Қазақстан Республикасының мұнай-газ бизнесіндегі мұнай нарығының жағдайын талдау

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1. Әлемдік мұнай нарығының қалыптасуы және оның Қазақстан Республикасының мұнай саласындағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.1 Мұнай потенциалын зерттеудің экономикалық мәні және маңызы ... .6
1.2 Қазақстан Республикасының әлемдік мұнай нарғындағы орны ... ... .13

2. Қазақстан Республикасының мұнай.газ бизнесіндегі мұнай нарығының жағдайын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
2.1 ҰМК «Қазмұнайгаз» АҚ мұнай компаниясының сипаттамасы ... ... .22
2.2 Қазақстан Республикасының мұнай нарығын талдау ... ... ... ... ... ... .28
2.3 Қазақстан Республикасының мұнай.газ саласына баға беру ... ... ... ..35

3. Қазақстан Республикасының мұнай.газ сферасындағы мұнай нарығының қызметін жетілдіру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46
3.1 Қазақстан Республикасы мұнай нарығының проблемасы және шешу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
3.2 Қазақстандағы мұнай нарығының болашағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...55

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..62

Қолданылған әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...66
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
1. Әлемдік мұнай нарығының қалыптасуы және оның Қазақстан Республикасының
мұнай саласындағы орны.................................................6
1.1 Мұнай потенциалын зерттеудің экономикалық мәні және ... ... ... әлемдік мұнай нарғындағы орны.........13
2. Қазақстан Республикасының мұнай-газ бизнесіндегі мұнай ... ҰМК ... АҚ ... ... ... ... Республикасының ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының мұнай-газ сферасындағы ... ... ... ... ... нарығының проблемасы және шешу
жолдары.................................................................
.........................................46
3.2 ... ... ... ... ... ... уақытта мұнай шикізатының сатудан
түскен елеулі көлеміне қарамастан, әлі ... ... ірі ... ... көзі ретінде қолдану тенденциясы сақталуда. Дамудың осындай жолымен
өткен елдердің тәжірибесі көрсеткендей, ... ... көп ... ... ... ... дұрыс жолға қойылмағандықтан
экономиканың тоқырауына әкеп соқты. Мысалы ел ретінде ... ... ... ... ... және ... ... арасында өзара
қатынастық өзгерістерге ... ... ... ... ... ... тұрақтануымен әлем елдерінің назарында тұр.
Экономиканың басты тұғыры – мұнай-газ секторы екені ... ... ... ... көздегені — өз шығынын өтей алмайтын кен алаңдарын
одан әрі игеруді оң шешу ... ... ... бару ... ... Мұндағы
түпкі мақсат – өндірістік емес шығындарды азайту ... ... ... ... жаңа кен ... ашылуына жұмсау. Нарықтың алға
қойып отырған талабы осы. ... ... ... ... ... – қазақ
мұнайының ғасыры”.
Өтпелі жағдайдағы Қазақстан Республикасының экономикасын тұрақтандыру
мен жандандыруда мұнай-газ секторы ... ... ие және бұл ... мен ... валюта түсімдерінің елеулі бөлігі тиесілі.
Ұлттық экономика дамуындағы көмірсутегі ресурстарының рөлі мен ... ... ... ... дамуына үлкен мән беріліп, оған
бүкіл Қазақстан экономикасының «локомотиві» миссиясы жүктелген. 2007 жылы
қабылданған ... – 2030» ... ... дамуының жаңа
кезеңінде: Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан
халқына жолдауы.
Мұнай саласының, ... ... ... ... экономикалық
өзгерістер қазіргі кездегі жарлықтарға сәйкес қосымшалар мен өзгерістер
енгізуді талап етіп ... Бұл ... ... ... ... мен осы салаға халықаралық тәжірибені ... ... ... ... ... мемлекет бақылаушы позициясында қалғаны дұрыс. Каспий
қайраңын игеру бұл салада мемлекеттік жаңа ... ... ... ... ... қоры ... экономикалық, саяси,
экологиялық, әлеуметтік, бұқаралық, көліктік аспектілерде қарастыруды талап
етеді.
Қазақстан экономикасының мұнай-газ секторының әрі қарай ... ... ... ... байланысты. Жақын жылдарда мұнай өндіруді
жылына 80-100 млн. тонна, ал 2015 жылы 100-150 млн. ... ... ... бар.
Қазақстанның нарықты экономикаға көшкелі бері, тәуелсіз мемлекет
ретінде ... ... ... ... ... ... алды. Республиканың
алға қойған стратегиялық жопарларын жүзеге асыру үшін осы ... ... күш ... ... ... ... нарығы дүниедегі ең жақсы дамыған тауарлық нарықтардың
бірі болып табылады. Бұл нарықтың басты ерекшелігі өндірушілер ... ... ... да ... ... ... Бұл дамыған және
дамушы елдердің мүдделері түйіскен жері болып табылады.
Қазақстанның шикізат өндіруге және ... өнім ... ... ... ... ... тұрақтылығын қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... ... мен ... елде инвестициялық белсенділікті арттыру үшін ... ... ... ... ... ... ... жанармай
энергетикалық сектордың маңыздылығы ерекше ... ... ... ... көзі ретінде сутегі шикізатын тиімді қолдану елдің
ұзақ мерзімді ... ... бірі ... табылады.
Мұнай саласы тек ішкі қажеттіліктерді ғана өтеп қана қоймай, сонымен
бірге Республиканың экономикалық өсудің тұтқасы ... ... ... ... бойынша өзге салалардың арасында жетекші орындардың бірін иеленуде.
Қазақстанда барланған және потенциалды көмірсутегі шикізат қорларының
болуы мұнай ... ... ... ... біріктіріп, мұнай өнімдеріне
деген сұранысты ұзақ мерзім бойы қанағаттандыруға мүмкіндік береді.
Мұнай шығарушы елдерден (Қытай, ... ... ... және т.б.) ... басқа сауда серіктестерінен ауқымды доллар массасын сәйкесінше
Американдық ... ... ... инвестиция түрінде өздерінің тарихи
отандарына ... ... ... ... ... облигацияларына
салымдары - 592,2 млрд. долларға, мұнай шығарушы елдер – 510,8 ... ... МЭЕҰ - 153,9 ... ... - 60,2 ... Норвегия – 45,3 млрд., Қытай –
502 млрд. долларға жетті.
Бүгінгі таңда, Қазақстанда Атырау, ... ... ... ... және ... ... ... газ өңдеу зауыттары істеп жатыр. Мұнай
зауыттарының жалпы өндірістік қуаты жылына 20 млн ... ... ... ... қуат қабілеттілігі тек 40 %-ға ... ... ... ... және 60 % құрайтын шикізат өңдеу тереңдігіне
кедергі келтіреді. Газ ... ... 6,25 млрд ... метр ... ... ... тек 60 % өңдейді. Осының салдарынан, жалпы көмірсутегін өңдеу
мұнай мен газды айырумен ғана шектеліп, мұнай-химия ... ... ... Ал осы ... ... ... ... шиналар сияқты
бұйымдар өндіретін кәспорындардың іске қосылып, қалыпты жұмыс жасауына аса
қажет.
Мұнай мен газды терең өңдеуді ... ... ... ... ... ... емес. Қазіргі кезде еліміздегі мұнай-химия
өнімдерін тұтынудың басым бөлігі сырттан ... ... ... ... ... ҚР ... агенттігінің мәліметтері бойынша
химия өнімдерінің импорт айналымы 500 млн доллардан асады, оның ... ... ... ... ... ... қазіргі замаңғы технологияны, қомақты
капиталды тарту үшін халықаралық мұнай компаниялармен ұзақ мерзімді қарым-
қатынасты орнатуды қамтиды. ... ... ... ... ... ... және бір ... монополиялық тәуелдікті
тоқтататын көмірсутегі шикізатын тасымалдайтын тәуелсіз ... ... жеке ... ... ... ... ... құру мен дамытуға жол ашылды. Сонымен бірге
мұнай секторындағы кәсіпорындардың ... ... ... ... ... атап ... жөн. Мұнай саласының
қазіргі жағдайымен ... ... ... ... ... ... Республикасының мұнай секторының қызмет ... ... ... ... ... шикізат қорларын кешенді игеру мәселесі нарықтық экономикасы
дамыған елдерде кең талқылануда. Алайда Қазақстанда ... ... ... дамуы еліміздің өзіндік ерекшеліктерін ескеретін ғылыми
жаңалықтар енгізу ... ... ... жұмыстың мақсаты мұнай саласын қызмет
істеуін ... ... ... ... ... ... экономикалық жолдарын тұжырымдау болып табылады.
1. Әлемдік мұнай нарығының қалыптасуы және оның Қазақстан Республикасының
мұнай ... ... ... ... ... экономикалық мәні және маңызы
Көмірсутегі қорын мемлекеттің жеке дара потенциалы ... ... бар, оның ... ... саласының қызмет істеуінің ең жақсы
нұсқасы мен әсерін анықтау болып табылады.
Мемлекеттің мұнай потенциалы төмендегідей ... ... шикі ... ... шикі ... ... мұнайды алғаш рет өңдеу мен мұнай өнімдерін алу;
4. мұнай өнімдерінің экспорты;
5. мұнай-химия ... ... ... ... мұнай-химия өндірісінің дайын өнімдерін алу;
7. дайын өнім экспорты.
Мемлекеттің мұнай потенциалын ... ... ... ... өз ... және ... ... бірі болған және әлі де
болуда. ... ... ... ... ... болашақта тиімді қолдану
мақсатында қазіргі тұтыну жағдайына жоғары талаптар қою керек.
Қазіргі кездегі Республиканың мұнай потенциалын шартты түрде ... ... ... болады:
- біріншіден, шикізат қоры, яғни белгілі бір кен орындар жиынтығынан
коммерциялық табыс алуға мүмкіндігі бар ... ... ... жоғары), ықтималы (50%-тен жоғары), мүмкін болатыны (10%-тен
жоғары);
- екіншіден, сутегі өндіру, мұнай қорының ... мен ... ... ... ... үшіншіден, мұнайды өңдеу, бұл өндірілген мұнайды Республиканың өңдеу
қабілеті мен ... ... ... ... ... ... ... өндіруге жұмсалған инвестициялар, Республиканың
мұнай саласындағы инвестициялық қорлардың ... ... ... әлі ... ... іске ... мұнай потенциалы.
Сөйтіп, мемлекеттің «мұнай түсімдерін» қалыптастырылатын мұнай
потенциалы өзара байланысқан ... ... ... жүйе ... ... ... ... ие, оның құрамына ірі барланған
қорлар мен болжамдалған сутегі шикізат қорлары кіреді. Баланстық мұнай ... 13 ... ... ... ... Каспий шельфіндегі
болжаған мұнай қорын есепке алмағанда) иеленеді.
Диаграмма 1. Елдердің дәлелденген мұнай қорлары
Мұнай және газды Қазақстанның басым да ... ... ... ... ... Қазақстанның 320-дан астам мұнай-газ кен орындары барланған,
оның 230-ы игерілуде. Қазіргі ... ... 2,2 ... ... ... ... ... газ конденсаты және 2,7 млрд. текше метр газ бар. ... ... да, ... ... де болжанған мұнай қоры келесіден тұрады: 12
млрд. тонна, газ конденсаты – 1,6 млрд. тонна, табиғи газ – 5,9 ... ... ... ... ... ... тұрақты түрде өсіп келеді – ... ... ... ... ... 65 миллион тоннаға жетті. Бұл
2004 жылғы тап осындай көрсеткіштен 2,5 еседен ... Ол ... ... ... ... мөлшері небәрі 25,7 миллион тонна ғана
болатын. Ең таяудағы ... ... ... ... жобалардың
тұтас бір тобын жүзеге асырудың күтіп отырылғаны белгілі. Ол жобалар мұнай
өндіруді ... ... ... алып ... ... ... Бұл жерде
әңгіме ең алдымен 2007 жылы іске қосылған кенішіндегі “екінші ... ... ... ... ... кешенінің қуатын арттыруға көп септігін
тигізген, сондай-ақ ... ... зор кен ... ... ... ... ... басқа да құрылымдар туралы ... ... ... 2010 жылы елімізде мұнай өндіру көлемі жылына 90 миллион ... ... ... ... ... Энергетика және минералдық
ресурстар министрлігінің ... ... – 94 ... 187 мың ... ... жылы Каспий теңізінің қазақстандық қайраңындағы жаңа кен орындары іске
қосылғандағы жоспар жүзеге асырылған кезде бұл көрсеткіш жылына 150 ... жуық ... (143 ... 927 мың ... болашағы мұнай өндіру және ... ... ... ... ... ... сүйенсек, экономиканың дамуы тек
шикі мұнайды экспорттаумен ғана шектелмей, сонымен бірге оны кешенді және
терең ... ... ... ... ... болады. Қазақстанның
мұнай өңдеу мен мұнай-химия салалары 3 мұнай өңдейтін, 2 газ ... ... ... ... қамтиды. Павлодар мұнай-химия зауытында мұнай-газ
өңдеу өндірісін модернизациясы мен қайта жабдықтау бойынша ... ... ... ... ... ... құрылыс жұмыстары ... Осы ... ЕУРО ... ... сай өнім ... күкіртті қоспалардан тауар өнімдерінің ... ... және ... ... ... тазалау құрылғысын сутегімен қамту
проблемасын шешуге жағдай жасайды. Шымкент мұнай өңдеу ... ... ... ... ... ... ... талаптарына
сай өндірілген өнімнің сапасын арттыруына сәйкес зауыттың ... ... 2006 жылы ... ... ... өңдеу зауытының кең
ауқымды қайта құрылыстық жұмысы аяқталған болатын. ... ... ... ... ... төмендеуі есебінен экологиялық жағдайы
елеулі түрде жақсара түсуді. ... ... ЕУРО ... ... ... ... мұнай өнімдерінің негізгі түрлерін шығаруға жағдай
жасайды. Бензол өндірісін ұйымдастыру мақсатында АМӨЗ-дің модернизациясын
жалғастыруға жоспарлайды. Бұл ... ... және ... ... ... үшін ... потенциалға ие, алайда ең алдымен, бір сыпыра
мәселелерді шешіп алған жөн.
2007 ... ішкі ... ... ... ... ету бойынша
қолданылатын шаралар:
- көлемі 12,0 млн. ... (2006 ... 103%) ... емес ... ... ... ... өңдеу жоспары бекітілген, соның ішінде
жанар май – 2,5 млн. ... ... ... – 3,7 млн. ... ... ... млн. тонна, керосин – 285 мың тонна өндірісі жоспарлануда.
- кезеңдік алқапты жұмысты есепке алғанда 2007 ... ... ... зауыттарының алдын-алды жоспарлы жұмыстарға тоқталу графиктері
бекітілген.
Мұнай өңдеу саласында негізгі қорлардың тозу коэффициенті 70%-ке ... ... ... ... ... ... ... замаңғы талаптарға енді сай келе бастады. 30%-ті жаңа болып келеді.
Дайын ... ... ... ... ... әлі де ... ... Негізінен технология ескі болғандықтан, МӨЗ-ында шығарылған октаны
жоғары ... ... ... жұмсалған шикізат көлемі Батыс Еуропа,
Солтүстік Америкадағы кәсіпорындарымен салыстырғанда 3 есе ... ... ... инвестициялық ахуалы жоғары деңгейде. Оған
дәлел ретінде келесі көрсеткішті келтірсе ... ... ... ... ... жобалардың жалпы құны 40 млрд. АҚШ ... ... ... ... құбыр жүйелері, теңіз флоты мен темір жол
арқылы экспортталады. “ҚазТрансОйл” АҚ ... ... ... және ... көрсеткіштердің мұншалықты тез қарқынмен өсуі,
біріншіден, Қазақстандағы мұнай өндіру көлемінің барған сайын артып келе
жатқандығына, екіншіден, ... бар ... ... ... ... ... ... тасымалдаудың жаңа бағыттарын ұйымдастыру жөніндегі
жұмыстардың атқарылуына, ... және ... ... жүйесін
ықпалдастырудың стратегиялық саясатын жүргізудің, сондай-ақ мұнайды ТМД мен
Еуропа елдерінің аумақтары ... ... мен ... ... ... ретіндегі қызметінің жолға қойылуына байланысты болды.
Қазақстан Республикасы үшін “ҚазТрансОйл” АҚ қызметінің стратегиялық
маңызы соншалық зор ... ... ... ... ... ... мұнайды экспортқа және ішкі рынокқа шығаруды үздіксіз тасымалдау
жұмысын қамтамасыз етуді өздерінің ең бірінші ... ... ... ... келгенде айта кетейік, ішкі рынокқа мұнай шығару Атырау мұнай ... ... Oіl Products және ... мұнай-химия зауыты
сияқты мұнай өңдейтін зауыттарды мұнаймен қамтамасыз ету ... ... ... он жыл ішінде еліміздегі мұнай өңдеу зауыттарына мұнай
жеткізу көлемінің артып отырғаны жалпы ... ... ... ... ... болды.
Қазақстан Республикасы мұнай құбырларының аса ірі кәсіпорны болып
табылатын “ҚазТрансОйл” АҚ-тың қазіргі ... ... ... ... су құбырларының кең тармақты жүйесі бар және ол ... ... ... ... мұнай құбырлары жүйесі бойынша
мұнай тасымалдау ісін басқаруды ... ... ... ... ... түрде дамытуға басшылық етеді, сондай-ақ бұл саладағы ... ... ... ... тұжырымдар жасау, жөндеу жұмыстарын
жүргізу, апат салдарларын жою және ... ... ... ... Компания қордасының құрамына 5286,7 шақырымдық магистралды мұнай
құбырлары, 2175,2 шақырымдық су құбырлары, 40 сораптық мұнай айдаушы бекет,
сондай-ақ жалпы ... 1306,4 мың ... ... ... ішінде 1154 мың
текше метрлік ... ... ... парк кіреді. “ҚазТрансОйл” АҚ-
тың ойдағыдай жүргізілген табысты қызметіндегі негізгі көсеткіштердің
қатарына мұнай тасымалдау мен жүк ... он жыл бойы ... ... ... ... келе ... ... көлемін айтуға болады. Мысалы,
осы мерзім ішінде компанияда мұнай тасымалдау көлемі 2007 ... ... ... 2011 жылы 43,3 миллион тоннаға жетті. Ал ... ... ... ... 2007 ... 17,2 ... ... 2011
жылы 28,8 тонна-шақырымға дейін өсті. Егер мемлекттік компанияның негізгі
қызметінен ... ... 2007 жылы 9,8 ... ... ... 2011 жылы бұл
көрсеткіш 69,2 миллиард теңгені ... ... ... таза ... он жыл ... 370 миллион теңгеден 2011 жылы 9,9 ... ... ... ... ... алғанда 25 еседен астам көбейді! Осы мерзім ішінде
“ҚазТрансОйл” АҚ-тың активтері өзінің осыдан он жыл ... ... ... ... 24,9 миллиард теңгеден 2011 жылы 222 ... ... яғни 9 есе ... ... ... ... 2007 жылы 21,3
миллиард теңгені құраған болса, ол 2011 жылы 193,3 миллиард теңгеге жетті,
сөйтіп бұл ... те 9 есе ... ... ... ... қазақстандық мұнай компаниялары
үшін аса маңызды экспорттық бағыт Каспий теңізіндегі Ақтау халықаралық
сауда ... ... ... Онда ... ... ... ... жол көлігімен танкерлерге құюды жүзеге асырады. Қазір мұнай өнімдері
айлақтың мұнай құйылатын терминалдары ... ... ... ... ...... ... құбыры бойынша, сондай-ақ Маңғыстау, Атырау,
Ақтөбе және Қызылорда облыстарындағы темір жол көлігі арқылы жеткізіледі.
“ҚазТрансОйл” 2001 жылы ... ... ... ... ... ... жетілдіру жұмыстарын жүзеге асырғаннан кейін темір жол
цистерналарынан жоғары температурада қоюланатын ... ... құю ... ... ... ... Ал ... мұнай айдау бекетінің мұнай құю
темір жол эстакадасын қайта құру мен кеңейту жөніндегі жұмыстар 2003-2005
жылдары ... ... ... өзі ... ... жол ... ... көлемін арттыруға және 2002 жылғы 2,9 миллион тоннадан
2006 жылы 4,5 ... ... ... жеткізуге, одан әрі мұнайды ... ... ... ... құю ... арттыруға мүмкіндік берді.
Құмкөл кен орны 2010 жылы 6048 млн ... шикі ... ... ... 5,9 млн ... мұнай өндіреді.
“ҚазТрансОйл” АҚ-тың пікірі бойынша, қазақстандық мұнай компаниялары
үшін аса маңызды экспорттық бағыт Каспий ... ... ... ... болып табылады. Онда Ұлттық компания мұнайды тұрба-құбырымен,
темір жол ... ... ... ... ... ... мұнай өнімдері
айлақтың мұнай құйылатын терминалдары жұмыс істеп тұрған Қаламқас ...... ... ... ... ... ... Атырау,
Ақтөбе және Қызылорда облыстарындағы темір жол көлігі арқылы жеткізіледі.
Қазақстан мұнай болашағы Каспийдің ... ... ... ... аймағында инвестицияның тәуекелі бойынша өте жоғары
Парсы шығанағымен салыстырғанда, мұнда 95-100 млрд. ... ... ... ... бір ... өзіндік құны 1 долларды құрайды және
бірден теңіз арқылы тасымалданғандықтан көліктік шығындары да аз. ... ... ... қоры 3 есе аз, ... құны 5-7 ... ... ... ... ... ... қомақты
көліктік қаржыны талап етеді. Сондықтан қазақстандық ... Таяу ... ... ... түсе ... ... ... өндірісі жаһандық
масштабтағы бизнесі болса, барлық мұнай нарықтары ... ... ... ... ... құру деңгейлері өте жоғары болады. Өзіндік құны ең
төмен және ең ірі ... ... ие ... ... ... нарықтың
едәуір бөлігін жаулап алуға ұмтылмайды және бағаны нарықтық тетіктер арқылы
реттеуге жол бермейді.
Диаграмма 2. 2010 ... ... ... өсу ... ... ... ... арту тенденциясы байқалуда.
Мамандардың 2010 жылғы ... ... ... ... ... жартысы Азия-Тынық мұхит аймағына және Қытайдың ... ... ... ... ... ... ... едәуір өсуімен
сипатталады. Алдынғы 16 жыл ішінде АТА-да мұнайға ... ... ... ... ... айналады. Осы аймақта энергия
көздеріне сұраныстың өсу деңгейі жылына шамамен 4%-ы ... ... ірі ... ... ... ... табылады. Қытайдың қарқынды экономикалық
өсуі көмірсутегі шикізатын импорттаумен қос жүреді. 1980 ... ... ... ... 90-шы ... ... ... ірі импорттерге
айналды.
Қазақстандық мұнайдың Қытайға және кейін АТА елдердің нарығына шығуы
анық және болашағы зор. Экспорттық ... ... ... ... ... орын ... болуы тиіс. Мұның өзі Қазақстанның айрықша мақтанышына
айналып отыр. Компаниялардағылардың айтуынша, ... ... ... ... ... аса ... оқиғалардың бірі болды. ... ... ... көп ... ... ... асырудағы елеулі
кезеңге айналды және мұнай компанияларының мұнайды ... ... ... тез өсіп келе ... ... ... қамтамасыз етті. Бұл жобаны
“Қазақстан-Қытай құбыры” ЖШС жүзеге асырды. Бұл ЖШС ... АҚ ... CNPC ... ... CNODC ... ... ... тең
құқықты құрылған бірлескен кәсіпорын болып табылады. “Атасу-Алашаңқай”
мұнай ... ... ... Орталық Қазақстандағы мұнай кеніштерінен де
өнім жеткізіледі, оның үстіне, ... ... ... да ... ... ... Осы мақсатпен Атасуда темір жол шандарынан мұнай
қабылдау үшін мұнай құятын эстакада салынды. Ол ... ... ... одан әрі жеткізетін болады. Сонымен қатар бұл мұнай құбырының
Ресей мұнайын Қытайға ... үшін ... ... ... да ... ... еліміз үшін мұнайды Қытайға қарай тасымалдаудан түсетін пайда
айдай айқын. Өйткені Қытай дүние жүзінде бізге өз ... ... ... ең ... ... көршілік жағынан да мұнай өнімдерін екінші орында
сұраныс беруші тұтынушы ел болып ... ... ... дамуы
шапшаң қарқынмен жүзеге асырылып келеді және мұның өзі оның мұнайға деген
сұранысын арттыра түсуде. Мұнайға ... ... ... ... ... де арта түсіп отырғанын елеусіз қалдыруға болмайды. Бүгінгі
таңдағы “ҚазТрансОйл” мен CNPC – ... ... ... ... ... әрекеттестігі парасатты қарым-қатынастар
негізінде құрылған. Сенім мен айқындық – Қазақстан-Қытай ... ... Ол ... ... ... асыру кезінде жұмыстың
табысты болуын алдын ала айқындайды, бұған “ҚазТрансОйл” кәміл сенімді.
Компания “Атасу-Алашаңқай” жүйесі бойынша ... ... және ... мен ... ... ... ету мақсатымен Шығыс
филиалының “Прииртышск-Атасу”, ... ... және ... мұнай-газ айдау бекетінің ... ... ... және ... ... ... ... шараларын жүзеге асырды.
“Атасу” мұнай-газ айдау бекеті “Атасу-Алашаңқай” мұнай ... ... ең ... ... ... табылады. 2010 жылдың қорытындылары бойынша
осы бағытпен ... ... ... тұрба-құбырды толтыруға арналған
мұнайдың көлемін қоса есептегенде 2.7 миллион тоннадан астам болды.
Парсы ... ... ... 1998 ... ... айынан бастап,
әлемдік нарыққа ирактық мұнай шығуымен қалыптасуда. Ирак пен ТМД, соның
ішінде ... ... ... де ... ... ... қанағаттандыруда. Бұл нарықты негізінен Таяу Шығыс елдері –
ОПЕК елдері, ірі экспорттаушылары ... ... ... ... ең ірі ... өндірушілер, әрі ең ірі
тұтынушылардың бірі болып келеді. Колумбияда ... ... ... көлемі
артты, Канада жылына 50 млн. тоннаға дейін ауыр ... ... ... өзі әлемдік мұнай өнімдер экспортының 10%-ын
қамтамасыз етеді. ... ... осы ... да ... ... мен ... жүйесінің өтімділік қуатының төмен болуымен сиптталады.
Қазақстан үшін ең тартымды өткізу нарықтары Қытай, АТА сонымен ... ... ... ... ... ... нарығын қарастыратын болсақ, бұл аймақта ... ... ... ... ... бір ... тасымалдау шығыны
4-5 доллар құрайтын қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... бір баррелін Жерорта теңіз нарығына
жеткізу үшін бір доллар құрайтын ... өзге ... ... салыстырғанда бәсекеге түсе алады. ... ... ... мен жаңа технологиялар тартуды, энергетикалық инфрақұрылымды құру
мен дамыту мақсатында ірі халықаралық мұнай ... ұзақ ... ... ... ... ... ... жоғары өнім
шығару, мұнайдың экспорттық түсімдерін ... ... ... есебінен
мұнай секторының қызмет істеу тиімділігін арттыру мемлекеттің игілігі үшін.
1.2 Қазақстан Республикасының әлемдік ... ... ... ... 90-шы жылдарының басында республикадағы мұнай мен газдың
дайындалған қорлар көлемін ұлғайта алатын ірі кен ... ... ... су ... ... ... ғана ... асыру мүмкін екені анық
болды. Кеңес кезеңінде теңіздің осы аумағында екі рет ... ... ... су деңгейінің түсуіне байланысты оның беті
қысқарғанда, теңіз ... ... ... де ... және ... ... орындалды. Теңіздің суы таяз аумағының ... ... ... ... жүргізілді. Осы зерттеулердің
қорытындыларын кешенді ... ... ... ... ... ... ... құрылымдар тобының контурларына
сәйкес келетін ірі құрылымдар белгіленді. Олар ХХ ... 80-ші ... ... ... ...... бет ... маңы ойпаңының жиынтық құрылымдық картасында бірінші рет көрсетілді.
1993 жылы осы ... CGG ... ... ... жете ... ... ... шығарылды. Атласқа түсіндірме ... ... ... перспективалары болжанды. Карталардың атласын сол
кездегі ҚР Геология министрлігі мақұлдады, одан ... ол ... ... ... оның ... ... жұмыс істеуге ниет
білдірген «Қазақстанкаспийшельф» ААҚ-қа да ... ... ... ... ... ... жоспарында қаралды және бүкіл аудан КСРО-
ның стратегиялық ... ... ... 1992 ... ... Каспийде іздеу жұмыстарын бастау ниеті туралы бүкіл
әлемге ... Осы ... ... ... ... мамандар тобы
«Каспий теңізінің қазақстандық бөлігін игерудің мемлекеттік бағдарламасын»
әзірледі. Каспийдің су айдынындағы ... кен ... ... ... және игеру жөніндегі бағдарламаны іске асыру үшін ҚР
Үкіметінің 1993 жылғы 13 ақпандағы №97 ... ... ... ... ... 3 ... ҚР Үкіметі SHELL (Голландия), STATOIL
(Норвегия), MOBIL (АҚШ), BP ... TOTAL ... AGIP ... ... ... «Қазақстанкаспийшельф» МК, ... ... ... ... ... консорциумды құру
туралы халықаралық келісімге қол қойды.1994-1996 жылдары кемінде 100 тыс.
км2 ... су ... ... ... инфрақұрылымдық және
басқа да зерттеулер ... ... ... Каспийдің
қазақстандық секторының аймақтық құрылымы зерттелді, өте көп ... оның ... ... ... Қаламқас-теңіз және басқалары
анықталды, олардың үлкен бөлігі іздеу бұрғылауды орнату үшін нақтыланды.
1997 жылы ... ... ... ... ... бөлу ... (ӨБК) қол ... және 1999 жылы іздеу бұрғылау басталды. 20 ... ... ... ... №1 ... ... ... жариялады. Сол кезде, ұңғымадан алынған мұнайы бар капсуланы қолында
ұстап тұрып, Қазақстанның ... ... ... «Бүгін Қазақстан
халықы үшін бақытты күн. Қашағанда ... ... - ... ... ... ... ... жақсарту үшін
үлкен көмек. Қазақстандықтардың үміттері ақталды» деді.
Шығыс Қашағаннан кейін Батыс Қашаған, Қаламқас-теңіз, Қайраң, Ақтоты
мен Оңтүстік-Батыс ... ал ... ... ... және ... орындары ашылды. Ашылған Қашаған кен орны республикадағы мұнай қорын
35%-ке ... ... ... ... кен ... ... мұнай 2008 жылы
шығуы керек деп жоспарланған ... ... ... және ... ... да кен ... ... барлау мен өңдеу жұмыстары біз
сол кезде жоспарлағаннанда тез қарқынды дамуда.
Каспий аймағына соңғы жылдары өсіп отырған ... ... ... ... рөлі мен орнына негізделіп отыр. Иелігінде ірі
энергетикалық ресурстары бар мемлекеттер оларды ... ... ... ... Ал ... өндіретін және қайта өңдейтін салалар ұлттық экономиканың
дамуына елеулі әсер етеді.
Әлемдік ... ... ... ... шаруашылық
байланыстарын кеңейтуге және халықаралық еңбек бөлінісін ынталандыруға
ұмтылады. Мұндай ... ... мен ... ... ... Д.Рикардо мен А.Смиттің салыстырмалы артықшылық, халықаралық
сауда теориялары бойынша ... ... орын ... Ал ... ... ... бір өнім өндіруге мамандануының қажеттілігін
дәлелдеді, дәлірек ... ... ... ... гөрі ... аз
кететін тауарларды экспортқа шығарғаны дұрыс. Бұл концепциялардың, ... ... ... ... өз экономикаларын иелігіндегі
ресурстарға негізделген бағыттарда дамытуына әкелді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мөлшерде
қатысуына әкелді.
Қазіргі кездегі әлемдік шаруашылықта факторлық артықшылықтар шаруашылық
құрылым мен ... ... рөль ... ... ... ... техникалық прогресс негіз болды, мысалы, иелігінде
табиғи ... жоқ ... ... өздерінің әлемдік шаруашылық
процестерге қатысуын кеңейтіп отыр.
Шикізат ... ... ... шектелгендігін және
конъюнктура тербелістеріне ... ... ... ескере отырып, республика өңдеу секторларын ... ... ... ... ... ... ортақ циклін құруға және экспортты диверсификациялауға ұмтылады.
Қазақстан Республикасының Президенті өзінің «Өркендеу, қауіпсіздік және
қазақстандықтардың тұрмыс жағдайын ... атты ... ... ... ... мен ... ресуртарға ие екенін атап өтті.
Еліміздің территориясында Қазақстанды мұнайлы ... ... ... ... ... мұнай және газ кен орындары бар. ... ... ... отырғандай көптеген табиғи ресурстарға бай елдер ... ... ...... бағдарламасына» сай еліміздің экономикасына
таяудағы үш ... ... ... ... ... түрде әсер етеді.
Каспий теңізінің мұнай қоры Парсы ... ... ... ... Солтүстік теңіз қорынан 2 есе көп. Каспий теңізінің жаңа мұнай
резервуары ретіндегі рөлі ХХІ ғасырдың басында өспек, ... бұл ... мен ... ... ... өндіру көлемі азаяды деп күтілуде.
«БиПи Амоко» деректері бойынша 2006 жылға дейін ... жер ... ... қоры 160 ... ... жетті, ал Лондондағы стратегиялық
зерттеулердің халықаралық институтының берген бағасы бойынша ... ... қоры 31,8 ... ... ... ... қоры 10 ... метрге тең. Бұл Каспий аймағына ірі мұнай ... ... ... қызығушылығын арттырды. АҚШ Каспий аймағын өз мүддесі
ретінде жария етті. Ал ... ... ... ... ... ... ... шараларды жүзеге асыруда.
Қазақстанның мұнай қорын толығырақ зерттеу үшін ... ... ... салалары мәселелерін кешенді түрде қарастыру қажет. Каспий
мәселесі бұл ... ... ... тағы бір себебі – бұл елдердің
экономикалық, саяси, экологиялық, ... ... ... жұмыстар
қорытындысына тәуелді болуы.
Шаруашылық байланыстардың үзілуі, технологиялық ... ... ... ... ... айналыс құралдарының жоғалуы,
төлемдер мен өндірістің құлдырауы тәуелсіздігін алған ... ... шығу ... ... ... шығу мен ... тұрақтандыру үшін экономикалық саясаттың
өзегі ретінде Каспий жағалауы ... ... ... мен ... ... ... ... біртексіз орналасуы ұлттық секторлар мәселесін
туғызып, құқықтық мәртебеге байланысты сұрақтарды жандандырды. ... ... ... ... ... алып жатыр.
Атырау және Маңғыстау облыстары территориясы арқылы өтетін ... ... ... Каспий жағалауындағы елдердің ішінде ең ұзақ
2,3 мың км тең болды.
Каспий теңіз асты қайраңының игерілу ... мен ... ... ... атау ... ... ... пессимистік баға
беріп, олардың көзқарасы бойынша ... ... ... ... ... ... ... Каспий маңындағы елдерінің Президенттері
мен Үкімет билігі елдің ... ... ... ... үшін ... ... расталмаған мөлшерін атауда.
Мысалы, Қазақстан ... ... ... мұнай сектордың
болжанған қорының мөлшері 6-12 млрд. тонна десе, Түркменістан өз ... – 4 ... ... Президенті өзінің тек 3 кен орындары – Азери,
Чираг және Гюнешлидің қорын 630 млн. ... ... отыр ...... ... бойынша Каспий мұнайының қоры 15-20-дан 30-40 млрд. тоннаға
дейін жетеді. ... ... ... Иран ... ... ... 10 млрд. тонна құрап отыр. Ресей жағалауында 1-1,5 ... – 4 ... ... ҚР-да 1 млрд., Түркменістанда – 2,6 млрд. тонна
мұнай шоғырланған. Иран ... ... жер ... ... қоры 12-13 млрд. Оның 75%-ын мұнай, 25%-ын табиғи газ
құрайды.
Ірі масштабты геологиялық ... ... ... ... қоры туралы сөз қозғау ертерек. Іс жүзінде Каспийдің мұнай
ресурстары Д1 және Д2 ... яғни ... ... ... ... - өңделіп жатқан, В - өндіруге ... кен ... С ... ... ... пікірінше, Ресей Федерациясы бөлігіндегі
көмірсутектердің болжанған қоры - 1,1 ... ... ... – 10 млрд., Түркменістанда – 6 млрд. тонна құрайды. Сонымен
қатар, Каспийдің ресейлік қайраңы үлкен қорға ие. ... ... ... Қазақстан – 75%, Түркменістан – 50%, ал Ресей секторы тек 25%-ға
барланған.
Каспийдің ... ... ... ... ... бойынша 12 млрд. тонна мұнай және конденсатты және ... 3 ... метр ... ... ... теңіз асты қайраңы және оның жағалау
аймағының болашағы зор. 100 мың ... км ... ... геофизикалық
зерттеулер нәтижесінде тек ауданда жүргізілген ... ... тек ... ... қоры 12 ... тоннаға тең 96 құрылым
табылды. Әлемдік масштабта Каспий регионы дәлелденген 1,3-2,6%-ға ие, ... іс ... ... ... ... бола ... сарапшылар мен мамандар теңіз асты қайраңының қажетті ... ... ... ... ... жандануы мен
өндіру басталғаннан кейін нақтыланады деп шешті.
Мәселен, Теңіз кен орнының мұнай қоры 1 млрд. ... ... Бұл ... асты ... ... ... ... 10 есе үлкен кен
орнына ие ... ... ... ... ... көмірсутек ресурстары
Мексиканың сомалық мұнай қорларынан асады. Егер теңіздегі қазақстандық
сектордың мұнай резерві 12 ... ... ... онда ... мұнай қоры
бойынша БАЭ мен Венесуэладан асып, Иран мен Кувейтке ... ... ... ... ... ... де ... болатын.
1992 жылға дейін жүзеге асырылған кешенді геологиялық барлау жұмыстары
нәтижесінде Каспий ... ... ірі қоры ... ... ... ... нәтижесінде Каспий акваториясында 250
локалдық құрылымдар ... оның 47-і ... ... ... терең барлау бұрғылаулары іске асырылады, 20 мұнай және газ кен
орындары ашылды. Каспий байлықтарының ... ... ... ... ... игеруге қажетті технологиялардың болмауына
байланысты Батыс сібірлік ... ... ... ... деп есептелген.
Ал қазір олардың ... ... ... ... өсіру
перспективасы тікелей Каспиймен байланыстырып отыр.
Толықмасштабты ... ... ... ККШ ... ... Ол жоғары сапалы геофизикалық жұмыстар кешенін өткізу
үшін жүргізілетін жұмыстардың қоршаған ортаға ... ... ... мониторинг жүргізуге, кадрлар дайындау мен қайта дайындауға,
инвестициялық процестерді ұйымдастыруға және ... асты ... ... ... ... береді. Пессимистік бағалауларға қарамастан,
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... игеруге кірісіп кетті.
Әзірбайжан шетелдік мұнай компаниялары көмегімен мұнай өндіру масштабын
жоғарылатуды болжап отыр. ... ... асты ... және ең алдымен Апшерон
табалдырығы қазіргі кезде Әзірбайжанның басты мұнай-газ беретін ауданы
болып ... Оның ... кен ... ... ... ... геологиялық барлау жұмыстары мен кен орындарының жобаларын
игеруі басталды. Алғашқы барлау скважиналары Карабах және ... ... ... ... Каспий теңіз асты қайраңына деген қызығушылығы
тек гелогиялық қорға негізделмеген. Каспий аймағы Ресей мұнайын ... ... ... ... ... себебі ресейлік жағдайда
өндірушден тұтынушыға дейінгі қашықтық маңызды рөль атқарады. Осы себептен,
Каспий ... ... ... Сібірден Орталық Ресейдің МӨЗ-іне
ресейлік нарықтың ең ... ... ... ... ету үшін ... ... тиімді алмастыра алады.
Иранның Оңтүстігінде – Парсы шығанағы ауданында терең өңделген мұнайдың
ірі ... ... ол өз ... ... ... ... жоқ. Алайда, регионның басқа мемлекеттерінің іс әрекеті Иранды да
Каспий қайраңын игеру жұмыстарына ... ... ... және газ ... ... ... ... сәйкесінше
13-ші және 15-ші орынды алады. Анықталған баланстық мұнай қорлары 2,2 млрд.
тонна, газ ... 0,7 ... ... және ... газ – 1,8 ... текше
метр құрады. Осылайша, Қазақстан көмірсутек шикізатын өндіретін елдер
ішінде 17-шы орынға ие.
Қазақстан ... мен ... ... ... мен болжамдық ресурстары
елдің батысында, яғни Каспий маңы ... ... ... ... ... мен ... потенциалдық ресурстары әртүрлі
мамандар бағалаулары бойынша 7,7-11,5 млрд. тонна деп ... ... ... ... ... Каспий-Орта Азия аймағындағы ең
ірі мұнай-газ қорына ие ... оған ... кен ... ... ... ... ... кен орынның ашылуы дәлел.
Каспий теңіз асты қайраңының қазақстандық секторында жүргізілген барлау
жұмыстары да өзінің оң нәтижелерін берді. Бұл ... ... қоры ... 20 ... ... ең ірі кен орны ... ... ҰМТК мамандарының
қорытынддысы бойынша – Қазақстан 2010 жылы бұл жерден табыс ретінде 500
млн. ... ... ... ал 2020 ... ... 200 млн. ... ... болады.
Каспий қайраңының қазақстандық секторының 2009 жылы көлемі 5-7 ... ... ... ... болатын. Бұл уақытқа дейін кен орыннан игеруге
қажетті инфрақұрылымның қамтамасыз етілген пайдаланым жүйесі ... даяр болу ... Бұл ... ... ... ... өсу
динамикасына объективті түрде сәйкес ... 2009 ... ... ... ... ... ... жылына 60 млн. тоннаға дейін өсіру
көзделген.
«Шеврон» компаниясының мамандары зерттеулер жүрзіп ... ...... ... км ... ... қорын 2 млрд. тонна мұнай мен 700 млн. ... ие деп ... ... ҰМТК қорытындысына сай 2010
жылы Қазақстан 102 млн. ... ... ... яғни ... ... ... құрайды.
Каспий мұнайын игеру мәселесін Қазақстанда өндіретін ... ... ... бюджеттік, көліктік, экологиялық саясаттарымен бірге
қарастыру қажет.
Қазақстанның мұнай саласының болашағы Республикадағы ең ірі кен орны ... әрі ... ... Ембі мен ... ... ... және Каспий түбінің Шығыс бөліктерін өңдеумен байланысты. Соңғы
үшеуі ортақ геологиялық құрылымды біріктіреді.
Атырау облысы 70-жылдың басынан 80-жылдың ортасына ... ... ... және жобаланған мұнайлы аудандарында мұнай-газдық қорды
зерттеуге ... ... ... ... ... ... қордың жер бетіне шығарылатын мұнайының 50,9%-ті, газдың 10%-
ті, конденсанттың 4,1%-ті шоғырланған. Жалпы облыста ... ... кен ... ... ... жер ... шығарыла алатын қоры
1 529 081 мың тонна ... 198 733 млн. ... метр газ, 29 240 мың ... 131 кен ... 75 ... ... ... 12 өңдеуге
даярлануда, 13-інде барлау жұмыстары ... ал 31 кен ... ... Егер ... облыста көмірсутек шикізатын өндіру
негізінен Оңтүстік Ембі мен Орал-Волга өзен арлығының тұз ... ... ... ... ... ... Теңіз кен орынның тұз қабатының
астынғы бөлігі барланып, өңделуде, ал ... кен орны ... ... ... да ... ... ресурстарының
орналасуында елеулі орын алады. Оның ... жер ... ... ... ... газдың 8%-ті, уранның 3,2%-ті, егеутастың 90,5%-
ті шоғырланған. Облыс территориясында жалпы көлемі 702 542 мың ... ... млн. ... метр газ, 4,7 млн. ... ... тең 114 ... орны бар, және ... 42-і өңделуде. Қазақстан Республикасында өндіру
саласы құрылғаннан бері облыста 426 771 мың тонна мұнай өндірілген.
Мұнай мен газдың ірі ... ... ие бола ... ... ... ... олардың игерілу мен мұнай-газ секторының
кешенді дамуына ... ... ... ... ... ... ... асты
қайраңын игеру стратегиясының барлық бөліктерінің бірдей ... ... ... және ... ... ішкі ... ... қоса
жалпы мұнай-газ саласының даму мәселелері тереңдеп отыр.
Каспий мұнайының негізгі көліктік ... ... ... теңізінің географиялық орналасуының ерекшелігі
көмірсітегі шикізатын әлемдік нарықтарға жеткізетін тиімді ... ... ... ... ... кең іс әрекеттер саласын ашты.
Барланған және ... ... кен ... ... өсуі экспорттық
мұнай құбырларының қуатын жылына 50 млн. тоннаға ... ... ... Ал ... асты ... ... даму ... жүйелерінің жалпы
қуатын жылына 70-120 млн. тоннаға дейін күшейтуді талап етуі мүмкін.
Көптеген зерттеушілердің ойынша, Каспий мәселесі – ... ... ... ... ... ... ... нарығы
тәуелді. Еуропада Каспий мұнайы қажет етілмеуі мүмкін, ал Азия нарығында
сұраныстың өсуіне байланысты ... ... ... ... ... ... өз орнын табуы мүмкін.
Қазақстан мұнайын өткізудің потенциалды нарықтары болып, ТМД елдерінің,
Қара теңіз бассейні, Жерорта ... ... ... ... ... рет Каспий мұнайын тасымалдау үшін қажетті магистральді құбыр
жолдарын салу мәселесі 90-шы жылдардың басында ... кен орны ... ... ... Оман ... ... 1992 ... мүмкін болатын экспорттық мұнай құбырлары маршруттарының зерттеу
жұмыстары басталып, мұнай ... ... ... ... ... ... құбырларының әртүрлі жобаларын жасап ұсынады.
Бүгінгі таңда Қазақстан соңғы он жыл ... ... іске ... ... ... саны ... Еуразия мемлекеттерінің арасында,
сірә, бірінші орынға шығып, жетекші рөл атқарып ... ... ... ... ... ішінде жүзеге асырған аса ірі жобалары қатарында
мыналар бар: Кеңқияқ – ... ...... ... ... ... – Алашаңқай мұнай құбырлары салынып, іске қосылды;
Атырау – Самара құбырының, Ақтау айлағының, бірқатар ... ... ... ... темір жол терминалдарының қуаттары арттырылып, кеңейтіле
түсті.
Атырау – Самара мұнай құбыры Қазақстан мұнайын “АК ... ... және ТМД ... ... ... ... ... Қара теңіз
терминалдарына (Одесса, ... ... ... ... ... Гданьск, Бутинге), сондай-ақ ... ... ... ... ... ... және басқалары) рыноктарына
жеткізуге мүмкіндік беретін негізгі экспорттық мұнай құбырларының бірі
болып табылады. ... ... ... бойынша, бұл бағыттағы мұнай
тасымалы көлемінің негізгі өсімі 2000 жылдың аяғы мен 2001 жылдан ... ... ... учаскелердегі турбулентті (кедергілі ретсіз)
ағынға қарсы қолданылатын ... ... ... есебінен, сондай-ақ Өзен
– Атырау – Самара мұнай ... ... ... ... ... ... Бұл шараларды жүзеге асырудың арқасында ...... ... ... өткізу мүмкіндігі жылына 12,3 миллион тоннадан 15,6
миллион тоннаға дейін, ал жыл сайын ... ... ... ... 11,8 ... тоннадан 2011 жылы 15,6 ... ... ... ... ... ... ... – Самара мұнай құбыры арқылы ол
іске қосылғаннан бергі кездегі рекордтық көрсеткіш болып табылатын мөлшерде
– 1 ... 370 мың ... ... ... ... ... ұзақ жылдар бойы қазақстандық мұнай шикізатын Ресей
аумағы арқылы ... ... ... ... негізгі бағыты
болып келгені белгілі. Алайда, соңғы жылдары жаңа мұнай құбырлары мен ... ... ... ... арқасында республикамызда жұмыс істейтін
мұнай-газ компаниялары экспортқа мұнай жөнелтудің ... ... ... Мысалы, Қазақстанның мұнай өнеркәсібі тарихындағы аса ... 2001 жылы ... ... ... (КҚК) ... – Новороссийск мұнай
құбырының пайдалануға беріліп, еліміздегі ең ірі Теңіз ... кен ... ... ... таяу мұнай терминалымен байланыстыруы болды.
Жүк жөнелтушілердің бұл магистралға қол ... ... етуі ... АҚ ... ... ... ... бекетінде Өзен – Атырау,
Кеңқияқ – Атырау, Мартыши – Атырау құбырлары және темір жол ... ... ... шикізатын КҚК жүйесіне айдау үшін ... ... ... Бір ... ... осындай шараларды жүзеге асырудың
нәтижесінде “ҚазТрансОйл” жүйесі арқылы КҚК ... ... ... ... жылы 4,4 ... тоннаны құрады.
Атырау – Самара және Теңіз – Новороссийск мұнай құбырларының қуаттарын
пайдалануға деген сұраныс жыл ... ... ... келеді. Бұл жүйелердің
мұнай айдау қабілеті бүгінгі таңда ең биік ... ... ... ... мүмкіндігін бұдан да арттырып, кеңейте түсу үшін “ҚазТрансОйл” ... ... ... жыл бойы турбулентті (кедергілі ретсіз) ағынға ... ... ... ... бүкіл дүние жүзінде кеңінен
қолданылып жүрген тиімді технологияны барған ... ... ... 2002 жылы ... ... ... бұл ... Атырау – Самара мұнай құбыры учаскесінде қолданудың өзі ғана
мұнай айдау көлемін жылына 17,5 миллион ... ... ... ... ... ... жүйесі бойынша мұнайды сенімді және үздіксіз
қабылдау мен тасымалдаудың болуын ... ету ... ... ... ... учаскесіндегі және “Атасу”
мемлекеттік мұнай-газ айдау бекетінің ... ... ... және ... ... бірқатар маңызды шараларын жүзеге асырды.
“Атасу” мұнай-газ айдау ... ... ... ... ... ең ... бекеті болып табылады. 2006 жылдың қорытындылары бойынша
осы бағытпен мұнай тасымалдау көлемі ... ... ... ... қоса ... 2 ... тоннадан астам болды.
Мұнай құбырларының жаңа маршруттарын салумен ... бар ... ... ... ... мәселелердің бірі. Каспий мұнайының
тасымалдау проблемаларын шешуде Атырау мен ... ... ... ... ... ... ... қорының құрамына нақты өлшемді
тасымалдаумен инвестициялау қорлары ... және ... ... ... ... әлемдік нарыққа жол ашып, әлеуметтік-экономикалық оң әсерін
қамтамасыз ете ... ... ... мұнай-газ бизнесіндегі мұнай нарығының
жағдайын талдау
2.1 ҰМК «Қазмұнайгаз» АҚ мұнай компаниясының ... БӨ” ... ... ... және газ ... өткен кезеңде қол жеткізілген геологиялық барлау жұмыстарының
нақты нәтижесі, ... ... және ... ... ... белгілі
болған заңнама негізінде, мұнай өнімділігінің келешегіне салыстырмалы түрде
баға беріліп, 2007-2011 жылдар аралығында ... ... ... ... ... айқындалды.
Қазір “ҚазМұнайГаз” ұлттық компаниясы” АҚ, “ҚазТрансОйл” АҚ және Total
компаниялары арасындағы инвестицияларды негіздеу жөніндегі ... ... және ... мақсаттар туралы Декларациялар
шеңберінде Ескене-Құрық мұнай құбырының жобасы жөніндегі бірлескен ... ... ... ... кезеңде жалпы ұзындығы 750 ... ... ... өнім ... ... жылына 23 миллион тонна мұнай
айдауға жететін болады. Содан кейін кезең-кезеңімен одан әрі ... ... ... ... ... сай жылына 35
миллион тоннаға және 56 миллион тоннаға дейін жеткізілетін болады.
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның миссиясы – Қазақстан ... үшін ... ... ... ... ... ... пайданы қамтамасыз ету.
Стратегиялық бағыттар мен мақсаттар «ҚазМұнайГаз» ҰК» ... ... ... және ... ... ... Компанияның құнын арттыру;
- Қаржылық-экономикалық көрсеткіштерін жақсарту;
- Қорларды көбейту;
- Өндірісті арттыру;
- Мемлекеттің стратегиялық мүдделерін қамтамасыз ету;
- Ірі көлемді мұнай-газ ... ... ... және ... ... ... ... болатын экономикалық әсерді арттыру;
- Көліктік мүмкіншіліктерді дамыту;
- Қосылған құны жоғары болып келетін мұнай-химиялық ... ... ... ... ... ... компаниясын құру;
- Компанияның басқару жүйесін жетілдіру.
Стратегиялық мақсаттарға «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ-ның 2006-2010жж. ... ... ... жоспарында (Стратегиялық даму жоспары)»
көрсетілген шараларды орындау мен ... ҰК» ... 5 ... (2007-
2011жж.) арналған стартегиялық даму бағыттарын» жүзеге асырудың ... ... ... ... мұнай-газ саласының қазіргі замандағы даму кезеңі
компанияның алдына жаңа ... ... ... ... ... ... қол ... мен оның келешектегі тұрақты
экономикалық дамуы қамтамасыз етуі тиіс.
Активтерді қайта құру бағдарламасының мақсаты – ... ... ... ... құру.
Бағдарламада салаға қатысты қосалқы және салаға жатпайтын ... ... және ... ... жалпы санын азайту ескерілген.
Компанияның активтерін қайта құру қағидалары:
- елеулі мәні бар активтерді сақтап қалу және ... ... ... күш ... ... ... әлеуетке ие салалық активтерден шығу;
- салалық қосалқы активтерге қатысушылардың/акционерлердің құрамынан
шығу;
- салаға ... ... ... ... ... төмендегілер жатады:
- игеру мен өндіру;
- мұнай-газ шаруашылығының инфрақұрылымын пайдалану;
- қайта өңдеу;
- мұнай-газ құбырларын тасымалдау мен ... ... мен газ ... ... және ... ... ... зерттеулер;
- мұнай-газ құбырлары мен мұнай-газ ... ... мен ... ... ... ... құрылымы:
- Көмірсутегілерді игеру мен өндіру;
- Маркетинг және өткізу;
- Мұнай мен газды тасымалдау.
Сервис – ... және ... ... ... қамтиды.
Активтерді қайта құру бағдарламасын жүзеге асыру еншілес және тәуелді
ұйымдардың ... ... мен ... ... ... ... пайдаға ие
болып отыруды қамтамасыз етеді, қолданыстағы активтерді бақылау мен ... ... ... ... ... ... ... келешегінен үміт күттіретін жобаларды дамытуға арнап қосымша
мүмкіншіліктер мен ... ... ... озық ... қамтамасыз ету үшін, АҚ ҰК
«ҚазМұнайГаз»дың және ... ... ... ... жобаларына
геологиия техникалық монитроинг жүргізу. Олардың жобаларын есепке ... 2004 жылы ... ... ... қызметі (ГТҚ) құрылды.
Компанияда көмірсутектің потенциалын кеңейту шаралары үшін ... және іс ... ... ... жоспар біріктірілді:
- геология барлау жұмыстары, ... және ... ... ... кен ... ... және газ барлау.
- жер қойнауларын қолдануға аулалардаға көмірсутектерді іздеуге және
барлауға құқық бар.
- жаға іске асатын ... ... ... және ... қатысу.
- құрғақ және теңізде шикізат құрларын бағалау үшін ғылыми техникалық
зерттеулер жүргізу.
- мұнайгаз жобаларына геология ... ... ... кен ... игеру және өңдеу технологиясын меңгеру,
бағалау, ірі мұнайгаз жобалары бойынша, жылдық, мақсатқа жеткізе
алатын ... ... ... ... дәлдік пен нәтижелілікті анықтайды. Сонымен қатар, мұнай кен
орындарында геологиялық гидродинамикалық моделдерді әрдайым іске қосылатын
және сүзгіштік ... ... ... ... Бұл ... ... бір ... өнімді, сапалы өндіру. Жобаның экономикалық
тиімділігін көтеру, бұл Қазақстан Республикасы үшін экономикалық ... ... ... ... ... яғни еншілес кәсіпорындар
мен мұнайгаз жобаларының техникалық комитетегі операторлары жүзеге ... ... ... ... ... ... ... есептеу, мұнай кен
орындарындағы және басқа да шараларда жоба ... ... ... ... жоба ... барлауға және іске қосуға, ... жаңа ... ... ... ... ... ... оған қатысуға дайындық. Үлкен көңіл ірі ... ... ... және ... ... ... ... әдістерін
енгізу, резервуар параметрін болжап және бағалауға, мұнай және ... ... ... және ол ... ... ... ... деңгейде болу және компьютердің жаңа технологиясын қолдануға
бөлінді. Компанияда техникасы жаңа ... ... ... геофизикалық
нәтижені және сол жердегі ұңғымаларды геологиялық және ... ... ... ... ... ... үшін оқыту
жүргізіледі. Көмірсутек шикізат қорларын ғылыми техникалық ... ... ... және ... ... ... ... қатар, қайта өңдеу жүргізудің нәтижесі, жаңа геология
геофизикалық негіздер пайда болады. ... ... ... әдіс ... ... ... бассейіндердің
объектілерде және кен орындарында ... ... ... ... ... және де ... ... қалыптасады. Зерттеу
қорытындасы іздеу барлау жұмыстары бағыттарында алғашқы кезектегі сұрыптау,
кен орындарында және блоктарда жүргізіледі. ... ... ... кен ... қорлар бойынша ГКЗда артық қорларды
бағалау жүргізілді, яғни, ... ... ... ... ... Шығыс Новобогатинскіде, Солтүстік Жолдыбайда және таға
басқа. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... Р-9, Р-24 (Тірескен) недроқолдану блоктарына
келісім бойынша келіссөздер ... ... ҰК» ... ... қоры мен ... ... ... нәтижелі болуы негізінен компанияның технологиялық
әлеуетінің дамуымен белгіленуде.
«ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ ... ... ... біз ең ... қолданамыз, біздің мамандарымыз ескіріп бара жатқан кеніштердің
өмірін ... ... ... ... ... ... ... нұқсан
келтірусіз өнімділікті арттыруға мүмкін беретін технологияларды ендіруде.
Бұл ретте Қазақстандағы мұнай ... жүз ... ... ... мұнай өндірудің ерекшеліктері мен көмірсутегілердің ... ... ... ... отырып біздің жұмысымыздың
тиімділігін арттырумен соларды алудың бірегей ... ... ... ... ... бен ... ... кепілі -
«ҚазМұнайГаз» компаниялар тобының ... ... ... ... ... сай ой ... ... кешенін дамытудың басты бағыттары
бойынша білім мен тәжірибеге ие, жоғары білікті мамандар жұмыс істейді.
Қазақстан экономикасының ... ... бірі бола ... біздің мемлекетімізбен бірге өсіп және ... ... ... біз өз ... республиканың аймақтық шекараларымен шектелмей
өндіріс көлемдерін белсенді түрде арттырып келеміз.
Өткен жылдар ішінде Қазақстанда мұнайды ... ... ... едәуір жұмыс жүргізіліп, тасымалдау ... көп ... ... ... ... ... мен өзге де қазақстандық кеніштерді ... ... ... жаңа ... ... қоюда. Алда үлкен жасампаздық жұмыс
күтіп тұр: мұнай өндірісінің қарқынды түрде дамуы ... ... ... ... және ... ... ... Біз қазақстандық мұнайдың
әлемдік нарықтарға сенімді және экономикалық тұрғыдан тиімді тасымалдануын
қамтамасыз ету үшін өзге мемлекеттердің мұнай ... және ... ... ... ... одан ... әзірміз.
АҚ «ҚазТрансОйл» «2007-2009 ж..ж. объектілердің ... ... ... ... ... ... ... кірісті, сонымен
қатар жаңа объектілердегі магистралды мұнай құбырларының сенімділігін
арттыру ... ... ... ... үшін ... ... АҚ «ҚазТрансОйл» магистралды құбыр жүйесінің бағдарламасын
дамыту» шараларын іске қосады.
Жұмыс қорытындасы бойынша АҚ ... ... ... ... кешенді бағдарламасын дамыту» суды және мұнайды ... ... ... және ... ... ... өнеркәсіптің
дамуына, объектілердегі экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.
Негізгі 2011 жылға дейінге объектілердегі магистралды мұнай құбырының
негізгі мақсаттары ... ... ... ... және ... құбырлары жүйесіндегі тарлықты
жою;
- Ұзынан ұзақ жатқан мұнай құбырларының бөлімін және мұнай ... ... ... ... тасымалдау жүйесін мүмкіндігінше
техникалық жолмен өндіруге қол жеткізу;
- Мұнай құбырларын үйлесімді көлемдерін күрделі жөндеуден өткізу;
- Қайтадан жаңартылған жүйеде мұнай ... ... ... ... ... ... ... құбырларын ішкі трубиналық диагностикадан өткізу;
- Мұнай бұрғылаудың реконструкциялық ... ... ... ... Болашақта да магистралды мұнай құбырларының нәтижелік көрсеткіштерін
өсіру.
2007-2011 ж.ж. кешенді бағдарламаның дамуы үшін жоспарланады:
- әртүрлі диаметрлердегі 570 км жуық ... ... ... 30 дан ас мұнай бұрғылау агрегаттарын модернизациялау;
- 5 мұнай ... ... ... ... 3682 км ... мұнай құбырларын ішкі трубиналық диагностикадан
өткізу;
- 148 бірлікте мұнай сақтайтын резервуарларды тексеру;
- 7 бірлікте мұнай қыздыратын жылу ошақтарын тексеру;
- ... 150 000 ... ... ... ... жаңа ... жүргізу;
- 24 дана ошақтарды іске қосу.
АҚ ҰҚ «ҚазМұнайГаз» 2004-2010 ж.ж. мұнай химиялық өнеркәсіпті дамыту
туралы ... ... ... ат салысуда. Жақын арадағы жылдарда
республикамыз көмірсутекті қорларға бай ... ... ... үлгідегі мұнайхимиялық өнеркәсәп ашуды көздеп отыр. Бұл
өнеркәсіптен экономика ... ... ... және ... бәсекеге қабілетті сапалы мұнайхимиялық тауар етіп дайындауды
көздеп отыр.
Қазақстан үшін халықаралық ... ... ... ... ... және экономикаға пайдасының болатыны – полиэтилен, пролипропилен,
стиролды және полистирол, ... ... ... ... ... ... ... жоба бойынша бұдан да кең, көп көлемде
мұнайхимиялық ... ... алу ... ... ... қосылулары, матор майлары, және т.б. ) соның ішіне мұнай
қалдықтарын және мұнайды негізге ала отырып қолдану
Негізінен ... ... ... көзі – әртүрлі мұнай шығатын орындар
мен жолай және табиғи ... ... ... ... ... сенетін болсақ, 1 тонна дайын және
жартылай ғана өңдірілген өнімнің мұнайхимиялық қоры 1,5 ... 4 ... ... ... ... орнынан 1 млн.кубометр жолай газдан, пиролиза
әдісі бойынша 200 ... этан ... ... Бұл этанның көлемінен
сутексіздендіру жолымен 130 тонна этилен және ары қарай 85 және 60 ... ... ... және ... ... ... ... қолға алу үшін Атырау облысынан және басқа да
әлеуметтік экономикалық ... ... ... жүргізу басталды.
Қазақстанның мұнайхимилық кешені 2015 жылға дейін 7 млрд. АҚШ долларын
тартатын болады.
ТШО қызметінің негізгі түрлері Атырау облысындағы ... және ... ... көмірсутегі шикізатын барлау, өндіру және сату ... ... ... ... әлемге танымал трансұлттық халықаралық
“Шеврон” (50%) және “ЭксонМобил” (25%), “ҚазМұнайГаз” ҰК АҚ (20%) ... ... (5%). ... ... ТШО ... ... ең ірі ... болып табылады, оның үлесіне елімізде өндірілетін
мұнайдың 20%-дан астамы келеді. 1993 жылдан 2006 ... ... ... 125 млн. ... ... мұнай өндірілген.
Қазір отандық мұнай-газ секторының шапшаң ... ... ... ... ... өсуі және дүниежүзілік рыноктарда көмірсутегіге
деген сұраныстың толассыз арта түсуі жағдайында Қазақстан мұнай ... ... ... ... ... ... Еліміздің Президенті осыдан
үш жыл бұрын бекіткен Каспий ... ... ... ... ... қабылдағаннан кейінгі қазіргі ... ... ... жүзінде “мұнай ойынына” толық құқықты қатысушы болу
ниетінің барынша байсалды әрі негізді екендігіне ... де ... ... Республикадағы мұнай өндіру көлемі тұрақты түрде өсіп ... ... жылы ... ... мұнайдың мөлшері 65 миллион тоннаға
жетті. Бұл 1997 жылғы тап осындай ... 2,5 ... ... Ол ... ... ... ... мөлшері небәрі 25,7 миллион тонна
ғана болатын. Ең таяудағы жылдардың ... ... ... жобалардың
тұтас бір тобын жүзеге асырудың күтіп отырылғаны белгілі. Ол жобалар мұнай
өндіруді елеулі түрде арттыруға алып ... ... ... Бұл ... ең ... 2007 жылы іске қосу ... ... Теңіз кенішіндегі
“екінші буын” зауыты туралы, Қарашығанақ мұнай өңдеу ... ... ... ... ... зор кен ... ... әзірлік туралы
және Каспий аймағындағы басқа да құрылымдар туралы болып отырғаны белгілі.
Сөйтіп 2010 ... ... ... мұнай өндіру көлемі жылына 90 миллион
тоннаға дейін ... ... ... ... ... және
минералдық ресурстар министрлігінің деректері бойынша – 94 ... 187 ... ал 2015 жылы ... ... ... қайраңындағы жаңа кен
орындары іске қосылғандағы жоспар жүзеге асырылған ... бұл ... 150 ... ... жуық ... (143 миллион 927 мың тонна).
Мұнай-газ саласындағы басты бағыт – мемлекеттің халықаралық мұнай және
энергетика рыноктарына ықпалды және жауапты ... ... ... ... ... үшін біз ... ... стратегиялық маңызды буындарына
мемлекеттің ықпалын дәйектілікпен күшейтеміз. Біз қазірдің өзінде Қашаған,
Құмкөл мұнай кен орындарын игеруде қазақстандық ... ... ... ... мен ... ... қоры шамамен 2,7
млрд.тоннаны құрайды. Егер өндіру жылына 17,5 % өссе және 2015 ... ... 35 ... шын ... 400 млн.тоннаға дейін жететін болса,
онда оның барлық көлемі сол 2,7 млрд.тоннаға жететін ... ... ... ... 3,4 ... мен ... ... өзгеруде, бұл ретте осы тақырыптағы жарияланымдарда
қандай қорлар – геологиялық, яғни ... ... ... ... ... ... кенорындарындағы алынатын қор геологиялық қордан 4-5 есе
аз) қорлар ма екендігі туралы сирек айтылатындығы түсініспеушілік тудырады.
Мәселен, әлі барланбаған алынатын қор ... 6 ... ... ... қызметінің күрделі еңбектерінде көрсетілген бағамдар бойынша,
орташа есеппен алғанда 2,8 млрд.тонна кезінде, ... ... пен 7 ... ... өзгеретіндігін есекеретін болсақ, бұл өте
қуанарлық болжам). Онда, мұнай өндіруді 2015 жылға қарай 400 ... ... және оны одан әрі осы ... ... ... ... нұсқа
қолданылған жағдайда, Қазақстанға мұнай 2030 жылға дейін жетер еді.
Әрине бұл Норвегия, Англия, Канада, Қытай және басқа да мұнай ... ... ... ... ... 8 және 15 жыл ... ... уақытынан көп. Бірақ, Сауд Аравиясының (өндірудің
қазіргі деңгейі сақталғанда және ... ... ... 85 ... ... (120 жыл) қорларын ... ... және ... ... аз. ... ... ... айтылған болжамдар
кезінде өндіруді 2015 ... ... ... 10 % ... ... және ... 150 ... деңгейінде ұстап, біркелкі пайдалану ... ... ... еді, бұл жағдайда – мұнай 2067 жылға дейін жетеді.
2.2 Қазақстан Республикасының мұнай ... ... ... ... соның ішінде салыстырмалы артықшылықтар
теориясы сыртқы сауда қатынастарының дамуы нәтижесінде оған қатысушы барлық
елдер табиғи шикізат экспорты ... ... ие ... деп ...... Мұнай және мұнай өнімдері экспортының өндіріс
және сауда мүмкіндіктерінің қисық сызығы
Келесі жағдайды елестетейік: ел екі тауар ғана – ... мен ... ғана ... Оған ... баға ... ... бір тоннасының
құны 5 тонна мұнайдікіндей болып қалыптасты, сол себепті де мұнай мен мұнай
өнімдерін өндірудің өндірістік мүмкіндіктері ... ... ... ... ел 25 млн. т ... және 5 мың. т ... ... өндіру болжанатын
А нүктесінде орналасады (ВС өндірістік ... ... ... ... жай ... деп ... бір тонна мұнай өнімдері 10 т ... Бұл ВД ... ... ... ... ... ... сызығынан оңырақ жатыр дегенді білдіреді, яғни елге тек ... ... ... Егер де ... мен мұнай өнімдерін тұтыну
арақатынасы өзгермесе, және де ел ... ... тең ... ... болса, аталмыш елге 10 мың т мұнай өндіріп, ... 50 млн. т ... ... ... ... болады, яғни А
күктесінен бұрын қол жетпеген Е нүктесіне жылжиды, бұл ... ел ... ... ... ... ... екі есе ... санына қол
жеткізеді.
Алайда түрлі елдерде ресурстардың бағасы әр түрлі ... ... ... ... күші бар ел көп ... салуды қажет ететін тауарлар өндіруде
салыстырмалы түрде басымдылыққа ие болады, ал капиталдың ... құны ... көп ... ... ... ... тауарлар өндіру жағынан басымдылыққа
ие болады. Сонымен қатар елдердің ресурстармен қамтамасыз ... ... ... ... және де түрлі өнім ресурстардың түрлі арақатынасын
талап ететін болғандықтан, өзара ... ... ... алғы ... ... ... екі елді алайық: бірі дамыған, екіншісі дамушы.
Дамушыға шикізат өндіруге ... ... тән ... ... ... және
оның көмірсутек экспорттауда салыстырмалы түрдегі ... бар. ... ... ...... ... және мұнай химиясын өндіру
саласында. Екі елде де салыстырмалы түрде артықшылыққа ие ... баға ара ... ... ішкі бағаларымен сәйкес келмейді.
Қазақстанда минералды-шикізаттық ... ... ... сұранысына
неғұрлым тез бейімделді.
Қазақстан экспортының салалық құрылымы ... ... бойы ... ... көп ... ... ... етіп тұрған тауарлар
тізімінің өзгермеуіне ... ... тұр. Бұл ... ... ... ... және металлургиялық кешендер өнімі жатады. Жалпы
алғанда экспорт құрылымы мазмұны ... ... ... ... және ... ... көлемінің неғұрлым үлкен үлестік салмағы қол жеткізілетін
тауарлық позициялар енеді. Мұны қазақстандық ... ... ... ұстанымының алды болуы ... ... ... ... өсуі ең алдымен әлемдік шикізат рыногындағы
конъюктураның жақсаруына байланысты, сонымен қатар ... ... ... ... ... жатыр.
Қазақстанның халықаралық еңбек бөлісі жүйесіне қатысуын ... ... ... ... бұл ... ... оның ... сай келетін жайға ие емес екендігін көрсетеді.
Соңғы 15 жылдың ішінде Қазақстан біртіндеп бірізді түрде өзінің әлемдік
саудаға ... ... ... Сыртқы сауда тауар айналымының, экспорт
пен импорттың жыл сайынғы көрсеткіштері 2001 жылдан кейін ... ... ... ... ... айналымы – 2002 жылы 16,4 млрд. доллардан 2005
жылы 22,8 ... ... 2006 жылы 34,4 ... ... 2009 жылы ... долларға дейін жетті. Экспорт бойынша бұл көрсеткіш тұрақты түрде
өсті – 2002 жылы 9,3 ... ... 2009 жылы 48,3 ... ... ... ... ... де 2002 жылы 7,1 млрд. доллардан 2009 жылы 33,2
млрд. долларға дейін өзгеріп тұрды.
1-кесте. ... ... өсуі және ... ішкі ... ... АҚШ долл.
|Жыл |Сыртқы сауда ... ... ... ішкі өнім |
| ... | | | ... |2,2 |9,3 |7,1 |18,3 ... |1,0 |8,9 |7,9 |22,1 ... |2,0 |10,0 |8,0 |24,6 ... |3,7 |13,2 |9,6 |30,8 ... |6,8 |20,6 |13,8 |43,2 ... |10,3 |28,3 |18,0 |57,1 ... |14,6 |38,8 |24,1 |81,0 ... |15,1 |48,3 |33,2 |103,8 ... ... ... ... ... ... ... сауда қызметінің айырмалық ерекшеліктеріне 2002 жылдан басталған
сыртқы сауданың оң сальдосын жатқызуымыз керек. Қарастырылған кезең ішінде
бұл көрсеткіш 2,2 ... 15,1 ... АҚШ ... ... яғни 7 есеге
дерлік өсті (1-кесте).
Абсолютті көрсеткіштер бойынша Қазақстанның сыртқы сауда сальдосының оң
сальдосы бірқатар жылдар бойы ішке енгізуден гөрі ... ... ... тұрған Швейцария, Малайзия, Швеция сияқты елдердің компаниясына
сенімді түрде ене алады.
Бұл сыртқы экономикалық ... ... ... ... реттеу жүйесін жетілдірудің, дәстүрлі қазақстандық
тауарлардың сыртқы рынокқа қол жетімділігін ... ... ... ... ... тәуелсіз мемлекет статусына ие бола отыра
халықаралық экономикалық ... ... ... ... ретінде
көрінді. Мұның салдары: елдің сыртқы экономикалық секторының сандық ... ... өсуі ... ... бұл ... әлем ... рөлі мен ... біршама жоғарылатты. 2006 жылдың қорытындысы
бойынша республика өндірілген ЖІӨ көлемі ... 60-шы ... ... ... ... келетін ЖІӨ ауқымы бойынша 121 орынға ие болды.
2007 жылдың қорытындысы бойынша өндірілген ЖІӨ ... ... ... ... ... әлемдік шаруашылықта болып жатқан сыртқы ... ... ... бұл ... ... ... ... көрінуде. Қазақстандық экономиканың
ашылуының ... ... ... сыртқы сауда айналымының өсім қарқыны ЖІӨ
өсімі қарқынынан қалысқан жоқ. Егер де 2002 жылы ... ... ... ... долларды, ал ЖІӨ 18,3 млрд. долларды құраса, 2009 жылы ... ... және 103,5 ... ... ... Бұл кезең аралығында сыртқы сауда
айналымы 5 есе, ал ЖІӨ 5,7 ... ... ... ... ... (ССА), экспорт, импорт және ЖІӨ өсімінің
қарқыны, %*
|Жыл |ССА өсу ... ... ... |ЖІӨ өсу ... | ... ... | ... |102,4 |95,7 |111,3 |120,8 ... |107,1 |112,4 |101,3 |111,3 ... |126,7 |132,0 |120,0 |125,2 ... |150,9 |156,1 |143,8 |140,3 ... |134,6 |137,4 |130,4 |132,2 ... |135,9 |137,1 |133,9 |141,9 ... |129,6 |124,5 |137,8 |128,1 ... ҰБ ... ... автордың есептеуі ... ... өсу ... ЖІӨ өсімі қарқынымен сәйкестігі елдің
халықаралық еңбек бөлісіне (ХЕБ) ... ... ... тенденциясының
көрінісін береді, бұл келесі кестеде көрсетілген (2-кесте).
2-кестеден көретініміздей, жалпы алғанда ... ... өсу ... мен ... ... жиынтығының өндірісіне жуықтайды, бұл отандық
өндіріс факторларының әлемдік экономикаға әрі ... ... ... ... бұл ... ... динамикасында қарастырсақ, өсу
қарқынының жеткіліксіз жүйелі ... ... ал бұл ... мүмкіндіктерін жеткіліксіз пайдаланғандығын көрсетеді.
Алайда бұл көрсеткіш тек қана экспорт ... ... қана ... ... ... ... ЖІӨ ... концентрациялау даму
тенденциясының көрінісін береді. Осы арқылы ХЕБ-нің екі ... да ... ... ... қатысты импорт өсуі қарқынының көрінісін
беретін көрсеткіш ... ... ел ... ... ... жоғары
деңгейінің де сипатын көрсетеді.
ҚР-ның әлемдік ... ... ... ... бұл ... және ... ... сипатын беруші бірқатар көрсеткіштер есептеп
шығарылды. Соның ішінде - халықаралық ... ... ... ... толыға отыра коммерциялық байланыс ... ... ... ... Бұл ... ... ... қатар түрлі елдердің технологиялық ... ... мен ... ... ғана ... ... ... да өндірістік бірліктерді айырбастау түріндегі ... ... ... ... кәсіпорындар жасау жөніндегі
келісімдер) ұсыныстары туралы сөз болып отыр.
Сыртқы экономикалық қызметтегі ... ... ең ... ... ... жолы ... ... істеумен қол жеткізіледі.
Жүргізілген талдау капиталдың экспортталуы көлемі, жиынтық ... жаңа ... ... ... ... және ... бірлескен
кәсіпорындарда басқа түрдегі кәсіпорындармен салыстырғанда жоғары
болатындығын ... ... ... дамуына сыртқы экономикалық байланыстар
сыртқы сауда айналымы ЖІӨ-нің төрттен біріне жеткен кезде ... ете ... ... бұл ... ... ... келеді, бұл
жөнінде 13-ші және 14-ші кесте ... ... көз ... ... жылы ЖІӨ көлемі бойынша экспорт үлесі 78,5%-ды құрады. Алайда бұл өсім
республикада ... ие ... ... ғана ... ... ... ... «голландтық сырқаттың» белгілерімен шартталады.
Отандық рынокқа келіп құйылған инвестициялар экономиканың өсім қарқынын
өсіру ... ... ... ... жүзеге асыра алмағанын біз осыменен
түсіндере аламыз.
Жүргізілген есептеулер ССА өсімі неғұрлым жоғары болған сайын, ЖІӨ ... жан ... ... да ... ... ... ... жеткілікті мөлшерде корреляцияланып отырады, және де зерттеу
барысында жүргізілген есептер басқа да тең ... ... ... ССА-
ның 1%-ға өзгеруі кезінде Қазастандағы ЖІӨ ... ... ... ... ... ... ... 1%-ға өсуі жағдайында ЖІӨ өсуі
1,18%-ды, ал импорт өсуі ... ... ... ... ... ... ... отандық өнімді
экспорттық жеткізу көлемі индексінің динамикасынан біршама ауытқығанын атап
өту керек. ... ... ... ... басқа
секторларымен мүлдем байланыспаған дерлік белгілі бір анклавтарды құрайды.
Бұдан елдің экспортық-импорттық саясатындағы ішкі және ... ... ... пен ... ... ... ... алмаудың
салдарын дәлелдейтін қорытынды шығаруға болады.
Бұл жағдайды бағалауда ел экономикасының ашықтығының ... ... ... ... байланыстарының өсуінің экономиканың өзінің
көрсеткіштеріне жасайтын әсерінің дәрежесін анықтау қызығушылық тудырады.
Осылайша көп жағдайда экономика ... ... мен ... ... (СЭБ) өзара шарттастығы біртектес белгіленеді. Шынында да, бір
жағынан ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері; елдің сыртқы экономикалық байланысы ашық саясатты
жүргізіп ... ... ... өсу ... жоғары деп пайымдауға
мүмкіндік береді. Әлемдік банкі деректері ... 2009 жылы ... ... ... ... ЖІӨ-нің өсу қарқыны орта
есеппен 5,2% болса, экономика ашықтығы төмендеу елдердікі 0,2% ғана ... ... ... бұрынғы КСРО елдерінің ішінде Қазақстанда алда
келе жатыр.
Қазақстан экономикасының ашықтығының ЖІӨ-ге ... ... ... ... ... ... Қазақстан экономикасы ашықтығының көрсеткіштері*
ЖІӨ-ге қатысты %-бен
|Жыл ... ... ... |Импорт ... |74,7 |40,3 |34,4 ... |73,4 |40,8 |32,4 ... |73,9 |42,9 |31,0 ... |79,8 |47,7 |32,0 ... |81,0 |49,5 |31,5 ... |77,6 |47,9 |29,8 ... |78,5 |46,5 |31,9 ... ... ... ҰБ ... ... көріп тұрғанымыздай, қарастырылған кезеңдегі экономика
ашықтығы 2003 ... ... 2009 ... ... ... ... 3,8%-дық өсім
ЖІӨ-дегі экспорт үлесінің 6,2% өсуіне және импорт үлесінің 2,5%-ға қысқаруы
есебінен ... ... ... ... құрылымы көптеген жылдар бойы
іс жүзінде мүлде өзгерген жоқ десе де болады. Сонымен қатар неғұрлым үлкен
валюталық ... ... етіп ... ... ... де ... ... деп айтуға да болады. Валютаның негізгі түсімін қамтамасыз етіп тұрған
тауарлар тізімі он позициядан артық емес; бұларға ең ... ... ... металдар, қара металдар, бидай дақылдары және т. б. ... Ең ... ... – экспорттық отын-шикізат тауарларынан түседі. Мұнай мен
газ конденсаты экспорты 2002 жылы 27,7 млн. ... 2009 жылы 60,8 ... ... ... Минералдық өнімдердің жиынтық экспортында мұнай мен газ
конденсатының үлес салмағы баға коньюктурасына байланысты ... ... ... ... ... аса ірі ... позиция, бұл – қара металдар
(рудалар, прокат, ферроқорытпалар), келесісі – ... ... ... ... қорғасын, алтын) және соңғысы – бидай ... ... ... ... экспортының тауарлық құрылымы, %-бен
|Атауы |жыл |
| |2005 |2006 |2007 |2008 |2009 ... ... |100 |100 |100 |100 |100 ... ... | | | | | ... өнімдер |64,5 |68,3 |73,8 |71,9 |69,7 ... ... ... |58,0 |66,9 |61,7 |58,9 ... газ ... | | | | | ... ... |11,9 |10,9 |8,1 |6,1 |7,8 ... ... |10,0 |9,8 |8,9 |11,6 |10,4 ... ... |1,8 |1,2 |1,6 |1,4 |2,7 ... да ... |11,8 |9,8 |7,6 |9,0 |9,4 ... көзі: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі мен ҰБ |
|мәліметтері ... ... ... ... 1995 жылы ... сол ... экспорттық позицияларға жайлы баға конъюктурасына қоса ... ... ... стратегиялық тауарларға сыртқы сауда жасау
монополиясының күші жойылды, экспорттаушылардың валюталық түсімін міндетті
түрде ... ... ... және ауылшаруашылық өнімдерімен биржалық
сауда ... ... ... ... ... ... ... экспорттық операцияларды есепке алудың жақсаруы байқалды.
Экспорттық тауарлық баж салығын алып тастау арқылы сыртқы ... ... ... ... ... қабылдануы, жеке жобалар мен
сыртқы басқаруға берудің арқасында мұнайгаз және ... ... ... өндірістің өсуі, сонымен қатар ТМД елдерімен
сауда шартының басқа да ... ... ... жуықтауы және ең алдымен
мұнай, ... ... ... ... ... баға конъюктурасының болуы
экспорттың маңызды өсуінің ынтасы болды. 1995 жылмен салыстырғанда 1996
жылы экспорт 22%-ға ... ... ... ТМД ... ... ... елдермен
27%-ға өсті.
Мұнай жеткізу басым жағдайда Еуропа елдеріне тасымалданды: ... ... 2 ... (мұнай экспортының 32%-ы) өсті, Италияға - 2 есеге
(мұнай экспортының 20%-ы), ... - 4,3 ... ... экспортының 11%-ы).
2009 жылы мұнай жеткізудің саны 12,1%-ға өсті. ... ... ... ... 26,3%-ы ... тасымалданды, онан кейін Италияға
(19,9%), әрі ... ... (12,1%), ... (9,4%) және Иран ... ... газ өндіру көлемінің өсуі базалық кезеңге қатысты аталмыш
шикізатты жеткізудің физикалық көлемінің 1,6 есе өсуінің алғы ... ... ... газ ... ... ... (5 есе), Грузияға (4 есе)
және Арменияға (2,5 есе) жеткізудің өсімі ... ... ... ... (оның үлесіне бұл өнімді экспорттаудың 40%-ы тиеді) сандық
көлемі өткен жылдар деңгейінде ... ... ... ... ... баға ... рыноктағы нақты жағдай мен оның даму болашағын зерттеу, оны
терең және ... білу ... ... экономикалық қызметтегі
теңгерімдікке қол жеткізу және ... ... ... көтеру
мақсатындағы көптеген тиімділіктер мен басымдылықты ... ... ... алғы ... бірі болып табылады.
Өндіріс, ғылым және техника саласында болып жатқан әлемдік процестер,
жекелеген ... мен ... ... ... ... саяси және
әлеуметтік реформалар әлемдік тауар ... ... ... ... ... ... Қазіргі заманғы кезеңде әлемдік ... ... ... ... мен оның ... тез ... ... құрылымындағы маңызды ілгерілеушіліктермен, және де халықаралық
сауданың ... ... және ... ... ... Бұл біршама маңызды деңгейде ... ... даму ... ... ... ... ... Бұл
рыноктардағы ситуация күрделене береді және факторлардың ... ... ... ... ... ... ... әлемдік экономика
құрылымының белгілі бір өзгерулері себебінен ... ... ... қазіргі кезде тез қарқынмен өсіп келе жатқан азиялық алып
елдердің салмағы ... ... ... ... ... ... ... түрде өсуде. Әлемдік экономиканың ара салмағы
Батыстан Шығысқа қарай ауып келе жатқаны біраздан бері ... ... ... Азия ... үлес ... (ең алдымен ҚХР) әлемдік
өндірісте арту ... ... ... ... тауарлық-шикізаттық
рыноктардың қазіргі заманғы бейнесінің аса ірі ... ... (ТҰК) ... де ... да қоса ... заманғы әлемдік тауар рыногы әрқайсысының өз спецификасына ие
түрлі рыноктардың жиынтығы ретінде көрінеді. Әлемдік рыноктарды тауарлық-
салалық ... ... ... үш ... ... ... ... мен жабдықтар рыногы, бұған машина жасау, электр
техникасы мен ... ... және де ... құралдары енеді;
б) тауарлық-шикізаттық рынок, бұл топ минералдық шикізат пен отын
(көмір, мұнай, мұнай ... ... газ, қара және ... металдар,
химиялық шикізат және т. б.) рыноктарын біріктіреді;
в) ауыл шаруашылығы ... ... және ... ... бұл ... ... құрылымы біршама күрделі болып келеді. Мұның
себебі – бұл құрылымға мақта, жүн, ағаш, ... ... ... ... мен ... ... ет, балық, көкөніс, жеміс және т. б. енуімен
байланысты болып келеді.
Рыноктардың осы үш ... ... ... функциялық жұмысы өнімнің
өндірісінің, саудасының, сақтауының, тасымалдауының және ... ... ... ... Сондықтан да әлемдік тауарлық-
шикізаттық рыноктардағы жағдай бірінші кезекте әлемдік экономиканың даму
және ... ... даму ... ... Economic Outlook мәліметтері бойынша әлемдік экономиканың өсуі
2009 жылы 4,9%-ға жетті; ал тауар мен қызметтің әлемдік ... - ... ... сауданың неғұрлым белсенді қатысушылары бұрынғысынша
әлемдік тауар және қызмет экспортының 70%-ның ... ... (2006 ж. ... ... ... болып қалуда. 2008 жылы АҚШ-тың ЖІӨ өсімі ... 2%-ды және ... ... ... сауданың динамикалық қарқынмен дамуы дамушы Азия елдерінде
байқалды, олардың әлемдік ... ... 2009 жылы 12%-ды ... ... ... ... ... Қытай маңызды эконономикалық көтерілуді
көрсетуде, 2008 жылы оның ... ... ... ... ... Қытайдың
экономикалық өсуі сол аймақтағы елдердің де белсенділігінің артуына жағдай
жасауда.
ТМД ... ... ... ... ... ... бар-жоғы
2,7%-ды құрайды, соның ішінде Ресейдікі - 1,8%.
Сыртқы сауда көрсеткіші төлем теңгерімінде аса ... ... ие ... сол ... де сауда теңгерімінің жайы төлем теңгерімінің
жайына жалпы ... әсер ... ... ... ... теңгерімі тапшылығының экономикалық
мәнін ... бір елге ... сол ... ... ... оның ... байланысының сипатына және ... ... ... болады. Экономикалық даму деңгейі бойынша
көшбасшы елдерден артта қалған елдер үшін белсенді (акивті) сауда теңгерімі
төлем ... ... да ... ... халықаралық міндеттемелерін
төлеу үшін валюталық қаржы көзі ретінде аса ... Яғни ... ... оң ... сипатталатын болған жағдайда, бұл сол елдің импорт
бойынша төлемдері ... ... ... ... ... ... осы ... валюта елде қалады, түп нәтижесінде аталмыш ... ... ... ... шетел валютасы түріндегі қосымша
қаражатқа ие болады.
Шетел компанияларының қатысуымен мұнай мен газды ... және ... ... ... ... ... ... (ШТИ)
құйылуын қамтамасыз етеді. 2006 жылы ШТИ-дің ... 10,4 ... ... ал ... ... ... бойынша қарыздың негізгі
сомасын төлеу 6,6 млрд. долл. құрады. Нәтижесінде ... ... ... қорлары 2006 жылдың аяғында 32,5 млрд. долл., ШТИ-дің
жалпы ... ... 1993 жылы 51 ... ... ... (2-сурет).
2-сурет. Шетелдік тікелей инвестицияның жинақталуы және құйылуы.
Шетелдік тікелей инвестициялардың құйылымы 2006 жылы 10,4 млрд. ... 2005 ... ... 58% (3,8 ... ... жоғарлады.
Қарыздардың алыну мақсаты жобаларды әрі қарай қаржыландыру және шетелдік
және қазақстандық құрылтайшылар алдында міндеттемелерді өтеу үшін ... ... ... ... алу ... ... арнайы құрылған кәсіпорындармен «СНПС - Актобемунайгаз»
(100 млн. долл. 2004 жылы) және «Казахстанско-китайский ... ... млн. ... 2004 ... ... асырылды.
Теңіз жер қойнаулары өндірісін кеңейту бойынша жобаларды жүзеге асыру,
Каспий теңізіндегі Қазақстан секторын әрі қарай ... ... ... жаңа бағыттарды жасау, әлемдік ... ... ... мен ... ... ... шетел
инвесторларының көбі мұнай өңдеу және тасымалдау бойынша қаржы көздерін
енгізуі көп әсер ... ... көп ... ... Теңіз және Қарашығанақ
сияқты жер ... ... ... жобаларды қаржыландыруға бағытталады.
Теңгіз жобасын 5,6 есеге, Қашағандікі – 72,2% өсті.
5-кесте. Экономикалық қызмет ... ... ... жалпы
көлем түсімі*
| |2007 |2008 ... ... ... |АҚШ млн. |% |АҚШ млн. |% |
| ... | ... | ... |6618,6 |100,0 |10437,1 |100,0 ... ... мен ... ... |1682,4 |25,4 |2002,6 |19,2 ... | | | | ... рудасын өндіру |68,4 |1,0 |158,4 |1,5 |
| ... ... ... |55,3 |0,8 |149,1 |1,4 ... ... |92,6 |1,4 |266,1 |2,5 ... газ және суды |119,5 |1,8 |26,6 |0,3 ... және тарату | | | | ... |118,1 |1,8 |404,1 |3,9 ... және ... |98,1 |1,5 |303,4 |2,9 ... ... тасымалдау |11,7 |0,2 |19,4 |0,2 ... |16,0 |0,2 |81,1 |0,8 ... ... |107,9 |1,6 |307,5 |3,5 ... барлау және зерттеулер|3522,3 |53,2 |5492,5 |52,6 |
|жүргізу бойынша қызмет | | | | ... ... ... |726,3 |11,0 |1163,3 |11,1 ... мәліметтері.
Тікелей инвестициялардың өсуі негізінен Солтүстік Қашаған жер қойнауын
өңдеу бойынша жобаға қаржыны жақсы бөліп, осы ... ... ... ... ... ... ... 2008 жылы мұнай-газ саласы
бойынша ... ... ... ішінде құбырлар арқылы тасымалдау
инвестициялары қосылып, 7,5 млрд. долл. құрап, ШТИ—ның жалпы ... ... Бұл ... ... ... мына нәтижелер бойынша
көрсетеді (0,7 млрд. долл.), яғни ҰК АҚ «КазМұнайГаз» шетел инвесторларынан
БӨ (Біріккен ... ... ... ... ... болып
отыр. Мұнай-газ саласынан басқа инвестициялардың көлемі уран және ... ... ... ... ... ... қатар құрылыс,
қаржылық қызмет, көлік және байланыс салаларында да өсті ... ... ... ... әрі қарай игеру бойынша жобаларды
тарату, Теңіз, Королевский және ... ... ... ... ... ... бағыттарды жасау, Аташ жер
қойнауындағы Каспий мұнайын барлау, Түп-Қараған учаскесін барлау және ... ... ... ... ... құрылысын жасау шетелдік
тікелей инвестицияларын қарыз капиталы ретінде құйылуына ықпал етеді.
2008 жылы қоржындық инвестициялардың балансы кері ... 4322,2 ... 3952,7 млн. ... 2007 жылы ... 417,2 млн. ... 2006 ж.
және 1891 млн. долл. 2005ж. Қазақстандағы резиденттердің активтері шетелдік
құнды қағаздар бойынша 2008 ж. – 9045,2 млн. ... , 2007 ж. – ... ... 2006 ж. – 1092,1 млн. ... және 2005 ж. – 2073,1 млн. ... Сол кезде шетелдік ... ... ... ... 2005 ж. 182,1 млн. ... 2008 ж. 4723 млн. долл.
дейін өсті.
Қоржындық инвестициядағы резиденттердің шетелдік ... ... ... ... ... ... шетелдің қоржындық
активтеріне инвестиция құю арқылы қамтамасыз етілді. ... ... ... ... ... ... ... жалпы өсуі 2008 ж. резидент
емес бойынша құнды ... 5847,6 млн. ... ... соның ішінде 1781,4
млрд. долл. акционерлік қатысуын қамтамасыз ... ... және 4066,2 млн. ... ... ... ... ... сектордағы қоржындық активтер ең алдымен резиденттік емес
облигациялармен бірге салынады, соның ... олар 1883 млн. ... ... ... ... ... 2008 жылы сатылып алынды. Басқа
секторлармен жүргізілген операциялар көбінесе ... ... ... ... олар акциялар мен облигациялар сатумен
жүзеге асырылды (46 млн. долл. 2008 ... ... ... ... млн. ... ... ... еместердің құнды қағаздарының арасында
резиденттердің инвестициялық портфельдері АҚШ мен ... ... ... ... елдердің мемлекеттік құнды қағаздары көп ... ... ... ... ұйымдар мен қазақстандық компаниялары және
банктердің облигациялары ... ... ... зейнетақы қорларының активтер портфелінде
теңгемен ... ... ... ... ... Merrill ... Morgan Chase Bank ... шығарылғанын ұсынады. Соңғы жылдардың
ерекшелігі – ТМД резиденттерінің құнды қағаздармен ... емес ... ... өсуі, Ресей мұнай компанияларымен ұсынылған акциялар
мен инвестициялық қорлардың пайлары болды, олар осы мерзім ... 63 ... ... ... секторлары бойынша шетелдік құнды қағаздармен
операция жүргізу*
АҚШ млн. долл.
| |2005 |2006 |2007 |2008 |
|1 |2 |3 |4 |5 ... |-2073,1 ... ... басқару секторы |0,0 |0,0 |0,0 |0,0 ... ... ... |-1716,0 ... ... ... |-256,3 |-391,7 |-418,3 ... ... қағаздар | | | | ... ... ... |-1459,7 |-797,3 |-2552,6 ... |-414,7 |-49,0 |-1762,5 ... ... |0,0 |0,0 |0,0 |0,0 ... құнды қағаздар | | | | ... ... ... |-414,7 |-49,0 |-1762,5 ... да ... |57,7 |145,9 |-423,7 ... ... құнды |-55,6 |28,9 |-5,6 |-46,0 |
|қағаздар | | | | ... ... ... |113,2 |117,0 |-418.2 ... |182,1 |6750 |1204,4 |4723,0 ... ... секторы |54,2 |21,2 |-59,8 |33,5 ... ... ... |54,2 |21,2 |-59,8 |33,5 |
| ... ... ... |0,0 |0,0 |99,4 |740,3 ... |107,0 |675,5 |1194,2 |2987,9 ... ... |46,8 |50,9 |167,6 |1762,2 ... ... ... | | | | ... құнды қағаздар |60,2 |624,5 |1026,6 |1225,7 ... да ... |20,9 |-21,7 |-29,4 |961,3 ... ... |17,0 |-63,7 |-17.9 |1034,8 ... ... қағаздар | | | | ... ... ... |3,9 |41,9 |-11.5 |-73,5 ... ... балансы |-1891,0 |-411,2 |-3952,7 ... ... ... бойынша резиденттердің міндеттемелерінің өсуі
негізінен банктік секторға ... ... ... ... ... ... ... қағаздар бойынша міндеттемелер 2005 ж. 60,2 ... ... 2008 ж. 1225,7 млн. ... ... ... (6 кесте).
Сондықтан, сыртқы қаржыландыруды банктік сектормен тарту, Қазақстандық
банктердегі активтердің өсуінің негізгі көзі ... ... ... және ... ... қаражаттары.
Алтын-валюталық резервтерінің жинақталған көлемі ... ... ... ... етті. Халықаралық резервтер қаражаттарынан
Қазақстан Республикасы Үкіметінің сыртқы қарыздары бойынша төлемдер жүзеге
асырылды, олар сонымен ... АҚ «ҰК ... ... ... ... акция үлестерін сатып алу бойынша мәмілелерде және ... ... ... ... ... және ... экспорттайтын басқа да
шикізаттық тауарларға әлемдік ... ... ... және жыл ... ... ... қорлануы жайының өзгерулері ақша-кредит
жүйесінің тиімді жұмыс істеуінің айқындаушы факторлары болды.
Мұнай экспорттаушылар үшін ... ... ... ... ... ... өндіру саласындағы кәсіпорындарға ... ... ... және ... деңгейде түсім әкелуін қамтамасыз етіп
тұрған болса, ... ... ... барлау мен бұрғылау жұмыстарымен
байланысты шығындарды көбейтіп, ... ... ... ... ... ... ... импортқа
шығаруды ұлғайту арқылы тұрғындардың ішкі инвестицияларының жоғарылауына,
шынайы экономикалық өсудің жоғары деңгейге жетуіне және ... ... ... ... ... ... ... экономикалық өсім мен
тұрғындардың кірістерінің өсуі нәтижесінде тауарлық ... ... өсуі ... ... ішкі инвестициялық және
тұтынушылық сұраныс көлемі өсті. Шетелдік капитал мен еңбек ... ... ... ... ... ... ... сыйақының өсуі
және Қазақстанда жұмыс істеуші бейрезиденттерге төлемдердің өсуі жүрді.
Ағымдық операциялардан түсетін ... ... бабы – ... ... түсімдердің өсуі, бұл ағымдағы шығындарың өсуін шамалы
ғана бөлігінің орнын толтыруға ғана ... де, жыл ... ... ... шоты ... ... ... өсуі жүрді. 2009
жылғы ағымдық есеп-шот ... ... ... ... ... ... қатысты 6,9%-ды құрады, бұл 2008 ... ... ... 1,9 млрд. долларды немесе ЖІӨ-ге қатысты 2,4% құрады.
Шетелдіктердің қатысуымен қалыптасқан кәсіпорынның ағымдық шығындарының
өсуі шетелдік тікелей инвестициялардың (ШТИ) түсімі мен ... ... ... ... ... ... ШТИ нетто-
түсімінің сомасы 2008 жылмен салыстырғанда (6,2 млрд. долл.) 2009 жылы ... ... ... ... жаппай тарту экономиканы кредиттеудің біршама
өсімін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді.
Мұнай ... ... және ... да ... ... (Қытай, Жапония, Оңт. Корея және т. б.) ... ... ... ... ... инвестиция өсімі ретінде осы ақшаны
тарихи еліне ... ... ... ... ... 592,2 млрд. долларға, мұнай өндіретін елдердікі - 510,8 ... ... ... ... ... елдер ұйымыныкі (МЭЕҰ) – 153,9
млрд. долларға, Ресейдікі - 60,2 ... ... - 45,3 ... - 502 ... долларға жетті.
Шикізаттық өнімдер экспортында мұнай мен газ конденсатының үлесіне ... Шикі ... ... ... бағаның өсуі негізінен экспорттан түсетін
түсімдердің маңызды өсуіне әсер етті (7-кесте).
7-кесте. Экспорттан түсетін ағымдағы түсімдер*
|Жыл ... ... млн. АҚШ ... ... |
| ... ... өсу |
| | ... % ... |10 341 |- ... |10 188 |98,5 ... |11 567 |113,5 ... |14 945 |129,2 ... |20 603,1 |137,9 ... |28 300,6 |137,4 ... |38 762,1 |137,0 ... |48 349,1 |124,7 ... ... ... ҰБ мәліметтері ... ... ... 2002 ... ... 2009 ... түсетін түсім 4,8 есеге дерлік өсті. Осы кезеңде мұнайға деген
әлемдік баға өткен жылдармен салыстырғандағы 2001 ж. – ... 2002 ж. ... 2006 ж. – ... 2007 ж. – ... 2008 ж. – ... ... ж. – ... өсті.
2001 жылы мұнайға деген әлемдік баға өсуі 38,2%-ды құраса, ал орта
есепті келісім-шарт бағасы ... ... ... ... ... 2002 жылы да тап ... ... Мұнайға деген әлемдік баға 58%-ға
өсті, ал мәміленің орта ... ... 31%-ға ғана ... ... ... бағасының мұнай мен басқа да тауарларға деген ... ... ... ... ... ... тауарлар экспортынан
түсімнің сәйкес өсуіне алып келген жоқ. ... да ... ... көлемі бірқатар жылдар бойы ағымдағы шот бойынша төлем
теңгерімінің оң сальдосын ... ете ... ... сыртқы сауда ұйымына (ССҰ) кіруі үшін ағымдағы шот бойынша сальдо
оң болуы, ЖІӨ 2-3%-дан кем ... ... ... ... ... ... ... экономикалық қызметінің әрі қарайғы дамуы мен экономикалық қызметіне
төнетін қауып-қатердің салдарын жұмсартуға септесетін қауіпсіз жол ... ... атап өту ... 2001 және 2002 ... ... ... үлесі оффшорлық аумақтарда тіркелген кәсіпорындармен жасалды.
Негізгі стратегиялық ... ... ... ... ... ... ал қазақстандық экспортерлердің бағасы олардікінен әлдеқайда
айырмасы біршама болды.
Мысалы, 2002 жылы ... ... ... баға ... 28 долларға
жетсе, қазақстандық мұнайдың бағасы 19,9 доллар болды, ауытқушылық ... ... ... ... құрады. 2002 жылы мырыштың әлемдік
бағасы тоннасына 1128 долларды, ал ортасалмақты құны 852 долларды ... – 24%-ға ... ... ... ... қазақстандық кәсіпорындар мен
шетелдік әріптесер арасындағы аралық буын ... ... Бұл ... ... ... ... ... манипуляцияларды
жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Ал 2008 жылы қабылданған «Трансферттік ... ... заң ... ... рыноктік бағадан ауытқуына жол
бермейді. Бұл заңның қабылдануы экспорттық ... ... ... ... алып ... 2008 жылы ... ... әлемдік баға барреліне 64,9 долларға
жетсе, мұнайға деген орта өлшемді келісім-шарттық баға 61,6 ... ... 5%-ға ... Тап сондай баға жақындығы басқа да ... ... ... ... ... ... ... 3275
долларды құраса, орта өлшемді баға 3255 долларды құрап, ... 0,6% ... жылы ... мен газ ... ... ... ... экспортында 84,5%-ды құрады. Әлемдік баға динамикасына сәйкес
қазақстандық ... ... ... ... тауарларына келісім-
шарттық бағалар да өсті. ... ... орта ... баға 7%-ға
өсіп, бір тоннасы 463 ... ... 2008 ... ... ... ... құны 433 ... құраған еді. Түсті және қара ... ... ... ... өсу ... ... баға өсу
қарқынынан озып кетіп отырды. Түсті металдар тобының негізгі ... ... ... те, ... та бағалардың неғұрлым
жоғарғы өсімі өңделмеген қорғасын ... – 2 және ... 2,2 есе ... ... ... ... ... баға әлемдік бағаның 5,9%
пайызға өсуі жағдайында 10,8%-ға өсті, ал мырыш ... ... ... ... ... бағаның 1%-ға төмендеуі жағдайында 29,1%-ға өсті.
Қара металдар тобы бойынша қара ... мен ... ... ... ғана өсуі (0,2%) ... аталмыш өнімге орташа
келісімшарттық баға ... және 42,5% ... 2009 жылы ... ... мен ... ... ... тауарлар бағаларының бір-
біріне жуықтау тенденциясы әрі қарай жалғасты және әлемдік бағалардың 10,9%-
ға өсуі жағдайында қазақстандық экспорттың ... ... ... өсті ... жылы ... ... ... өсуіне экспортталатын
тауарлардың бағасының өсуі мен жеткізу мөлшерінің өсуі бірдей дерлік әсер
етті. Базалық ... ... ... ... 25%-ға көбеюі келісім-шарттық
бағаның 12%-ға және физикалық көлемдердің 11%-ға өсуі ... ... ... ... ... және орташа келісім-шарттық
бағаларының өзгеруі (алдыңғы жылмен салыстырғанда пайызбен алғанда)*
| ... ... ... жолы жоқ ... үшін ... ... ... стратегиялық маңызды басымдылық болып табылады. Қазақстан мұнайгаз-
көлік инфрақұрылымын жетілдіруге байланысты ... ... ... әлемнің көптеген мемлекеттерімен байланысын кеңейте түсті (ең
алдымен Ресей Федерациясы, Қытай Халық ... АҚШ және т. ... ... ... ... ... өндіруді қарқынды
түрде өсіруде. Қазақстан Үкіметі 2010 жылға қарай басымдылықты ... ... және ... ... 2,0 млн. ... ... (жылына
100 млн. тонна) өндіру деңгейін ұлғайтуды көздеп отыр (40-сурет).
40-сурет – Қазақстанның 2010 жылға дейінгі мұнай өндіру
динамикасы мен ... ... газ ... ... 95,8 млн. куб. метр ... 35 ... метр) жеткізуді жоспарлап отыр.
Мұнай-газ өңдеудің жедел ... ... газ ... жаңа ... іске ... ... ... Бұған жобаланып жатқан және
қарастырылып отырған келесі көліктік бағыттар енеді: Каспий ... ... ... ... ... ... Джейхан порты арқылы Түркияға, Батыс
Қазақстаннан Тарим бассейні арқылы ... ... ... шығанағы арқылы
Иранның ашық теңіз терминалына шығатын Транскаспийлік бағдары; ... ... ... ... ... шығатын Орта Азия мұнай ... ... ... ... ... жағалауын бойлай
жүргізілетін газ құбыры және т.б.
3. Қазақстан Республикасының мұнай-газ сферасындағы мұнай нарығының
қызметін жетілдіру
3.1 Қазақстан ... ... ... проблемасы және шешу жолдары
Шетелдік ірі фирмалар, компаниялар сутегі шикізатын терең өңдеу арқылы
жоғарғы пайда алуға болатыны туралы ... ... ... ... ... ... жанармайдың көптеген түрлерін шығаруға ұмтылмай, тек белгілі
фракциясын (ароматтық, парафиндік) бөліп шығарса жеткілікті-ақ. ... ... ... ... ... кез келгенде өндірісте қолдануға ... жаңа ... ... ... ... ... көп көлемде талап етуіне қарамастан,
әлемдік мұнай нарығында мұндай өнім түрлеріне сұранысы жоғары болғандықтан,
шығындардың өтелу мерзімі ... ... ұзақ емес (4-6 жыл). ... орын алуы ... ... ... мұнай өндіруші компаниялары
мұнай өңдеу мен мұнай-химия қуаттарына ... Бұл ... ... ... сақталып келе жатыр.
Мұнай-химия шикізатының негізгі қайнар көзі мұнай өңдеу саласының
маңызын ... ... АҚШ, ... ... мен ... мұнай
фирмалары 80-90 жылдары бұл саланы дамыту үшін ... ... ... ... химиялық өнімдер сататын компаниялар саны 60-
шы жылдармен салыстырғанда 3-4 есе артқан болатын.
Істеп жатқан қуатты мұнай ... ... ... ... ... ... ... айқын мысалы – Хьюстондағы «Атлантик Ричфилд» МӨЗ-ы.
Техникалық жаңғырту, құрал-жабдықтарды жетілдіру мен қосымша құрылыс ... ... 17 млн. ... ... бар ... ... ... түрлерімен
бірге, мұнай-химия өнімдерінің жаңа түрлерін шығаратын ірі зауытқа айналды.
Шамамен әлемнің барлық ірі мұнай ... ... ... ... ... бар. Олар өздеріне тиесілі мұнай өңдеу зауыттарынан
шыққан ... ... ... ... ... ... мен ... бар компанияны «мұнай-химиялық қанат» деп атайды.
Негізгі мұнай-химия өнімдерін шығаратын мұнай компаниялардың ... ... ал һош ... ... өндірісі одан да көп. 2004-2005
жылдар аралығындағы мұнай-химия құрылғыларын салу ... ... ... ... жаңа ... ... ... компаниялардың үлесі
істеп жатқан компаниялардан әлде қайда жоғары.
Қазақстанның мұнай өңдеу саласындағы ... ...... ... ... ... зауыты өзінің айбынды тарихымен, дәстүрлерімен  және
еңбектегі жетістіктерімен мұнай айдау саласындағы алғашқы ... ... ... ... 1943 жылы ... ... ауыр жағдайларында
басталып, 1945 жылдың қыркүйек айында ол ... ... ... ... ... америкалық «Баджер және оның ұлдары»
фирмасы әзірлеген, ол ... ... ... ... ... ... ... өңдеу зауытының бастапқы қуаттылығы жылына 800 мың тоннаны
құрады және ол Эмба кенорнының ... ... ... Бакулық
дистиллятқа негізделген болатын. Әу ... ... ... ... бойынша
дамып отырды, ол авиациялық және автокөліктік бензиндерді, әртүрлі моторлық
және қазандық отындарды шығарды. 
Батыс-Қазақстан аймағының дамуына, 1965 жылдан ... ... ... байланысты зауыт қайта құру арқылы бағасы ... ... ... өзі ... ... ... ... мәселесін қарастыра
бастады.
Бүгінде Атырау МӨЗ елдің ежелгі мұнай өндіру ... ... ... сай ірі ... ... табылады.
2006 жылдың маңызды оқиғасына  Атырау мұнай өңдеу зауытын қайта құру 
ісінің аяқталуы ... ол ... ... рет ... өндірісті
тоқтатусыз жүргізілген болатын.
Мұнай өңдеу жөніндегі барлық технологиялық ... ... ... ... ... өткізілді, бұл зауыттың қуаттылығын жылына
5 миллион ... ... ... ... ... Зауытта ЭЛОУ-АТ-2, ЭЛОУ-
АВТ-3 мұнайды бастапқы айдау қондырғылары, ... ... ... азотты жасауға, баяу кокстау, мұнай ... ... ... ... ... технологиялық қондырғылардың құрылысы табысты қарқынмен жүруде:  
дизельдік ... ... ... мен ... қондырғылары,
бензиндік қондырғы, күкірт шығаруға арналған қондырғы.
Қайта құрудан өткеннен кейін, ... ... ... бойы ... ... ... қазақстандық мұнай өңдеу «патшасы» мұнай өңдеу тереңдігінің,
өнім сапасын арттырудың, қоршаған ортаны қорғау мен ресурс үнемдеудің ... ... ... жатқан өнімдердің асспортименті жылдан жылға көбейіп келеді.
Қазіргі кезде зауыт 16 түрлі ... ... ... ... өңдеу зауытына жаңашылдық, өндірістік қуаттылықтарды ... ... мен ... өнім ... ... ... және отандық
фирмалармен ынтымақтасу тән болып келеді.
Мұнай өңдеу мен мұнай-химия салаларының бір кешенге шоғырлануы келесі
артықшылықтарды қамтамасыз етеді:
- ... ... ... ... ... инвестиция көлемін
үнемдеуге болады;
- «масштаб эффектісі» орын алады;
- МӨЗ-нің және мұнай-химия өнімдерін үлесін арттыруға мүмкіндік береді;
- ... ... ... ... ... ... ... іскерлік циклдарын реттейді және тұрақтандырады.
Мұнай-химия кешенінде мұнайды ... мен ... ... ... ... ... ... этан-этилдік, пропан-пропилендік
фракциялар, һош иісті сутегін алуға болады. Егер ... ... ... ... ... ... ... жанармай ретінде
қолданса, онда түсетін жалпы табысы бірінші жолмен ... ... ... ... ... ... ... он жылдың ішінде АҚШ-тың МӨЗ-мен
мұнай-химия зауыттарында ... ... ... ... ... 6 есе ... ... жанармай шығаруға мамандалған МӨЗ-на ... таза ... 10%, һош ... ... алуға мүмкіндік беретін
құралдары бар МӨЗ-тың табыстылық деңгейі 15%, ал этилдік ... ... таза ... 30% ... өңдеу мен мұнай-химияның интеграциялануы жоғары табысты ғана
қамтамасыз етпейді, сонымен бірге өңделген ... ... ... және ... өнімдер ассортиментін кеңейтуге мүмкіндік
береді. «Мұнай қанаттар» құрамындағы мұнай-химиялық ... құны ... ... ... ... ... ... шығарылған өнімнің бәсекелік қабілетін нығайтады.
Мұнай өндіру, мұнай өңдеу мен ... ... ... мысалы, Грэйнджмуттағы «Бритиш Петролеум» компаниясының кешені бола
алады. ... ... ... ... ... кен ... мұнай
өндіреді, өндірілген мұнайдың 80%-ы компаниямен ... ... ... ... ... ... ... үшін жөнелтіледі және мұнайдың
20% жылдық қуаты 10 млн. ... ... ... ... Ойл» ... ... ... өнім) «BP Chemicals» мұнай-химия кешені екі
этилдік құрылғыларына жіберіледі. Этилдік құрылғылардың жалпы ... ... мың ... ... және 450 мың ... ... ... Сонымен бірге
кешеннің құрамында сұйық пиролиз өнімдерінен бензол шығаратын және жартылай
фабрикаттарды өңдеу арқылы бутадиен мен полибутен ... ... ... ... тығыздығы жоғары полиэтилен мен синтетикалық этил
спиртін ... ... бар, ... ... ... алынады. Грэйнджмуттағы этилендік құрылғылары ... Ltd.» және «Shell ... Ltd.» ... компаниялар филилдарының
біріккен кәсіпорындарының өнім желісі арқылы байланыстырылған.
Соңғы ... ... ... ... даму ... өсу ... 1,3 есе артық, ал ... ... ... ... ... ... метанол) өндірісі ЖІӨ-нен 1,8
есе тез өсуде.
1970 жылдары энергетикалық дағдарыстан кейін әлемнің алдынғы ... ... ... ... мен ... ... қайта қарауға тура келеді. Энергияны көп талап ететін өндірістік
үрдістерді оптимизациялау есебінен 30-40%-ке түсіреді.
Отандық мұнай өнімдерді ... ... ... ... ... ... уақытта мұнай өндіретін, ... ... және ... сататын компаниялардың мүдделерімен әрекет ету ықпалы әртүрлі
болуы. Сонымен отандық мұнай ... ... ... ... мұнай
кешенінің тиімділігін арттыру үшін «мұнай кен орнынан жанармай колонкасына»
дейін бүкіл үрдісті өндірушілер бірлесе ... жөн. Бұл ... ... тік интеграция арқылы қол жеткізуге болады.
Қазақстанда тік ... ... ... құрылуы келесі
себептерден мұнай өнімдер сапасын басқару механизмі ... ... өз ... ... ... ... өндіруші мен мұнай өңдеуші кәсіпорындардың
экономикалық ... ... ... ... ... ... және «скважина – МӨЗ» технологиялық ... ... ... ... ... сапасын реттеуге
мүмкіндік береді. ... ... пен ... ... мемлекеттік органдардың жеткіліксіз бақылау жағдайында
құрамында ТБМК-сы тұтынушыларға өнімді делдалдарсыз жеткізіп, сапасыз
жанармай мәселесін шешуге өз ... ... ... ... қайнар көзін бақылауға мүмкіндік береді. ТБМК-сы
шикізатпен қамтамасыз етуде және мұнай өнімдерін жеткізуде әлде-қайда
сенімдірек болады. Мұнай ... ... ... ... ... ... ... сапалық ауытқуларын реттей алады;
- үшіншіден, ТБМК-ры инвестициялық бағдаламаларды жүзеге ... ... ... ... ... экономика, қаржылық
тапшылық және төлем дағдарысы кезінде ... ... ... ... ... ... аұша құю арқылы кәсіпорын
өзінің өндірістік-қаржылық жағдайын нығайта ... ... ... көлемін арттыру есебінен табыс көбейеді. Банкпен өзара тиімді
қатынас орнатылғаннан кейін ... ... жол ... ... жағынан тартымды болады. Жоғарыдағы айтылғанның барлығы
өндірісті жаңғыртады және жетілдіреді, ал бұл ... ... ішкі және ... ... оның ... қабілетін
нығайтады.
Ресейлік ТБМК-рын құрудың негізгі үш кезеңін атап кетсе болады:
1. Басты өндірісті және оның бөлімшелерін тұрақтандыру, олардың ... ... ... компания қызметін ... ... ... ... тік біріккен жүйені қалыптастыруға ... ... ... бөлімшілеріндегі құрылымдық өзгерістерге ең
жоғарғы түрде сәйкес келуі.
3. Ресейде экономикалық өсуімен ... ... ... ... ... ... ТБМК-дың қалыпты дамуы мен өсу
ықтималдығы.
Ресейлік ТБМК-дың қалыптасуының ... ... ... ... болды. Компанияның шаруашылық және ... ... ... ... және жеке мүдделердің арасында қайшылық болмау
мәселесі маңызы арта беруде. ... ... өте келе ... ... рөльге ие
болады.
Даму мақсаттарын қалыптастыру тәртібінде келесідей басқару деңгейлерін
атап көрсетуге ... ... ... мен ... ... ... ... және т.б. басқару); Ұжымдық (сол компанияны басқару);
Өзіндік басқару құқығы бар ... ... ... ... Осы ... ... бөлек ірі өндіріс деңгейі
(өндірісті басқару). Ірі өндірістерден төмен буындарда стратегиялық ... мен ... ... ... ... ... ... мақсаттар ұсыныстары
талқыланады. Кейін ... ... ... ақпарат алмасу, жүзеге асыру
мерзімі бойынша талқылаулар өтеді. Айта кететін жәйт, басқарудың ... ... ... ... ... деңгейдегі бар ресурстар
көлемімен жергілікті стратегиялық мақсаттар жайлы ... ... ... ... бөліп мақсатарды бағыттау арқылы ТБМК-ның нақты
мақсаттармен стратегиялық даму ... ... ... ... асырылуы үшін «төменге» беріледі немесе өзара келісім іздестіру үрдісі
басталады.
Жоғарыдағы қызметі компанияның ... ... мен ... ... ... реттейді. Ол қажетті ақпараттар ағымын қалыптастырып,
оны бағыттайды, әр деңгейде мақсатты таңдау туралы шешім ... ... ... және ... ... ... «Лукойл» және «ЮКОС» сияқты
ірі ресейлік компаниялары жұмыс істейді.
Қазақстан Республикасындағы ТБМК-ның айқын мысалы – «ПетроКазахстан»
ШМӨЗ.
2007 жылдың 6 ... ЖШС ... Ойл ... және АҚ ... өндірілген 50% үлес жұмыстарын беру аяқталды . Шымкенттік
НПЗбен ... ... CNPC ... Desing Institute»)
жобасымен жүргізілген жаңа НПЗ «ПКОП» жобасы техника-экономикалық негіздегі
есептеу нәтижесі ... ... және ... Ашық ... ... 61% -дан 89% дейін шықты
- Моторлы жанармайдың сапасы Евро-з сатысына дейін жоғарлады
- Жобаға 450 млн. ... АҚШ ... ... ... ... ... 2007 -2010 ж.ж.
Реконструкция негізгі бағытта:
- Дизель депарафинизацияларын жаңашалап орнықтыру
- RFCC / МТБЭ / АГФУ ... ... ... / ... / ... жаңа ... ... реконструкторы бойынша жоба іске асқан соң, Құмкөлден 80% күкірті
аз мұнай және Батыс ... 20% ... ... ... жоспарлануда.
Дәл қазіргі кезде өнімдер (матор майлары, жанармайлар) өндіруде ... ... сай, ... ... және ... ... ... талаптарына сәйкес өндірілетін болады.
Бұл зауыт КСРО кезінде ... мен Орта ... ... ... ... ... қосылған және ол басында үлкен ... бір ... ... ... ШМӨЗ пен ... кен ... ... арқасында «ПетроКазахстан» қосымша шығындарсыз
өндірістік сызбаны құруға жағдай жасады. ... ... ... ... өңдеу үрдістерін біріктіріп, инвестор дайын өнім ... ... ... ... ... ... өткеннен кейін инвестиция
көлемі 21 млн. долларға жетті. Әр ... ... ... ... ... ... енді зауыт октаны жоғары АИ-96 жанармай
мен ұшақ ... ... ... аймақтарын жанармаймен тұрақты түрде қамтамасыз ету
мәселесі осы ... ... әлі ... ... өнімдерінің бағасы
ауытқып отырады. Ауыл аймақтарды жылумен қамтамасыз ету үшін мазут қажет,
ал оның 1 тоннасының құны 55 пен 130 ... ... ... ... кен ... мен ... өнімдерін тұтынатын жақын аймақтарды шағын
зауыттар мен ... ... ... салу ... мен өзге де ... аз қуатты мұнай өңдеу өндірісі
ұйымдастырудың арқасында елдегі МӨЗ-на ... ... ... белгілі
сегментін алуда. Аз қуатты құрылғылар мен шағын зауыттарды мұнай өңдеу
орындарында, аз ... және алыс ... ... ... ... өнімдерін көп көлемде тұтынатын аймақтарда орналастыру қажет. Мұндай
өндірістік құрғыларды «Монтаж инжиниринг» ... ... ... технология арқылы мұнайды толық өңдеуге мүмкіндік береді және
келесі өнімдер түрін қамтамасыз етеді:
- ... саны ... ... емес ... ... жаздық және қыстық дизель жанармайы;
- мазут.
Шағын зауыттарды іске қосып ... ... ... пайда келесі
экономикалық көрсеткіштер арқылы 9 кестеде көрсетілген.
Құрылғылардың мұнай кен орындарына жақын орналасуы, мұнайды ... ... ... ... ... ... арзан мұнай
өнімдерімен қамтамасыз етіледі, нарықтық бағаның ауытқуынан ... жаңа ... ... мен ... ... ... ... көзі пайда
болады.
Шағын зауыт салудың басты экономикалық тиімділігі, инвестицияның өтелу
мерзімі 2 жыл. Мұнай өнімдерге ... ... ... бір ... ... құны 13-17долларды құрайды. Жылдық өнімділігі 10 мың тонна
құрайтын УПН-10 құрылғысы 2-3 ... ... мен 4-4,5 ... ... ете ... Шағын зауыттарды салу тиімділігі
|№ |Шағын зауыттың ... ... ... |
| |техникалық-экономикалық | | | |
| ... | | | |
| ... ... ... мың | | | |
| ... |50 |100 |150 |
| ... ... мен | | | |
| ... ... ... |95 |150 |200 |
| ... ... ... | | |
| ... мың шаршы метр |1,0 |1,4 |1,6 |
| ... ... млн. АҚШ | | | |
| ... |0,9 |1,9 |2,5 |
| ... мерзімі, жыл |1,5 |1,3 |1,2 |
| ... қосу ... ай |8 |10 |12 ... ... мен УПН-дердің (мұнай өңдеу құрылғылары) артықшылықтары
төмендегідей:
- технологиялық сызбасының қарапайымдылығы;
- ... ... ... ... ... ... Яғни мұндай
құрылғылар арқылы құрамында 1%-ке дейін суы бар мұнайды өңдей ... ... ... ... ... мұнай құрамындағы шекті мөлшері
0,01%-ті құрайды;
- аз шығындар жұмсай отырып өзге аймаққа көшу мүмкіндігі бар;
- экологиялық талаптарға сай келеді;
- шикізатты үнемді ... ... ... кен ... ... потенциалын тиімді
пайдалану мәселесін жоғарыдағы құрылғылар арқылы шешуге болады.
Нағыз ... бар ... ... ... ... баға
тұрақтылығы сақталады. Бәсекелестік болса қандай да бір ... ... ... ... күшпен тұрақтандырудың қажеті жоқ, ... ... өзі ... ... ... ... жанар-жағармай
нарығындағы жағдай әзірге шынайы ... ... ... ... ... дейтініміз, елімізде жыл сайын, әсіресе көктемгі егіс
жұмыстары мен күзгі жиын-терін науқаны ... ... ... ... ... ... сұранысы көп бензин түрлерінің тапшы болатыны
әдетке айналды. Дәл осындай жағдай 2009 жылдың күзінде тағы да ... ... ... ... мен дизельдік жағармай бағасы күрт өсіп кетті.
Былтыр қыркүйек айында республикамыздағы АИ-92, АИ-93 маркалы бензин бағасы
90 ... ... ... ... ... ... ... әдетте мұнай
қымбаттаса, мұнай өнімдерінің бағасы бірге ілесе өседі, ал арзандаса, баға
да төмендейді. Бірақ бір ... ... ... ... ... ... ... бағасының төмендеуімен парапар болмай
отыр. Мысал үшін айтатын болсақ, өткен ... ... ... ... ... ... мұнайдың 1 баррельге шаққандағы бағамы 67-68
доллар болды. Алайда, соған қарамастан еліміздегі бензин бағасы ... ... ... ... ... ... бағасының сол кездегі
баррельдің ... ... ... ... болғанын көреміз. Сайып
келгенде мұндай проблема нарықтағы бәскелестіктің жоқтығынан, ... ... ... әрі ... ... ... ... жанар-жағармай нарығында қалыптасқан
мұндай ахуалға сол кезде бірінші болып депутаттық ... үн ... ... іске ... айында болған тікелей желіде Мемлекет басшысы араласқаннан
кейін барып қана бұл нарықтағы жағдай тұрақталғандай ... Онда да ... ... ... пәрменімен әкімшілік ресурстарға арқа сүйей
отырылып шешілді. Сөйтіп Қазақстандағы АИ-92 және АИ- 93 ... ... ... ... ел ... 82 теңге деңгейінде
тұрақтандырылды. Тиісінше, дизель отынының бағасы да төмендетілді.
ҚР ... ... ... ... ... отын-
энергетикалық кешені саласына жүргізілген ... ... бұл ... мүлдем дамымағандығын көрсетіп берген. Қазақстанның мұнай
өнімдерін сататын  нарықты «ҚазМұнайГаз» Сауда үйі» ЖШС, ... үйі» ЖШС және ... тобы ... үш ... ... ... Жанар-жағармайдың бөлшек саудасы нарығының 65 ... ... ... ... Агенттік мұнай өнімдерін сату нарығындағы
жағдайды тұрақтандыру жөніндегі іс-шаралар ... ... ... ... ... ... үйі» ЖШС, «Гелиос» ЖШС
және т. б.)   қатысты жанар-жағармай нарығында жасанды тапшылық ... ... ... баға ... жайына тексеру жүргізіп, ... заң ... ... «ПетроҚазақстан» Сауда үйі» ЖШС-не
қатысты тексеру материалдары ... іс ... ... ... шешу ... ... берілген. Сонымен қатар жүргізілген зерттеулердің
нәтижесінде ымыраласқан іс-қимылдар («РусҚазОйл» ЖШС, ... ... Ойл» ЖШС, ... ЖШС), ... ... ... қою, ... талон бойынша сату («Гелиос» ЖШС, «Sinooil» ... ... ЖШС), ... бәсекелестік («Гелиос» ЖШС) фактілері бойынша
әкімшілік ... ... ... істер қозғалған. «Гелиос» ЖШС және
«Sinooil» ЖШС қатысты айыппұлдардың сомасы ... 1,2 млрд ... ... млн. ... ... ... субьектілерге қатысты материалдар сотқа
берілген. Бұдан бөлек, тексерулердің нәтижесінде жанармайды көтерме ... ... ... ... ... астам субьектілердің бензин бағасын
негізсіз бекіту және ұстап ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстарындағы жанар-
жағармай сатумен шұғылданатын субьектілерді тексерудің  нәтижесінде, жанар-
жағармайдың ... ... ... және ... тек ... сату фактілері әшкере болған. Бұл субьектілерге ... ... ... ... іс қозғалатын болады.
Ал енді Қазақстанда жанар-жағармайдың бағасы неге қымбат, неге ... ... ... ... ... ... ете алмай отыр деген
сауалдарға тоқталсақ. Қазіргі уақытта Қазақстанда мұнай өңдейтін үш зауыт
бар. Олар ... ... және ... орналасқан. Алайда бұл
зауыттардың барлығының техникалық мүмкіндігі ішкі ... ... ... ... ... етуге жетпейді. Басты себеп -  ... ... сай ... ... жоқ ... ... ... жеткен. Нәтижесінде бүгінгі таңда елімізде жоғары октанды
жанармайдың ... 37,5 ... ... ... Оны ... ... ... Ал импорттың негізінен Ресейден ... ... ... ... ... жылы ішкі ... 12,1 млн. ... мұнай
жеткізіліп, өңделген. Мұның 5,7 млн. тоннасы  немесе 47 пайызға жуығы
жаңағы Ресейден ... ... ... ... мұнай өнімдері
бойынша Ресейге тәуелді болып ... Ал ... ... мұнай өнімдерінің
бағасы біздегіден әлдеқайда жоғары екендігі белгілі. Бұл өз кезегінде ол
елден бізге ... ... ... ... ... жоғары бағамен
келуіне ықпал етіп ... ... ... ... тапшылығы өз
кезегінде ішкі нарықтағы бағаның, әсіресе ... ... мың ... ... ... ... экономикалық қауіпсіздік үшін аса маңызды бұл
мәселені мұнай өңдейтін зауыттарды жаңғыртып, ... ... ... арқылы шешуден басқа жол жоқ. Бұны қазіргі күннің талабы
көрсетіп ... ... да ... ... ... ... жою үшін Президент былтырғы Жолдауында Үкіметке ... ... ... тапсырған болатын. «Біз қолданыстағы
перспективалық инвестициялық ... ... және іске ... Ең алдымен бұл - мұнай өңдеу зауыттарын жаңғырту. ... ... үш ... бар, ... де әлі ... жанармай сатып аламыз,
авиация керосинімен де қамтамасыз етілмегенбіз. Енді қазір бұл ... ... Біз осы ... ... ... ішкі ... ... қамтамасыз етуге тиіспіз.
Елбасының тапсырмасына сәйкес, Үкімет Қазақстандағы мұнай өңдейтін
зауыттарды дамытудың ... ... ... ... ... ... бұл бойынша жұмыс жүріп жатыр. Кешенді жоспар мұнай өнімдерін
өндіретін өндірістердің ... және ... ... ... жыл ... ... ... арттыруды, сөйтіп нарықтың мұнай өнімдерінің
негізгі түрлеріне сұранысын ... ... ... ... ... ... кейін мұнайды өңдеудің жиынтық қуаты жылына 17 млн.
тоннаға жетуі тиіс. Еліміздегі мұнай өңдейтін ... ... ... 4,3 ... ... инвестиция салу көзделіп отыр. Егер ойға алған бұл
жұмыс орындалатын болса, Қазақстан 2014 жылдан  ... ішкі ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін
болады.
Сөз соңында Кеден одағының құрылуына қатысты Қазақстан мен Ресейдің
жанар-жағармай ... ... ... ... қатысты бірер
сөз. Мұнай өнімдері нарығындағы жағдайды ретеу мақсатында Бәсекелестікті
қорғау ... ... ... ... өнімдері нарығындағы
бәсекелестікті дамыту және қорғау жөніндегі Сарапшы ... ... Оның ... ... органдардың, мұнай ... ... ... ... өкілдері енді. Осы Сарапшы
кеңестің аясында Бірыңғай кеден одағының құрылуына байланысты қазақстандық
және ... ... ... ... ... тұрақтандырумен
байланысты мәселелерді реттеу үшін ... ... ... ... ... ... доминант-субьектілердің баға түзу әдістемесін
жетілдіру жөніндегі жұмыс тобы құрылды. Ал ... ... ... Біртұтас кедендік кеңістік құру аясында Кедендік ... ... ... саясат саласында жеке орган құруды
ұсынды. Бұл орган ... ... ... заңнамасын бұзушылықтарды
тексеру, экономикалық шоғырлануға бақылау қою және нарық қатысушыларына
монополиялық ... тең ... шығу ... ... ету
құзыретіне ие болуға тиіс. Мұнай өнімдері ... ... ... ... ... зауыттарының инфрақұрылымына қол
жеткізу мүмкіндігінің шектелгендігі кедергі келтіріп жатқандығын ескерсек,
бұл органның тезірек құрылып, іске ... жөн ... ... те, ... жылдарда жинақталған тәжірибенің негізінде жанар-
жағармай нарығындағы жағдайды ... ... ... ... ... ... ... әкімшілік ресурстарды қолданумен жүзеге
асырылып жатқаны белгілі. Бірақ бұл тетіктің өміршеңдігіне әркез иек арта
беруге тағы ... ... ... заң ... ... ... ... Бізге белгілісі, қазір Үкімет жанар-жағармай бағасын
тұрақтандыруға қатысты заң жобасын әзірлеуде. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Заң жобасында
нарыққа қатысушылар арасында «баға мәмілесі» дәлелденген жағдайда оларды
жауапкершілікке ... ... ... Егер бұл заң осы жылдың ішінде
қабылданып, ондағы талаптар толығымен орындалса, онда ... ... ... ... ... шауып, төске өрлеуі тыйылар еді. ... ... пен ... үшін ... ... қабылданғаны пайдалырақ
болмақ.
3.2 Қазақстандағы мұнай нарығының болашағы
Қазақстан Республикасының мұнай-химия өндірісінің ... ... ... ... ... және ... пен ... шығаруды жедел дамытуды, сонымен бірге ... ... тыс ... ... ... ... мұнай-химия кешені
кәсіпорындар мен өндіріс арасында технологиялық жағынан ... жоқ. ... ... ... ... ... термопласта шығаруға бағытталған және құрамында екі
зауыт бар – ... ... ... мен ... ... ... Қостанай кешені полимер өндірісіне және ... ... ... ... Руднен зауытымен Лиссаковск
химиялық талшықтар зауыты;
3. Қарағанды ауданына Теміртаудағы карбид шығаратын ... ... ... ... ... ... ... келе, келесі
тұжырымдар жасауға болады:
- зауыттар Қазақстандық ... үшін ... ... ... үшін ... шикізат Ресей мен Украинадан келеді, ал дайын өнім Ресей мен ... ... ... ... ... өндірісі жеткіліксіз дамығандықтан, полистиролдың
тек 10%-ті ғана ішкі нарықтың қажеттіліктерін өтеуге жұмсалады;
- жұмыс капиталы өте төмен ... ... ... ... шикізатпен қамтамасыз ету деңгейі өте төмен;
- дайын өнімнің бағасы Батыста жасалған ұқсас ... ... ... ... қамтамасыз етуде жағымсыз үрдістер орын алуда.
Жеке мұнай химия өндірісінің жеткіліксіз дамығандықтан, мемлекет жыл
сайын едәуір шығындарға ... ... ... ... отырып
тұжырымдасақ, мұнай мен газ экспортын ұлғайтқан сайын, ... ... ... ... ... ... ... және
әлеуметтік дамудың тұрақсыздық пайда болады, ... ... ... қалу
ықтималдығы өседі. Сондықтан бұл саланы қалыптастырып ... ... ... ... ... ... ... байқауға болады. Қазақстанның мұнай өңдеуші кәсіпорындары 50%-
ке Ресейдің шикізатына тәуелді, Шымкент 75%-ке, Павлодар ... ... ... ... Өңделген мұнай өнімдерінің сапалық жағдайы
төмендегідей:
1. Жанармайдың сапасы халықаралық талапқа сай емес ... ... аз ... ... өзіндік тұтынуы мен шығындары ұқсас зауыттарымен
салыстырғанда жоғары;
3. Маңғыстау мұнайында парафиннің көп ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бермейді.
Экономиканың ғаламдық мәселелердің бірі ... ... ... ... ... Ресми деректері бойынша, Республика нарығында
заңсыз бензин айналымы 31%-ке тең, ал ... ... бұл ... ... ... ... кесірінен бюджет жыл сайын 3,5 млрд. теңге ала
алмайды.
Қазақстан экономикасын тұрақтандыру үрдісінде ішкі ... ... ... ... зор. Сондықтан дамыған ішкі және сыртқы мұнай мен
мұнай өнімдер нарығын құру қажеттілігін туындайды.
Дамыған ішкі ... ... ішкі ... сапалы өнімдерімен қажетті
ассортиментте, қажетті мерзімде мен орында қанағаттандыруға бағытталған
нарық болып табылады. Бұл ... ... ... ... ең ... ... ... қызметтерінің бағасын өндірістің минималды шығындар
деңгейіне ... ... ... Бұл ... ... ... ... және үнемді мұнай өнімдерімен қамтамасыз ету үшін ... ... құру ... ішкі нарықты мемлекеттік реттеудің
объективті қажеттілігі туындайды.
Жанармай энергетика кешені шетелдік ... ... ... қала ... ... бизнесмендер Қазақстанға екі жағдайда өз
капиталын ... егер ... ... ... өте ... ... ... қаржы-қаражаттарының сақталуына толық сенімді болса. Қазақстандағы
экономикалық шарттарға негізделе есептелген, ... ... ... ... 15%-тен кем болмауы керек, ал табыстылық деңгейі 30%-тен ... ... ... нарықтық шарттарға тек мұнай мен табиғи газ өңдеу
ғана сәйкес келеді.
Мұнай стратегиялық маңызы бар ... ... ... мұндай
потенциалды мүмкіндіктерді түгелдей дерлік коммерциялық құрылымдарға ... ... ... ... ... ... реттелетін нарығын
құру қажет, мұндағы мемлекеттің рөлі – ... ... ... ... ... ірі ... ... бассейндердің, мұнай өңдеу өндірісінің
бақылау пакетін иеленетін ірі акционер болу.
Қазақстан экономикасының ... ... ... ... ... ... ... салалары жаулап алды, ал ... ... ... ... ... ... ... құрылыс
материалдар, полимерлер, пластика, синтетикалық және өзге де өнімдер
өндірісі) өз ... ... ... ... ... ... мұнай саласындағы
кәсіпорындардың құрал-жабдықтары физикалық және ... ... ... ... ... төмендеді және сыртқы сауда айналымында мұнай
өнімдер импортының арту ... ... ... ... ... ... де импорт
арқылы қанағаттандырылады. Қазақстан экономикасында қалыптасқан жағдай
бірқатар салалар импортқа ... ... ... ... және экономикалық қауіпсіздігін нығайту мақсатында импортты
алмастыратын жеке индустрия құру міндеті алға қойылған.
Жоғарыдағы ... жету үшін КНД ... және ... ... ... орны мен рөліне қарай, оның ... ... ... ... даму ... ... алу ... экспорттың құрылымы барған сайын қысқарып келеді, бұл тенденция
әлі күнге шейін сақталуда. Қазақстанның ... ... ... ... деңгейде де көрініп жатыр. Бұл ... ... ... ... ... ... төлем балансын
тұрақтандыруда рөлі айтарлықтай. Мұнай, газ және металдар ... ... ... ... ... түскен түсімдер де мемлекеттік бюджетті ... ... ... ... ... және ... ... өзгерістер
байқалмады тиімді және басекейлік қабілеті жоғары өндірісті ... ... ... мен инвестицияларды ынталандыру бойынша құқықтық
шаралар мен бағдарламалардың ... ... ... ... ... ... ... бағытталуы әлі күнге
сақталып келеді.
Мұнай мен газ сияқты табиғи ресурстар халықаралық нарықтағы ... ... ... ... ... тізіміне кіреді. Жоғарыдағы
іс-әрекеттер үрдісіне қатысатын елдер мен ... таза ... ... ... ... (1 ... ... 2-3 доллар, ал оның бағасы 90-
100 доллар).
Мемлекеттік табыстардың өсуі мемлекеттің инвестициялық ... ... ... өсу ... байқалуда. Кенет
тарнсферттерді немесе шикізат бағасының төмен ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Сөйтіп, қысқа
мерзімде тұтынушылық шығындарыдың арттыруы ұзақ мерзімде ... ... жою ... ... ... де мұнай байлығының көп бөлігі қоғамдық секторға салық салу, мұнай
бонустары және өндірісті бөлу механизмдері ... ... ... ... ... ... табыстарды ұқыптылықпен жұмсауы қажет.
Алжир мен ... ... ... бұл ... ... бюджет тапшылығын жоюға немесе шетелде қор жинауға жұмсалмай,
мемлекеттік табыстар ... ... ... ... ... Мұнай түсімдерін жан-жақты қарастырып жұмсау тиімді экономикалық
саясаттың ажырамас бір бөлігі болып саналады.
Халықаралық еңбек ... ... ... ... ... ... ... стратегияларының белгілі пропорцияда сақтай отырып,
жаңа модельмен ... ... ... көрінеді.
Мұндай кешенді шара келесіде ерекшеліктерімен сипатталады:
1. Протекционистік шараларды қолдану арқылы ішкі нарықтың салаларымен
өндірісін ... ... ... ... ... ... және
сыртқы нарыққа бағытталған салаларды қолданудың болашағы зор;
2. экспортпен шұғылдану (әсіресе мұнаймен) тек импорт үшін ғана ... ... ғана ... ... ... ұлттық шаруашылықтың
құрылымдық реформаларын қайта жаңғырту үшін қолдану;
3. импортты тек ішкі қажеттіліктерді өтеу үшін ғана емес, сонымен қатар,
экспорттық ... ... үшін ... ... ... тәуелсіз өндіріс жүйесін ... үшін кең ... ... ... ... мен ... құрал-жабдықтарды
тарту;
5. өндіріс масштабын арттыру үшін капиталды ... ... ... ... Қазақстанның өндірістік базасымен тасымалдау
жүйесі төмен ... ... бай ... кен ... ие аймақтар импортты
алмастыру стратегиясымен шұғылданған жөн. Ал халық тығыздығы ... ... ... ... ... ... дамыған ірі
өндірістік аймақтарда экспортқа бағытталған стратегиясын ұстанғаны дұрыс.
Импортты ... ... ... ... – Республиканың
экономикасында құрылымдық өзгерістер енгізу: халықтың және ... ... ... қажеттілігін толық қанағаттандыру, жаңа жұмыс
орындарын қалыптастыру, ... ... ... алмастырудың басты қадамы ... ... ... құрумен жүзеге асыру болып табылады. 1999 жылдың 5 ... ... ... №1347 ... ... жылдары
машина жасау өндірісін дамыту» бағдарламасы қабылданды. Бағдарламадағы
басты мәселе – импортты алмастыру ... ... ... мен құрал-
жабдықтармен бәсекелік қабілетін арттыру.
«2000-2003 ... ... ... ... ... құралдар сатып алу туралы тапсырыс жасау бағдарламасы» бойынша
2000 жылы тапсырыс көлемі 7,8 млрд. доллар құрайды, ал 2000-2003 жылдары ... ... ... ... ... ... Мұнай-газ машиналарын жасауды
дамыту бағдарламасы бойынша 2005 ... ... ... ... отандық
тауар өндірушілермен 33,28 млн. доллар көлемінде шарт жасасты.
Әлемдік тауарлар ... ... ...... мен ... көтерілуі қомақты қаражаттар мүмкіндік берді, осыған орай
Қазақстанда ... ... қоры ... ... ... ... ... 5%-к акциясы сатылып, 680 млн. доллар арнайы қорға
аударылды. Қордағы ақшаны (қазіргі ... 1 ... ... ... ұзақ
мерзімді және стратегиялық маңызы бар міндеттерді шешуге жұмсалмақшы.
Болашақ ... қоры ... ... құрылған. Републикада мынадай
қордың құрылуы мұнай түсімдерін бірден мемлекеттік ... оны ... ... қор ... ... ... ... бірге
Қазақстан тәуелсіздік алғалы бері Республика экономиканы ... ... ... және ірі мұнай қорларын игеруде инфрақұрылымға мұнай
түсімдері мен ... құю үшін ... ... ... ... ... басқару бойынша жан-жақты қарастырылған монетарлық және
фискалдық саясатты іске асыру қажеттілігі туындайды.
Болашақты геосаяси, ... ... және ... ... анықталатын әлемдік мұнай нарық конъюнктурасын
ескере отырып, Қазақстанның ... ... ... ... жөн.
Сарапшылардың болжамы бойынша, әлемдік экономиканың өсу қарқыны 2000-
2004 жылдары 3,3%-тен, ... ... ... ... ... ... тұтыну көлемі азайып, әлемдік мұнай бағасының төмендеуі әбден
мүмкін. Мамандардың пікіріне сүйенсек, әлемде мұнай өндірудің ... ... ... ... және мұнайды тұтыну мен оның мәні әлемдік
экономикада ... ... ... ... кешенінің ұзақ мерзімді дамуында сапасы ... ... ... ... ... ... ... беруіміз керек.
2005 жылдың қорытындысы бойынша, ... ... ЖІӨ дегі ... 12,7%-
ті (2000 жылы бұл көрсеткіш 6%) ... Дәл осы жылы ... ... ... ... ... ... мен төлемдерде 31,7 тең
болды.
Мұнай өндірудің тиімділігін қарастыратын болсақ, бүгінгі таңда ... ... ... ... ... 2005 ... алғашқы 6 айында
Қазақстан Республикасының статистика бойынша агенттігінің деректері
бойынша, мемлекеттік ... ... 2,3 ... АҚШ ... түсті, оның 1,9
млрд. доллары ... ... ... тиеді (заңды тұлғалардан алынатын
табыс салығы 0,54 млрд. ... 2006 жылы ... ... ... ... ... жер қойнауын пайдаланушылардың ... ... ... мен ... ... ... 79%-ін төлеген,
әлеуметтік және жергілікті инфрақұрылымға 19,2 млн. ... ... ... ... 25,9 млн. ... ... Қазақстан
территориясында жұмыс істейтін шетелдік ... ... ... ... ... «ПетроКазахстан» компаниясының Оңтүстік Қазақстан
облыс бюджетіндегі үлесі 80%-ті және ҚызылОрда 60%-ті ... ... ... жағдайды ескере отырып сандық өсуін
тежей отырып (шикізатты өндіру мен қолданғаны үшін ... ... ... ... мен ... ... лицензия беру, экспортты квоталау),
экспорттық өндірісттегі көптеген ... ... ... ... ... ... арттыру қажетілігі бар. Осыған орай ... және ... ... тізімін арттыру белгілі сала мен өндіріс
бойынша тиімді ... ... ... экономиканың индустриалды базасын
нығайту керек: ... ... ... ... ... ... арқылы
тасмалдау қызметіндегі тарифтерді ескеретін транспортың потенциалының көп
жақты варианттылығын қолдану.
Дайын өнімдер ... ... ... мұнай өңдеуші және мұнай-
химиядағы салалық технологиялар тізбегін ұзарту, Қазақстанда мұнай ... ... ... ... кешенін қалыптастыру мен дамыту,
сонымен бірге мұнай-химия өңделген ... ... ... ... ... табыс алуға және мұнай-газ өндірісіне арналған машина жасау
және өзгеде сабақтас салаларды дамытуға өз ... ... бай шикі зат ... ие, соның ішінде әсіресе ... қоры мол. ... жер ... ... ... ... ... Сондықтан елдің экономикалық дамуында
мұнай кешенінің потенциалды мүмкідіктері зор.
Қорытынды
Қазақстан үшін ... – тек қана ... өнім ғана ... ол ... ... пен ... ... тығыз байланысты тұрақтылықтың
маңызды символы болып табылады.
Өтпелі кезеңде мемлекет алдындағы басты экономикалық міндеттердің бірі
– Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... маңызды шикізат және мұнай-газ ... ... ... ... ... болып табылады.
Қазақстан алдынғы қатарлы ... ... ... ұзақ
мерзімді шарттар жасасты, қазіргі заманғы шетелдік технологиялармен қомақты
инвестициялар тартылды. Көмірсутегі шикізатын ... үшін ... ... ... тәуекелді азайтады, көрші елдердің экономикасына
еліміздің ... ... ... Жаңа құбырлардың салынуы
болашақта қазақстандық мұнай экспортының көлемін жылына 120 млн. тоннаға
дейін ... ... ... ... ... экспорттық мұнай
потенциалын нығайту мақсатында шикізат ... ... ... ... дайын
өнімнің сапасын арттырумен ассортиментін кеңейту әрекеттерін ... ... ... ... ... ... жасауға болады:
- отандық мұнай потенциалының ... ... және ... ... ... ... қоры ... потенциалдың ажырамас бір бөлігі
және ол – тек табиғи – шикізаттық компонент қана емес, сонымен ... ... жеке ... ... ... күрделі жүйе;
- қазіргі таңда мұнай өңдеумен мұнай-химия салалары инвестициялық
дағдарыс, толық қуатына жұмыс ... ... ... моралдық
және физикалық тозуы, қайта өңдеу үрдісінің үлесі аз болуымен әлсіз
маркетингтік ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, шикізат қорларын
пайдалану тиімділігі төмен дәрежеде;
- көмірсутегі кешенді түрде ... ... әлі ... ... ... ... ішкі және ... бағаларының
сәйкессіздігінен, отандық МӨЗ-ның толық қуатына жұмыс істемеуінен
мұнай нарығын ... ... ... ... ... қайшылықтар туып жатыр.
Республикадағы мұнай өндіретін ... ... ... тразиттік
потенциалын, мұнай өңдеумен, мұнай ... ... ... ... қорын тиімді қолдану мақсатында төмендегі шараларды
жүзеге ... ... ... ең жоғарғы пайданы қамтамасыз ететін және мемлекеттік ықпал
етудің реттеу мен бағалау құралдары ақылға қонымды дәрежеде үйлесетін
экономикалық саясат қажет;
- трансферттік ... ... ... ... ... ... ... еліміздің әлемдік шаруашылықтың шикізат көзіне айналып кетпеуі үшін
мұнай-газ ресурстарын игеру қайта өңдеу өнеркәсібі кешеннің ... ... ... ... ... және мұнай өндіруші компаниялардың қызметінде
санкция ... ... ... ... ... ... ... шаралар жүйесінің
жүзеге асырылуына қатаң бақылау жасалуы ... ... ... ... ... мен ... ... стандарттар
мен нормативтерді қолдану;
- мүмкін болатын залалдарды, ... ... ... ... және ... ... ... экологиялық санкцияларды жасау;
- мұнай өндіруді реттейтін арнайы құқықтық режим жасау;
- мұнайды экспортаған кезде ... ... тек ... ... ғана ... ... бірге ұлттық шаруашылықты, әсіресе, мұнай
өңдеу саласын қайта құруды ынталандыру;
- Қазақстанның ... ... ... ... үшін құбырлық
тасымалдау қызметінің тарифтік факторын, өндірілетін ... ... ... ... ... сәйкестілігін ескеретін көпвариантты
тасымалдау потенциалын қолдану;
- дайын өнім ассортиментін кеңейту, салалалық ... ... және ... ... өңдеу мен мұнай-химия салаларының арасында
үйлесуі;
- ішкі нарық қажеттіліктері қанағаттандыра алатын және ірі ... ... ... кен ... ... шағын зауыттар салуды
дамыту;
- Қазақстанның мұнай өндіру, өңдеу және мұнай-химия ... ... ... ... ... ... салаларын дамытудан мемлекет қосымшы пайда алу мүмкіндігі туады
және мұнайлық машина жасаумен ... өзге ... ... ... Республикасы әлемдік мұнай нарығындағы қатынасын қалыптастыру
мақсатында мынадай ұсыныстар мен тұжырымдарды алдын ... ... ... ... ... ... ... үрдісі
өзінің одан әрі дамуы үшін инвестициялық басқару саласын мемлекеттік қолдау
мен реттеудің бірқатар ... ... ... ... ... ... ынталандырудың мемлекеттік шаралары жергілікті және жоғарғы
билік ... ... ... ... ... ... ету дәрежесі мемлекеттік инвестициялық ... ... ... ... ... ... мемлекеттің рөлін күшейту жеке
инвестицияларды ынталандыру мен нарықтық ... ... ... ұзақ мерзімді  саясаты мен нақты іс-әрекеттерінің тиімділігін
арттыруға бағытталады.
3.  Жалпы, экономикалық дамудың тиімді ... ... ... ... ішкі ... ... және экономиканың нақты
саласына салынған қаржы ... ... ... ... Ресурстардың асқан тапшылығын және ... ... ... ... ... ... инвестициялық
қызметті басқару саласындағы мемлекеттік саясат басымдықты бағыттар мен
«дәлме-дәл инвестициялауды» таңдау және ... ... ... мен ... ... ... ... басқарылу деңгейін арттыру қағидаларына сүйену керек.
4. Қазақстандағы жалпы инвестициялық ... ... ... ... ... ... ететін құқықтық негізді
қалыптастыру ... ... ... ... ... ... беру ... құру, инвестициялық мүмкіндіктерді ... ... ... сектор салаларын дамыту,
шетелдік инвесторларлың мүддесін қорғауға ... ... ... ... ... экономикалық, ұйымдастырушылық-
құқықтық, әдістемелік және әлеуметтік шараларын жетілдіру қажет.
5. ... және ... ... нарығының қызмет етуінің мәселелеріне
жасалған зерттеу нарықтың қызмет ету тетігін жетілдіруге ыңғай қалыптастыру
қажеттілігін, оның орындылығын ... ... ... ... ... ... ... реттеу тұтқаларын қолдана алады және қолдануы тиіс.
Бір жағынан мемлекет, айқын және нақты “ойын тәртібін” орнатуы ... ... ... ... ... ... басқаруға араласуы
бұл үшін мұнай нарығын басқару үрдісін ... ... ... ... ... ... әлемдік нарыққа интеграциясы
жағдайында мұнай-газ секторын дамыту тиімділігі, ең алдымен қазақстандық
жақпен ғана ... ... ... ... ... ... ... капиталды қабылдау жүйесі, заң режимі қандай болатынымен ... ... ... ... ... ... Екінші
аспект мұнай нарығындағы жекелеген буындарды, соңғы нәтиже - ... ... ... ... жүйеге келтіруге мүмкіндік беретін кең шараларды
қолдануды қарастырады. Олар:
- мұнай өнімдерінің экспортын квоталау жүйесі;
- ішкі ... ... ... мұнаймен сауда әдістері және формаларын жетілдіру;
- сыртқы ... ... ... өнімдерін тасымалдау мен өткізу тетіктерін жетілдіру.
7. Республикадағы инвестициялық үрдісті басқаруды сараптай келе мынадай
негізгі даму бағыттарын атап көрсетуге болады:
- инвестициялық ахуалды ... ... ... ... ... ... етілуін жақсарту;
- инвестициялық үрдісті басқарудағы мемлекет пен ұлттық ... ... даму ... ... Даму ... ... қор,
«Ұлттық инновациялық қор» АҚ, ... ... ... сақтандыру жөніндегі мемлекеттік сақтандыру
корпорациясы» АҚ) ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз
ету;
- инвестициялауға оңтайлы әрі өркениетті жанасудың негізі ретінде
жобалық менеджментті дамыту (жуырда Қазақстанның Жоба ... ... ... РМІ – Project ... ... ашу жоспарлануда) және т.б.
8. Мұнай өндіру саласында шетел ... ... ... ... ... қажет, сондай-ақ олардың іс-әрекетін өнеркәсіп
өндірісі саласында шаруашылық жүргізудің тиімді де әсерлі құрылымы ретінде
қарастыру керек. Себебі ТҰК ... ... ... мүмкіндіктер
береді: Қазақстан Республикасын әлемдік нарық жүйесіне енгізу;  шетелге
мұнай экспортының үлесін арттыру; бюджетке ... ... ... ... ТҰК ... ... ... өңдеуші салаларының
дамуын тежейтін импорттық тәуелділікті күшейту ... ... ... ... ... ... нәтижелерін сынақтан өткізу қорытындысы бойынша мұнай өндіру
саласын ... ... ... пайдалануға ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік және аймақтық деңгейде мемлекеттік реттеу тетіктерін
қолдау арқылы мұнай ... ... ... ... ... мұнай өндіру саласы қызметінің тиімділігін арттырады ... ... ... ... ... ... ... береді.
Қолданылған әдебиет тізімі
1. «Қазақстан – 2030» Стратегиясы Қазақстан дамуының жаңа ... ... ... ... Қазақстан халқына
жолдауы. «Егемен Қазақстан» газеті, 1 наурыз 2007 жыл. [1,2]
2. Қазақстанның мұнай газ кешенін ... ... ... ... ... : ... ғылыми дәрежесін алу үшін дис.бойынша
автореферат / А. А. ... - ... 2006. - 29 ... ... ... ... ... орап кетті [Текст] : біздің аймақтан Қытайға
енді мұнай керек / А. Көптілеуов // Түркістан . - 2006.-30 ... ... ... не ... [Текст] / Г. Мұқанова // Түркістан . ... ... ... газ ... - ... сала ... / Е. Сахариев // Қазақстан заман
. - 2006.-9 маусым. - (№ 24). - ... ... өлке неге ... ... / М. ... // Қазақстан заман . -
2006.-23 маусым. - (№ 26). - б.1-5
7. ... ... - 45 жыл ... / Ж. ... // Егемен Қазақстан .
- 2006.- 5 шілде
8. 150 миллион тонна мұнай өндірсек те, жанармайға жари қоймаспыз ... ... ... // Жас ... - 2006.-25 шілде
9. Жер қойнауын пайдалану, қорғау саласындағы талаптарды бұзу ... ... ... ... ... ... ... : 2006ж.22 тамыз
№ 796 // Егемен Қазақстан . - 2006.- 1 ... ; ... ... мен ... ... ... актілер
жинағы . - 2006. - № 31. - С. ... ... ... ... қорының қалыптастырылуы мен пайдаланылуы
туралы 2005 жылғы есебі [Текст] // ... ... . - 2006.-8 ... ... ... ... түрлерінің импорты кезінде уақытша қорғау
баждарын алудан түскен ақшаны ... ... ... ... //
Егемен Қазақстан . - 2006.- 21 қазан
12. Маңғыстаудың мұнайынан Маңғыстаулықтарға пайда бар ма? ... / ... // Жас ... - 2006.- 21 ... Мұнай өндірудің және оның айналымының біртұтас дерекқорын ... ... ... [Текст] : 2006 жылғы 20 қазан № 1009 // Егемен
Қазақстан . - 2006.- 24 ... ... ... ... бет ... ... / Ұ. ... // Егемен
Қазақстан . - 2006.- 14 желтоқсан
15. "КазТрансОйл" : қортынды үстемелене түсуде ... / С. ... ... ... . - 2006.- 15 ... ... сыртқы саясатындағы мұнай мәселесі [Текст] / Қ. Жүніс //
Вестник ... им. ... ... ... - 2006. - № 2. - бет 6-10
17. Ұлттық қор - ұрпақ игілігі ... / Д. ... // ... ... .
- 2007.- 24 ... ... ... қаржы құнсызданып кетпей ме? [Текст] / А. Мұхамеджанова
// Айқын. - 2007.- 15 ақпан. - (№28). - бет4
19. ... ... ... ... ... / Қ. Аманов // Астана хабары. -
2007.-31 наурыз
20. Мұнай тасымалдау қауіпсіз әрі тиімді болуға тиісті [Текст] / А. ... ... ... . - 2007.-6 ... ... ... - пайданың көзі [Текст] / Е. Сахариев // Қазақстан
заман . - 2007.- 13 ... - (№ 15). - ... ... мұнай ғана емес, инновацияны да дамытуда ... // ... . - 2007.-1 ... ... ... берген сыйы.. [Текст] / Б. Бисекен // ... . - 2007.-24 ... ... бар ... саясат бар [Текст] / Н. Надиров // Түркістан . - 2007.-
11 қазан
25. Мұнай долларынан бүгінгі ұрпаққа да үлес ... ... ... / Ж.
Жанділдин // Айқын. - 2007.-15 ... - ... - ... ... ... үшін ... немесе "ҚазМұнайГаздың" "Қашағандағы" үлесі
арта ма? [Текст] / А. ... // ... - 2007.-5 ... ... - ... ... ... болжам [Текст] / Н. Жұмахан // Дала мен қала. - 2008.-1
ақпан
28. Мұнай жолын мұң ... ... // ... ... . - 2008.-16 ... ... қисық сызығы
Өндірістік мүмкіндіктерінің
қисық сызығы
Мұнай өнімдері
(бензин, мазут, дизель-дік отын) млн. ... ... ... ... (сол ... ... таза құйылымы (сол жақтағы ось)
ШТИ жиынтық жалпы құйылымы (оң жақтағы ось)
Қазақстандағы ШТИ бойынша позиция (оң жақтағы ось)
Жылдар
Мерзім соңындағы жинақталған ШТИ, ... ...

Пән: Мұнай, Газ
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы инновациялық инфрақұрылым элементтернің даму жолы және бүгінгі жағдайы14 бет
Қонақ үй бизнесіндегі ақпараттық-жарнамалық қызмет18 бет
Алматы қаласындағы мейрамхана менеджменті («Brasserie» мейрамханасы мысалында)62 бет
Банктің инвестициялық операциялары5 бет
Баспа ісіндегі бәсекеге қабілеттілікті арттыру жолдары43 бет
Мейрамханалық іс93 бет
Сервис саласындағы кәсіпорынның менеджмент ерекшеліктері93 бет
Қонақ үй бизнесі жайлы57 бет
Қонақ үйлердің қазіргі замандағы классификациялық жүйесі89 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь