Қазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі

XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында Қазақ хандығы ішкі-сыртқы аса ауыр жағдайға душар болды. Алтайдан Атырауға дейінгі байтақ даланы алып жатқан қазақ халқы жерінің географиялық ерекшелігіне қарай үш жүзге бөлініп өмір сүрді. Қазақ хандығында үстемдік еткен әскери-федалдық шонжарлар арасында ішкі тартыс күшейе түсті. Сонымен қатар бұл мезгілде қазақ-жоңғар қатынасы мейлінше шиеленісіп, қазақ хандығына үздіксіз шабуыл жасады.
1718 жылы Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін (Хақназар, Тәукенің) бір орталыққа бағындырғысы келген мақсаттары жүзеге аспай қалды. Қазақ хандығы ауыр дағдарысқа ұшырады, елдің бірлігі бұзылды, бытыраңқылық етек алып өзара қырқыс шегіне жетті.Тәукенің орнына отырған баласы Болат ханның тек атағы ғана болды.
Жүздерді билеген кіші хандар өз алдына дербестеніп, қазақ хандығы саяси жақтан бөлшектенді. Орта жүзді Сәмеке хан, Ұлы жүзді Жолбарыс хан, Кіші жүзді Әбілхайыр хан биледі.
Бұларға қарасты ұлыстарды билеген сұлтандар дербестікке қол жеткізе бастады. Осыны пайдаланған жау жан-жақтан шабуыл жасады.
Ш. Уалиханов сол кездегі жағдай туралы: “XVIII ғасырдың алғашқы он жылдығы қазақ халқының өмірінде қасіретті кезең болды. Жоңғарлар, Еділ қалмақтары, Жайық казактары мен башқұрттар жан-жақтан қазақ ұлыстарын ойрандады» - дейді.
Оңтүстіктен Орта Азия хандықтары қыспақ көрсетті. Солардың ішінде ең қауіптісі шығыстағы Жоңғар мемлекеті болды.
XIV ғ. II-ші жартысында Моңғолия территориясы екі иелікке бөлінеді.
Ойраттар белсенді рөл атқарған Батыс Моңғолия және бұрынғы Қытай императорының бақылауындағы Шығыс бөлікке. “Жоңғар” деген аттың
Негізгі әдебиеттер

1.Қазақстан тарихы. Очерк. 184-194-бб.
2.Қазақстан тарихы. 5-томдық. 3-том., 1-бөлім. 1,2,3,6,7,8-тараулар.
3. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы, 5-бөлім
4.Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи XVII-XVIII вв. А., 1991.
5.Галиев В.З. Хан Джангир и Орбулакская битва. А., 1998.
        
        Қазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі
1.Жоңғар мемлекетінің құрылуы және оның қазақ жеріне ... ... ... ... ... ... ... күйреуі.
XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында Қазақ хандығы ішкі-сыртқы
аса ауыр жағдайға душар ... ... ... ... байтақ даланы алып
жатқан қазақ халқы жерінің географиялық ерекшелігіне қарай үш жүзге бөлініп
өмір сүрді. Қазақ ... ... ... ... ... ішкі тартыс күшейе түсті. Сонымен қатар бұл мезгілде ... ... ... қазақ хандығына үздіксіз шабуыл жасады.
1718 жылы Тәуке хан қайтыс болғаннан кейін (Хақназар, Тәукенің) бір
орталыққа бағындырғысы ... ... ... ... ... ... хандығы
ауыр дағдарысқа ұшырады, елдің бірлігі бұзылды, бытыраңқылық етек алып
өзара қырқыс ... ... ... ... ... ... ханның тек
атағы ғана болды.
Жүздерді билеген кіші хандар өз алдына дербестеніп, қазақ хандығы саяси
жақтан бөлшектенді. Орта жүзді Сәмеке хан, Ұлы ... ... хан, ... ... хан ... ... ... билеген сұлтандар дербестікке қол жеткізе
бастады. Осыны пайдаланған жау жан-жақтан шабуыл жасады.
Ш. Уалиханов сол ... ... ... “XVIII ... ... ... ... халқының өмірінде қасіретті кезең болды. Жоңғарлар, ... ... ... мен ... жан-жақтан қазақ ұлыстарын
ойрандады» - дейді.
Оңтүстіктен Орта Азия хандықтары ... ... ... ... ... ... Жоңғар мемлекеті болды.
XIV ғ. II-ші жартысында Моңғолия территориясы екі иелікке бөлінеді.
Ойраттар ... рөл ... ... ... және ... ... бақылауындағы Шығыс бөлікке. “Жоңғар” деген аттың шығуы –
Шыңғысханның шапқыншылығы кезеңінде ойраттар ... ... ... ... моңғолша ол “зюнгор” деген мағынаны білдіреді. ...... деп ... ... ... ... енуі ... XV ғ. басталған болатын
(Әбілхайырдың көшпенді өзбек хандығына күйрете соққы ... 1456 ... ... бірігіп 1635 жылы мемлекет құруынан кейін – қазақ
хандығына қан-төгіс шапқыншылықтар күшейе түсті.
Басшысы Батур Хунтайшы болды ... ... ... Жоңғар
агрессиясының күшеюі Цэван Рабдан (1697-1727) тұсында ... ... ... алу ... ең ... шыңы – 1723 ... ... көрінді.
18 ғасырда қазақтар үз жүзге бөлініп өмір сүріп жатты. Әр ... ... ... Кіші ... - Әбілхайыр, Орта жүзде - Сәмеке (Шахмұхамед), Ұлы
Жүзде – ... ... ... Түркістан қаласын астана еткен Үлкен Орданың
ханы Тәуке еді. Қазақ жерінде орталықтанған ... ... ... ... ... ... Оңтүстік-батыстан Жайық казактарының қолдауымен
Еділ бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүзге тынымсыз шабуыл ... ... ... ... ... Орта ... Бұқара мен хиуа
хандықтары да қазақ жерінен дәмелі болды. Олардың ... асып ... ... ... ... ойраттар (қалмақтар) төрт тайпалық бірлестіктен
тұрды. Олар ... ... ... ... алып ... торғауыттар,
Ертістің жоғары ағысында қоныстанған дербеттер, қазіргі Дихуа қаласының
маңындағы хошауыттар, Іле ... ... ... ... ... мен ... ... жайылым жер үшін күрес 15 ғасырда-ақ
басталды. 16 ғ. соңында ... ... ... ... ханы ... 1635 ж. Хонтайшы Батурдың бастауымен Жоңғар хандығы құрылды. Қазақ-
жоңғар қатынастары Батур хонтайшы (1634-1654) билік құрған ... ... Онан ... ... ... ... халдан) Оңтүстік қазақстанды,
маңызды сауда жолдары өтетін қалаларды ... ... ... жылы ... ... ... Болат хан болған кезде, қалмақтардың қазақ
жеріне жорығы күшейді. Бұл жорықтардың табысты болуына шведтің артиилерия
сержанты Иоганн ... ... ... ... ... 1709 жылы Полтава
түбінде орыстардың ... ... ... ... ... айдалды, осында
Ертістің бойында Бухгольцтің экспедициясы құрамында Кереку ... 1715 жылы ... ... ... 1733 ... ... ... болды. Ол қалмақтарға зеңбірек құюды, баспахана жасап,
әріп құюды үйретеді.
Жан-жақты әскери дайындығы бар жоңғарлар ... жж. ... ... ... ... жүргізді. Олар 1717 жылы жазда ... ... ... 30 мың ... ... ... жылы жоңғарлар қазақтарды
Бөген, Шаян, Арыс өзендері бойында тағы да қырады.
1723 жылы ерте көктемде жоңғарлар қазақ жеріне тағы да ... ... Дабо ... ... ... бұл ... екі ... жүруі тиіс еді.
Бірінші бағыт Қаратауды басып өтіп, Шу мен Талас өзендеріне шығу ... ... ... ... ... ... ... жету болатын. Бұл
жоспарды іске асыру үшін әскерлер жеті топқа ... оның бірі ... ... ... ... ... төрт ... бойына
топтастырылды. Қалмақтың ірі қолбасшысы Амурсана басқарған 70 мың ... ... бір тобы Іле ... ... ... ... ... Нарын өзенінің күншығыс жағынадғы Кетпен тауы баурайына
орналасты.
1723 жыл ... есте ... жұт жылы ... еді. Осы ... ... алу ... мен жазғы көш-қону жұмыстарымен айналысып жатқан қазақ еліне
тосыннан, күтпеген жерден шабуыл жасады. Осы жолы ... ... ... 70 ... асып ... жеті бағытпен қазақ еліне кірді. Осы
ауыр жылдарда шыққан қазақтың ... да ... ән ... «Елім-ай», сол
кездегі ауыр күндердің өшпес ескерткіші болып табылады.
Бейғам отырған ... ... ... Жоңғарлар Жетісуды, Ұлы жүзді
қырып-жойып, Ұлы жүз, Кіші жүз ... де ... ... басы ... ... Ұлы Жүз бен Орта Жүздің қазақтары Самарқан пен Ходжентке қарай
шұбырды. Кіші жүз ... Хиуа мен ... ... ... ... сол ... ... маңына топтасты. Халық бұл кезеңді "Ақтабан
шұбырынды, ... ... деп ... ... ... ән ... және ... ең соңында бірігудің қажеттігін ... ... ауыр ... ... ... ... алға шығып, халықтың қамын
ойлаған атақты Хандарымыз бен билеріміз және ... ... ... ... ... ... 29 толғауында қазақ батырларының аттарын атайды.
Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы ... ... ... ... ... Райымбек, Бәсентин Малайсары, Уақ Баян т.б. батырлар.
Осындай ауыр ... ... ... ... есін ... зар ... көз жасын тиғызған атақты билеріміз болды. Халықты алқалы ... да сол ... ... жылы ... үш ... игі ... ... қосқан ұлы жиын
болды. Осында үш жұздің баласы бір ... ... ... қарсы бірігіп
аттануда, сол қолға басшы етіп Әбілхайырды сайлайды.
Осы кездегі ... ... ... ... ... ... «Сол кезде жоңғарлар Орта Азиядағы ірі сахара патшалығы ... ... ... бағынды. Қырғыздар бір мезгіл қарсылық көрсетсе
де, ... ... ... Ал, ұзақ жыл ... ... тек қазақтар ғана болды. ... ... ... ... ... ... біраз жерлерді жаулап алғанымен, қазақтардың кең байтақ
орталық бөлігіне әл-күші жетпеді» – дейді.
1728 жылы Әбілхайыр бастаған Кіші жүз ... ... ... ... бастаған әскерлер Ырғыз уезінің оңтүстік шығыс бетіндегі Бұланты
өзенінің жағасында "Қара сиыр" деген жерде ... ... ... ... ... ... жалдарының алғашқы жеңісі еді. Бұл ... ... ... ... ... деп аталды. «Қалмақ қырылған» ... ... ... ... ... беделін көтерді және жеңіске
жігерлердірді. Барлық жүздегі қазақ батырлары енді ... шын, ... ... ... ... ... ... түсті.
1730 жылы көктемде Балқаш көлі маңында тағы соғыс басталды. Бөгенбай,
Қабанбай, Наурызбай сияқты батырлар ... ... ... ... соққы берді. Бұл жер кейін "Аңырақай" деп аталып ... ... ... ... шешіп бергендей болды, басымдық қазақ жасақатры
жағына ауысты. Шуно Дабо бастаған қалмақтар Іле өзені бойымен шығысқа ... ... ... ... жерін азат ету жолындағы соғысты жеңіспен аяқтау
үшін Үш жүздің әскерлері Шымкентке таяу Ордабасы ... ... ... ... бас ... болып Әбілхайыр хан мен Бөгенбай батыр сайланды.
Осы тұста Тәуке ханның баласы Үлкен Орда иесі Болат хан қайтыс ... ... ... Болат ханның інісі, Орта Жүздің ханы ... ... ... ... ... Сондай-ақ қалмақты қыруда үлкен
ерлік танытқан және аса зор ... ... Кіші жүз ханы ... да тақтан
дәмеленді. Алайда аға хан болып Болаттың үшінші ұлы Әбілмәмбет сайланды.
Әбілхайыр бұған ... ... ... ... ... алып кетті. Ал
сайлауға қатысқандар Әбілқайыр ханның беделі мен ерлігіне еш ... де ... ... ... оны ... ... Ханы ... өткізбеу үшін тоқалдан туғанын сөз қылған еді. Хандықтың Заңды
мұрагері болуға ... ... де Шу ... ... ... өз ... кетті. Бұл реніштердің салдарынан жоңғарларға қарсы майдан шебі
әлсірей бастады. Ұлы Жүздің ханы ... ... ... ... өзін оған ... ... ... болды.
Осы тұста әрбір жүздің ішінде феодалдың бытыраңқылық күшейді. Кіші жүз
сұлтандары Батыр мен Нұралы (Әбілхайырдың баласы) өз алдына ел ... ... Орта ... ... пен Барақ сұлтандардың да өз иеліктері болды. Қазақ
хандығының Бұхара, Хиуамен қатынасы да нашар болды. Еділ ... ... мен ... Кіші Жүздің жеріне шабуыл жасап, үнемі қауіп
туғызды. Нұралы хан оларды үнемі тойтарумен ... жылы 20 ... Ор ... ... ... және ... ... Орта және Ұлы жүздің ... ... ... Онда ... ... ... пен жоңғар арасындағы қақтығысқа
байланысты уәж айтпақшы ... ... ... оны ... жоқ. Олар орыс
қамал-бекіністеріне, қазақ қоныстарына жақын жерде 20 мың ... ... ... ... ... ... қазақтар өз күшіне ғана сенуіне
тура келді. Осы ... ... ... жас Абылай ханы зор күш
жұмсады.
Бұл кезде Бұқара, Хиуамен қатынас-шиеленісті, жоңғарлар үнемі ... ... ... ... ... ... тек ... күшіне ғана сенуі
керектігі және үш жүздің басын қосып, жоңғарларға қарсы тұру ... ... Осы ... ... асыруда Абылай хан еңбек сіңірді. Ол 1731
жылы ... ... ... ... ... шайқасқа қатысып,
атасының атымен «Абылайлап» жауға шауып, ... ... ... ... 1711 жылы дүниеге келген Абылай Уәлиұлының бастапқы есімі
Әбілмансұр болды. Ол жастай жетім қалды. 1731 жылы ... ... ... ханы ... ... 1745 жылы ... оның ... таққа
таласты. Осы кезде оған шығысынан Қытайлардың Манчжурлік (Шүршіттер) Цинь
империясы ... ... ... осы ... ... Ол алдымен Сыр
бойындағы қалаларды азат етуге кірісті. Ол бұл жорықта қазақ әскерлерін үш
топқа бөлді. Оның ... ... ... ... мен ... ... ... басқарған 10 мың әскер алдымен ... ... ... ... ... ... ... тиіс еді. Екінші қолды
Шақшақ Жәнібек батыр басқарды. Оған Тәтіқара жырау қосылды. Олар ... ... ... ... ... қолды Абылайдың өзі басқарды. Жорыққа қатысушылар Шиелі,
Жаңақорған ... ... ... ... қарай жылжыды. Бұл топта
әйгілі батырлардан Қаракерей Қабанбай, Батыр Баян, Сырымбет, ... ... ... ... ... ... ... ұлы Цевен Доржи де өз
әскерін үшке бөлді. Ол өзінің басты күшін ... ... ... ... түйе үстіне орнатқан 15 зеңбірегі бар еді. Қазақ жасақтары
сойыл, шоқпар, садақпен қаруланды.
Цевен Доржи өзінің ауыр ... ... ... ... ... ... алды. Абылай Жаңақорған бекінісін алуды Қабанбайға
тапсырды. Сырымбетті оң жақ ... ... ... сол жақ қанатына
қойды. Олардың сыртынан үш мың қолы бар Малайсары, Оразымбет ... ... Сыр ... оңтүситік Қазақстандағы соғыстар екі айға созылды.
Нәтижесәінде Қазақ әскерлері Жаңақорғанды, Шымкентті жаудан ... ... ... Ал ... ... әскерлер Созақ пен Сайрамды
жаудан босатты. Батыр Баян жауды өкшелеп Талас өзеніне дейін барды. Жәнібек
батырдың әскерлері ... ... ... ... ... ... ... шегіндірді. Жан-жағынан қусырылып, амалы таусылған
Цевен Доржи Абылайдан бітім ... ... ... ... ... ... Манкент, Шымкент қалалары сол кездегі
қазақ ханы Әбілмәмбеттің қарамағына өтті. Түркістан туралы мәселе кейінірек
шешілетін болды. ... бұл ... ... ... ... ... деп есептеді. 1745 жылғы соғыс осымен бітті. ... ... ... ... ... ... ... хан жауды бұл даладан мүлде
қуып шықпай ... ... ... қалмақтардан толық тазарту мақсатымен Абылай бастаған қазақ
жасақтары 1750 жылы жауды Тарбағатай, Жоңғар Алатауы ... ... ... ... ... ... берді. Жау Жоңғар Алатауынан әрі асып
қашып кетті. Бұл ірі ... ... ... болатын.
1740 жылы Жоңғарияның өзінің ішінде билік үшін күрес туып, (Қалдан
Церен өлген соң) ... ... ... ... ... елі ... ... еді. Содан жалғасып бұл көшпенді мемлекетті
1758 жылы Қытай империясы түбегейлі ... 1755 жылы ... ... ... бөлініп кеткен еді. Осыдан кейінгі 1758 жылы Жоңғар мемлекеті
құлады.
1758 ж. Цинь ... ... ... қазіргі Синь-Цзянь жерін
басып алды. Сөйтіп енді Цинь империясының батыс шекарасы қазақ ... ... енді ... ... Цин ... ... ... ауыр кезде Абылай өзінің шебер ішкі, сыртқы саясатымен көзге түсті.
Осы кезде ... алқа ... ... Қытаймен соғысты соза беруге
болмайтынын, көп соғыстан халықтың азып-тозып кеткенін айтып, Қытаймен
елшілік ... ... ... ... жібереді. Сөйтіп, олармен сауда,
экономикалық байланыс орнатудың жолдарын қарастырды. ... ... да ... Қазақ жерін екі алып елдің қаупінен қорғап қалуда
үлкен еңбек сіңірді, өзінің ... ... тіл ... ... ... саясат жүргізді.
Қытайлар (Шүршіттер) да дүркін-дүркін шабуыл жасап қазақтарға тыным
бермеді. Олардың кейбір ... ... ... Жетісу мен Сарыарқа
өңіріне сұғына енді. Қазақ әскерлері олардың қаптаған, жақсы қаруланған
қолымен ... рет ... ... ... ... ... ... жеңіліп жүрді. Абылай келісімге келу туралы Пекинге адамдар жіберді.
Сөйтіп, бейбіт келісімдер ... ... ... ... ... ... бар ... сала іздестірді. 1760 жылдары Қытаймен
арада бітімгершілік жасаудың (Аягөз бітімі) сәті түсті. Қазақтар Алтай-Қара
Ертіс және ... ... ... ... жақ ... ... ... жүруге мүмкіндік алды. Ол Ресеймен де ... жылы ... хан ... ... ... ... ... бас қосып, Абылайды Орта жүздің ханы етіп сайлады. Ал іс жүзінде
өлшеусіз ... ... ... ханы ... ... еді. Бір жылдан кейін
1772 жылы ... М.Л. ... ... ... ... ... таяу ... Жаңғызтөбеге ағаш үй салынды. Абылай 1780 жылы ... ... 69 ... қайтыс болды. Орнына Уәли хан сайланды.
Негізгі әдебиеттер
1.Қазақстан тарихы. Очерк. 184-194-бб.
2.Қазақстан тарихы. 5-томдық. 3-том., ... ... ... К. ... ... тарихы, 5-бөлім
4.Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи XVII-XVIII вв. А., 1991.
5.Галиев В.З. Хан Джангир и Орбулакская битва. А., 1998.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бөгембай Ақшаұлы3 бет
Қазақ хандығы14 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен атақты батырлары19 бет
Қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі (XVIII – XIX ғғ.)8 бет
Қаракерей Қабанбай өмірбаяны4 бет
XVII – XVIIIғғ. Қазақ-жоңғар қарым-қатынастары16 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
Арал өңірі қазақтарының XIX ғасырдағы Хиуа хандығы мен Ресейге қарсы ұлт – азаттық күресі14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь