Бұлшықеттердің жиырылуы

Адам мен омыртқалы жануарларда кездесетін ет тіні құрылымына қарай көлденең жолақты қаңқа еті, көлденең жолақты жүрек еті және бірыңғай салалы ет болып үшке бөлінеді. Бұл тарауда қаңқа еті мен бірыңғай салалы бұлшықеттің қасиеттері қаралады.
Көлденең жолақты еттер қатарына қаңқа еттері, тіл, көз, жұтқыншақ, көмей, өңештің жоғарғы бөлігіндегі еттер жатады. Қаңқа еттерінің қызметі ми қыртысымен тығыз байланысты, сондықтан олар адам денесінде ерікті қимыл-әрекеттерді қамтамасыз етеді.
Бірыңғай салалы бұлшықеттің де адам (жануар) үшін маңызы өте зор. Ол теріде, ішкі ағзалардың, сөл мен несеп түтіктерінің, қан және лимфа тамырларының, өкпе, кеңірдек, жыныс ағзаларының қабырғаларында орналасқан. Бұл ет аталған қуысты ағзалар мен түтіктерді кеңейтіп тарылтады да бүкіл ішкі ағзалар қызметіне әсер етеді.
Бұлшықеттерінің физиологиялық қасиеттері
Бұлшық ет қозғыш тіндердің бірі, демек, басқа қозғыш тіндерге тән қасиеттер - козғыштық, қозуды өткізу бұған да тән. Мұнымен бірге бұлшық еттің ерекше қасиеті - жиырылу.
Ет тіннің қозғыштық, дәрежесі қозу табалдырығы арқылы анық-талады. Көлденең жолақты қаңқа еті жүрек етіне қарағанда қозғыштау келеді, яғни оның қозу табалдырығы әлдеқайда төмен болады. Бірыңғай салалы бұлшықеттің қозғыштық дәрежесі жүрек етінікінен де төмен, демек, ол бұлшыкеттің тітіркендіру табалдырығы бәріненде жоғары болады.
Ет талшықтарының қозуды өткізу шапшандығы сомалық жүйке талшықтарынікінен көп төмен. Қозу ет талшығы сарколеммасын бойлай әртүрлі жылдамдыкпен, атап айтқанда: қаңқа етінде секундіне 3,5-14 м, жүрек етінде 0,9-1 м, ал бірыңғай салалы етте 0,5 мм-ден 5-10 см-дей жылдамдықпен тарайды.
Ет тіні созылғыш (серпімді) келеді. Оның созылғыштығы резеңкеге қарағанда шүбәсіз, яғни босатқанда ет талшығының ұзындығы тура бастапқы созбай тұрғандағы қалпына келеді.
Бұлшықеттің негізгі қызметі және физиологиялық қасиеті - жиырылып жазылу. Жиырылу белгілі бір тітіркендіргіш әсеріне берілетін жауап, яғни ет ұзындығының қысқарып қатаюы (тонусының жоғарылауы).
Жүрек еті мен кейбір бірынғай салалы, яғни ішек, лимфа тамыры қабырғаларындағы еттердің автоматиялық қасиеті де бар. Қаңқа етінің мұндай қасиеті жоқ. Ол орталық жүйке жүйесінің әсерінсіз жиырылмайды. Қаңқа еті тұлғалық жүйке жүйесімен, оның ішінде ми қыртысымен байланысты болғандықтан олардың жиырылуы адамның еркіне байланысты. Жүрек еті мен бірыңғай салалы етгі адам (жануар) өз еркімен жиырылта алмайды, бұлардың жиырылып жазылуын және автоматиялық қасиетін вегетативтік жүйке жүйесі реттейді. Ет пен жүйке байланысы бұзылса немесе түрлі себептермен ет ұзақ уақыт жиырылмаса, ет талшықтары құрылымы өзгеріп, семіп қалады (атрофия). Ал керісінше етті арнайы әдістермен әдейі
        
        БҰЛШЫҚЕТТЕРДІҢ ЖИЫРЫЛУЫ
Адам мен омыртқалы жануарларда кездесетін ет тіні ... ... ... ... еті, ... ... жүрек еті және бірыңғай салалы
ет болып үшке ... Бұл ... ... еті мен бірыңғай салалы
бұлшықеттің қасиеттері қаралады.
Көлденең жолақты еттер қатарына қаңқа ... тіл, көз, ... ... ... ... ... жатады. Қаңқа еттерінің қызметі ми
қыртысымен тығыз байланысты, сондықтан олар адам ... ... ... ... етеді.
Бірыңғай салалы бұлшықеттің де адам (жануар) үшін ... өте зор. ... ішкі ... сөл мен ... түтіктерінің, қан және лимфа
тамырларының, өкпе, кеңірдек, жыныс ... ... ... ет ... ... ... мен ... кеңейтіп тарылтады да бүкіл
ішкі ағзалар қызметіне әсер етеді.
Бұлшықеттерінің ... ... ет ... ... ... демек, басқа қозғыш тіндерге тән
қасиеттер - козғыштық, ... ... ... да тән. ... ... бұлшық
еттің ерекше қасиеті - жиырылу.
Ет тіннің қозғыштық, дәрежесі қозу табалдырығы арқылы анық-талады.
Көлденең жолақты қаңқа еті ... ... ... ... ... ... қозу табалдырығы әлдеқайда төмен болады. Бірыңғай салалы бұлшықеттің
қозғыштық дәрежесі ... ... де ... ... ол ... ... бәріненде жоғары болады.
Ет талшықтарының қозуды өткізу ... ... ... көп ... Қозу ет ... сарколеммасын бойлай әртүрлі
жылдамдыкпен, атап айтқанда: қаңқа етінде секундіне 3,5-14 м, ... ... м, ал ... ... етте 0,5 мм-ден 5-10 ... ... тіні ... ... келеді. Оның созылғыштығы резеңкеге
қарағанда шүбәсіз, яғни ... ет ... ... тура ... тұрғандағы қалпына келеді.
Бұлшықеттің негізгі қызметі және физиологиялық қасиеті - жиырылып
жазылу. Жиырылу белгілі бір тітіркендіргіш ... ... ... яғни ... ... ... (тонусының жоғарылауы).
Жүрек еті мен кейбір бірынғай салалы, яғни ... ... ... еттердің автоматиялық қасиеті де бар. Қаңқа етінің мұндай
қасиеті жоқ. Ол ... ... ... ... ... Қаңқа еті
тұлғалық жүйке жүйесімен, оның ішінде ми қыртысымен байланысты болғандықтан
олардың ... ... ... байланысты. Жүрек еті мен бірыңғай салалы
етгі адам (жануар) өз ... ... ... бұлардың жиырылып жазылуын
және автоматиялық қасиетін вегетативтік ... ... ... Ет пен ... бұзылса немесе түрлі себептермен ет ұзақ ... ... ... ... ... ... ... (атрофия). Ал керісінше етті
арнайы әдістермен әдейі шынықтырса, жеке ет талшықтары үлкейіп, бұлшыкеттің
көлемі ұлғаяды (гипертрофия) болады.
Тәжірибе ... етті ... ... не ... ... әсер ете ... ... Бүлшықеттің жиырылуы оның ... ... ... ... Бір ... ... ... көптеген ет
талшықтарымен түйісіп соншама ... ... ... Бұл ... ... ... ... боп саналады. Қозғалтқыш бірлігіндегі
ет талшықтарының жалпы саны 3-6-дан 2000-ға дейін ... ... ... ... ... ... 10-25, дене мен қол ... 500,
балтыр етінде 2000 ет талшығы болады. Қозғалтқыш бірлігіндегі ет ... ... ... ... ... бір мезгілде жиырылады.
Жылықандыларда тез және баяу жиырылатын моторлық бірліктер ... ... ... ақ ... ал баяу ... ... ... кездеседі.
Бұлшықеттердің жиырылу түрлері
Бұлшықет жиырылған сәтте ет қысқарып, осыған орай, оның тонусы
(ширығуы) күшейсе, мұны ... ... деп, ... тонусы
өзгермесе, оны изотониялық жиырылу деп атайды. Ал ет ... ... ... ... ... оны ... ... дейді. Белгілі
бір тітіркендіргіш жалғыз әсер етсе, оған ет бір рет ... ... жеке ... деп атайды. Ал етгі ... ... ... ... жинақталады да, ет біраз уақыт сіресіп ... ... орай ет ... жеке және ... жиырылуы (тетанус) болып
бөлінеді.
Көлбақаның балтыр етінің жеке жиырылуы ... ... ... ... (латенттік) жиырылу (0,01 сек) анық жиырылу (қысқару - 0,05 сек),
босаңсу (0,05-0,06 сек) ... ... ... әсер ... ... ... әсер тигеннен бастап қысғсірғанша біраз уақыт өтеді. Ол
уақыт жасырын кезен деп аталады. Жасырын кезең ... ... ... ... уақыт. Жеке жиырылу сызығында бүл кезең
көлденең көлбеу сызық ретінде байқалады ... Ет ... ... ... ... жоғары қарай көтеріледі де, босаңсып солған ... ... ... ... ... ... ... қабілетінің
абсолюттік және салыстырмалы рефрактерлік кезеңдері өте қысқа болады.
Сондықтан ет жиырылған ... оны одан әрі ... ... ... бере ... ... ... бірігіп жинақталады да жиырылу серпіні
күшейеді (13-сурет, Б). Мұндай жинақталу толық, шала болып ... ... ... сәтте әрбір тітіркеніс етке жиырылған кезде тисе, ет
босаңсымастан одан әрі қарай жиырылып, оның жиырылу ... ... ... - ... жинақталу. Келесі тітіркендіргіш ет босаңси бастаған кезде
тисе, ет солған жерінен ... ... ... бұрынғыдан да күшті
жиырылады. Мұны ... шала ... не ... ... ... ... ... тітіркендірсе, ет ұзақ және күштірек жиырылады, яғни
сіреседі. Мұны тетанус деп атайды (13-сурет, В).
13-сурет.
Еттің жеке жиырылуы (А), ... ... (Б), ... ... - ... ... ... - екінші әсері.
Тітіркендіру жиілігіне қарай тегіс тетанус және тісті (кертіш) ... ... ... түрі ... жиілігіне байланысты.
Тітіркендіру жиілігі секундіне 20-дан ... ... ... ал ... болса, тісті тетанус пайда болады.
Организмде жүрек етінен басқа еттер жеке жиырылмайды. ... ... ... ... ... ... әр қашан да көптеген
бірінен соң бірі тізбектелген ... ... жеке ... Бұл ... ... жүйесінің ерекше бір қасиеті. Жүрек етінің жеке
жиырылып босауы, оның рефрактерлік кезеңінің ... ... ... ... ... рефрактерлік кезеңіне тап болса, көбі жауапсыз
қалады. Сондықтан бір ... ... ... ... еті жиырылып онан соң
босап үлгіреді.
Тез және баяу ... ет ... ... Тез жиырылатын талшық
көбіне үлкен мотонейронның ... бір ... ... ... ... ... ... пайда болады да ол ет мембранасы бойымен ... ... ... ... ... ... ... Ал баяу
жиырылатын ет талшығы бірсыпыра мионевральдық ... ... ... ... потенциалы әрекет потенциалын тудырмайды (олардың
мембраналарында № арналары ... ... ... тек ... күшейеді, бұл тонустық жиырылу болып саналады. Демек, еттердің
фазалық және тонустық жиырылу түрлері ... ... және ... ... жолақты бұлшықеттің жиырылу сырын білу үшін ет жиырылған ... ... ... ал солған кезде не себептен ұзарып,
қалпына келетінін, сондай-ақ ... ... мен ... арасында қандай
тәуелділік бар екенін білу керек. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... еті көлденең жолақты
миоциттерден тұрады. ... үзын ... ... Оның ... 10 смдей,
кейде одан да көп, ені 12-70 мкм. Миоцитті ... ... ... қарай шыққан көлденең Т - өсінділері болады. Олар миофибрилді
саркомераға бөлетін 2 ... ... ... ... ... ... ... тобының сыртында олармен ... ... ... ... Т - ... жеткенде кеңіп Са2"
иондарына толы қуыс (цистерна) құрады. Осы сарколеммалық бір көлденең Т ... оның екі ... екі ... ... ... ... ішіндегі үш элементтен тұратын триада немесе үштік) - ішкі ... ... ... ... мен ... ... саркоплазмадағы
миофибрилдердің ұзындығының өзгеруіне ... Олар ... ... ... ... ... ... қатар-қатар орналасқан жіпшелер будасы
(14-сурет, а, б). Миофибрилдерді әрбір 2,5 мкм-ден соң 2 ... ... ...... ... Әр саркомераның қақ ортасында 2500-
дей жуандығы 10 нм миозин және 2 ... екі ... ... екі есе жіңішке - диаметрі 5 нм актин орналасады. Актиннің ... ... ... (белок) талшықтары арасына жартылай кіріп ... ... ... (А) ... ал ... ашық (I) ... Бұл бөліктер миофибрил ... ... соң бірі ... ... жатқан миофибрилдердің күңгірт бөліктері бірыңғай
бір қатарда, ашық бөліктері екінші қатарда орналасқандықтан, микроскоппен
қарағанда жолақ-жолақ ... ... ... 150 молекулалардан тұрады. Әр жіпшенің ұшында ... ... басы ... Осы ... ... ... ... миозин актинге жабысады. Миозиннің осы өсіндісінің АТФ қышқьшын
ыдырататын ферменттік қасиеті бар. Бұл ... ... ... 10
есе жоғарылайды.
Актин шиыршықты жіпшелерден тұрады, олардың ішінде әрбір 40 нм ... басы бар ... ... және ... белогі кездеседі.
Тропомиозин жіпшелері жиырьшмаған етте актиннің миозин өсінділері жабысатын
жерін жауып, миозиннің актинге жабысуына кедергі жасайды.
14- сурет. Миофибриллдердің құрылымы.
А - ... ... мен I және Н (а) ... ... (б) және жиырылған (в) миофибрилдегі жуан (миозин), ... ... ... ... талшықтар неліктен қысқаратынын түсіндіру үшін қазіргі
З.А. Хаскельдің "белок талшықтарының жылжуы" теориясы айрықша қолдау тауып
отыр. Бұл ... ... ет ... сәтте актин талшықтары миозин бойымен
сырғып толығынан олардың ... ... ... ... ашық ... (I) ... ... жоғалып та кетеді, ал
күңгірт бөлімі (А) оның қақ ... тек ... ... ... (Н) ... ... одан әрі күңгірттене түседі және ... ... ... ... ... в). Осы ... ... жай
микроскоппен қараса, оның көлденең жолақтығынан айырылғанын көруге болады.
Актин және миозин ... ет ... ... ... жіпшелері
миозин жіишелерінің арасына енгендіктен саркомера қысқарады. Бірнеше
саркомераның ... ... ... ... миозиндер арасына кіруі миозиндердің ... ... ... ... жоғарылауы және саркоплазмада Са2+-
иондары деңгейінің ... ... жылы В.А. ... пен М.Н. ... ет жиырылған кезде миозиннің
ферменттік белсенділігі өсетінін және ол еттегі энергия көзі АТФ ... ... ... соң венгер биохимигі
Д. Сцент-Дюорди етте актиннің болатынын және актин мен ... ... ... ... оның ... қасиеті миозиннен 10
есе жоғары болатыньш дәлелдеді. Соңғы кезде бұл екі белоктың ... ... Са2+ ... ... ... бір деңгейге жетуі (2-
15х106) және иондарының болуы қажет ... ... ... қатар актин
оралымдары арасындағы тропонин мен тропомиозин молекулаларының керектігі де
дәлелденді. Осы мәліметтерді пайдалана отырып, "белок талшықтарының жылжуы"
теориясының мынадай моделі ... ... ... ... үшін ... ... түйіспеге импульс
келіп жетуінен әрекет потенциалы туып, ... ... ... пайда
болады. Ол мембрана бойымен Т өсінділері арқылы ішкі түйіспеге ... ... Са2+ ... ... ... ... ... иондары цистернадан саркоплазмаға өтеді. Калыдий иондары
тропонин молекулаларымен әрекеттесіп тропонин - тропомиозин комплексін
құрады. Бұл ... ... ... де, актин оралымдарының арасына
тропомиозиннің тереңірек кіруіне жағдай жасайды. Сөйтіп ... ... ... ... миозиннің көлденең өсінділерінің жабысатын
жері босайды. Бұл өсінділер актинге ... ... ... ... ... Бұл үшін ... жеткілікті болуы да шарт. АТФ
кышқылы ыдырай ... ... ... ... ... ... ... болады. Осыған орай миозин өсіндісінің (басының) пішіндік өзгеруіне
байланысты олар ... ... ... жасап (еңкейіп, жазьшып) актин
жіпшелерін миозин жіпшелерінің ... ... ... ... Бұған
босаған энергия жұмсалады. Мұнымен қатар миозин өсіндісінде АТФ ... ... және Са2+ ... ... азая ... ... ... миозин байланысы бұзылады. Әрекет потенциаларының реполяризациясы
кезінде саркоплазма ретикулумының мембранасындағы кальцийдің ... ... Са2+ ... ... кері цистернаға өтеді,
артығы кейде миоциттен сыртқа да шығарылады. Тропонин кешені (комплексі)
ыдырап, ... ... ... келіп актиннің активті жерлерін жабады.
Келесі серпіністе (ӘП-да) осы механикалық және ... ... ... ... бұлшықеттің жиырылуы аяқталарда ... ... ... ... ... ... ... келерде жиырылған
ет босайды да актин кері жылжиды, ет талшықтары ұзарып, бұрынғы ... ... ... АТФ ... ... де бұрынғы қалпына келуге
тиіс. Энергия өзегі бастапқы деңгейіне ... ет ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Бұлшықеттің жиырылу күші
Бұлшыкеттің жиырылу күші тітіркендіргіштің ... ... ... ... ... ... жағдайына бай-ланысты.
Бұлшықет мындаған ет талшыктары будағынан (топтары-нан) ... бір ... қозу ... ... соң ... біртіндеп көбейтсе, бұған сәйкес бұлшыкеттің жиырылу күші біртіндеп
өседі, ... ... күші ... бір ... жеткен .соң
бұлшықетгің жиырылу күші одан әрі ... ... ... ең ... (минималды) және ең жоғары ... күші ... ... ... ... бірліктің әр
кайсысының козу табалдырығы әртүрлі. Сол ... ... ... ... ... бірлікті қоздырады, ал максималдық табалдырык бүлшықетгегі
бар-лык миоциттердің козу табалдырығьгаан жоғары ... ... ... ... бүлшықеттің жиырылу күші тітіркёндіргіштің
жиілігіне байланысты. Бүлшықеттін оптимум және пессимум жиілігі ... оньщ ... ... ¥зын ет ... ... карағанда
каттырақ жиырылады. Қажыған бүлшыкеттің жиырылу күші біртіндеп азаяды.
Бүлшыкеттің күші оның көтере алатын ең үлкен жүгімен аныкта-78
АДАМ ФИЗИОЛОГИЯСЫ
лады. Бүл ... ет ... бәрі ... ... ... ... күш дейді. Максимадды күш ет талшықтарының санына және оның ... ... ... ... күшінің оның анатомиялық көлденеңінің ауданына
катысын бүлшыкеттің салыстырмалы күші деп ... Мүны ... ... ... ... көлденеңі деп еттегі барлық
талшықтардың көлденең кесіндісінің ... ... ... ... ... физиологиялық көлденеңі не-месе көлденең ауданы деген де ұғым
бар. Егер ет талшықтары бір-бірімен қатар жатса, онда ... ... ... оньщ ... ... тең ... ... тал-шықтары күстың жүні тәрізді қисық ... онда ... қак ... ... ... сызығьшың ауданы (физиологиялык
көлденең ауданы) анатомиялық ауданынан жоғары ... ... ... күштірек келеді. Бүлшыкетгің ... ... ... ... ... ... күші деп ... жүмысы. Ет жиырылып ауырлық көтерсе, ол оның белгілі бір ... ... Ет ... ... ... ... ... қыскармайды. Мүны статикалық (қоз-ғалыссыз) жүмыс дейді. Ал жүкті
бір жерден екінші жерге көтеріп ... ... ... ... ... ... ... өлшеу үшін ауырлыкты (Р) ... (һ) ... XV = Р х һ. ... ... ... ... ... біртіндеп күшейеді, сонан соң біртіндеп
төмендейді. Жүмыс ... ... ... ... ... ... көп істеледі (жүмыстың орташа ауырлық ... ... ... ... да байланысты. Орташа ырғақты жүмыс істегенде жүмыскерлік үзақка
созылады (бүл жүмыстың орта-ша ырғақ заңы) - жүмыс көп істеледі.
Бұлшыкеттің ... Етті үзақ ... ... бір ... ... ол ... онын ... кабілеті біртіндеп төмендеп, акыры мүлде
жауап бермей қояды. Бүл уакытша қүбылыс. Біраз үзіліс ... ... ... ... ... ... жиырылу қасиеті бастапкы калпына
келеді. Бүлшыкеттің қажуын жазып алуға болады, ол эргограмма деп аталады.
Бүлшык-еттің ... ... ... де ... ... қажу ... ... жиырылу тоқтағанмен бүл екі қүбылыстың себе-бінде және
физиологиялық касиетгерінде ерекшелік бар. ... ... үзақ ... ... ... ... дем алған сон бүлшыкетгің жүмыскерлігі
бүрынғы калпына келеді.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бұлшықеттердің жіктелуі12 бет
Бұлшық еттің жиырылу механизмі8 бет
Бұлшықет ұлпасы5 бет
Жүйке жүйеснің вегетативті бөлігі4 бет
Буылтық құрттар типіне жататын жәндіктердің негізгі ерекшеліктері4 бет
Жылқының анатомиялық және физиологиялық құрылысы, жылқының (экстерьері) түр - тұлғасы, сырт пішіні22 бет
Иық белдеуі және қолдың еркін қозғалатын бұлшық еттері мен шандырлары7 бет
Нәресте басының шалқая орнығуы, оның ауытқулары13 бет
Органдар биохимиясы І10 бет
Секіру4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь