Торғай көтерілісі

1916 жылғы патшаның “июнь жарлығынан” кейін жер-жерде басталған толқулар Қазақстанның көп өңірлерін қамтыды, ең ірі қозғалыстар Жетісу, Торғай – Ырғыз өлкелерінде болды. Мыңдаған қазақ сарбаздары патша әскерлерімен шайқасты, жүздеп оққа ұшты. Көп қазақтар елін, жерін тастап Қытайға, Ауғанстанға қашты.
Жоңғар шапқыншылығынан кейін қазақ халқының басына түскен ірі зобалаң осы болды.
Торғай өлкесіндегі көтеріліс туралы айтатын болсақ, патшаның “июнь жарлығы” елге жетісімен-ақ, ауыл-ауылдардың бәрінде халық дүрлігіп көтеріле бастады. Көтерілісті барша халық жақтады: көп жерде бай-болыстар да көтерісшілер жа­ғында болды. Әбдіғапар, Карбоз, Садуақас, Қосжан, Өмен сияқты би-болыстар сар­баздарға бас-көз болды, көтерілісті өздері ұйымдастырып, басшылықты қолдарына алды. Кешегі бұзақы, сотқар-тентек аталған Амангелді Үдербайұлы, Уәлі Жалма­ғамбетұлы, Бекболат Отызбайұлы, Омар Тынымұлы сияқты азаматтар ел басына “күн туғанда” көтеріліс туы астына кірді, батыр атанды.
Қазан айының аяқ кезінде болыстарда ірі сарбаздар тобы құрылды. Әр топтың басшысы да айқындалды. Бәрі жиылып орталарынан хан сайлады. Мысалы, Торғай үйезінің шығысы мен батысы Әбдіғапар Жанбосынұлы мен Оспан Шолақұлын хан сайлады. Әбдіғапар ел арасында аты әйгілі Нияз хан ұрпағынан болатын. Осындай ауыр заманда хан болу оңай емес еді. Академик Манаш Қозыбаев бұл туралы мынадай тұжырым айтқан болатын:
…осындай ауыр заманда ту көтерген ерлердің бірі әмір Әбдіғапар даңқ үшін әмір болмады, ел есімін атады, ол көнді, Отан үшін жанын пида
        
        Торғай көтерілісі
1916 жылғы патшаның “июнь жарлығынан” кейін жер-жерде басталған
толқулар Қазақстанның көп өңірлерін қамтыды, ең ірі ... ...... өлкелерінде болды. Мыңдаған қазақ сарбаздары патша
әскерлерімен шайқасты, жүздеп оққа ... Көп ... ... ... тастап
Қытайға, Ауғанстанға қашты.
Жоңғар шапқыншылығынан кейін қазақ халқының басына ... ірі ... ... ... ... ... айтатын болсақ, патшаның ... елге ... ... бәрінде халық дүрлігіп көтеріле
бастады. Көтерілісті барша халық жақтады: көп ... ... ... ... болды. Әбдіғапар, Карбоз, Садуақас, Қосжан, Өмен
сияқты би-болыстар ... ... ... ... ... басшылықты қолдарына алды. Кешегі бұзақы, сотқар-тентек
аталған Амангелді Үдербайұлы, Уәлі ... ... ... ... ... ... ел ... “күн туғанда” көтеріліс туы астына
кірді, батыр атанды.
Қазан айының аяқ кезінде болыстарда ірі сарбаздар тобы ... ... ... да ... Бәрі жиылып орталарынан хан сайлады. Мысалы,
Торғай үйезінің шығысы мен батысы Әбдіғапар Жанбосынұлы мен ... ... ... ... ел арасында аты әйгілі Нияз хан ұрпағынан болатын.
Осындай ауыр заманда хан болу оңай емес еді. ... ... ... ... мынадай тұжырым айтқан болатын:
…осындай ауыр заманда ту көтерген ерлердің бірі әмір ... ... әмір ... ел ... ... ол ... Отан үшін ... пида етіп,
шүберекке байлады. Патша жендеттерінен аман ... әмір ... ... ... ... ... ... сайланған хандардың ішінде ... ... ... ... ... ... өрбуіне бірнеше себептер болды. Ең негізгісі
жер мәселесі еді. Ресей патшалығы қазақтың шұрайлы ... ... ... ... казактарына таратып беретін. Тұрар Рысқұловтың 1926 жылы
жүргізген зерттеуі бойынша бір 1916 жылы ... ... ... ... 30 млн. ... жерін тәркілеген.
Шілде айының аяғында қазақтардан 19 бен 43 жастың арасындағы еркектері
“қара жұмыс армиясына алынсын” деген патша жарлығы елге таратылды. ... ... ... армияға алмайтын. Енді патша “уәдесін бұзып,
соғыс жұмысына ... ... ... еркектерін алу керек” деген шешімге
келіп, оны тездетіп орындауға кірісті. Бұл кезде орыс ... ... ... ... ... ... кез ... соғыс күшінің қорына деп ел мойнына қосымша салық ... ақша ... Ең ... “соғыс жабдығына керек” деп самаурынның сары
жезі, қалайы мен қорғасынға дейін жиылды.
Торғай өлкесінде әскер тамағы үшін сойыс ... ... ... ... ... Қараторғай жастары, Батпаққара басында соғысуға дейін
барған. Орыс тілінде сөйлей алатын Жағыпар Жанбосынұлы Ткаченкодан: “Патша
ағзамның ... ... ... ... алмаймыз деген уәдесі қайда?” – ... ... қыр ... бірі ... ... келмейтінін білетін
Ткаченко ашуланып: “Ақ патшаның ақ дегені – алғыс, қара дегені – ... ... ... ... төгіп Германмен соғысып жатқанда, “қара жұмысына
бармаймыз” дегендерің – бүлік”, ... Осы ... ... ... ... ... қайтарып, ауыл-ауылына кетіп отырады. Ткаченко
Торғай қапасына келіп ... ... ... ... ... мағлұмат
береді.
1916 жыл. Шілденің 27-сі. (Орынбордан) Полковник Татаринов жіберген
жасырын телеграммадан: “Торғай, Орал облыстарындағы толқулар қауіпті ... бара ... жыл. ... 30-ы. ... үйез ... Р.Г.Гарфтың Торғай
облысының генерал-губернаторы М.М.Эверсманға берген рапортынан:
…барлық болыстардың қолындағы тізімдер тартылып ... ... ... ... ... 10 ... адам ... қаруланып,
қалаға шабуыл жасамақшы…
Атқа мініп, қолына қару алған жастардың аузында бір-ақ сөз болды:
“окопта қырылғанша, жерімізді, ... ... елде ... артық”.
Ұйымдасқан топтар қазан айының орта кезінде Торғай қаласына ... ... ... келісті.
Патша ағзамға сенетін бай-болыстар да қарап ... ... ... ақша ... ... ... басшы етіп, ізденуге ... ... ... ... ... ... ... шығып, қолдарына
қару алып, дабырлап жатқанда, оқыған, көзі ашық Ахмет Байтұрсынұлы, Әлихан
Бөкейханұлы, ... ... ... зиялыларымыз “Қазақ” газеті арқылы
көтерілісшілерге “тынышталыңдар, патшаға қарсы шықпаңдар” деп ... ... ... ... үгіт сөздері бар: “Патшаның бұйрығы – ақиқат”
оны орындамауға болмайды, жан тәтті, бірақ бұйрық қатал” дегендей...
Орынбордан “көшіп-қону” жер мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... елін аралап жүрді. Ара-арасында жұртпен
кездесіп, ... ... ... ... ... тамыз айының аяғында
біраз халықты Батпаққарадағы Файзолла ишанның мешітіне жинап, үлкен ... ... да сол ... ... көріп еді, тыңдаушы жастармен тіл
табыса алмады. Халықтың ... ... ... көздері жетті.
Бұған қоса Қараторғай болысына әскерімен келген Ткаченконы жастардың қуып
шыққанын көрді.
Қазан айының аяғында болыстарда ... ... ... ... ... жиналды. Көртоғай, Қараторғай болыстарының сарбаздарын
Әбдіғапар бастап келді, бұлар Жанғожа аталарының көк-жасыл шұбар туын ұстап
келді. Аққұм ... ... ... ... ... ... ... атақты Жәуке батырдың немересі Орманбек пен Мұсабай қажының ұлы
Өмен ақ ту ... ... ... Қайдауыл болысының сарбаздарын Кенесары
заманындағы Иман ... ... ... ... ... ... ... 6000-дай сарбаз жиналды. Бұларға Аққұм
болысынан Карбоз бастаған 1500 сарбаз келіп қосылуы керек. Оспан ... ... ... ... ... саны 10 ... еді.
Бес-алты күн Әбдіғапар Оспан хан сарбаздарын ... ... ... ... ... ... бір – ... гарнизонын басып
алу, қару-жараққа қол жеткізу.
Қазан айының соңғы күндері көтерілісшілер ойламаған оқиғаға тап болды:
Карбоз Алқау көлі ... ... ... Сарманұлы Бектің, Үркімбайұлы
Қияқбайдың, Тынымұлы ... ... ... жатқан кезде “жау кеп
қалды” деген хабар ... ... ... ... ... ... ... Татыр көліне келіп қалған казак жүздігіне қарсы шыққан.
Карбоздың қолында небәрі 30 ... ... ... ... ... ... шиті мылтықтар еді. Біреуі алыстан тиетін ... ұста ... ... ол сол күні ... ... ... Осылайша,
екі жақ бесінге дейін атысқан, ақыры ... ... ... жоса ... ... ... наганы бар казактардың күші басым еді. Осы
шайқаста Қияқбай ерлік көрсетіп, бір казакты атып ... ... де ... ... ... ... ... төрт әскердің ортасына
түсіп қалып, найза салып екеуін өлтірген, өзі де жаралы болған, ... ... ... ... ... көп жері ... Осы ... шешесі Жаңыл анамыздың ерлігі таңғаларлық оқиға. Құлаған бір
сарбаздың айбалтасын ала ... ... ... бір ... ... ... де жараланыпты, қызумен білмеген, қылыш арқасын тіліп кетіпті. Осы
соғыста сарбаздың ... ... 6-ы ... ... тобы ... ... 5 винтовка түсірген.
Карбозбен соғысқан әскер тобына Қостанай ... ... келе ... атты ... ... ... ... жеткен. Бұдан бұрын Торғай
бекінісінде 200-дей атты казактар, 100-ге жуық жаяу ... ... ... ... еді.
Татырда Торғай қазақтары алғашқы рет қарулы орыс әскеріне қарсы ... 5-і күні ... ... ... ... өзеннен өтетін
көпір жасалды. 10 мындай сарбаз бір түнде қала жақ бетке өткен. Әбдіғапар
тобындағы жортуылшылар ... шолу ... қала ... қай ... ... хан ... Қасымханмен қаланы күнбатыс жағынан шабуылдап,
шығыстан Әбдіғапар мен Амангелді, ... ... ... баласы
Орманбек шабуылға шықты. Гарнизон жолында винтовкамен қаруланған жасақтар
тұрды. Оған қоса ... ... ... жасалған болатын. Атты
сарбаздар шауып өте алмады, жаяулап, ... ... ... Сарбаздар
жасақтарды, оларға көмекке келген солдаттарды ығыстырып, гарнизон қоршауына
жеткен. ... күш ... ... тобынан Амангелді, Жағыпар
болды. Оспанхан сарбаздарынан ерлік көрсеткендер: мыңбасы Қазы Сәтпаев пен
Әубәкірдің Хамиті. Ұрыс ... ... үш ... ... ... ... жол
ашқан, өзі оққа ұшқан.
Сарбаздар тобы тікенек қорғаннан өтіп, гарнизонға ұмтылған, бірақ
оқшашардың шарпуына шыдамаған, ... ... ... шегінген. Түс
ауа сарбаздардың барлығы Сужарғанға оралған.
Сарбаздар Тoрғай горнизонын басып ала ... ... да осы ... зор ... ... да, басқа үйездегілер сияқты, 1916 жылы шілде ... ... ... ... ... ... да Петроградтан
“шындық” іздеп Аманкөл болысының азаматы, (оқыған) адвокат Жанша Сейдалин
мен Тәуіп болысынан ақын Исатайды ... ... ... ... ... ... болатын. Бұлар да Петроградтан еш нәрсе өндіре алмай
қайтқан.
…Сонымен 1917 жылдың қаһарлы қысының бас кезінде ... ... ... барлық болыстардан “шақырылуға ... ... ... ... ... ... Г.Станкевичтің айтуы бойынша,
жиналған қазақтардан 2 эшалон адам майданға кетіп те үлгірген. Әбдіғапар
қарамағындағы ауылдардан бір де бір адам ... ... ... мен ... қыс бойы ... ... дайындады: қатал
әскер тәртібі енгізілді, соғыс тәсілдері үйретілді. ... ... ... істі ... ... (6 ... ... 6 болыс қыпшақ, 1
болыс найман) бірге шешуді дұрыс көрді.
Әбдіғапар ханның ордасы ... 15 ... ... ... қыстауында орналасты. Хан кеңесінің шeшімі болмай, біp ... ... coғыс ... ... ... үкім ... ... бекет арқылы, бұйрықтар таратып отырды. Шығарылған үкім қағаздары
заңды болу үшін ... мөрі ... Хан ... мен кеңестің шешімдерін
іске асыру үшін, көмекші уәзір сайланды, әскербасы-сардарлыққа Үдербайұлы
Амангелді тағайындалды. Қазына шаруасын ... ... ... Дәуітке
тапсырылды. Елшілік мәселесі, қару-жарақпен қамтамасыз ету Жанбосынұлы
Садуақасқа жүктелді. Бұл екеуі де есепке ... ... ... де ... ... ... – Досан Қарабайұлына, Қосжан Манабайұлына, сот Дәуіт
Ержанұлына тапсырылды. Бұл аты аталған азаматтар түгелдей кеңестің құрамына
енді. Хан жарлығын іске ... үшін ... ... ... ... ... бағынатын. Олар мал-жанның есебін алды, елден ... ... мал ... Хан жарлығы бойынша байлар 40 қойдан 1 қой,
5 қарадан 1 қара мал зекет ... ... алу ... ... ... үшін ақша қоры ... қолында жиналды. Елде тәртіп болу үшін
ұрлық-қарлыққа қарсы қатал жарлық ... ... ... ... тарату үшін әpбіp 15-20 шақырым жерде байланыс ... ... ... ... бекеттер” деп атады. ... ... көбі ... ... ... ... ... саны күннен-күнге өсті.
Сарбаздарды топтастыруда, мылтықтары бар 200 ... 5 ... тобы ... ... 40 ... ... соның екі тобы
винтовкамен қаруланған еді. Мыңбасылары жорыққа шыққанда жанында 40 ... ... ... ... Кейкі, Жағыпар тағайындалды. Кейкі
бүкіл Торғай еліне аты шыққан мерген, халық оны “қол ... деп ... ... бір ... ... ... қалып, атып дәл тигізетін. Өзі де
қарулы болған, мінезі шатақтау, аяушылықты білмеген.
1917 жыл. ... 5-і. ... бас ... ... ... үлкен екі қарақшылар тобы бар: біріншісі… (бұл
кезде тарап ... ... ... ... 150 ... ... Әбдіғапар Жанбосынов хандікі... Жанбосын ханның
көтерілісшілерінің бір тобы ... ... ... ... ... ... ... келісім бойынша, Қостанай жағынан келетін әскер жолы
торуылданды. 16-ның соңы мен ... басы өте суық ... ... ... 150 ... ... боранды далаға патша әскерлерімен шайқасу
жолын бөгеу ерлік емес пе!. …
Файзолла ақын “Әбдіғапар хан” атты ... ... ... суық күні еді ... ... ... аяз қарып тұтап.
Хан мен сардар шақырды жүз мергенді,
Бөлектеп көп ішінен атын атап.
Жүз ... ... ... ... ... мұндалап аттары аталғанға.
Кейкі менен Өменді басшы қылып
50-ден аттандырды “Тышқан тамға
Шыны солай болған, ... мен ... аз ғана ... ... ... 13-і күні ... жетіп, онда Садуақас пен Досан
жинаған Науырзымның 1500 жігіттерін қосып ... ... ... ... мен ... сарбаздарын соғыс тәсілдеріне үйрете отырып,
дүркін-дүркін мыңбасыларын жорықтарға шығарып отырды. Ақпанның ортасында
Уәлі сарбаздары Қарақоғада күшті ... ... ... ... күні бойы ... ... кейін осы әскермен Қосжан, Карбоз сарбаздары Құмкешуде
шайқасқа түскен. ... ... ... ... ... ... кітабында) былай түсіндіреді:
…Сарбаздар кешегі ауылдың балалары, соғыспақ түгіл мылтықтың не екенін
білмейтін ... ... ... ылғи ... ... деп ... құрды. Ал бүгінгі сарбаздар саналы түрде елін-
жерін, қазағын қорғаймын деп келді. Сондықтан да олар ... тек ... да, ... ... ... жауға қарсы тайсалмай тиісетін.
Амангелді мен Өмен мергендер тобын үшке бөліп, осы ... ... ... ... ... ... ... бір тобын Кейкі,
екіншісін Өменнің өзі, үшіншісін Жағыпар басқаратын болды. Бәрі ... ... ... тең жартысы ғана винтовка. Орыс әскерлеріне күш
көрсететін ... ... ... атты ... сай ішінде, басшылары
Қарабай­дың Әлжаны, Оған жақын Қосжанның сарбаздары. ... ... ... ... Бұлар қылыш-найзамен қаруланған, олар өзен бойында
қалың қамыс пен тоғай тасасына орналасқан.
Ақпанның 23-і ... Таң ... күн ... ... бастады, күшті аяз.
Ертемен сырнайлатып, барабандарын соғып патша солдаттары тегіс соғысқа
шықты. Әскер Қарасудан өтіп Доғалға ... ... Полк ... ... ... ... тұрып дүрбілерімен Доғал Ypпeк арасындағы ... ... ... ... ... ... Кешеден бері жүргізген ... бұл ... ... ... ... біле алмаған,
барлаушылардың бірінші тобы Үрпекке жетпей-ақ, ... ... ... оққа ... ... ... ... “тығынды” көріп, әбден ашуланып:
“қырғыздардан өш аламыз” деп ... ... ... алып ... ұмтылған. Бұларға әскербасы тоғайға қарай жүруге рұқсат ... қыр ... ... ... ... 50-ге жуық жаяу ... ... тұспа-тұс келе жатты. Жау жақындап қалды, бір ... ... ... ... гүр ете ... ... ... отырған мергендер екі
дүркін оқ жіберді, осы біp ... ... ... ... ... есін ... атысып еді, мергендердің ... ... ... шегініп барып жата қалды, қашқандары да оққа ... ... ... ... көрмеген әскербасы, офицер­леріне жаңа бұйрық
беріп жатты.
Тургенев жаяу әскермен қатар, ... оң ... ... ... ... ... кескілесіп жатқанын көрді. Оларды құтқару
үшін көмекке тағы жүздіктің ... ... ... Тек ... ... біразы кері оралды. Артынан қуып ... ... ... ... ... алды. Сарбаздардың алдыңғы қатары жапырылып оққа
ұшты, қалғандары тез бұрылып кері шапты.
Осыдан кейін екі жақ та тым-тырыс бола ... ... ... ... ... ... болу керек, шабуылдың түрін өзгертті.
Біраздан кейін зеңбіректері гүрс ... ... ... өзеннің бергі беттегі
Доғал бойына, әр жерге түсіп жарылды. Ол аздай, бірнеше ... ... ... ... ... ата ... Бір ... зеңбіректің
атыстары да тоқтады, іле-шала “солдаттар ұшып тұрып уралап алға ... ... ... да ... мергендерді таба алмай, тағы да алға
жүгірді, тоғайдан өтіп ... шыға ... ... ... атты.
Алды-артынан біразы құлады. Ызалы әскер өлген-тірілгеніне ... ... ... ... ... еді, ... тұрған Дәуіт жүздігімен
қиқулатып шыға ... ... ... шауып, таптап өте шықты.
Тургенев те сол қанаттағы эскадронның бөлігін осы топқа ... сол ... ... 100 ... атты сарбаздар оған қарсы ... да, ... кері ... Атты ... ... қуа ... ... шебіне
жақындай бергенде, тасада ... ... ... ... ... ... ... келіп тиісті. Ә, дегенше казактарды быт-
шыт қылды. Бұл Әбдіғапар ұсынған соғысу тәсілі еді, ... оны ... ... күн ... ... кез. Оқшашардың жақын келіп атқылауына
шыдамаған мергендер шегіне бастады. Тургенев ... ... ... ... ... “шегініңдер” деген бұйрық берді. Доғалдың оң
жағынан айналып өткен атты казактар тобы, өзен ... ... ... ... ... ... да сарбаздар бұрынырақ шығып, басы
Әбдіғапар болып, Ағаштыкөлге бет алған. Казактар далаға ... ... ... қазақтарының 1916-1917 жылдардағы патшаға қарсы жүргізген соғыс
әрекеттері ... ұлы ... еді. ... 1917 ... ақпанда
буржуазиялық-демократиялық көтеріліс жеңіске жетті, патша тағынан түсті.
Уақытша үкімет жазалаушы іскерлер тобын кері қайтарды.
1936 ... ... ... ... ... ... ... да
болмасын оқиға, коммунистік идеологияға бағындырылды, соның ішінде, ... ... ... ... көзқарас күрт өзгерді: жеке ... ... ... ... ... ... құрдымға
жіберілді. Доғал соғысында, жанын-тәнін аямай ерлік көрсеткен азаматтар
әдейі ұмыт болды, ... аяқ асты ... ... ... ... де ... еді. Сол бір ... аруақтары риза болсын деп, осы бір әңгімені халыққа ұсынып
отырмыз.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 11 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс23 бет
1916 жылғы Амангелді Иманов бастаған Ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
Амангелді Иманов3 бет
Амангелді Иманов5 бет
Бейімбет Майлин17 бет
Кiсен үзген көтерiлiс Бекболат батыр4 бет
Кеңес өкіметінің орнауы60 бет
ТОРҒАЙДАН ШЫҚҚАН ЗИЯЛЫЛАР72 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Ұлт-азаттық күрес18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь