бір кісі өзінің баласымен бақшаға ... де ... ... ... жүрді. Мына ағаш неліктен тіп-тік, ана біреуі
неліктен қисық біткен?»— деп сұрады баласы. «Ата-анаңның тілін алсаң, ... сен де түзу кісі ... ... ... ... сен де мына ... болып бағусыз өсерсің. Мынау ағаш бағусыз өз қалпымен өскен»,— деді
атасы. «Олай болса, бағу-қағуда көп ... бар екен ... деді ... көп ... барында шек жоқ, шырағым, бұдан сен өзің де ... ... сен жас ... ... да ... керек. Мен сенің қате жеріңді
түзеп, пайдалы іске үйретсем, менің ... ... ... ... түзу кісі ... ... ... кетсең, сен де мына ... ... ... ... ... ағаштары» атты әңгімесінде осылай деп жазады. Бұдан
жазушының жас ... ... ... ... ... жақсы мінез-
құлыққа үйретуге мән бергені көрінеді. Сондықтан ол бірсыпыра ... ... бала ... қандай қасиеттерді дамыту керектігін көтереді.
Соның бірі — талап. Талап етіп талпынбаса, адам баласы ешбір ... ... еді. ... ерге нұр жауар» деген халық мақалы да өмір
тәжірибесінен туған. Жастық шақ — ... ... толы ... ... ... ... шығарып қалатын кез де осы. Ол үшін талап керек. Әр
нәрсені де ... ... ... не ... ... ыңғайың бар,
қолыңнан не келеді, соны жақсы біл, қай өнердің соңына түссең, әрі өзіңе,
әрі қоғамға пайда ... ... ... да ... ал ... ... ... әңгімесінде Ыбырай осы идеяны көтереді.
Даңқты I Петр шіркеуге барып ғибадат етіп ... ... ... жатқан
бір баланы көреді де, оның не ... ... ... ... ... салып жатырмын»,— дейді. Петр суретті көрсе, мәз еш нәрсесі жоқ
екен. Бірақ ақылды Петр патша ол ... ... ... бар ... ... ... үйрететін оқуға бергізеді. Кейін сол бала үлкен ... бұл ... ... — Петрдің ақылдылығын көрсету емес,
жас баланың талабын, сол талаптың арқасында неге қолы ... ... ... ... сол ... жететіндігін дәлелдеу.
Мейірімділік, рақымды болу, адамга жақсылық ету, төзімділік сияқты
жақсы қылықтар «Мейірімді бала», «Аурудан ... ... ... мен бала»
сияқты әңгімелерде сөз болады.
Махаббат, мейірімділік баланың үй ішіне деген махаббатынан басталады.
Адамгершілікті ту ғып ... ұлы ... да ... өз ... ... ... ... өсе келе, тек «атасының баласы
болмай, адам баласы» бола ... Тек ... ғана ... ... ... аттап өтіп, адам деген ардақты атқа ие болушылар-дың шын бақыты
үшін қол созады.
«Мейірімді бала» әңгімесінде патшаның ... ... қолы ... ... үшін 13 ... қыз ... арыз ... өз қолын кесуге
ұсынады. Қыз: «Тақсыр, жұмыс істеп, бала-шағаларын асырайтын атамның қолын
қалдырып, мына ... ... ... ... жас ... тек ... ... анасы мен бауырларына деген де махаббаты айқын көрінеді.
Ананы қатты бағалап, шексіз сүйе білудің айқын үлгісін жазушы «Аурудан
аяған күштірек» деген ... ... ... Бұл ... аяғы сынған
Сейіт деген бала ауруы қанша ... да, ... ... ... ... айтылады.
«Ауырмақ түгіл жаным көзіме көрініп тұр, бірақ менің ... ... әжем де ... жыламасын деп жатырмын»,— дейді ол.
Сейіт — шын мәніндегі мейірімді ... ... ... ... ... ... мінездің біртіндеп өсетіндігі сөзсіз. Бала кезінен әлпештеп
өсірген анасының қадірін білген жас ... ... ... ... ... ұлы анасы — Отанын сүйетін, ол үшін де өз жанының ауырғанын,
ыңқ етпейтін нағыз отаншыл болып шығады.
«Казақ хрестоматиясын» ... ... орыс ... ... шығармаларды «Түрлі орыс хрестоматкяларынан, көбінесе Паульсонның
хрестоматиясынан» аударылып алғанын айтады. Бұл — Ыбырайдың қазақша ... орыс ... ... ... бірге, балаларға тәрбие беретін
аталған шығармалардың басқа халықтағы нұсқалары да кітапқа кіргізу ниетін
көздегенін көрсетеді. Сол ... ... ... озық орыс ... орыстың ағартушылық ой-пікірімен таныстыруды мақсат етті.
Сөйтіп, ол ... ... ... ... ... «Книга для чтения и практическнх упражнений в ... К. Д. ... ... ... Оқу-ағарту мәселелері жөнінде
олардың Алтынсаринге көмектері тиген. Әрине, олармен достас, істес болғанда
қазақ халқының келешек ... ... ... ... ... ... ... де келіспейтін жайлары аз ... ... ... ешқайсысымен араздасып, тартыспай-ақ өзінің ойға алған
жұмысын іске асыруға ... ... де ... ... ... ... ... ықпалында кетпеген.
Әрі мәдениетті, әрі талантты педагог-жазушы, әрі ... ... ... ... мол ... орыс жолдастарының арасында да
мейлінше беделді, құрметті, бағалы болған.
Ыбырай айлап ... ... ... ... орыс ... оны
дәрігерге қарату ісін ұйымдастыруы, ол қайтыс болган күні ... ... үшін ... ... ... ... келуі, өлгеннен кейін Н.
И. Ильминскийдің «Ыбырай Алтынсарин туралы естеліктер» деген ... ... ... ... ... ... ... жолдастары арасында
беделді, құрметті болғанын және оның өзінің де, істеген жұмыстарының да
тарнхи-әлеуметтік мәні зор ... ... ... ... ... халық ағарту мәселесінде көп еңбек
еткен қазақтың ... ... әрі ... әрі ... Ыбырай
Алтынсарин 1889 жылы дүние салды.
Ыбырай қайтыс болғанда «Оренбургский листок» ... ... оның орыс ... ... Алтынсарин қазақ арасынан шыққан
тұңғыш ... адам еді, ол ... ... өз ... ... ... жарқын сәулесін таратты және оларды Россияны сүюге шақырды»,—
деп жазды.
Бұл — Ыбырайдың тарихи еңбегіне берілген зор баға еді және ол ... ... ... ... ... ... ... жазушылық, көзқарастары орыстың
революцияшыл-демократтарының, озық ойлы ағартушылары мен ... ... ... ... Ол ... жүргенде-ақ
Пушкин, Лермонтов шығармаларын оқыды. Бертін келе Герцен, Белинский,
Чернышевский, Л. ... ... ... ... Паульсон, Бунаков,
Корф, Водовозов сияқты ағартушы-педагогтердің кітаптарымен ол ... ... ... Ол ... де ... көп нәрсені алып пайдаланған.
Ыбырай қазақ қоғамының феодалдық-патриархалдық күйін танып, оны ... ... ... ... ... ... Қоғамдық
жаңартудагы орыс әдебиетінің ролін ... ... ... ... ... оны ... ... жаршысы болды. Оның ... ... ... ... арналды, Ескішіл қараңғылықтың ортасында жалғыз
жүрген Ыбырай өз ісіне бөгет болған кертартпалықтың ... ... ... Ол ... ... ... қарсылығын, кедейлерге жасап отырған
зорлық-зомбылығын батыл әшкереледі. Осы негізде оның демократтық көзқарасы
тереңдеді.
Қазақтың оқу-ағарту жүйесіндегі тұңғыш ... бола ... ... ... ... ... жас ... тәрбиелеуге ұмтылған
жаңа ғылымның ірге тасын қалады. ... ... ... да, ... ... ... ... Орыс әдебиетінен үйрене отырып, қазақ
прозасы, әсіресе оның шағын үлгілері — әңгіме мен ... ... ... өлеңін мазмұн жағынан жаңартып, өз мақсаты үшін үгітке пайдаланады.
Табиғатты жырлауга ... ... ... жазды.
Шығармаларында өз заманының шындығын жан-жақты бейнелеп, дәуірдің озық
идеяларын насихаттау, феодалдық ескілік пен ел билеуші орыс ... ... ... Ыбырай өмірді реалистікпен суреттеген. Оның
реализмінің ... ... ... ... ... ... ... туды. Кей шығармаларда («Бай баласы мен
жарлы баласы», «Залым төреге») Ыбырай орыс сыншыл ... ... ... Бұл — ... ... ... ... орыс
реализмінің суреттеу, бейнелеу жолдарын кіргізудегі тарихи ... ... ... ... ... ... ... Ол өз
шығармаларын да, аудармаларын да, қазақтың ауыз әдебиетінен алған үлгілерін
де балалардың ой-санасына, ұғымына лайықтап ... ... ... ... болуын, қысқа, тартымды жазылуын қадағалады. Мазмұны
жағынан әдебиеттің бала тәрбиесіне тікелей үлгі ... ... ... бәрі ... ... қазақ балалар әдебиетінің негізін салушы деп
айтуға ... ... ... ... ... ... үшін күресті. Осы негізде
балаларга да таза ана ... ... ... ... Оның ... тілін былғап,
татар, парсы сөздерімен араластырып жүрген діни адамдарға қарсы күресі ... Сол ... ... орыс ... ... прогрестік жолын
ұсынуы және оның маңызын түсінуі — ... ... ... ... ... шын ... оның орыс достары дәл
көрсеткеніндей, ... ... ... ... ... ... өз ... мәдениетінің жарық сәулесін таратты» Қазақтың жазба ... ... және оны ... озық ойлы әдебиетінің арнасына түсіруші
есебінде де ол тұңғыш қайраткер болып саналады.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Алтынсарин Ыбырай10 бет
Шоқан Уәлиханов Ыбырай Алтынсарин Абай Құнанбаев11 бет
Ыбырай Алтынсарин3 бет
Ыбырай Алтынсарин ағартушы педагог44 бет
Ыбырай Алтынсарин еңбектеріндегі әр түрлі жастағы адамдарға білім беру мен тәрбие мәселелері17 бет
Ыбырай Алтынсарин жайлы ақпарат6 бет
Ыбырай Алтынсарин және қазақтың салт-дәстүрлері4 бет
Ыбырай Алтынсарин және ұлттың мектептері туралы38 бет
Ыбырай Алтынсарин публицист жазушы14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь