Түркі қағанаты дәуіріндегі әдебиет (V -VІІ ғ.ғ.)

Жоспар

І Түркі қағанаты дәуіріндегі әдебиет (V .VІІ ғ.ғ.)
1) Көкбөрі аңыздары
2) Орхон ескерткіштері

ІІІ Оғыз дәуіріндегі әдебиет (ІХ . Х ғ.ғ.)
1. «Қорқыт ата кітабы»
2. «Оғыз қаған» жыры
3. Әбу Насыр Әл.Фараби

Пайдаланылған әдебиеттер
Түркі қағанаты дәуіріндегі әдебиет
(V -VІІ ғ.ғ.)
Көкбөрі аңыздары
(Көкбөрі - Елжау би б.з.б. П-б. б.з. V ғ.)

Баяғы жаугершілік заманда үйсіннің Нәнді биі жау қолынан қаза тауып, артында жаңа туған Елжау дейтін баласы қалады. Оны жаулар айдалаға тастап кетеді. Шырқырап жылаған баланы бір көк бөрі емізіп өсіреді. Құстар жем тасып береді. Содан ол бала күшті болып өсіп, елін қорғап, Елжау би аталады.
Көкбөрі (IV-V ғ.ғ.) Баяғыда жаулары бір түрік тайпа-сын қалың батпаққа қамап, қырып салады. Аман қалған он жасар баланың аяқ-қолын кесіп тастап кетеді. Қансырап жылап жатқан бейшара балаға Көк Тәңірі бөлтіріктері өлген көк бөріні жолықтырады. Көк бөрі баланың қанын тілімен жалап, тоқтатып, емізіп, ер жеткізеді. Сол бала Көкбөрі атанады. Шыққан тайпасын "бөрі тайпасы" дейді. Кейін Көкбөрі қаған болады. Қазақтың ата-бабалары өздерін осы Көкбөрінің ұрпақтарымыз деп есептейді. Қасқырды қасиетті аң санап, атын атамай, "бөрі" дейді. Жалғыз қазақ емес, бүкіл дүниедегі көптеген халықтар өзінің шығу тегін аң-құстармен байланыстырады. Мысалы, қырғыздар өздерін бұғы анадан, қытайлар сары маймылдан, тау халықтары бүркіттен таратады. Қазақтың атасы болған Көкбөрінің немерелері жаугершілікте Ақ қазға айналып, бірі Енесай өзені жаққа, енді бірі Шу өзені және Алтай жағына ұшып кетеді. Содан түріктердің ата-бабасы тарады.
Енді Көкбөрі аңыздарының шындығы қайсы десеңіз, біздің заманымыздың V ғасырларында бес жүз үйлі бөрі тайпасы Сары Жазық дейтін өз мекенінен көшіп, Алтайдың оңтүстігіне барып қоныстанады. Бұл заманымыздың 439-жіылы болатын. Елді бастап барған бектің аты — Түркіт екен. "Түркіт" — "дулыға" деген сөз, ержүрек мағынасында айтылады. Түріктер сол заманда темір қорыта білген. Темірден қару-жарақ, қажетті бұйымдар жасаған. Көкбөрі аңызы осындай тарихи оқиғалардың елесі болып табылады. Түрік тайпалары ежелден өз туына бөрінің бейнесін тоқып салатын, соғысқа шыққанда атының басына бөрінің бас терісін қаптап алатын болған.
Ол туралы Жамбылдың ұстазы Сүйінбай ақын:
Берілі менің байрағым,
Берілі байрақ көрінсе,
Қозады қай-қайдағым,- деген.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Алма Қыраубайқызы «Ежелгі әдебиет»
Астана 2001 ж.
2. М. Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті»
Алматы 1996 ж.
3. Х.Сүйінішәлиев «Қазақ әдебиетінің қалыптасу
негіздері» Алматы 1967 ж.
4. А.Қыраубаева «Ғасырлар мұрасы зерттеу»
Алматы 1988 ж.
5. «Қазақтың көне тарихы». Зерттеу. Алматы 1993 ж.
6. Б. Кенжебаев «Қазақ әдебиеті тарихының
мәселелері» Алматы 1973 ж.
7. Н. Келімбетов, А.Канафин. «Түркі халықтарының
әдебиеті» Оқулық хрестоматиясы. Алматы 1996
        
        Жоспар
І Түркі қағанаты дәуіріндегі әдебиет (V -VІІ ... ... ... ... ескерткіштері
ІІІ Оғыз дәуіріндегі әдебиет (ІХ – Х ғ.ғ.)
1. «Қорқыт ата кітабы»
2. «Оғыз қаған» жыры
3. Әбу ... ... ... ... ... ... -VІІ ғ.ғ.)
Көкбөрі аңыздары
(Көкбөрі - Елжау би б.з.б. П-б. б.з. V ғ.)
Баяғы ... ... ... ... биі жау ... қаза тауып,
артында жаңа туған Елжау ... ... ... Оны ... ... ... ... жылаған баланы бір көк бөрі емізіп өсіреді. Құстар жем
тасып ... ... ол бала ... ... өсіп, елін қорғап, Елжау би
аталады.
Көкбөрі (IV-V ғ.ғ.) ... ... бір ... ... ... ... ... салады. Аман қалған он жасар баланың аяқ-қолын ... ... ... ... ... ... ... Көк Тәңірі бөлтіріктері өлген
көк бөріні жолықтырады. Көк бөрі ... ... ... жалап, тоқтатып,
емізіп, ер жеткізеді. Сол бала Көкбөрі атанады. Шыққан тайпасын ... ... ... ... қаған болады. Қазақтың ата-бабалары өздерін
осы Көкбөрінің ұрпақтарымыз деп есептейді. Қасқырды қасиетті аң санап, ... ... ... ... қазақ емес, бүкіл дүниедегі көптеген халықтар
өзінің шығу тегін аң-құстармен ... ... ... ... ... қытайлар сары маймылдан, тау халықтары бүркіттен таратады.
Қазақтың атасы болған Көкбөрінің немерелері ... Ақ ... ... ... ... ... енді бірі Шу өзені және Алтай жағына ұшып ... ... ... ... ... ... ... қайсы десеңіз, біздің заманымыздың V
ғасырларында бес жүз үйлі бөрі тайпасы Сары Жазық ... өз ... ... ... барып қоныстанады. Бұл заманымыздың 439-жіылы
болатын. Елді бастап ... ... аты — ... ... ... — "дулыға"
деген сөз, ержүрек мағынасында айтылады. ... сол ... ... ... ... ... ... бұйымдар жасаған. Көкбөрі аңызы
осындай тарихи оқиғалардың елесі болып табылады. Түрік тайпалары ежелден өз
туына бөрінің ... ... ... соғысқа шыққанда атының басына
бөрінің бас терісін қаптап алатын болған.
Ол туралы Жамбылдың ұстазы Сүйінбай ... ... ... ... ... қай-қайдағым,- деген.
ОРХОН ЕСКЕРТКІШТЕРІ
Болмасын деп байлығы басқаға азық,
Кеткен бабам тарихын тасқа жазып.
(Б. Бәйітұлы).
Алтыншы ғасырдың ортасына таман ... ... ... ... ... тайпаларының басын қосып, әлемге әйгілі түркі қағанатының
негізін құрды, Елхан атанады. Бұмын 552 жылы ... ... ... ... ... Сары ... (Ху-энхэ)- Каспийге,
Гобиден Байкал көліне дейінгі аралыққа созылып жатқан түркі қағанатының
батыс өлкесінің ... ... ... ... ... өзі ... өзенінің
жоғарғы ағысындағы хан ордасында болды. Орхон — Монғұлиядағы ... ... ... ... осы жерге 568 жылы Византия елшісі Земарх
келген. Түріктердің алтын, күмістен жасалған ... ... ... ... таң-тамаша қалған.
Мұқан мен Естемиден соң олардың ұлдары билікті екіге бөлді. 582 жылы
Түркі қағанаты батыс және ... ... ... ... ... Әлсіреген
қағанат осыдан былай көрші Қытайдың Таң империясының уысына түсе бастады.
Қытай ханшаларын ... ... ... күрестен ештеңе шықпай, 630 жылы
шығыс және ... ... ... құлады. Осыдан былайғы жарты ғасыр
табғаштарға құлдыққа ... ... есін ... кезі ... пен ... ... ... 682 жылы көтеріліс бастап, жеңіп шықты. Елтерістен
соң таққа Қапаған (Мойыншор) отырды. 715 жылы Қапаған қаза ... ... ... ... ағасы Білге қаған болды. Қасына Тоңүқұқ
жырауды ақылшы қылып ... ... ... ... берген. Сөйтіп, осы
үш ердің тұсында түркілер айбынды жұрт болып, бір тілек, бір ... ... ... ... ... 731 ... Білге қаған 734 жылы дүниеден
озған. Тоңүқұқтың қай жылы өлгені белгісіз.
Білге, ... ... ... құлыптастар қойылып, оның бетіне
осы ел үшін еңіреген үш батырдың ерлігін ... ... Бұл ... ... ... ескерткіштері деген атпен белгілі ... ... ... ... ... ғалымы В. Томсен тапты, Ресей ғалымы В.
В. Радлов 1893 жылы оқып ... ... ... ... ұқсас жазулар Енисей,
Талас, Шу бойынан табылды. ... ... ... б.д.д. замандардан б.д. X
ғасырларына дейін қолданылған. ... ... ізі ... ру ... ... сақталған. Бір қызығы Орхон ескерткіштеріне алғаш кезіккен
швед офицер Табберт-Страленберг оған "ру-на" жазуы деген ... ... ... пен оның ... ... қатынға арналған Онгин
ескерткіші, Суджа, Мойыншор, т.б. ескерткіштер бар. Орхон ... ... ... ... арнайы зерттеген ғалымдар М.В. Стеблева,
Ғ. Айдаров, М. Жолдасбеков, Қ. ... ... ... әр ... қара сөз, бірі өлең, бірі өлең мен қара сөз аралас ... ... ... ішіңде біраз толымды, дәлелді пікірді М. ... Ол кісі ... жыр ... ... ... ... зерттеп,
қазіргі тілге солай аударып шыққан.
ОҒЫЗ ДӘУІРІНДЕГІ ӘДЕБИЕТ
(ІХ-Х ғ.ғ.)
734 жылы ... ... ... ... соң, ... ... ... салдарынан әлсіреп, оның ... ... ... ... құрылды.
Түркештер — Батыс қағандығының қаңлы, үйсін, бес ... ... ... еді. Олар Іле мен Шу ... ... Ал ...... батыс бөлігі мен Тарбағатайды қоныстанған, ежелгі көк бөріге
табынған түркілердің ұрпағы, VIII ... ... ... ... ... ... маңайында орныққан. Қарлық мемлекеті Түркеш қағанатының
орнын басты. Оның қарамағында Жоңғар Алатауынан Сырда-рияға, Балқаш көлінен
- Ыстықкөлге дейінгі ... ... ІХ-Х ... ... ... төменгі ағысы бойында Оғыз
қағандығы құрылды. ... — Сыр ... көне ...... қаласы.
Кейін қыпшақтардың қысымының нәтижесінде біржағы оңтүстікке ... ... одан әрі ... ... кетті. Кіші Азияға келіп, Селжұқ
мемлекетін құрды. Каспийден ... ... бір ... ... ... ... "Қорқыт ата кітабында" Сыр бойындағы жер аттары мен ... ... ... - ... ... ... содан.
ҚОРҚЫТ АТА
(VI-VIII ғ.ғ.)
Өлімнен қырық жыл бұрын Қорқыт ... ... ... ... ... тақымына тәнті болмай,
Ажалмен арпалысып жап таласқан.
(Әлқуат Қайнарбаев. "Қорқыт ")
Тарихшылардың айтуынша, дана Қорқыт Мұхаммед ... ... Сыр ... туған. Қорқыттың бейіті бүгінде Қызылорда ... ... 18 ... ... тұр. Өзі оғыз ... Баят ... — қыпшақ қызы. Оғыз-қыпшақтар — қазақ халқының арғы аталары. Түркілер
шежіресін жазған Әбілғазының айтуынша: "Қорқыт — оғыз ... ... оғыз ... ... ... ... ақылшы, кеңесші. Ол Оғыз хан
заманындағы үлгі айтып, билік ... дана ... Оғыз ... ... ... ... Алмалық, Талас; Ортасы: Сайрам, Қазығұрт, Қарашық тауы
(Қаратау), Ұлытау, Кішітау, мыстың кені ... Күн ... ... аяғы ... ... "Су аяғы — ...... Қарақұм. Осы
айтылған жерлерді оғыздар бес мың жылдай қоныс етіп отырады. В. В. Бартольд
пен В.М.Жирмунский: ... ... ... ... мың ... бар» - ... АТА ... ата кітабының" сюжеті XV ғасырда проза түрінде хатқа ... ... ... М. ... және ... бұл ... жыр тілімен жазылған, яғни жыр үлгісі деп
бағалайды. Ол жырларды тудырушы — ... ата. ... - ... Ұлық ... жырау, Асан қайғы, Бұқар жырау сияқты өз заманының жырауы, ойшылы.
"Қазақ халқы үшін оның ... ... мен ... ... ... ... прогресс болды". (Ә.Қоңыратбаев). Кейін Қорқыт туған
топырақтан әлемге ... ... ... ... де ... Орта Азия
халықтарының өнер-іліміне зор үлес ... ... ... ... "хұр" және ... ... дейді. Құт — құт-береке, құтты болсын ... ... ... ... ... ... ... еске алайық. "Құт" —
түркілерге тән сөз. Сонымен "құт әкелуші кісі" деген мағынаны ... - ... ... дәуірдегі ежелгі түркілердің ойшылы, бақсы, жырауы
(озаны), түркі мәдениетінің құты болған адам. "Қорқыт ата" кітабының екі
нұсқасы: бірі ... ... ... ... ... ... ... 12 сюжеттен, Италиядағы нұсқасы 6 сюжеттен тұрады. ТМД
елдерінде де 1950 жылы ... ... ... 1982 жылы ... ... деда Коркут") басылған. Орыс, неміс, италиян тілдеріне аударылған.
Қазақ ... ... ... Ә. ... ... Ш. ... Б. Ысқақовтар.
Шет елдерде — үстіміздегі ғасырдың бас ... ... Тілі ... ... ... ... азірбайжан тілдерімен, ал
эпикалық сарындары түркі люстарымен ұқсас жыр. "Қорқыт жырларының арғы ... ... ... ... ... ... онда ... ұлысының
тууы, пешенекпен, түрікпен арасындағы соғыстар (922-956), одан соң Жанкент
ханы шах Мәліктің Сырдан кетуі ... ... Сыр ... ... оғыз ... ... халқын құрауға зор
үлес қосқан (кете, кердері, адай рулары). ... ата" ... ... оғыз ... ... қазақ тарихына, қазақ әдебиетіне тікелей
қатысты.
"Қорқыт ата" VIII ғасырларда, одан да ... ... ... уақыт
бедерінен біраз өзгеріп, хатқа түскен түрі. Кітапта ... ... ... Бұқаш туралы жыр", "Байбөрі баласы Бамсы Байрақ", ... ... ... ... дәуді өлтірген Бисат батыр", "Оғыз қаңлы
баласы хан Төрәлі". т.б.
Қорқыттың нақыл сөздері
Қорқыт ата — ... ... исі ... ... дана. Кітаптың
кіріспесінде: "Баят руынан Қорқыт ата ... ... ... адам ... ... ... соң, оның барлық болжамдары қатесіз болған... Оғыз
тайпаларында Қорқыт ата ең қиын деген мәселелерді шешкен. Қандай ғана ... ... ... ... алмай, ел ешбір жұмысқа қол ұрмаған. Ел оның
барлық өсиетін ... ... дей ... ... ... ел аузында
қалған нақыл сөздерін келтіреді. Бір таң қаларлығы, осы ... ... ... ... бүгінге дейін айтылады. Мысалы: "Құмды
қанша үйгенмен төбе болмас, Қара есектің басына жүген ... ... ... ... ... жапқанмен, бәйбіше болмас". Бұл нақыл сөздер
қазақта: "Күл жиылып тас болмас, күң жиылып бас ... деп ... ... ... боз болмас, ежелгі жау ел болмас", қазақ
мақалында сол қалпымен жүр. Он ... ... өмір ... ... ... Қорқыт атаның ізімен: "Ежелгі жау ел болмас, етектен кесіп ... ... ... ... "Ананың көңілі балада, баланың көңілі
далада". Сондай - ақ ... ... ... ана ... ... исін ... ... білмеген аттың сыртынан жүрме". "Ұл атадан көрмейінше ... қыз ... ... үлгі ... - ... мақалы: "Ата көрген оқ
жонар, шеше ... тон ... ... ... не ... ... соны алады",
"Көп қорқытады, терең батырады", - ... ... ... Бұл киелі
сөздер қазақ ұғымына етене жақын, күні кеше ғана шығарылғандай әсер береді.
Қорқыттың ... ... ... ... сақтаулы. "Қорқыт ата кітабы"
арқылы аталарымыздың ежелден от басындағы ананың роліне ... ... ... ... орта ... ... ... сынынан өтіп,
бүгінгі күнге де үлгі бола алатындығы қызықты. Кітаптағы ең сүйкімді әйел ... ... құты ... ... ... ... ... келсе, ерінің жоғын
білдірмей, сусын беріп, сыйлап аттандырады. Ондай әйелдер ... әссе ... ... ... ... жыры" XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырдың басында ... ... ... дейін көп замандар бұрын, Орта Азияда, Сыр бойында эпос
дәстүрімен ауызша айтылып келген аңыз – ... ... ... дәл қай ... ... ... екендігі
жөнінде әр түрлі пікірлер бар. Зерттеуші ... ... ... ... ұрпақтары Ашина түріктердің тарихи аренаға шыққан кезінен бұрын
VI-V ғасырға дейінгі жерде-ақ түпкілікті жасалып болса ... ... Ал ... М. Жолдасбеков ІХ-Х ғасырдағы Оғыз мемлекетінің құрылуымен, X.
Сүйіншәлиев Қарахан мемлекетінің тарихымен байланыстырады. Біздің ойымызша,
"Оғыз қаған" ... ... ... оған ... ... кейіпкер"— Оғыз -
Өгіз тотемінің ... болу ... ... ... ... ... түркі тайпаларының тіршілігіне қатысты көптеген аңыздарды
жинақтау, ... ... өтіп ... Оған VIII-ІХ ғасырлардағы Қыпшақ,
оғыз, қарлұқ, ... ... ... ... да ... Енді ... сөз Өгіз ... туралы. С.Т. Толстов ... ... ... ... ... көне атауы) дейінгі заманда
басқа жақтан ... ... ... ... одақ саны да ... бері ... ... атынан, жергілікті ел тілінен туған сөз. ... Орта ... ерте ... сол ... ... ... сақ ... заңды
мұрагері деп қарау керек. Оғыз тотемінің аты ертедегі сақтар ... ... ... ... ... һәм ... шежіресінде" Оғыздың хан
болған уақыты біздің пайғамбарлардан 3400 жыл бұрын дейді:
"Оғыз хан өлген соң, Күн хан ... онан соң Ай хан ... онан ... хан ... оның ... ... Меңлі хан болды. Онан соң ... ... онан соң ... Ел хан ... ... ... ... татар ханы
Сүйінішпен соғысып, Сүйініш хан жеңіп, Мағолды қырып, қалғанын ... атын ... ... Сол соғыста қолға түскен Елханның баласы
Қиян мен інісі Негіз тұтқыннан қашып, қалған мағол мен малдарын жиып ... қиын ... ... ... жартас, кең дараға барып тығылды. Ол
дараның атын Ергенеқон ... ... ... ... ... хан
аталарын ешкім білмейді. Бірақ шыққандағы хандары Қиян нәсілінен ... кісі еді. ... ... 7-6). Сонымен Шәкәрім шежіресі бойынша,
Оғыз хандығы Көкбөрі заманынан 8-9 ата бұрын өмір сүрген ... Яғни ... ... Тағы бір ... ... ... аударайық.
Ең соңғы деректер оғыз қаған оқиғаның шығу уақытын, тіпті б.з.б. 5000
жылдықтарға, шумер тайпаларының заманына алып барады. Өте ... ...... ... ... ... арнаған ғалым Ақжан Машанов. Ол
кісінің ... Оғыз хан ... тууы ... жыл басы ... Бес мың жыл ... ... жыл басы ... тышқан емес, сиыр
болған. Өгізхан — Оғыз хан заманы сол заман дейді. Қазір жыл басы - ... ... ... ... жыл басы - Барыс болған. Әрбір екі мың ... жыл басы бір ... ... ... ... ... он екі мүшел жыл санауындағы хайуанаттар ... ... ... хабар береді. Көк бөріні (ұлу-бөрі) киелі ... ... ... ... ... өгізді, қарғаны, тіпті ағашты да қасиет
тұтады. Соңғының дәлелді деректері "Оғыз қағанда" бар.
"Тәңірі" сөзінің қандай ұғым беретіндігі жөнінде әр ... ... ...... "таң ... ... ... тотемі —
Бұғы. Мүйізді бақсылар — Кет бұғы, Кер бұғы ... ... ... деп ... Шумер тілінің түркі, оның
ішінде қазақ тіліне ұйқастықтары бар екенін "Ақын мен ... ... ... те айтқан болатын. Шумер жыл санауының да қазіргіден аса ... ... ... ... ... ... ... жырына негіз болған аңыздар
түгелімен Мөде заманыңда емес, одан да көп заман арғы ... ... ... жыры ... ... кітапханасында сақтаулы. Оны ... ... ... Паул ... ... ... ... Этторе Росси,
Еермания ғалымдары Диц, Н. Хоутсма, орыс ғалымдары В.В. Бартольд, ... т.б. ... ... ... ... ... ... көп еңбек
сіңірген Қ. Өмірәлиев, ... ... ... Ә. ... ... ... жөн.
В.В. Бартольд пен француз ғалымы П. Пельо: "Бұл ... ... ... болу ... ... ... ... әдебиеттер
1. Алма Қыраубайқызы «Ежелгі әдебиет»
Астана 2001 ж.
2. М. Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті»
Алматы 1996 ... ... ... ... ... Алматы 1967 ж.
4. А.Қыраубаева «Ғасырлар мұрасы зерттеу»
Алматы 1988 ж.
5. ... көне ... ... ... 1993 ... Б. ... «Қазақ әдебиеті тарихының
мәселелері» Алматы 1973 ж.
7. Н. Келімбетов, А.Канафин. «Түркі халықтарының
әдебиеті» Оқулық хрестоматиясы. ... 1996 ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ежелгі қазақ әдебиетінің тарихы және оның зерттелуі14 бет
Андронов және Дәндібай-Беғазы мәдениеті17 бет
Кейінгі палеолит кезеңіндегі Қазақстан2 бет
Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті9 бет
Шығыс Қазақстанның қола дәуірінің қоныстары32 бет
Қазақ хандығы кезіндегі педагогикалық ойлар10 бет
Қазақстан аумағындағы алғашқы қауымдық құрылыс,ежелгі Тас дәуірі, Мезолит, Неолит және Қола дәуірі7 бет
Қазақстандағы қола дәуірі туралы18 бет
Қола дәуіріндегі металлургия9 бет
Қола дәуіріндегі қазақстан тайпалары22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь