Байжігіт

Байжігіт (XVI-XVII ғғ.) қазақтың күй өнеріне ұлттық әуез даратуға ұйтқы болған, сөйтіп осынау қанатты өнердің төлтума тұлғасын біржолата орнықтыруға ықпал ете білген санаулы саңлақ күшілердің бірі.
Ұлттық төлтума (самобытный) өнері ешқашан сол ұлттық дара этникалық болмысын бұрын қалыптаспайды. Төлтума өнерді ұлттық тарихи қалыптасу үрдісінен арғы кезеңнен іздеу, бейнелеп айтқанда, әкесінен бұрын баласы туады дегендей әбестік. Сонымен бірге, ұлт та, оның рухани болмысы да бір күнде, бір жылда, тіптен бір ұрпақ өмірінің аясында қалыптасып үлгермейді. Этностың тек-тамыры әлденеше ғасырларды көктей өтіп, тарихтың шыңырау құрсағынан нобай танытады. Сол этникалық нобай мен этникалық төлтұмалықтың арасында кейде ондаған ғасырлар кесіліп жатады.
Бүгінгі ғылыми таным қазақ халқының этникалық нобайын біздің жыл санауыздан арғы кезеңдердегі скиф, сақ, ғұн заманынан шырамытып жүр. Тіптен, осыдан 12 мың жыл бұрын Азиядан кеткен үндістердің тілімен бігінгі қазақ тілінің арасындағы бұлтартпас сәйкестікті көргенде, немесе, осыдан 47 ғасыр бұрын ғұмыр кешкен Ғылғамыш заманындағы өмір салттан, дүние танымнан, аңыз әңгімеден, тіптен, тілінен түркі халықтарынан болымысына үндес жәйттарды аңғарғанда тіршілік шіркіннің алды-артының шексіздігі басынды айналдығандай болады.
Соған қарамастан ақиқат алдында бас иеміз.Қазақ халқының, Өзге де түркі тілдес халықтар сияқты, этникалық болмысының даралық тұлға таныту үрдісі, орта ғасырдан бергі кезеңге жатады. Түркі қағанатының (VI-VIII) Тәңір тектес қағандары Еуразияның Ұлы даласын ендей жайлаған
Қағанаттың шаңырағын құлатып алған соң-ақ түркілік тұтастық тарихтын еншісіне айнал бастады. Оның орнына тарих төсінде бүгінгі түркі тілдес ұлттардың «іңгәлаған» дауысы естіле бастады. ОНың орнына тарих төсінде бүгінгі түркі тілдес ұлттардың даралауының басы еді. Рас, біржола дараланып,
        
        БАЙЖІГІТ
Байжігіт (XVI-XVII ғғ.) қазақтың күй өнеріне ұлттық әуез даратуға
ұйтқы болған, сөйтіп ... ... ... ... ... ... ықпал ете білген санаулы саңлақ күшілердің бірі.
Ұлттық төлтума (самобытный) өнері ешқашан сол ... дара ... ... қалыптаспайды. Төлтума өнерді ұлттық тарихи қалыптасу
үрдісінен арғы кезеңнен іздеу, ... ... ... ... ... дегендей әбестік. Сонымен бірге, ұлт та, оның рухани болмысы да бір
күнде, бір жылда, тіптен бір ұрпақ өмірінің ... ... ... тек-тамыры әлденеше ғасырларды көктей өтіп, тарихтың шыңырау
құрсағынан нобай танытады. Сол ... ... мен ... ... кейде ондаған ғасырлар кесіліп жатады.
Бүгінгі ғылыми таным ... ... ... ... біздің жыл
санауыздан арғы кезеңдердегі скиф, сақ, ғұн заманынан шырамытып ... ... 12 мың жыл ... ... ... ... ... бігінгі
қазақ тілінің арасындағы бұлтартпас сәйкестікті көргенде, немесе, осыдан 47
ғасыр бұрын ғұмыр кешкен Ғылғамыш заманындағы өмір салттан, дүние ... ... ... тілінен түркі халықтарынан болымысына үндес
жәйттарды аңғарғанда тіршілік шіркіннің ... ... ... болады.
Соған қарамастан ақиқат алдында бас иеміз.Қазақ халқының, Өзге ... ... ... сияқты, этникалық болмысының даралық тұлға таныту
үрдісі, орта ғасырдан бергі ... ... ... ... (VI-VIII)
Тәңір тектес қағандары Еуразияның Ұлы даласын ендей жайлаған
Қағанаттың шаңырағын құлатып алған ... ... ... тарихтын
еншісіне айнал бастады. Оның орнына тарих төсінде бүгінгі түркі тілдес
ұлттардың ... ... ... бастады. ОНың орнына тарих төсінде
бүгінгі түркі тілдес ұлттардың даралауының басы еді. Рас, ... ... ... ... оңай ... ... ... түркілік тектестік өмірдің барлық саласында тарихи екпінін
оңайлықпен тоқтатпағаны аңғарамыз. Оның ... мың сан. ... ... күні бүгінге дейін иісі ... ... ... аудармашысыз
түсінісуі осынау тарихи заңдылықтың ең басты айғағы болуға ... ... ... пен ... ... арасында отыздан астам ортақ эпос бар.
Рулар мен тайпалық атаулардың ... ... ... арасындағы
ортақтығын санап тауысу қиын. Э.К.Пекарскийдің «Якут тілінің сөздігі » ... ... ... ... ... ... Мейрамсопыдан тарады.
Қазақ арасында күні бүгінге дейін жатқа ... ... ... ... екі биік шың ... ... тұр. Ал, ... төріндегі
мадьярлардың (венгрлердің) этникалық атауы қазақ арасында әлі күнге ... ... ... жүр. ... ... тектестігіне, әсіресе, тарихи
тұлғалар жарқын айғақ. Мәселен, Қорқыт есімін қазақ, түрікмен, әзірбайжан,
түрік сияқты ұлттар бірдей кие ... ... ... ... де ... ... арасында зор құрметпен аталады.
Этнос өзінің рухани даралығын орнықтырған сайын тарихи тұлғалардың да
бірнеше ұлтқа ортақтастығы сирей ... ... ... ... ... пен ... ... Асанқайғыны және қазақ, башқұрт,
татар ұлттарына ортақ Ақмолда ақынды еске алуға болады. Демек, ... ... ... ... ... ... орнығады деп тұжырым жасауға
болады.
Міне, бұл ойдың орайында, ... ... ... ұлттық музыкалық
тілінің орнығуына ықпал етушілердің біреуі ... ... ... қисын
бар. Байжігіттен бері қарайғы күй мұрасы көршілес ұлттармен ортақтаспайды
десе де ... Яғни XVI ... бері ... күй өз ... ... ... жанр ... біржола орнықты деп айта аламыз.Тек күй емес, ұлт ... ... ... оның басқа да рухани өрістері төлтума
қасиетімен жарқырап ... ... ... ... ... әсіресе, ақын-
жыраулардың шығармашылығына, әндерден, қол өнерінен , өнер деңгейіндегі
салт-дәстүрден айқын аңғарылады. Ұрпақтардың ғұмыр ... ... ... ... ... ... бойынша Байжігіт 1489 жылы Өр Алтайда дүниеге
келген. Шежіре жөнімен тартсақ, қазақтың Орта жүзі-Арғын, ... ... ... Уақ ... алты арыс елді ... ... Керейінен-Абақ
және соның бір атасы Жастабан ұрпақтарынан күйші ... ... Ата ... ... ... өмір ... ... XVI-XVII Ғасырға сәйкес
келеді.
Қазақ халқы үшін, оның ішінде Керейлер үшін XVI-XVII ... ... ... еді? ... ел ... ... терезесін тең
ұстаған кезі Шығғыс ханның алдыңғы заман, этнограф Н.Н. ... ... ... Х ... ... саны миллионға жуықтаған.
Бүкіл Еуропаға Иоани поп деген атпен танылған Керей Тұғырыл (қытайлар-Ван-
Хан, қазақтар Оң хан ... ... ... ... ... есукаймен анда
болған. Бірақ, бұл дәурен ұзаққа бармағаны белгілі. Шыңғыс хан ... ... ... ханы ... мен ... ханы ... асығын алшысынан түсіреді. Тұғырыл мертік болады. Осыдан кейін-
ақ Керейлердің іргесі сетінеп, ... ... ... жан-жаққа шашырай
тарайды. Ең үлкенбөлігі Арғындармен ... ... ... Кіші ... ... сол ... келіп қосылған Керейлердің бір ... хан ... ... ... ... ... Лепсі өңіріне
қоныстанған болатын. Алайда, ... ... ... ... бұл қонысқа да түрақтатпайды. М. Тынышбаевтың ... ... ханы ... 1420 жылы ... пен ... шабуыл жасағанда әскер
құрамында Керейлердің болғанын айтады. ... тұс ... ... ... де ... ... М.Тынышбаев, - он екі ата Абақ
Керейдің атасы осынау жаугершілікте өлсе ... ... ... ... Байжігіт күйшінің дүниеге келген кезі ел-жұрттың жаңа қонысқа
ірге бекітке қоймаған шағы болса керек. Бес ... ... ... ... Байжігіт өмірдің қиындығын белшесінен кеше ... ... ... ... ... ... Бұл ... жұбаныш тауып, шер тарқатары
да, халық қасіретіне араша түсері де домбырасы болғанға ұқсайды. Байжігіт
өмірдің кез келген ... күй ... ... алған. Ол өзінің қуаныш-
қайғысын, арман-мұңын күй тілінде жеткізіп отырған.
Осы қасиеті жөнінде ел аузында ... ... бар. ... ... 1503 жылы ойрат қызы Еңке сұлуға үйленіп, ұлан асыр той ... ат ... ... күрестіру, көкпар тарту, қыз қуу, мүше ... ... ату, ... өрелестіру сияқты бәсеке-жарысы
мол ойын түрлері болады. Сол ойын ... ... да, ... да ... Байжігіт күймен көмкеріп отырып еді дейді. Осы жолы ... ... саны 300-ге ... ... мен Еңке ... ... қызықты көріністі домбыраның шанағына сыйғызғандай болса керек. Сонда
тойға басалқылық көрсетіп жүрген Көшекдағай ... ... ... данасың, сондықтан, бұдан былай күй ... ... деп ... ... ... тек қана дәулескер күші ... ... ... қара ... өлең ... ... ақын ... жөнінде дерек бар. Ер жетіп, бұғана
бекітіп, оң –солына таныла бастаған ... ... ... ... ... ... ... әкесі жоқ, қалыңмалмен жасқар дәулеті жоқ, құр
сопа басы сорайып, обырасын құшақтап, көңілі кеткен ... үйін ... ... Ақсұңқардың үйіне келсе қыз әкесі үйде екен, дәмелі
жігітті іштей сынап:«Е, Байжігіт көсеу ... ... ... ... отыр»-десе керек. Сонда Байжігіт
Іркілместен домбыраны қағып-қағып жіберіп тақпақтай жөңіліпті дейді:
«Жоқтық деген мітім бар,
Ұолыма құрық дермеген.
Тағдыр деген жазу ... көр ... ... ... бар,
Күйдіріп жүрек өртеген.
Өнер деген үрім бар,
Сырымды сынап өрлеген.
Көңіл деген жүйрік бар,
Қол жетпеті бер деген.
Тәуекел ... туым ... ... ... деген жігіт бар,
Тасқа шауып терлеген.
Таусылмайтын арман бар,
Тағаты қалмай шөлдеген.
Иілмей сынар ... ... оты ... деген дертім бар,
Жүрекке біткен көлденең,
Қияға қонған сұңқар бар,
Қиялап шығып кел деген.
Бүгінгі ... ... әлі ... ... бұл ... қыз ... мұнан соң да талай сынынан сүрінбей өткен
Байдігіт ... осы ... ... ... ... Оның ... «Қоңырқаз» күйі Ақсұңқар сұлуға арналса керек.
Байжігіттің шығарған күйлері мейлінше көп болған. Ол ... ... толы аңыз ... ізі күні ... ... ... жоқ.
Әсіресе, Шығыс Түркістанда Байжігіт мұрасын сақтап, өнеге тұтушылар ... ... ... мен ... ... ... бөліп, Ұлттың
рухани Дәулетіне қосу үшін жұмыла кіріскен жазушы Мағауин Мұқтардың, өнер
зерттеушісі Хаймолдин Омардың, ... ... ... сіңірген
еңбектері айрықша. М. Мағауиннің жазуында Байжігіт «мұрасы ... орын – ... ... ... ... ... ... болса,
сол мұраны жеткізушілер Қызыл мойын Қуандық, оның күйеу баласы Кенжебай,
Қазанғапұлы ... ... өз ... ... ... ... ... сияқты әйгілі күйші-домбырашылар. Бұлар XIX ғасырда ... Ал, ... келе ... ... ... мен ... сондай-ақ
аягөздік Айтбай, Рахымбек, Жүнісбай домбырашылар Байжігіт күйлерін бүгінгі
күнге жалғаған. Осы соңғы тұяқтардан ішінде Ыстымбайұлы ... ... ... ... ... ... Қорқыт, Кетбұғалардан бастап, берідегі
Тәттімбетке дейінгі кезеңінің 200дей күйін тартқан. Соның ... бір ... ... ... күй ... екен.
Міне , осы Жүнісбайдың бауырына ... ... ... Әсемқұлов.
Байжігіт күйлерін бүгінгі күнге жеткізіп, күйтабақ пен үнтаспаға жаздырып,
бүкіл халықтың рухани игілігіне айналукына ұйтқы ... ... ... ... Ол ... күйлерінің ұзын-ырға сарын-сазын жеткізуші ғана емес. ... ... ... ... мен бойлауық ... ... ... ... ... ... Домбырасының жасалу
тәсілі мен үлгісінен бастап, перне тағу, құлақ күйін келтіру, ... ... ... ... пен ... Таластың домбырашылығымен музыкалық
мәдениетімізді байытып, Байжігіттің күйшілік дәстүрін бүгінгі ұрпаққа
жұғысты етті.
Байжігіттің күйшілік ... өз ... ... ... ... арада әлденеше ғасырлар өтсе де әсем сазды ... ... ... ... ... күйбаққа түскені бар, ел ішінде тартылатыны бар,
Байжігіттен жеткен жиырмадан астам күй ... ... ... «Қайын
сауған », «Қоңыр қаз», «Жетім торы», «Көкбалақ», «Қосбақан», «Дәлдіріен
торы», « ... ... ... ... ... ... ... қалмақ»,
«Беласар», «Тоғыз тоты», «Секіртпе» сияқты күйлері ... ... ... үлгісімен назар аударады. Бұл күйлердің қай-қайсысы да Байжігіттің
жай ғана сұлу сазды әспеттен қоймай, өз тұсындағы ... ... ... ... ... толғанғанын аңғартады. Содон да болу
керек, йжігіт күйлері кейде сыртқы жинақылыққа мән ... ... ... ... ... тереңнен тебірене ой толғайды. Бұл ретте ол қазақтың
күйшілік ... ... ... биіктеп, өмір
құбылыстары туралы тұжырым-толғау дәстүрін орнықтырушылардың бірі деуге
негіз мол.
...Енді бір ауыз сөз ... (XVIII ғ.) ... өмір ... ... Бұл ... ... ... бидің даласы. Сол кездегі
құжаттарда Жаулыбаев ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр ханның төңірегінен көрінеді де, кейін біржола ... ... ... 1742 ... 23-30 ... ... хан мен
Ералы сұлтан бастап, Үш жүздің батырлары, билері ... ... үшін ант ... хат ... қол қоюшылардың ішінде
Жаулыбаевтың да аты бар. Яғни, бүл Байжігіттің де беделінің ауыл арасымен
шектелмегенін ... ... ... ... ... ... ... Абылай сұлтан губернатор Сухаревке ... хат ... ... ... Ал 1761 жылы 3 ... ... Ф. ... ... ... П. ... жазған аса құпия рапортында Байжігіт
батырдың Абылай сұлтан ордасында старшын болып жүргенін жазады. Ең ... ... 1764 жылы 16 ... ... әскерінің командирі генерал-
поручик К. Шпигер сыптқы істер коллегиясына жазған ... ... ... қоса, Байжігіт мырзаға (Абылай сұлтан өзгеге ... бүл ... ... сырласы ретінде ерекше ықыласты) 25 пұт астық берді»-дейді.
Қысқасы, тарихи құжаттарда да, ... ... де ... күші ... ... ... ... жоқ.
Дәл сол сияқты Абылай ханның маңында Керей Байжігіт күйшінің ... де ... ... жоқ. Әрине, Байжігіт ... ... ... ... ... Көз ... болса, оның да тарихи құжаттарда, ... ... бір ... ... ... ... ... қоса
Абылай ханның өзінің де дәулескер күйші болғаны белгілі. Абылайдың күйлері
ел ішіндегі күні бүгінге ... ... ... ... ... ... хан ... ретінде көңіл бөліп, Бір айғақ қалдырара ... ... ... ... XVIII ... өмір ... жөнінде
бұлтартпас айғақ жоқ. Оның есесіне, шежіре қуалап келгенде Байжігіттің XV-
XVI ғасырда ғұмыр кешкені қолмен ... сай ... ... ... ... ... (М. ... және ... ... бідй ... ... ... ... ғұмыр
кешкеніне күмән қалдырмайды.
Әсіресе, Байжігіттің «Қайың сауған» сияқты ... жоқ төл күйі ... ... сол ... ... белгілі оқиғаларымен үндес.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Күй8 бет
Қазақ халқының аспаптық музыкасындағы дәстүрлі жанрлар4 бет
Жаяу Мұса Байжанұлы7 бет
Қали Байжанов3 бет
Дәулет Мықтыбаев (1904-1976) мектебінің өзіндік қасиеттері мен ерекшеліктері6 бет
Жаяу Мұса5 бет
Жүсіпбек Елебеков4 бет
М. Дулатовтың өмірбаяны13 бет
Нұрпейіс келіні Дина (1861-1955) – қазақтың әйгілі күйші композиторы3 бет
Сағырбайұлы Құрманғазы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь