Бұлшықеттердің жиырылуы


Адам мен омыртқалы жануарларда кездесетін ет тіні құрылымына қарай көлденең жолақты қаңқа еті, көлденең жолақты жүрек еті және бірыңғай салалы ет болып үшке бөлінеді. Бұл тарауда қаңқа еті мен бірыңғай салалы бұлшықеттің қасиеттері қаралады.
Көлденең жолақты еттер қатарына қаңқа еттері, тіл, көз, жұтқыншақ, көмей, өңештің жоғарғы бөлігіндегі еттер жатады. Қаңқа еттерінің қызметі ми қыртысымен тығыз байланысты, сондықтан олар адам денесінде ерікті қимыл-әрекеттерді қамтамасыз етеді.
Бірыңғай салалы бұлшықеттің де адам (жануар) үшін маңызы өте зор. Ол теріде, ішкі ағзалардың, сөл мен несеп түтіктерінің, қан және лимфа тамырларының, өкпе, кеңірдек, жыныс ағзаларының қабырғаларында орналасқан. Бұл ет аталған қуысты ағзалар мен түтіктерді кеңейтіп тарылтады да бүкіл ішкі ағзалар қызметіне әсер етеді.
Бұлшықеттерінің физиологиялық қасиеттері
Бұлшық ет қозғыш тіндердің бірі, демек, басқа қозғыш тіндерге тән қасиеттер - козғыштық, қозуды өткізу бұған да тән. Мұнымен бірге бұлшық еттің ерекше қасиеті - жиырылу.
Ет тіннің қозғыштық, дәрежесі қозу табалдырығы арқылы анық-талады. Көлденең жолақты қаңқа еті жүрек етіне қарағанда қозғыштау келеді, яғни оның қозу табалдырығы әлдеқайда төмен болады. Бірыңғай салалы бұлшықеттің қозғыштық дәрежесі жүрек етінікінен де төмен, демек, ол бұлшыкеттің тітіркендіру табалдырығы бәріненде жоғары болады.
Ет талшықтарының қозуды өткізу шапшандығы сомалық жүйке талшықтарынікінен көп төмен. Қозу ет талшығы сарколеммасын бойлай әртүрлі жылдамдыкпен, атап айтқанда: қаңқа етінде секундіне 3,5-14 м, жүрек етінде 0,9-1 м, ал бірыңғай салалы етте 0,5 мм-ден 5-10 см-дей жылдамдықпен тарайды.
Ет тіні созылғыш (серпімді) келеді. Оның созылғыштығы резеңкеге қарағанда шүбәсіз, яғни босатқанда ет талшығының ұзындығы тура бастапқы созбай тұрғандағы қалпына келеді.
Бұлшықеттің негізгі қызметі және физиологиялық қасиеті - жиырылып жазылу. Жиырылу белгілі бір тітіркендіргіш әсеріне берілетін жауап, яғни ет ұзындығының қысқарып қатаюы (тонусының жоғарылауы).
Жүрек еті мен кейбір бірынғай салалы, яғни ішек, лимфа тамыры қабырғаларындағы еттердің автоматиялық қасиеті де бар. Қаңқа етінің мұндай қасиеті жоқ. Ол орталық жүйке жүйесінің әсерінсіз жиырылмайды. Қаңқа еті тұлғалық жүйке жүйесімен, оның ішінде ми қыртысымен байланысты болғандықтан олардың жиырылуы адамның еркіне байланысты. Жүрек еті мен бірыңғай салалы етгі адам (жануар) өз еркімен жиырылта алмайды, бұлардың жиырылып жазылуын және автоматиялық қасиетін вегетативтік жүйке жүйесі реттейді. Ет пен жүйке байланысы бұзылса немесе түрлі себептермен ет ұзақ уақыт жиырылмаса, ет талшықтары құрылымы өзгеріп, семіп қалады (атрофия). Ал керісінше етті арнайы әдістермен әдейі

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




БҰЛШЫҚЕТТЕРДІҢ ЖИЫРЫЛУЫ

Адам мен омыртқалы жануарларда кездесетін ет тіні құрылымына қарай
көлденең жолақты қаңқа еті, көлденең жолақты жүрек еті және бірыңғай салалы
ет болып үшке бөлінеді. Бұл тарауда қаңқа еті мен бірыңғай салалы
бұлшықеттің қасиеттері қаралады.
Көлденең жолақты еттер қатарына қаңқа еттері, тіл, көз, жұтқыншақ,
көмей, өңештің жоғарғы бөлігіндегі еттер жатады. Қаңқа еттерінің қызметі ми
қыртысымен тығыз байланысты, сондықтан олар адам денесінде ерікті қимыл-
әрекеттерді қамтамасыз етеді.
Бірыңғай салалы бұлшықеттің де адам (жануар) үшін маңызы өте зор. Ол
теріде, ішкі ағзалардың, сөл мен несеп түтіктерінің, қан және лимфа
тамырларының, өкпе, кеңірдек, жыныс ағзаларының қабырғаларында орналасқан.
Бұл ет аталған қуысты ағзалар мен түтіктерді кеңейтіп тарылтады да бүкіл
ішкі ағзалар қызметіне әсер етеді.
Бұлшықеттерінің физиологиялық қасиеттері
Бұлшық ет қозғыш тіндердің бірі, демек, басқа қозғыш тіндерге тән
қасиеттер - козғыштық, қозуды өткізу бұған да тән. Мұнымен бірге бұлшық
еттің ерекше қасиеті - жиырылу.
Ет тіннің қозғыштық, дәрежесі қозу табалдырығы арқылы анық-талады.
Көлденең жолақты қаңқа еті жүрек етіне қарағанда қозғыштау келеді, яғни
оның қозу табалдырығы әлдеқайда төмен болады. Бірыңғай салалы бұлшықеттің
қозғыштық дәрежесі жүрек етінікінен де төмен, демек, ол бұлшыкеттің
тітіркендіру табалдырығы бәріненде жоғары болады.
Ет талшықтарының қозуды өткізу шапшандығы сомалық жүйке
талшықтарынікінен көп төмен. Қозу ет талшығы сарколеммасын бойлай әртүрлі
жылдамдыкпен, атап айтқанда: қаңқа етінде секундіне 3,5-14 м, жүрек етінде
0,9-1 м, ал бірыңғай салалы етте 0,5 мм-ден 5-10 см-дей жылдамдықпен
тарайды.
Ет тіні созылғыш (серпімді) келеді. Оның созылғыштығы резеңкеге
қарағанда шүбәсіз, яғни босатқанда ет талшығының ұзындығы тура бастапқы
созбай тұрғандағы қалпына келеді.
Бұлшықеттің негізгі қызметі және физиологиялық қасиеті - жиырылып
жазылу. Жиырылу белгілі бір тітіркендіргіш әсеріне берілетін жауап, яғни ет
ұзындығының қысқарып қатаюы (тонусының жоғарылауы).
Жүрек еті мен кейбір бірынғай салалы, яғни ішек, лимфа тамыры
қабырғаларындағы еттердің автоматиялық қасиеті де бар. Қаңқа етінің мұндай
қасиеті жоқ. Ол орталық жүйке жүйесінің әсерінсіз жиырылмайды. Қаңқа еті
тұлғалық жүйке жүйесімен, оның ішінде ми қыртысымен байланысты болғандықтан
олардың жиырылуы адамның еркіне байланысты. Жүрек еті мен бірыңғай салалы
етгі адам (жануар) өз еркімен жиырылта алмайды, бұлардың жиырылып жазылуын
және автоматиялық қасиетін вегетативтік жүйке жүйесі реттейді. Ет пен жүйке
байланысы бұзылса немесе түрлі себептермен ет ұзақ уақыт жиырылмаса, ет
талшықтары құрылымы өзгеріп, семіп қалады (атрофия). Ал керісінше етті
арнайы әдістермен әдейі шынықтырса, жеке ет талшықтары үлкейіп, бұлшыкеттің
көлемі ұлғаяды (гипертрофия) болады.
Тәжірибе жүзінде етті тікелей өзіне не жүйке арқылы әсер ете отырып
қоздыруға болады. Бүлшықеттің жиырылуы оның сырттан келіп түскен
тітіркеніске жауабы. Бір эфференттік жүйке тармақталып көптеген ет
талшықтарымен түйісіп соншама мионевралдық түйіспе құрады. Бұл бұлшықеттің
қозғалтқыш бірлігі (моторлық бірлік) боп саналады. Қозғалтқыш бірлігіндегі
ет талшықтарының жалпы саны 3-6-дан 2000-ға дейін жетеді. Мысалы, саусақ
бүгетін бұлшықеттің қозғалтқыш бірлігінде 10-25, дене мен қол етінде 500,
балтыр етінде 2000 ет талшығы болады. Қозғалтқыш бірлігіндегі ет талшықтары
жүйке талшығынан келген серпініске түгелдей бір мезгілде жиырылады.
Жылықандыларда тез және баяу жиырылатын моторлық бірліктер болады. Тез
жиырылатын еттер ақ еттерде, ал баяу жиырылатындар қызыл еттерде кездеседі.

Бұлшықеттердің жиырылу түрлері
Бұлшықет жиырылған сәтте ет қысқарып, осыған орай, оның тонусы
(ширығуы) күшейсе, мұны ауксотониялық жиырылу деп, қысқарғанмен тонусы
өзгермесе, оны изотониялық жиырылу деп атайды. Ал ет қысқармастан тек
қатаятын болса (тонусы жоғарыласа), оны изометриялық жиырылу дейді. Белгілі
бір тітіркендіргіш жалғыз әсер етсе, оған ет бір рет жиырылып жазылады.
Мұны жеке жиырылу деп атайды. Ал етгі жиі-жиі тітіркендірсе, сандаған
жиырылу бірігіп жинақталады да, ет біраз уақыт сіресіп қалады (тетанус).
Осыған орай ет жиырылуы жеке және сіресіп жиырылуы (тетанус) болып
бөлінеді.
Көлбақаның балтыр етінің жеке жиырылуы 0,11-0,12 секундқа со-зылады, ол
жасырын (латенттік) жиырылу (0,01 сек) анық жиырылу (қысқару - 0,05 сек),
босаңсу (0,05-0,06 сек) кезендерден тұрады. Тітіркендіргіш әсер етісімен ет
бірден жиьфылмайды, әсер тигеннен бастап қысғсірғанша біраз уақыт өтеді. Ол
уақыт жасырын кезен деп аталады. Жасырын кезең тітіркендіргіш әсерінен
жиырылудың баста-лу арасындағы уақыт. Жеке жиырылу сызығында бүл кезең
көлденең көлбеу сызық ретінде байқалады (13-суретД). Ет талшығы қысқарып
қатайған сәтте сызық жоғары қарай көтеріледі де, босаңсып солған кезде
керісінше төмендейді.
Қаңқа етінің әрекет потенциалы, сондай-ақ қозғыштық қабілетінің
абсолюттік және салыстырмалы рефрактерлік кезеңдері өте қысқа болады.
Сондықтан ет жиырылған сәтте оны одан әрі жиі-жиі тітіркендірсе оларға
жауап бере береді. Бірнеше жиырылу бірігіп жинақталады да жиырылу серпіні
күшейеді (13-сурет, Б). Мұндай жинақталу толық, шала болып екіге бөлінеді.
Жиі тітіркендірген сәтте әрбір тітіркеніс етке жиырылған кезде тисе, ет
босаңсымастан одан әрі қарай жиырылып, оның жиырылу дәрежесі күшейе түседі.
Бұл - толық жинақталу. Келесі тітіркендіргіш ет босаңси бастаған кезде
тисе, ет солған жерінен бастап қайта жиырьшып бұрынғыдан да күшті
жиырылады. Мұны жиырылудың шала жинақталуы не өркеш тәрізді жи-нақталу
дейді. Демек, жиі-жиі тітіркендірсе, ет ұзақ және күштірек жиырылады, яғни
сіреседі. Мұны тетанус деп атайды (13-сурет, В).

13-сурет.

Еттің жеке жиырылуы (А), жинақы жиырылуы (Б), тетанус (В)
1. - тітіркендіргіштің бірінші әсері;
2. - екінші әсері.

Тітіркендіру жиілігіне қарай тегіс тетанус және тісті (кертіш) тетанус
болып бөлінеді. Тетанустың түрі тітіркендіргіштің жиілігіне байланысты.
Тітіркендіру жиілігі секундіне 20-дан асса, жайпақ тетанус, ал 15-20
аралығында болса, тісті тетанус пайда болады.
Организмде жүрек етінен басқа еттер жеке жиырылмайды. Мұның себебі
орталық жүйке жүйесі шеттегі ағзаларға әр қашан да көптеген
бірінен соң бірі тізбектелген серпіністер жібереді, жеке серпіністер
болмайды. Бұл орталық жүйке жүйесінің ерекше бір қасиеті. Жүрек етінің жеке
жиырылып босауы, оның рефрактерлік кезеңінің ұзақтығына байланысты. Орталық
серпіністері жүрек етінің рефрактерлік кезеңіне тап болса, көбі жауапсыз
қалады. Сондықтан бір серпініске жауап берген жүрек еті жиырылып онан соң
босап үлгіреді.
Тез және баяу жиырылатын ет талшықтары болады. Тез жиырылатын талшық
көбіне үлкен мотонейронның аксонымен бір түйіспе құрады. Мұнда жүйке
серпінісінен әрекет потенциалы пайда болады да ол ет мембранасы бойымен тез
таралып фазалық (кездік) қимылдар жасауға мүмкіндік береді. Ал баяу
жиырылатын ет талшығы бірсыпыра мионевральдық түйіспелер құрады. Бұларда
постсинапстық коздыру потенциалы әрекет потенциалын тудырмайды (олардың
мембраналарында № арналары болмайды), сондықтан бұлшыкеттің тек қатаю
қабілеті күшейеді, бұл тонустық жиырылу болып саналады. Демек, еттердің
фазалық және тонустық жиырылу түрлері болады.

Бұлшыкеттің жиырылу және босаңсу механизмі

Көлденең жолақты бұлшықеттің жиырылу сырын білу үшін ет жиырылған кезде
миофибрилдердің неліктен қысқаратының, ал солған кезде не себептен ұзарып,
қалпына келетінін, сондай-ақ бұлшықеттің қозуы мен қысқаруы арасында қандай
тәуелділік бар екенін білу керек. Ол үшін алдымен миоциттің, әсіресе
миофибрилдердің құрылымына тоқтай кетейік. Қаяқа еті көлденең жолақты
миоциттерден тұрады. Талшық үзын цилиндр тәрізді. Оның ұзындығы 10 смдей,
кейде одан да көп, ені 12-70 мкм. Миоцитті қаптаған қабық саркөлемманың
саркоплазмаға қарай шыққан көлденең Т - өсінділері болады. Олар миофибрилді
саркомераға бөлетін 2 мембраналарының тұсында пайда болады. Сарколемманың
іш жағында, миофибрилдер тобының сыртында олармен қатар жатқан
саркоплазмалық ретикулум мембрананың Т - өсіндісіне жеткенде кеңіп Са2"
иондарына толы қуыс (цистерна) құрады. Осы сарколеммалық бір көлденең Т -
өсіндісімен оның екі жағындағы екі ретикулум цистернасының түйіскен жері
(жасуша ішіндегі үш элементтен тұратын триада немесе үштік) - ішкі түйіспе
деп аталады.
Бұлшықеттің жиырылып қысқаруы мен қайта босауы саркоплазмадағы
миофибрилдердің ұзындығының өзгеруіне байланысты. Олар талшықтың бір
ұшынан екінші ұшына дейін созылатын қатар-қатар орналасқан жіпшелер будасы
(14-сурет, а, б). ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бұлшықеттердің жіктелуі
Бұлшықеттердің жұмысы
Бұлшықеттердің маңызы мен құрылысы
Анализатор туралы, жүректің жиырылуы, зәр шығару жүйесі
Акушерлік көмек.Қалыпты жағдайда өтетін туу үрдісі
Органдар биохимиясы І
Бұлшық еттің жиырылу механизмі
Жүректің өткізгіш жүйесі
Ит қарынының жіті кеңеюінің патологоанатомиялық өзгерістері мен диагностикасы
Төл туар алдындағы маңызды белгілер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь