Х. Досмұхамедұлының «Адамның тән тірлігі» және «Жануарлар» кітаптарына контент-анализ әдісі арқылы талдау жүргізу

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I. Бірінші тарау.
1.1. Х. Досмұхамедұлының өмір жолы мен шығармашылығының басты кезеңдері ... .. 5
1.2. «Аламандық» мәселесінің психалогиялық мәні ... ... ... ... ... ... ... ..14
1.3. Халықтың ауыз әдебиеті (фольклор) . ұлт психоалогиясының айнасы ... ... ... 18
1.4. Ұлт тілін қалыптастырушы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26
1.5. Психалогия мен физиологияның ұғымдарын жасаушы ... ... ... ... . 36

II. Екінші тарау.
2.1. Х. Досмұхамедұлының «Адамның тән тірлігі» кітаптарына контент. анализ әдісі арқылы талдау жүргізу ... ... ... ... ... ... ... ... ..40
2.2. Зерттеу әдістемесіне жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 41


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 48
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
        
        Реферат
Бітіру жұмысы психология саласынан жазылған.
Жұмыс: Кіріспе, II тараудан, 52 беттен, қорытынды және 42 ... ... ... мен ... ... жұмысының мақсаты – Х. ... ... ... ... ... ... соның негізінде
студенттерге арнап ғылыми – ... ... ... ... орай туындаған басты міндеттер деп мына төмендегілерді айтуға
болады:
- Х. ... ... ...... ... ... жолын ашып көрсету.
- Х. Досмұхамедұлының этнопедогогикалық және ... ... ... және ... ... күн ... тұрғысынан
негіздеу.
Зерттеу объектісі – Х. Досмұхамедұлының психологиялық көзқарастары.
Зерттеу пәні – Х. ... ... ... ... көзқарастары мен идеялары.
Әдістеме - Х. Досмұхамедұлының шығармаларына баға берумен қатар контент
– анализ арқылы зерттелінеді. Алынған ... ... ... ... ... үлес қосқаны анық.
Әдістеме - Х. Досмұхамедұлының шығармаларына баға ... ... ... ... арқылы зерттелінеді. Алынған нәтижелердің эксперименттік талдау
барысында психология саласына үлес қосқаны анық.
Мазмұны
Кіріспе.................................................................
.......... 3
I. Бірінші тарау.
1. Х. ... өмір жолы мен ... 5
2. ... ... ... ... ауыз ... (фольклор) - ұлт психоалогиясының
айнасы..............................................................
.................................... 18
4. Ұлт ... ... ... мен ... ... ... ... Екінші тарау.
2.1. Х. Досмұхамедұлының «Адамның тән тірлігі» кітаптарына
контент- анализ әдісі арқылы талдау ... ... ... ... ... 45
Пайдаланған әдебиеттер тізімі...................................... 48
Қосымша....................................................................
........ 51
Кіріспе
Егеменді қазақ мемлекетінің қалыптасуы өте күрделі тарихи кезеңдерде
жүріп жатыр. Қазіргі мемлекетіміздің ... ... ... ... ... ішінен жекелеп айтып кетер бір ...... ...... ... ... мен ... жас ұрпақтың туған
халқының мәдениеті мен салт - дәстүрімен, ата – баба ... ... ... қалмауы елдігіміз бен егемендігіміздің негізгі критерийлері екендігі
даусыз.
Елдің елдігі мен ертеңін ойлап, қам ... ... ... ... ... ... еткен қазақтың асыл азаматтарының бірі – көрнекті ... ... ...... профессор Х. Досмұхамедұлының
еңбектеріндегі психологиялық көзқарастары мен идеялары бүгінгі ұрпаққа ... ... ... бас кезіндегі қазақтың демократиялық интеллигенциясының
көрнекті өкілі, республика ғылымы мен денсаулық сақтау ісінің Қазақстан мен
Түркістан ... ... ... кезінде заңсыздықтың
құрбаны болып, қуғын-сүргінге ұшыраған, күрделі де тағдыр ... ... ... ... қарастыра отырып, Х. Досмұхамедұлының туған тіліне,
ұлтына, әдебиетіне, тәлім - ... ... ... ... бүгінгі тапңда зерттеу қажеттілігін туындатып отыр.
Ғұлама ғалым педагог ретінде ... ... ... қалыптасуы
мен дамуы тарихында, оны ұйымдастыруда алатын орнын ерекше атап ... ... ... Х. ... ... ... мен оқу орындарына
арналған бірнеше қазақша оқулықтар мен оқу құралдарының авторы. Атап
айтқанда, I және II ... ... ... «Өлі ... (1922ж),
«Зоология» 1-бөлім, омыртқалылар, 2-сатылы мектептерге арналған (1922ж);
«Зоология». 2-бөлім (1926) ... (192ж); ... ... ... (1925ж) қазақ тілінде жарық көрді. Осымен орайлас
«Анатомия және физиология», «Адамның тән ... ... ... ... ашылып жатқан қазақ мектептері үшін ауадай қажет кітаптар
еді. Сондықтан да бұл оқулықтар 1922-1928 ... ... ... рет
басылды. Х. Досмұхамедұлы қаламынан туған оқулықтардың өне бойындағы
ұтымды қолданыстар, тың ... ... ... ... ... ... ... сүрлеуін салуға септескені дау туғызбайды.
Х. Досмұхамедұлының басшылық жасап және тікелей ... ... ... ... бағдарламалары, ғылыми терминология жасалды, қазақ
мектептері үшін ... ... ... ... академияда шартты рефлекстер
туралы әйгілі ілімнің авторы, ... И. П. ... ... ... бар
болғаны екі – үш қазақ екен. Оның бірі - Х.Досмұхамедұлы, ... ... ... мен ... ... ... ... саласындағы шығармашылығын
теориялық тұрғыда жүйелеп, соның негізінде ғыдыми-практикалық
нұсқаулар ... ... ... ... ... ... жолын ашып көрсету;
- ... ... және ... ... ... және ... ... күн талабы тұрғысынан
негіздеу.
Зерттеудің болжамы:
Х.Досмұхамедұлының ұлттық психологиялық ... және ... ... ... ... ... ой-пікірлерінің қалыптасуында жетекші рөл болып табылады.
Х.Досмұхамедұлының ... ... ... ... ... және келергі қазақ жастарының ... ... ... психология» деген ұғымдар аса мұқияттылықпен орын алар еді.
Зерттеудің объектісі:
Х.Досмұхамедұлының психологиялық көзқарастары;
Зерттеудің пәні:
Х.Досмұхамедұлының этнопсихология ғылымдарына ... ... ... тұрғыдан физиология саласында жазылған Х.Досмұхамедұлының
шығармаларына баға берумен ... оған ... ... арқылы
талдау.
Тақырыптың жаңалығы: Х. Досмұхамедұлының ұлттық ... ... осы ... ... ... ... жоқ. ... біз өз
зерттеуімізде мына мәселерді қарастырамыз:
1. Ғұлама ғалымның қазақ ... салт ... ... ... ... адамгершілік, тәлім-тәрбие т.б мәселелерін
қазақ этнопсихалогиялық ерекшеліктеріне қарай жақындастыру.
2. Х.Досмұхамедұлының қазақ мектептеріндегі қазақ балаларын оқыту
жайлы құнды пікірлері ... ... ... ... ... ... ... саласындағы қолданған
түсініктері, терминдері сарапталып, ол контент – ... ... ... ... ... өмір жолы, шығармашылығының басты
кезеңдері.
Халел Досмұхамедұлы Досмұхамедов, бір құжатта – Досмұхамедов – ... жылы ... ... 24 – і күні ... ... Бір ... ... 22 – сі деп жазылған. Алайда біз Халелдің өз ... ... ... ... алғашқы мәліметті дұрыстыққа санаймыз [1, 9 б].
Ал туған жері туралы зерттеушілер арасында түрлі ... бар. ... ... Қызылқоға ауданында дүниеге келгені анық. Талас тудырып
отырған жай ... ... деп ... жері ме, ... құмы ... ... Қарабау жері деген [2, 15 б]. Мереке Құлкенов әуелі Қарабауда
дүниеге келген десе, ... ... ... ... ... ... атайды [3, 28 б]. Атырау облысына белгілі қарт ... ... ... ... Тайсойғанда, Жарыпшыққан өзенінің бойында дүниеге
келген дейді ” [4, 19 б]. Ол ... ... ... ... ... ... ... оның дерегін басшылыққа аламыз. Бұған қосымша боларлық
тағы бір дерек бар. Қазақстан Республикасы Ұлттық Қауіпсіздік ... “Он ... ... дүниеге келген деген ... ... ... ... ... өз ... шыққан. Бұл дерек Шоқан
Мырзағалиұлының дерегін нақтылай түседі [5, 65 б].
Халел Досмұхамедұлы Қазақстаннан шыққан дара ... Ата ... ... болады: Беріш – Байсейіт – Жайық - Дәулет – Тұмаш - ... ...... – Бейнақ – Машақ – Досмұхамед.
Халелдегі мықтылықты генетикалық ерекшеліктен іздесек, ... би ... ... ... ... ... батырдың ақылшысы, Сырымды тәрбиелеген
аға билердің бірі.
Халел сауатын ауыл молдасынан ашқан. Оның бұдан кейінгі білім алуы Ойыл
(Көкжар) ... бір ... ... (қазақ) училищесінде, Орал
қаласындағы екі класты реалды училищесінде жалғасты. Мұны 1903 ... сол жылы ...... ... ... ... түскен. 1909 жылы араша айының 17 күні аталмыш жоғарғы оқу
орнын үздік ... ... ... ... диплом берілген.
Академияда оқып жүрген кезінде, дәлірек ... 1907 – 1908 ... ... ... Адиунгтің стипендиясын алған. 1909 жылғы мамыр айының 8-і ... ... 30-ы ... ... Пермь губерниясы Чердын уездік
земствосының Морчан учаскесінде дәрігер болып қызмет істейді. Бұл академия
бітірер алдындағы ... ... ... оны өте ... ... жергілікті мекеменің берген анықтама қағазы бар. Халелдің “дәрігер
болып тағайындалдым” ... ... ... ол өзінің еңбек жолын осыдан
бастап есептеген.
1909 ... ... ... ... 1913 ... ... айының 5-не дейін Орал
казак әскери бөлімінде кіші ... ... ... ... Одан 1920 жылғы
қаңтар айының – не дейін Орал ... ... ... ... ... [6, 12 б].
Халелдің Санкт – Петербургте академияда өткізген алты жылы 1903-1909
жылдар білімнің өсуі ғана ... оның ... ... да ... ... ... дүние танымының қалыптасуында, рухани өсуіне, ғылым жолын
қууында ерекше белесті кезең болды. 1905 – 1907 ... ... ... ... ... ... ... қайраткердің саяси
қадамына алғашқы ... ... Сол ... ... ол кейін:
«Демократиялық күштер, оның ішінде студенттер қауымы да ... ... ... ... ... ... ... қатар саяси білімді
жетілдіруге кірістім. Әр түрлі саяси партиялардың ... ... ... ... мені және ... да ... ... ешбір саяси
партияның программасы қанағаттандырмады» – деп еске ... Оны ... ұлы ... шиновинизімі, бұратана халықтың тағдырына
немқұрайлы көзқарастары ашындырды. Осы кездерде, яғни 1906 жылы ... ... ... ... ... ... де, саяси жұмыс
жүргізуіме тыйым салынды, - дейді ол «Көп ... ... ... ... ... ... ... жұмыс жүргізу мүмкіндігі болмай
қалғандықтан бар ынтамызбен оқуға бас ... Иә ... ... ... ... ... өскен, Дәулетүмбет (әкесінің атасы) сияқты оқыған
ағаның алдын көрген Халел аталған алты жылды астанадан бал арасына ғұмырлық
өнер ... жиып ... ... көз ... ... ... ақтарды. Киргиз
деген кемсітуді есітпейін деп орыс ... ... ден ... ... ... қыр ұланы Халел Императорлық Әскери-медициналық академияны алтын
медальмен бітіреді. 1905 жылдың соңына таман Орал ... бес ... ... ... ... кадеттер партиясының жергілікті
бөлімшесі есепті “Қазақ конституциялық-демократиялық партиясы” ... Оның ... ... Б. ... М. ... ... де мүше болып сайланған. Осы кезде Орал ... ... оба ... бере ... ... ... ... көріп, Орал әскери бөлімшесіндегі
қызметтен босануды ойлап, басшыларына өтініш ... ... ... ... ... бас ... халық ортасында дәрігерлік көмек
жасап, ... ... ... ... алу ... ... Оның Орал облысындағы дәрігерлігі Темір уезінде әскери
міндеттен азаматтық қызметке ауысты. Бұл жағдайды академик Ғ. ... ... ... ... деп ... Осы ... ... борышын өтеп жүрген Халелдің
жеке бас ... - ... ... кем ... ... ... озық болғанын
айта кету жөн. Оған мына архивтік құжат дәлел бола алады. Мәселен оның штаб
қызметкері ... ... ... әскери кітапшасының 8-тармағында алатын
қаражаты (айлығы) санамалап берілген. ... ... – 720 сом, ... ... сом, ... – 96 сом, ... – 72 сом, қызметші жалдауға – 50
сом. Отын мен шыраққа – 25 сом. ... ... ... ... халі ... түсінікті. Оның үстіне ол әскер қатарында Романовтар үйінің
патшалық құруының 300 ... ... орай ... қола медальмен
марапатталады. Ал оба індетінің тұруына қарсы шара қолданудағы әр бір күні
Заңға ... 12 ... ... Осы ... алға ... ... ол 1913
жылы Орал облысы вице – губернаторы берген № 6618 ... ... ... ... ... Б. ... А. ... «Ана тілі» газетіне
жарияланған мақаласына арқа сүйеген болу керек, екеуі де бір ... ... ... ... ықпал етуші үлкен тұлғаның бірі сөз
жоқ, Ахмет Байтұрсынұлы, ... ... ... ... күшін
пайдалануы туралы айтқанда, аты аталған зерттеушілер “Қазақ” ... ... ... ... ... ... Бұл ... А. Байтұрсынұлы:
“Қазақтың дәрігер ғылымын оқыған адамдарды аурудан күтіну ... һәм ... ... ... ... елге ұсақ ... таратса екен, - деген
өтініш білдірген» [7, 45 б]. А. Мектеповтың ойынша Ахаңның ұсынысы Халелге
қамқоршы ... ... жел ... ... ... ... ... болып отырған бұл мақала ... ... 27 ... ... ... басылымдардағы алғашқы дәрігерлік мақаласы “Тамыр дәрі
хақында” деп аталып, ол 13-ші санында жжарық ... ... ... ... ... ... ... екенін білетін кезі бұл Академияның соңғы
курсында оқып жүргенде ауылға келіп, Сорқуыс деген ... ... ... Оны ... ... ... ставкасы” деп атап кеткен [ 8,
24 б].
Дәрігерлік тақырыптағы ... ... 1914 жылы ... ... ауру ... “Сары кезік-сүзек”, “Ақ жол” ... 1924 ... ... “Шума қандай ауру?”, 1925 жылғы 522 санында “Жұқпалы аурулар”.
Бұларға талдау жасаған ... ... ... ... ... ... үйдің, судың, хайуанаттың, киімнің, ауру адамды күтудің гигиенасын
Халекең өте дәл берген” деп бағалайды.
Ал Халелдің кітап ... ... ... еңбектері: “Как бороться с чумой
среди Киргизского ...... ... 1918 ... ...... ... Мәскеуде халық денсаулығын сақтау камиссариятына қарасты
санитарлық эпидемологиялық басқармасы автордан Ташкентте ... ... ... ... ... сұрап, хат жазған. Сонымен қатар Ташкентте болып
шығарған “Исатай-Махамбет” (1925ж), “Аламан” (1926ж) атты жинақтары 1991-
1992 жылдары ... ... ... ... ... ... ... ұлы Махамбет мұрасын тұңғыш зерттеуші ғалым ретінде ... ... ... үлес деп ... [ 9, 25 б].
1913 жылғы “Оба ауруының көрінісі” ... ... ... ... ... кейбір зерттеушілердің қолында. Індеттің қалай болғанын
мұндағы:
“Қуады ... ... ... ... да балдан тәтті.
Көмуге жер қазушы болмаған соң,
Өлікті 150-ден отқа ... ... ... ... [10, 16 ... ... Досмұхамедұлының медицина саласындағы еңбектерін
жалғастырсақ, Орта Азия мемлекеттік Университетінің ... ... ... мен ... пәндерімен сабақ береді. Қазақ тілінде
екінші сатыдағы мекетептер мен техникумдар үшін Халел “Адамға тән ... ... ... ... адам ... оның ... және тазалықты (саулық
сақтауды) үйренуде атқарар маңызы зор. Автордың пәннің мазмұнын ... ... ойда ... ... ... өмірде күнделікті көріп жүрген
заттарға теңеп айту тәсілдері өнеге аларлық. Кітапта адам ... ... ... ... “Ет жүйесі”, “Қимыл заңдылықтары”, “Қан
жүйесі”, “Сол-мефа жүйесі”, “Таныс, ас ... ... ... ... ... және ... ... деген тақырыптары қамтылған. Халел
Досмұхамедұлы 1920-1925 ... ... ... ... институтында
оқытушы, Орта Азия ... ... ... ... Республикалық ғылыми комиссияның төрағасы қызметін атқара жүріп,
орыс ғалымдары қатарында қазақ студенттеріне арналған оқулықтар ... ... ... ... ... ғылыми атауларын
(терминалогиясын) жазуға кіріседі. Сонымен қатар Халел табиғаттану ... ... ... ... ... ... 1922 жылы Ташкент
қаласынан шыққан “Табиғаттану” атты еңбегінде “Бүйіл”, “Ауа”, “Су”, “Жер”,
“Кең” және ... ... ... деген тақырыптар ... ... ... ... ... оның тең ... өлшегіштер,
құбыша, зертхана бұйымдары, кристалдар т.б. 47 сурет-бейне жеке жинақталып
берілген. Ал оның екі рет ... ... ... туралы еңбегі үш
бөлімнен тұрады. Жалпы жануарлар дүниесінің ең көп ... ... ... ал ... жеке бір ... болып түзілген. Бұл кітаптардың
қай-қайсысы да жануарлардың сыртқы ... ... тән ... мен тіршілігін бейнелейтін суреттермен толықтырылған [11, 25
б].
Халел аударған “Оқушының саулығын сақтау” атты кітап екі рет 1923, ... ... ... Оның алғы ... ... ол: “Оқушының саулығын
сақтау” деген осы кітапшаны Голландия үкіметінің тапсыруы бойынша ... ... ... ... ... Кітапша Еуропа көлемінде жүлде алған,
шет тілдерге тәржімелеген, оны Голландия халық ағарту ... ... ... міндеттепті. Біз қазақшаға ... ... ... ... ... ... ... саулық сақтау жұмыстарының нашар екеніне күйініп, ... ол ... ... ... жоқтығын ескере келіп, осы кітапшаны
басып шығаруды жөн көрдік – депті [12, 54 б].
Х. Досмұхамедұлы өмірінің ақырына ... ... ... ... ... Воронеж Әлеуметтік денсаулық және гигиена ... ... ... ... ... ... соңғы кездері қудалауға түсіп,
Воронеж қаласна жер аударылғаннан кейін де ... ... ... ... ... ... терминологиясының орысша-
қазақша сөздігі” (1931ж), “Жас ... мен ... ... т.б. еңбектері автордың көзі ... ... ... ... және ... саласында жазған ізашар еңбектері өз
маңызын күні бүгінге дейін жойған жоқ.
Халел ...... ... көне ... ... ... де шұғылданған ғалым. Махмуд Қашқаридың әйгілі ... ... ... деген атпен көлемді мақала жазып, 1923 жылы “Шолпан”
журналының 6-7 ... ... Ол ... ... ... қазіргі
түркі тілдерінің ешқайсысын аударылған жоқты. Сондықтан зерттеу ... ... ... ... араб ... жазылған мың беттен артық
қолжазбаны оқып шығып, соның негізінде мақала жазу Халел сияқты ... адам ... ... ... қолынан келе бермейтін шаруа.
Бұл бөлім Халел Досмұхамедұлының ғылымындағы жолына арналатындықтан,
баспа және ... оқу ... ... ... елеулі қызметтерін
төмендегіше атап өтсек. Баспа саласы: Орта Азия ... ... ... ... (1913, 1925), ... ... ... күншығыс
бөлімінің меңгерушісі (1925), ... ... ... ... және басқарма мүшесі (1926). ... оқу ... ... 1920 жылы Ташкенттегі педагогика институты
ұйымдастыру комиссиясының мүшесі, оның ректорының ... ... ... доценті Халел Досмұхамедұлының Алматыға келуі 1928
жылдың қыркүйек айы деп жобалайды, Ораз Жандасовтың дерегі бойынша ... ... ... оқу ... Алматыға көшіру мәселесі қойылғанда,
Қазақ Мемлекеттік Университетін (бүгінгі Абай атындағы Алматы Мемлекеттік
Университеті) ұйымдастыру ... ... ... 1929 жылы ... 1- і күні ... ... кафедрасының профессоры атағын
алды. Ал 1924 жылы ол Ресей академиясының Орталық өлкетану ... ... ... сайланған.
Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігін жариялағалы Қазақ тарихшылары
Алашорда ұйымын зерттеу барысында Халел ... да көп ... ... ... саяси шыңдалуына Қазақстан Респуликасы Ғылым министрлігі, ... мүше ... ... ... жеке ... ... оны
дәйекті жеткізеді. Тарихшы ғалым М.Қайгелдиевте ақтаңдақтың орнын ... ... ... [13, 62 ... ... өмір ... азаматтық өсуі мен саясаткерлік
қалыптасуындағы маңызды оқиғаларға ден қоялық.
1. Ақпан ... ... Ә. ... ... ... ... ... комитетерінің құрылуы. Оған мүше болғандар
уақытша ... ... және ... атқару комитетінің құрамдарына
енгізілді. Халел де Орал ... ... ... мүше ... Облыстық
қазақ комитетінде съезге шақыру жөнінде ұйымдастыру бюросы құрылып, оның
құрамына ... ... ... Бұл ... 1917ж 12-22 ... ... 1917 жылы мамыр айының 1 – 11 күндері Мәскеуде өткен бүкілресейлік
мұмылмандар съезіне қатысуы. Бұл ... олар ... ... халықтың
өздері ие болулары керек деген облыстық ... ... ... баса ... Ә. ... және оның ... ... партиясымен атқұйрығын
үзуі, сөйтіп ұлттық саяси партия ұйымдастыру мәселесінің алға шығуы. Бұл
үшін Орынбор қаласында 1917 ... ... ... 21 – 26 ... Бірінші
жалпықазақ съезі шақырылды. Осы ... Х. ... ... ... ... ... ... ұлттық автономия, жер, қазақтың саяси
партиясын ... ... ... ... ... ... мәселесінде ұлттық болашақтағы жағдайын ойлап, иелік етуші халықтың
өзі баулу керектігін баяндайтын шешім қабылдады.
Халелдің шығармашылық еңбекпен айналысуына мәртебелі екі қызметі ... Бірі ...... ... комиссиясының, екіншісі- Мемлекеттік
Ғылыми Кеңестің төрағасы болуы.
Х. Досмұхамедұлының ... ... оның ... ... ... ғылыми, жазушылық, ұйымдастырушылық қабілетінің шыңдала
түскен жылдары болды. Осы жылдары ол қырғыз-қазақ комиссиясы ... ... ашы, оның ... санын редактор болды. Журналдың 1923 жылы І
санында Халел ... ... ... ... 27 ... тұратын осы бағдарламаның қандай мақсатты
көздегенін оның мына төмендегі ... ... ... болды:
1) қазақ – қырғыз халқының әдеби тілдік, ғылым атауларын ... тағы ... ... ... ... халқының сәулет өнерін (тарихи ... ... ... ... ... ... һәм көп замандар бойы жүргізіп келе
жатқан саясатын реттеп жөнге салу;
4) қырғыз-қазақ халқының ... және өнер ... ... 1924 жылы ... Академиясының Орталық өлкетану
бюросының мүше-корреспонденті болып ... Бұл оның ... ... ... ғылымдарының зор бағасы еді.
20-шы жылдары А. Құнанбаев творчествосына ... ... ... ... ... пікірлер, талас орын алды. Сол кездің өзінде ұлы
ойшыл Абайға Халелдің жүзі ашық, ойы нық ... ... 1922 жылы ... ... өлеңдері” өз ойлағандарындай болмай қалғанына ... ... ... ... ... ... жұмыстарға толық Абай өте
мұқтаж, тым керек болып тұр”- деп жазуы оның танымалының ... Ал ... ... ... ... ... ... қолжазбасында “Абай-жаңа
қазақ әдебиетінің атасы” –деп ... ... ... Досмұхамедұлының ой
тереңдігі. Бұл бүгінгі күнде рухани азыққа айналып Абайға ... ... [14, 44 ... ... ... ... “Кенесары - Наурызбай” жырына алғысөз түсінік
және Қасымовтардың қысқаша тарихын жазған. “Кенесары-Наурызбай” поэмасын
болашақта қазақ ... ... ... шығу ... ... - ... Бұл ойы, шамасы оның ғылыми тұрғыда ұйымдастырылған
еңбек екенін жеткізсе керек.
Қазақ – қырғыз білім комиссиясы ... ... ... ... ... 1923 жылы ... Бұл сапарды жүзеге асырушы Х.
Досмұхамедов пен М. Жұмабаев болды.
Үш айға ... ... ... Х. ... бай материал
жинаған болуы керек. Оның өз қолымен ... ... ... ... әлі қолға түсе қойған жоқ. Алайда бұл сапар ол үшін, ... ... ... ... ... ... ... болады. Мағжан
Мемлекеттік Ғылыми Кеңестің ... ... ... ... жинаған
материалының жартысын баспасөзге беріп, ... ... ... ... Ал Халелдің Асан қайғы туралы материалдар, ... ... ... ... тапқанын баяндаған. Халел осы сапарда этнография
және қазақ тіліндегі атаулар яғни ... ... де ... ... ... - ... Қажеттілікке орай қазақ – қырғыз
білім комиссиясының жұмыс ... ... орыс ... біраз кітап қазақ
тіліне аударды. Әр білім комиссиясы “Білім басы” сериясымен профессорлар Ю.
Вагнер мен ... т.б. ... ... ... ... ... жылы “Ақ жол” газетінің 4 санында “Табиғатпен танысу” деген ... Оны ... ... деп ... есіммен қойған. Біздің байқауымызша,
жазу стильі жазғанан бұл- Х. Досмұхамедұлынікі. Сонда ... ... ... ... шыққанын айтып, “Білім ... ... ... ... ... тізімімен таныстырып, бүкіл
кітаптарды алып оқуға кеңес етеді.
Х. Досмұхамедұлы Ю. Вангердің екі кітабын ... ... мен ... туралы әңгімелер” және “Өсімдіктердің тіршілігі мен ... ... ... Оның ... ... ... толған... Малдың
ашшы шегіне дейін біздің қазақ баласы білсе де, өз ... ... ... ... ... ... адам ... түзілісі жазылған. Біздің
қазақта дәрігер оқуын оқыған адам ... ... ... Өз ... ... аз десек, күнә болар ма екен? Хат білетін қазақ бұл
кітапшаны алып ... ... дене ... ... Үлкен олжа болды
–деп бағалаған. Ал “Өсімдіктердің тіршілігі мен түзілуі ... ... ... ... ... рецензия әзірше табылмады. Х.
Досмұхамеделының аудармадағы ... ... ... ... ұғыммен жазылғаны байқалады. Халел соымен қатар Махмұт Қашқари
сөздігінен аударған үзінеділеріннде айтуымызға ... Оның бір ... ... ... ... салыстыра кетсек болады: «Құдай
дәулет күнін түркрер бұрышында жаратты» ... ... ) осы ... Х. ... ... ... күнінің көзін
түріктердің көгіінде тудырды» -деп аударады. [15, 25 б.]
Х. Досмұхамедұлы ... ... ... да ... ... ... ... бірі. Ғалымның «Самарқант шаһарындағы «Тіллә- қари және
Ширдар медреселерін салғызушы Жалаңтөс ... ... атты ... ... ... салу ... әпсана» атты көлемді зерттеулері
қазақ тарих ғылымында күні бүгінге дейін ... орын ... ... ... ғылымы саласындағы зерттеулерінде
халқымыздың ұлт ... ... әр ... ... де жан-жақты сөз
болды. Мәселен ол ... ... ... ... ... ... ... көтерілістерінің жиі тұтанып тұрғанын айта келіп, оның
себептеріне әділ баға береді. Кіші жүз қазақтары сонау XVIII ... ... өз ... ... ... қол ... кірді деп кейбір
қазақ тарихшылары соңғы кезге дейін жазып келеді. Ал Х. ... ... ... мұндай тұжырымның негізсіз екендігіне көзіңіз
жетеді ол сонау 20-шы ... ... ... ... қол ... өз ... болмағанғын нақты деректермен дәлелдейді. Автор: «өз
еліміздің өткен-кеткені туралы басынан кешкен ... ... ... ... ... туралы қолдан келгенше толық ... ... ... ... ... ... жаңылыстарына күйініп,
жақсылықтарына сүйініп, ғибрат алмақ ... сана ... ... осы айтқандарын өскен ұрпақтың өнегелі тәрбие алуына да пайдасы
өлшеусіз.
Х. Досмұхамедұлының тәлім-тәрбиелік ... ... сан ... оның еңбектерінде өскелең ұрпақтың сыр-сымбат (эстетикалық)
тәрбиесі, шәкірттерді имандылық пен ... ... ... ... ... поэзияның рөлі т.б. туралы жиі сөз ... ... ... ... ... ... ... тәрбиесіне де
ерекше көңіл бөлген. Оның оқушының денсаулығын сақтай біл ... ... ... екі рет ... шыққан. Әр жастағы мектеп ... ... оның ... зор көмегін тигізетін осынау қарапайым
еңбекте көптеген тәләм-тәрбиелік ақыл-кеңестер бар. Автордың осы кітапшасы
1993 жылы «Балауса» баспасынан 1100 ... ... ... ... ... ... отыр. Бұл кітап мектеп оқушыларымен қатар олардың ата-
аналарына да аса ... ... ... ... ... ... ... талдау жасап, оның қазақ педагогикасы ... ... ... ... ... ... ғылыми-шығармашылық, педагогикалық ... ... ... ... ... ... бастап, 1930-
жылғамдейінгі уақыт ... ... Осы ... ... еңбектері дүниеге келген. 1920-жылы «Алаш» партиясы таратылып,
оның батыс ... ... бірі ... кеңес үкіметі
тарапынан кешірім жасалды. Осы жылы ол Ташкент ... ... ... ... ... және ... ағарту комиссариаттарында
жауапты жұмыстармен қатар, жоғары оқу орындарында ұстаздық және ғылыми-
педагогикалық шығармашылық жұмыстармен ... ... ... ... жылының іщінде шын мәнінде ... мен Орта ... ... ... алғашқы ұйымдастырушысы болды. Ол өзінің ғылыми
педагогикалық ... ... ... дайырлауға, халықтың
денсаулығын ... ... ... ... ... ... ерекше үлес қосты. Әсіресе ол Ташкент қаласында ұлт ... ... ... отырып, ұлт мектептері мен жоғары оқу ... ... ... ... ... мен оқу құралдарын жазуды
сіңірген еңбегін ерекше атауға болады.
Архив деректеріне сүйене отырып ... ... ... ... үш ... бөліп қарастыруға болады.
1.Баспа бетінде жарық көрген ғылыми-әдеби және әдістемелік еңбектері;
2. Жариялауға даярланған қолжазбалары;
3.Жалпы редакциясын басқарған ... ... [16, 10 ... 55-56 жыл ... ... ... ... да мәнді тәржімә хәлін
(өмірбаянын) төрт кезеңге бөліп ... ... ... ... ... ... ... дейін)
2). Атүстінде өткен, күрес жылдары (1916-1920 )
3). Ғылыми-шығармашылық һәм ... ... ... ... ... ... ұшыраған азапты жылдары (1920-1939) [17, 12 б].
1.2. ... ... ... ... ...... ұғым түсініктері Х. Досмұхамедұлы еңбектерінде
біршама тыңғылықты тұжырымдалған. Ғалымның 1928 ... ... ... ... ... народная литература» деген еңбегінде ... ... ауыз ... ... – тәрбиенің негізгі көзі деген идеяны
ұсынады. Автор қазақ әдебиетінің қай жанры ... ...... бай келетінін, онда көшпенді халықтың өмір салты, психологиясы ... ... ... ... айтады. Осы айтылғандарға орай автор: «Қазақтың
жеке өмірінің барлық сәттері» – деп жазды автор, туғанынан бастап ... ... жеке адам ... халықтардың немесе жеке рудың туған өміріндегі
барлық уақиғалар халық ... ... ... ... ... ... ... халық поэзиясында шілдехана, бесік жыры атты
арнайы жырлар түрімен аталып өтеді.
Х. Досмұхамедұлының ... ... ... ... ... шақ ... той - ... айтыс ән - күй, ... ... ... яғни ... баласының шыр етіп жерге
түскеннен бастап кәмелетке толғанға дейінгі тыаныс-тіршілігі әнмен жырдың
құшағында ... ал ... жас ... ... ... ... бар. ... психологисының негізгі қағидасы Х. Досмұхамедұлының түйіндерінен
алшақ кетпейді. Бұл ... ... ... дейді: «Әдетте оның ең бірінші
еститін үні - анасы айтқан ... ... ... ... адам ... ішіндегі ең қомақтыларының бірі – генетиканың айтуынша бала ... ... – ақ ... дауыс ырғағын , қимыл – ... ... бір ... ... ... алып ... ... Өйткені құрсақта жатқан шақалақтың алдымен жүйке – жүйелері, жан
дүниесін басқаратын миы ... ... ... бала ... ... байланысты
түйіндері халықтың педагогикадан гөрі ... ... ... ... осы сала дағы ... ... ол ... жас
өспірімдік жастық шақтағы ойындардың (түрлі тақпақ, ... ... ... т.б.) тәрбиелік жағынан маңыздылығын баса көрсетіп келіп,
баланың алғашқы еститін үні – ананың бесік жырының әуені ... ... ... ... былайша жалғастырады: «... Қазақ өз баласын тәрбиелеуде
дыбыстық ырғақтардың басты орындарға ... ... ... ... ... кең таралып, дамуы қазақтардың өмірдің кез – келген жағдайында
өлең шығарып, ән айтуы бір себеп болса керек.
Х. Досмұхамедұлы ... ... ... ... ... ... ... орайлас - өз пікірін білдіріп кеткен. Осы
айтқанымыз 1925 жылы ... ... ... ... атты ... ... байқалады. «Көптің пайдасын ойлай тұрса да , бүтін жұрттың
қамын жей тұрса да, өзінің менмендігін сол үшін ... қыла ... ... ... ... өз ... ... санап, сөзін сөйлеп, соңына
ермегендерді, қарсы тұрғандарды түсінбегенімен, ақылсыздығынан қылды ... ... ... өзі ... ... ... өзі ... жолына бас ұрмайтын, отан сезімі, мемлекет сезімі кем, менмендік
сезімі өте күшті құлықты аламандық дейміз...». Міне бұл Х. ... 70 жыл ... ойы. Осы ... ... ... ...... әлі
де бар ма, бар болса оның қазіргі кездегі көріністері қандай ? Бұл сұраққа
жауап ... ... ... ... ... психологиясының қалыптасу
факторларының (тарихи, шаруашылық, мәдени, тіл, салт-дәстүр, ... және ... ... ... оның қазіргі заманғы
өмір салтындағы ықпалын қарастыра кету керек. Қазақ тарихи санасында сонау
түркі ... ... ... ... ... пен ... ... осыншама үлкен аумақты шет жұртқа таптатпай, қырағылықпен ... ... ... ... ... ... ... елеулі із
қалдырған оқиғалар оның ұлт ... ... ... ... хандықтары
құрылған уақыт, яғни XV – ғасыр шамасы) кезеңдерден бастау ... ... ... ... тұтас мемлекеттің құрылмауы,
орталық өкіметке бағындыру шараларының жүргізілмеуі, ірі діни және мәдени
орталықтардың – ... ... оның ... ... ... ... ... соның салдарынан қазақ тілінің экономикалық
айналыс ... ... ... ... ... бәрі ... психологиясының
қалыптасуына тарихи факторлар. Бұған ... ұлт ... ... өте ауыр жағдайда – патшалық самодержавиенің отарлау ... ... ... тағы ... ... Досмұхамедұлының түсінігінде қазақ елінде жиі кездесетін «аламандық»
ұғымы басқаға бағынбайтын бәсекешіл ... ... ... ... ... ... ... бұл бейресми, яғни, бірімен-бірі
үнемі бәсекеге түсіп тұратын, ... ... ... ... топтар мен ... ... ... ... рушылдық психологиясымен байланыстырады. Ол ру менмендігінің
бір сипаты аламандықта жатыр дейді. Халекең ... ... ... ... белгілі болып, көрініп тұратын мінез бітісі», - ... ... жеке ... сонымен қатар әртүрлі әлеуметтік топтарға
да тән құбылыс. Аламандыққа байланысты автор түйіндерінде қазақ ... ... отан ... ... ... ... деген пікір бар.
Әрине, жойқын жеңілдіктерге үшырағанмен қазақ психологиясы өз арасынан
Қабанбай, ... ... ... ... т.б. осы ... ... ... отан қорғау сезімінің небір асқаралы үлгілерін
көрсетті. Отандық, ... ... ... ... ... ... ... ұлан-ғайыр аумақты ұзақ жылдар бойына ұстап тұра алмас ... ... ... ... тағы бір түйініне тоқтала кетсек:
«Өткен ғасырдағы қазақтың әлеумет қимылдарына көбінде-ақ аламандық бар. ... ... да, ру ара ... да, ... билеріне көбінеседе
қазақтың ісінің көбінен-ақ аламандық исі шығып тұр...».
Х. Досмұхаметұлының ... – ру ... ... деуі өте орынды. ... ру, ... ... ұлт ... ... бар. Ру адамның гендік ерекшелігіне, туыстық қарым-
қатынасына қарай ... өз ... ... ... ... ... Ру – бұл тарихи-этнографиялық ұғым. Қазақ тарихындағы
рулық болмысты ғылым жоққа ... Ал ... ... ... топ
– «ру» ұғымымен қатар «рушылдық» деген тағы бір ұғым бар. ... ... ... – бұл ... ... ... ... факторларды есепке алып отыратын феномен. Қазан төңкерісіне
дейінгі кезеңде рушылдықпен жіктелу қазақ елінде ... орын алып ... жайт ... ... ... ... жақсы байқалады.
Ғаламның «аламандық ұғымына берген анықтамасынан Қазан төңкерісіне дейінгі
қазақ елінде отандық, мемлекеттік ... ... ... яғни ... ... өрістегенін байқау қиын емес. Халелдің «аламандық
психалогиясы ... ... ... ... ... кеңірек пайымдалатын этностық мінез-құлық жайлы түсінікке
келіп саяды.
Х.Досмұхамедовтың «Аламандық сүйекке сіңген көптің ... мұны ... деп ... - ... ... айтады осы жерде ғалымның бұл бүкіл
қазақтың бойына сіңген мінез және оның қазақ ... ... ... кездегі жағдайларымызға дәл келіңкіремейді. Сондай-ақ автордың
«Аламандықты» түркі халқының көпшілігінде кездесетін халықтың қасиеті ... оның ... ... түрікпендер мен қазақтардың жеке қақтығыстарынан
іздестіруі де ғылыми тұрғыдан дәлелдей түсуді ... ... ... ... қазақ байларының психологиясына тән ерекше қасиет ... ... ... ... келуі ғұлама өмір сүрген
кезеңнің тарихи-әлеуметтік, саяси ... ... ... [19, 32 ... ... ... (методологиялық мәселелеріне
байланысты) айтқан пікілерінің мәні аса терең. «Адамның табиғаттағы бар
мінезі,- дейді ол ,- ойын – ... ... ... ... ... адам ... адам- адам емес. Салтымызға, тұрмысымызға қарай түзелуге елімізде
көп ойындар бар. Бұларды менсінбей тұрып ... ... Бұл ... ... ... ... таңданарлық». Ол тілімен қатар ... де ... ... айнасы екендігіне көңіл аударады.
«Халықтың құлқы, мінезі, ойы,- ... ... өз ... ... ... ... әдебиетінен білінеді. Әдебиет – халықтың ... ... Осы ... тексеріп отырсақ қазақтың өткендегі
құлқы, мінезі заманындағы күйініші, сүйініші, арасында болған ... ... анық ... ... ... ... ... біткен мінездің бірнеше, түрі орасан одырайып тұр». Оның ... ... ... ... білу үшін ... «Аламан»
атты шағын мақаласының мәні зор аса зор. Мұнда осы ... ... ... ... ... түзілгендей деуге болады. Автор «әлеумет
қимылдары деген» сұраққа ... бере ... ... ... ... ... мінезін (бұл жердегі оның түйіндері Абайдың қара сөздеріндегі, сондай-
ақ Ж.Аймайытовтың «қазақтың өзгеше ... атты ... ... мықтап қиуласып жатыр). Досмұхамедұлы ... ... ... бір ... жатқызады. Оның пікірінше, аламандық – қазақ
мінезінен бадырайып ... ... ... ... Қазіргі психология
ғылымында мұны «мінездің акцентуациясы дейді». ... ... ... ... ... кем ... ... сезімінің күшті болуынан
туындайды деп түйіндейді. Аламан барымташылыққа ұқұсас ... ... ол өз ... ... ... ... ... басшыға бағына
бермейтін, бәсекешіл мінез. Қазіргі «әлеуметтік психология» ғылымында мұның
табиғаты «ұжыммен топ психологиясы» тарауында ... жүр. ... ... аламандыққа қатысы бар екендігін айтады. Бұл мәселе жақына
баспадан ... ... ... ... ... монографиясында
жақсы айтылған Халекең аламандықтың түркі халықтарының ... ұлт ... ... жоқ ... ерекше
байқалатыны біздің қазақта отан бірлігі, ұлт намысы сезімдерінің аздығы
себебінен туындайтын нақтылы мысалдармен ... ... ... ... ... ... ... мұны қазақ кемшілігі деп санамайды, қайта
өзінше мақтан ... бұл ... ... ... дей ... ... қай кезде, қайдан келгеніне өзінше жорамал жасайды. ... ... ... ... ... салты, рулық психология, жаугершілік
өмір жетіле қоймаған мемлекеттік құрылыс, тағы басқа жатады ... ... ... «сананы салт туғызады» дейтін дұрыс ғылыми тұжырым да бар.
Аламандық қоғам ілгерілеп, дамыған ... ... ... жеке ... да
әлеуметтік құқықтардың да мінез-құлқы өзгеріске түсіп, жаңа ... ... ... яғни ... бар ... топтың бірлігі – тұтастығы бола
алмайды, әсіресе әлеуметшіліксіз қазақта ұлт ... ... ұлт ... ... емес деп, өте ... ғылыми салиқалы пікір түйеді. Халықтың
құлқы , ... ойы ... ... ... осы ... ... ... өткендегі құлқы мінезі, ... ... ... ... ... ... қимылдары анық сезіледі.
Заманымыздағы түрлі қимылдардың жаман – жақсы мінездердің құр ... ... ... ... тамырласып жатқаны ... ... ... ... ... ... мінездің бірнеше түрі орасан
адырайып тұр. Қазақ арасында ... ... ... әлеуметтік қимылдарда
көрініп тұр. Ел әдебиетімен танысқанда ... ... ... бірі
аламан.
Аламан деп тәртіпке, жолға, низамға көнбейтін, өз ... ... ... ... айтады. Бастықтан лұқсатсыз біреуді шабуға,
олжалауға аттанған тәртіпсіз топты да аламан дейді. Аламандықтан ... ... ... ... ... ... болған әрбір руда болған, әрбір
ауылдарда болған.
Өткен ... ... ... ... көбінде ақ аламандық
бар. Шет елмен жауласса да, ру ара таласса да, ... ... ... ... ... ... ақ ... исі шығып тұр. [20, 107 б]
1.3. Халықтың ауыз әдебиеті (фольклор) – ұлт ... ... Х. ... артында қалған мол мұраның бір тармағы
- ауыз әдебиеті, фольклортану ғылымымен байланысты.
Әуелден жыраулық, ақын – ... ... кең ... ... ... жыр саңылақтарын сыйлаған өмірде туып өскен Халекеңнің өлең –
жырға, аңыз - әңгімелерге махабаты ... – ақ ... ... ... ... байлықтың бір қайнары – фольклорға мән беріп, ... ... ... ... ... ... зер ... Ташкентте тұрып, Қазақтың
этнографиясы мен ауыз әдебиетіне қатысты дүниеліктерін жинауға ғұмырын
бағыштаған Әбубәкір ... ... аз ... ... ... ... ... өзара сыйластық, достық орнап, халқымыздың баға жетпес
фольклорлық байлығын шашпай – ... ... ... хақында әңгімелер жиі
болып тұрған.Осындай достықтың белгісі ретінде Ә. ... ... ... ... те, ... ... – Е. А. ... «Указатель книг,
журнальных и газетных статьей и заметок о киргизах» (Казань, 1900) ... ... ... Бұл ... ... ... күнде Ұлттық ғылым
академиясының ғылыми кітапханасындағы сирек кітаптар мен қолжазбалар
бөлімінде ... тұр. ... ... ... ... соншалық,
өзінің «Қазақ ауыз әдебиеті» атты ... ... ... ... ... бес жыл бойы ерінбей жалықпай жинаған Әбубәкір Ахметжанұлы
Диваевқа арналды» деп беташар сөз жазып, бастайды. [21, 32 ... ... ... ... кеңес республикасының
құрылуымен байланысты ұлтымыздың бір шоғыр зиялылары Ташкент қаласына келіп
тұрақ ... ... ... Т. ... М. ... М. Тынышбаев, М.
Жұмабаев, К. Тынысбеков т. б. Бар еді. ...... ... ... ... күш біріктіруімен Ташкентте дүниеге ... ... Х. ... ... «Талап» қоғамы мойнына алған көп
міндеткерліктің бірі – ауыз әдебиті мұраларын жинау әрі бастыру ... ... ... ... ... ... ... деген үш арнада қарастырған жөн. Оның жинаушылық жұмыстарының
ішінде, әсіресе, «Мұрат ақын сөздері» (1924), ... (1926) және ... ... (1925) атты үш кітабы ерекше атап айтатын еңбектер.
XIX ғасырдағы поэзиямыздың белді өкілі – Мұрат ... отты ... жыр ... Халекеңнің жинаушылық қызметі арқасында бізге жетіп
отыр. Мұраттың бұрын небәрі үш қана толғауы ... ... ... ... ... ақынның айтқаны» (Қазан 1906) атты кітапта басылған болатын.
Атыраудың Қарабау өңірінде ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші балалық шақтан-ақ зердесіне тоқып өскен, ... сөз ... ... ... ... ... ... қылуды өзінің
азаматтық борышы санап келген. өлең-жырға талғампаздықпен қараған ғалымның
атамекені ақын атулыға ежелден кенде болмаған, ... ... ... ... ... ... ... жыр дүлділінің орны
ерекше – тұғын. Мұраттың шығармашылық өмір баяны, оның тегі, туған - өлген
жылдары, ... ... ... ... анықта толыфқ мәліметтерді осы
кітаптан оқыңыз. Мұраттың шығармашылығы турасындағы алғашқы әрі ... ... ... Х. ... ... ... Мұрат
жырлады деп ұсынған «Қарасай-Қази» нұсқасы бізге жеткен көп ... аса бір ... ... ... ... ... белді бөлегі – Махамбет Өтемісұлының
толғаулары із-түссіз жоғалып ... ... аман ... ... оны –
Халекеңдей жанашырдың үлкен еңбегі деп ... жөн. ... өлең – ... ... шығып, іздеушісін таппай, ұмытылған ақын – жыраулары, шешен –
ділмарлары қаншама? ... ... ... ... ... ... ... оны әркім өз қабілетіне орай әртүрлі дәрежеде орындаған. ... ... ... ... ... ... құйма құлақ
ақын аузынан естіген нұсқаларды ғана баспа бетіне ұсынған. 1925 ...... атты ... соң Махамбеттің дауылпаз жырлары сан
мәрте оқырмандарға жол тапты. Ақын шығармаларын баспаға ...... да Х. ... ... ... ... ... салынған
кезеңнің өзінде көне басылымды аттап кете алмай, қайта оны ... ... ... бұл ... ... көрсетеді. Ғалым айтылмыш ... ... ... ... таихи мағлұматтармен бірге елдің ауызекі
шежірелік деректерін , аңыздарын ... ... ... ... ... ... дәуірде жазба әдебиетке
қарағанда ауыз әдебиетінің мәндігінің күштілігін баса айтады. Сондықтан
халқымыздың ежелгі тарихын ... ... оның ...... ... ... үшін ауыз үңілу дұрыс деп пайымдайды. Ғалымның жазуына
қарағанда, бағзыдан исі ... тән бір ... ... өз ... ... ... «көңіліне жақпаса өзі қойған
бастығының бұйрығына өзі ... ... ... бас ... ... ... ... кем, менмендік сезімі өте ... ... ... ... - ... сөз, бұл сөзді байырғы поэзиялық
жырларымыздан жиі кездестіреміз. Халекең осы ... ... ... ... жинағында ел аузынан жазылып алынған «Қармыс ... ... ... «Даусым саған не болды?» т.б. жырларды тұңғыш рет
жариялады. ... ... ... ... ... ... ... «Сана», «Шолпан», журналдарының беттерінде ауыз
әдебиеті үлгілерін ... көп ... ... ... игілікті шаруаға
М.Әуезов, М.Жұмабаев, Ә.Диваев т.б. көрнекті қайраткерлер қолғабыс ... ... ... ... беттерінен Халекеңнің өзі
жинаған сөз ... жиі ... ... ... ... 2-3-
санында «Адай Абыл ақынның сөздерінен қалған бір ... ... атты көне ... ... назарына ұсынылған.
Ғалым хатқа түсірген мол қазынаның ішінде көлемі жағынан шағын болса да
тоқталып өтуді қажет ... ... ... атты ... 1923 ... ... 2-ші ... жарияланған айтыс үлгісі. Айтыс алдындағы
Халекеңнің алғы сөзіне қарап, бұл ... ... ... ... тірі ... өтетіндігін, тірі адам марқұмның ... ... ... ... бұл ... арғы ... ... де тап басып айқындап
береді. Халекең «бұрынғы шамандықтан қалған ырымдар» ... ... ... ... ... бағзы дәуірлеріндегі о дүние, адам жаны, ... ... ... ... ... ... қылар мәнді мұра
қатарына жатады.
Халекеңнің қолынан шыққан «Мұрат ақын сөздері», ... ... қай – ... ... та, ондағы жыр – толғаулардан
соң адам, жер – су аты, ... ... ... ... бар.
Кішігірім зерттеу іспеттес бұл түсініктер үлкен ізденіс, көп тер ... ... ... ... ... және Бұқара сықылды ескі мәдениет ошақтарында
болған Халекеңді шаһарлардағы көз ... әсем ... ... ... Осы ... көне ескерткіштерді салуға қазақтардың да қатысы
болғандығынан алғаш рет тарихи және шежірелік аңыздарға иек арта ... ... ...... фольклорын жинау және бастырып шығарумен
шектеліп қалмай, оны жанрлық жағынан топтап, ... үлес ... ... бір ... – оның Қазақ жоғарғы педагогикалық институтының қазақ ... ... ... Ол ... ... халық әдебиетінің қысқаша
очеркі» деген атпен орыс тілінде жарық көрді. Рас, ... ... ... де ... ... ... мен ... біршама істер атқарылған
болатын. Десекте осы жиналған ... ... әр – ... басылымдар мен
жинақтарда әр кезде жарияланғандықтан оларды ... ... өзі ... ... ауыз әдебиетімізді іштей жанрлық түрлерге ... ... В. В. ... Ы. ... Ә. Диваев т.б. ұмтылыс жасаған.
Бұрын-соңды жиналған материалдарды бір ізге ... ... ... ... ... шығудың қазақ ауыз әдебиетін жинауда ... ... ... ... баспалдақ болардай теориялық мәні бар
еді. Осындай замана білгірлігін сезігендіктен ... ... ... ... ... өзі атап ... ... соңғы шақ қазақ
халқының дәстүрлі өмір ... ... ... ... ... ... қарай ауысқан мезгілі. Оның үстіне жазба ... ... Оның бәрі ... ықпалын әлсіретіп, оның бірте-бірте өткеннің
еншісіндегі дүниелікке ... ... ... ... ... ... болып отырған мұраларымызды орын сипап қалмай
тұрғанда тездетіп жаппай жинаудың қажеттігін, бұның ұлттық мәні бар, ... баса ... ... ... іске ... ... елді ... керек
деген пікірге келеді.
Халекең халықтың ауыз әдебиеті мұраларын мазмұнына, атқаратын қызметіне
қарап 46 түрге топтастырады. Ғалымның ... ... күні ... мәнін жоймаған, қазақ фольклоршыларының басшылыққа алатын тұстары да
аз ... Ол ... ... тек сөз ... ... деп қана ... аядағы тұрмыс-салт, діни наным-сеніммен астасып жатқан ... ... деп ... ... ... түс ... да ауыз әдебиетінің бір
түрі деп қарастыруы көңіл аударарлықтай.
Зерттеуші «емшілік халық әдебиеті» деген ... ... оны ... бір ... ... ... ... бақсының жын шақыруы, оқу,
арбау, көшіру, қағу, дем салу, ... ... ... құдайы» назире, кітап
ашу, бойтұмар, құмалақ ашу, ... ... ... ... ... ... өз ... үшін мәні зор үлкен ізденістің нәтижесі болатын. Ол
әрбір ... ... ... бетінде, кітаптарда ... ... ... ... ... ... ... беріп,
толықтырып отырған.
Халекең халық әдебиетіндегі авторлық мәселесіне де ден қояды. Оның
пайымдауынша, ... ... ... келіп, ауызша сақталғандықтан уақыт
өте келе өзгеріске ұшырап, нұсқалары ... ... ... ... ... дара ... басқа, ұжымдық шығармашылықтың белгілері
көрініс табады деген пікір-ауыз әдебиетінің табиғатын ... ... ... келтірілген мысалдардың бәрі профессор Х.Досмұхамедұлының
жиырмасыншы ... ... ... ... ... ... да
елеулі үлес қосқан ғұлама ғалым екендігін айғақтайды. [26, 47-53-б].
Этнопсихология қарастыратын психологиялық мәселелер ауыз ... мол. Мұны Х, ... өз ... көрсетіп кеткен.
Мәселен, қазақ айтыс өнерінің сан алуан түрлерінде адам жан ... ... ... сөйлеу, қиял, сезім, ерік- жігер, мінез, тағы басқа
әр ... ... ... ... ... ... ... өнері жастарды
табан аузында тапқырлыққа тәрбиелейді, суырып ... ... ... ... тек қана көне ... мен арабтарда ғана кездеседі. Өкінішке орай,
қазақ поэзиясының бұл түрі ... ... ... ... егер ... ойы ... ... десек оны қайта тірілтіп жандандыру керек дейді
[27, 32 б].
Жан қуаттарының ішінде адамның ойлау (ой) деп ... түрі ... жиі ... ... ... Адамдар ойлаудың сан алуан түрлері бар.
М.Мұқанов айтқандай мақал-мәтелмен ... ... ... ... орны ... Ол ... ... соңды белгісіз тың мәселелерді шешуді
елеулі орын алады. ... ... ой ... ... ... ... ... қатар продуктивтік ойлау қазақ жұмбақтарымен , жаңылтпаштарынан да
ерекше ... ... ... мәлім Сапарғали мен Нұржан
ақынның ... ... ... ...... ойланып
толғанудың, яғни продуктивтік ойлаудың жемісі. Мұндағы «темірден салбыраған
иегі бар, сабағы бір ... бірі ... ... Сапарғалидың жұмбағын Нұржан:
«Бұл аттың жүгені, тізгіні қолда, шылбыры белде», деп бірден шешеді. Осы
жұмбақты құрастырушы да оның ... ... ... күрделі ой продуктивті
үлгісін көрсетіп отыр. Қазіргі кезде жаңадан белес алып ... ... де ... нәтижелі ойлау саласындағы сан ... ... ... ... жүр. ... ... көбінің ойдан гөрі
сезімге, адамның бірін-бірі мұқатуға, келемеждеп әжуалау мен ... ... ... жан ... сыры мен ... ... арналған айтыс ғана көрсете алады. Айтыстың қандай түрі ... ... қыз бен ... ... ... ... тағы басқа) жан –
жақты ойлап толғануды, ерекше тапқырлықты, керемет ... ... ... ... ... әсер ... гөрі ... ақыл - ойға әсер ету
көзделген, дана халқымыз ерекше осы жайтты қастерлеген. Айтыскер ... әсер ... екен деп әр ... ... рет ... бір рет кес», алдын –
ала болжап құрастырса, оның ойы орамды да, ... кең, ... ... ... сөз ... ... сұрыпталған, дәлелді де салмақты, салиқалы
келіп, ылғи да суырып салуды ... ... ... ... ... ... сөз «мірдің оғындай», «тайға таңба басқандай», ерекше ой елегінен
өткен, атамыз қазақ айтқандай, ... да ... ... ой ... ... ... ... қазақ фольклорының көптеген жанрларының
ішінде мақал-мәтелдер аса қызықты зерттеу обьектісі бола ... Бұл ... ... ... ... әлі де тың ... ... ата-бабамыздың осынау ерте дәуірден-ақ мақал-мәтелді көп біліп, оны
ақылмен байыптай алатын адамды ... ... ... ... ... ... ... есептелетін мақал-мәтелдер белгілі шешім мен
істің дұрыс-бұрыстығын анықтайтын ... ... ... тәрізді рөл
атқарады. Мәселен, айтыс ақындары өз ойын ... ... ... ... ... ... ... жағы оны өте мәнді дәлел
(аргумент) ретінде қабылдайды. Мұндай жағдайда оның портнері де ... ... ... ... ... ... жағдайға сәйкес
орнымен қолдана алмаған ой өрісі, наным-сенімі бойынша жетілмеген жан болып
есептеледі. Қазақ ... тек қана ... ой ғана ... ... ... ... сөз мәйектері мектеп пен мұғалімнің,
кітап пен ... осы ... ... ... түрлі қоғамдық мекемелер
қызметінің орнына жүрген. Олар айналадағы сыры мол дүние туралы білімнің
сұрыпталған ... яғни ... ... ... д болып қана қоймай
зор тәлімгерлік рөлді де атқарып, адам ... ... ... ... ... Мұндағы ақыл – кеңестер ұзақ өсиетсіз,
қысқа да нұсқа, әрі ... ... Осы ... ... профессор
М.Мұқанов мақал-мәтелдерді қазақтың «логикасы» деп тауып айтқан. Мақал-
мәтелдер арқылы ... ... ... ... ... ... гигеналық өнер - сайыпкерлік тәжірибесін
жүйелеп, ... бір ... ... ... ... ... ... мирас етіп кетті. Этнопсихологиялық зерттеулерде
тек ... ... ... ... ... фольклорымыздың басқа жанрларындағы ғылымға бір табан жақын
тұрған идеяларын ... ... ... ... ... ғана ... ... ғылыми арсеналына теориялық тәсілдерді тірнектеп
жинай ... ... ... әдебиеті». Қысқа очерк. Бұл Х.
Досмұхамедұлының Ташкенттегі қазақ жоғарғы педагогика ... ... ... оқыған баяндамасы. Баяндама орыс тілінде, ол «Год ... ... ... института» жинағында, кейін жеке еңбек
болып жарық көрді.
Баяндама: алғы сөз; халық әдебиетінің мазмұны; қазақ халық әдебиетінің
классификасиясы; қазақ ... ... ... және ... ... ... сүйектілері мына басылымдарды жарияланады деген бөлек-бөлек
тараулардан тұрады.
Алғы сөзді ғалым болашақта қазақ ... ... ... ... ... Оның ... мен ауқымдылығын түсініп, өзі
даярлаған очерктің ... ... ... ... ...... ... әдебиетінің болмыс бітімін хатқа түсіріп, қолдан
келгенше жүйелі де айқын классификациялау, әрбір бөлімнің ... ... ... ... және ... орыс ... бар үлгілерін
көрсету.
Кеңес дәуіріндегі әдебиет зерттеушілері «Алашшылдар фольклор ... ... деп кінә ... Оған себеп болған Х.Досмұхамедұлының сөзі
болуы мүмкін. Ол:
1. ХІХ ... ІІ ... ... ... ... ... ... ұшырай бастады, ал бұл өзгерістер халық
әдебиетінің даму жолына да ықпалын тигізді.
2. Төңкерістен кейінгі кезеңде ... ... ... бұл өзгерістер
күрт қарқынды бола түсті. ХІХ ... ... ... ... қазақ халық әдебиетінің дамуының ... ... ... ... ... ... барлық халық әдебиеті
сияқты қазақ халық әдебиеті де ... ... ... құбылыс басталды. Ол қазақтың мәдени дамуына кері бағытта
жүріп отырмақ» - деген. ... ... ... ... ... мұны айта ... бұл ... қарсы шара – халық ... ... ... ... түсіріп, оны қолайын тауып, жаңа ... ... ... ... фольклорлық шығармасындағы авторлықтың үш түрін
атайды:
1). Ұжымдық (коллективтік)
2). Шығарма тұңғыш ... ... ... немесе нұсқаның соңғы
жеткізушісіне таңылу шартты түр ... Өз ... ... өзі ... ... ... ... біреу
жазып алған өз шығармасын түзету. Бұл қазақтың жазба ... басы ... ... – ел өмірнде бар деп сенген неше түрлі жезтырнақ, үббе,
албасты, күлдіргіш, жалғыз көзді дәу, шайтан, ... дию ... ... ... ... ... ... мазмұндамасында осы
анықтамада аталатын мифологиялық құбылыстардың біразы аталады.
Ғалым Х. ... ... ... ... саны ... ... ... алуан түрлі екенін аңғарған. Өзге фольклорлық шығармаларға
қарағанда, ... ... ... тарихқа қатыстылығы екенін көрсетеді.
«Аңыздар түрлі тарихта аты ... ... ... ... ... және тағы ... әлде бір ру, ата немесе тұтас тайпа немесе қайсы
бір оқиғаға байланысты болап келеді» - деп анықтама ... Оның бұл ... ... ... сөз бен ... ... қызметінен идеологиялық қызметі
басым болғандықтан, ол жанрларды ешқандай ... ... ... жоқ. ... ... ... ... отырып, тарихи нақтылықтар
іздейді. Сондықтан ... ... ... ... ... деп білген. А. Байтұрсынұлы да шежірені, «бір жерінде рас болған
оқиға сөйлесе, екінші жерінде тек жұрт аузындағы ... ... ... ... ... деп түсінген. Шежіредегі «ертегі сықылды өтірік-
шынды сөздер» - ру, тацпалардың шығу ... ... ... ... ... ... ... қоспа ертегімен салыстырғанда
бөлек. Ертегіде ... ... ... қолданса, шежіреде ол
адамның бір кездегі сенімінен қосылған белгі. Сөзімізге дәлел үшін Әбілғазы
Баһадүрдің «Түрік ... ... ... ... ... Адамның ерекше жаратылысы:
а) «Құдай тағала өзінің құдіретімен ол топырақты тамыр қылып ... ... ... отыз күн ... мен ... арасына қойды». [10-
11б];
ә) Оғыз ханның дүниеге келу баяны
б) «Қиян ... ... ... ... ... әйел ... үш ... Сол үшін ұлдың нәсілі ғажайып көп болды, оларды Нирун деді,
мағынасы – пәк ... ... ... «ару ... ... ... ... қою себебі – моңғолдардың түсінігі бойынша, бұл үш ұл нұрдан
жаратылды деген ойлар ... ... хан ... ... бір ... ... ... Кіндік шешесі
қолын ашып қараса, бір уыс қан көрді.
2. Ғажайып күштерге, киелі адамның сөзіне ... ... ... ... ... ұлы ... ... бар еді, халық
оны «Тәңірінің беті» дер еді. Сол келіп, «маған тәңіріден ишарат болды,
Тимучинға сай, елге, халыққа «бұл ... соң ... ... ... жер ... ... ... оның балалары мен тұқымына
бердім» деп айтты» дейді.
ә) «Хан ... ... соң ол ... қалың ағаш пайда, болады оқ
атса, өтпес еді» [92 ... ... ... ... ... алты ... бөліп
үлкен кесте жасаған олардың бәріне дерлік мазмұндық сипаттакма ... ... ... ... ... оқшау тұратыны –
«Қазақ халық әдебиетінің» (1938) атты очеркі. Қазан ... ... одан ... ... ... ... ... материалдар мен һәм Радлов,
Потанин, Диваев т.б. фольклорист ... ... ... ... қазақ халық әдебиетінің түрі мен жанрларын ... ... ... ғылыми жүйелі жіктеуіне көмегін ... ... ... ... тіл ... ... А. Байтұрсынұлының үш
кітаптан тұратын «Тіл құралының» алатын орны ... ... ... ... «Қазақ халық әдебиеті» еңбектерінің де орны дәл сондай
екені шүбә келтірмейді. Халел фольклорды тек ... сөз ... деп ... оның ... ... байлансты этнографиялық
мәліметтерден бөле жармай қарау керектігін жақсы сезінеген ғалым. Мұндай
таным белгілерінің ... ... ... ... ... ... ... Ғалым кезінде түстеп, саралаған «ырым», «дем салу», «қағу»,
«үшкіру», «бал ашу», «бойтұмар», «түс жору», құмалақ ашу», т.б. ұзақ ... ауыз ... ... ... тыс қалып келгені
белгілі.
Ал, ол «Шернияз шешен (1925), Бұқардағы Көгілташ медресесін салу ... (1927), ... ... ... – Қара мен ... медреселерін
салдырған Жалаңтөс батыр шежіресі (1928) сияқты еңбектерінде тарихи ... ... ... ... ... ... көне ... өзінше тың жол, соны сүрлеу салды. Рухани мұраны туған халқына
алғаш таныстыру мен қатар ... ... ... һәм тарихи деректерге назар
аударды.
1924 жылы маусымда 12 – сі күні Орынбордағы Оқу ... ... ... ...... ... ... құрылтайы өтті.
Түркістан Қазақ – Қырғызыстан өкіл болып Х. ... мен ... ... Осы бас ... ... қазақ халық ауыз әдебиетін жинау
және оны жариялау емле, терминалогия мәселелері жөнінде ... ... ... ... салып, бірнеше рет сөз сөйледі [35, 58-б].
1.4. Ұлт тілін қалыптастырушы.
Жиырмасыншы жылдарда ғылым, ... ... ... ... бір ... ... ... әсіресе жаппай ашылып жатқан мектертерге
түрлі пәндер бойынша оқулық жазу, емлені жетілдіру, пән атауларын ... ... ауыр да ... ... сол кездегі әзиз ағалардың үлесіне
тиген болатын. Олар кадрлардың тапшылығынан өз ... ... ... ... ... ... ... т.б. салаларына
қатысты еңбектер жазып, ғылым мен ... ісін кең ... алып ... ... былай қойғанда тек кітап, кітапшаларын санамалап ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, А.Байтұрсынов көркем шығарма, әдебиет теориясы, тіл
оқулықтарынан басқа, оқу-ағарту, ... ... ауыл ... ... көптеген еңбек жазды. ... ... ... ... жетекшісі» (Орынбор, 1924), «Психология»
(Қызылорда, 1926), ... ... ... ... 1929), ... ... ... 1929) сияқты еңбектерді жазса, ақын М.Жұмабаев
«Бастауыш мектепте – ана ... ... 1923), ... бол» оқулығын
(Мәскеу, 1926), «Қызыл әскер әліппесін» ... 1926), ... 1923) ... ... ... ... М.Дулатов та көркем
шығармадан басқа «Оқу ... ... ... 1916), ... ... 1922) жазды. Орыстарға арнап қазақ тілінен 15-шақты оқулық жазған
ғалым Телжан Шонановтың 1926 жылы 224 ... ... жері ... атты бірегей еңбегі жарық көрді. ... ... ... ... оның ... тағдыры туралы көп толғанған, әмбебаптығымен көзге
түскен әзиз ... ... ... ... ... ... ілініп, нәубеттің құрбаны болған, есімі ... бері ... ... ... әлі де ... ... жатқан қарымды қалам
иесі, халқымыздың аяулы азаматтарының бірі, ... ... ... ... ғылымда өзіндік соқпақ салған тұлға – Х.Досмұхамедұлы
болатын.
Мамандығы дәрігер болса да оны тіл мәселесінің зәру ... ... ... жоқ. Өз ана ... ... оған қамқоршы боламын деп
талпынған ұлтжанды ғалым тілдің қоғам өмірінде, оның ішінде, ... ... ... жоғары қойған. Бірде: «мәдениеттің негізі – білім.
Білімге тіл ... ... ... жұрттардың тілі бай болады» («Қазақ-
қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы», Ташкент, 1924, 3-б.), десе енді ... «Тіл – ... ... өз тілін өзі білмеген ел болмайды. Мәдениетке
ұмтылған жұрттың алдымен тілі өзгермекші...Тілінен ... жұрт ... ... ... ... 1991, 49-б), ... «Ана тілін жақсы біліп
тұрып бөтенше жақсы сөйлесең, бұл – сүйініш. Ана ... ... ... ... сөйлесең бұл – күйініш. Ана тілін білмей ... жат ... беру зор ... Бұл – ... һәм ... есінен шықпауы
керек» (...Сингармонизм заңы» , 53-б) ... ... ана тілі ... ... өзек ... сөздері жастарға өнеге боларлықтай, ана тілін
сыйлап, әспеттеп, қадырлеп оның қамқоршысы болуға шақыратын ұшқыр, ... ... де сол ... ... ... жүрген емле, әліпби, пән
атаулары, дыбыс заңдары сияқтя көкейкесті, зәру мәселелерге көп ... ... ... тіліне қатысты туындыларының ішінде аса бір
білімдарлықпен ... ...... ... сингармонизм»
деген атпен 1924 жылы Ташкентте басылып шыққан кітапша. Ғалым бұл еңбегінде
қазақ тілінің ғасырлар бойы сақталып келе ... тіл заңы – ... сөз ... ... ... тілдерінен алынған сөздердің айтылымы
мен жазылымында бұл заң сақталмай, бұзылып, бұрмаланып отырғанын қынжыла
айтып алаңдаушылық білдіреді. «Осы ... ... ... - деп жазады
ғалым, - шеттен кірген сөздер көбейіп кетті. Төңкерістен соңғы шыққан
жұрнал – ... іші ... жат сөз. ... оқу ... де жат ... Заманымыздағы көркем әдебиетімізде де жат сөздерден құр ... да, ... де, ... де, ... да, ... де,
шешенге де, ақынға да жат сөзсіз күнелте алмайтын заман туды. Топан суындай
қаптап, тілімізді жат сөздер ... бара ... ... ... ... тіліміздің негізгі бір заңын еске салғымыз келеді», (...
сингорманизм заңы», 82-б). Автор түркі тілдерінің біразы ... ... ал ... тілінде оның сақталғанын ... ... ... ... заңы ... ... сөз ... олардың жуан –
жіңішке болып қосарланып ... ... ... ... тек араб – ... ғана ... орыс ... енген сөздердің де
бағынатынын жан – ... ... ... Мұнда әсіресе топонимикаға
байланысты сөздердің дыбыс ... ... ... ... Кірімшік
(Гребеншиковский), Топайлы (Тополевский) болып айтылуын да үндестік заңының
бір көрінісі деп есептейді. «Жат сөздерді өзгертпейінше ... ... ... ... да, ... ... өнер шашамыз» деп арақ
пен шылым, жұқпалы ауру таратқандар да бір ... ... ... ... ... ... зорлықпен кіргізілген жат сөздер елдің түп ... ... ... ... заңы» 33-б), - деп тілімізге ентін
сөздердің қазақыланып, өз ... ... ... тымағын» киіп, «тілдің
нағыз өз баласы болып» кіруін ... ... ... ... ... ... ... бұрап жүргенде өз тіліңнен айрылып қаларсың» деп сақтандырады.
«Жіңішке айтылатын ... ... да ... жуан ... ... ... да жуан ... қосылу керек» деген қағиданы
ұстанған ғалым сигорманизм ... ... бір топ ... де назардан
қалдырған жоқ. Халекең қазақ тіліндегі бір дыбыс ... ... ... қатар келген екі дыбыстың ... ... ... да ... ... ...... суннат – сүндет, үммет –
үмбет, т. б.
Х. Досмұхамедұлы ... ... орын ... тағы бір ... пән ... ... мәселелер. 1920 -30 жылдар,
әсіресе, жиырмасыншы жылдар қазақ терминологиясының тарихында ең қиын ... ... жүр. ... ...... ... көптеп шыға бастауы,
біраз пәндерден ана тілі нде оқулықтарды жазу қажеттігі сол ... ... ... пән ... ... шет ... енген атауларды аудару
міндетін қойды. Ырғалып – жырғалуды көтермейтін оқу – ... ісі ... ... ... ... ... етті. Ғалымның термин жасауда, шет
тілдерден терминді қабылдап алуда өзінің ұсынған жолы, ... бар. ... анық ... мына ... ... ... ... қуған жұрттың
ең алдымен тілі өзгермекші. Шеттен ... ... ... ... ұғым ... жаңа ... ... Білімге кірген жаңа
сөздердің көбі ... ... ... ... сөзі ... ... 3-б.), Европа жұрттарының ғылым тілі етіп ...... тілі ... айта келіп, ғалым: «Латын тіліндегі терминдерді
ешкім қалдыруға ниет ... жоқ, ... ... да ... ... сайын латын терминдері ұлғайып барады» (Сонда, 41-б.), - дейді.
Бұдан біз ғалымның шет ел ... ... ... ... олардың
дыбысталуы, қазақ тілінің дыбысталуы, айтылым заңдарына сәйкес болуын талап
еткенін көріп отырмыз. Халекеңнің осы пайымдаулары ... ... ... ... аударуға көшкен пуристік бағытқа түскен кейбір
зиялы азаматтардың зердесінде болу керек. ... ... ... ... ... кітап жазу үстінде көп қиыншылықтарды басынан
кешіргенін, олар «білім қысқаннан жазылған жоқ, ... ... ... ... пән ... ... жасауда көп қиналғанын айтады.
Табиғаттану кітабының ... ... ... табу бек ... қолдан келгенше терминдерді нағыз қазақ сөзінен алдық», - ... ... ... ... сөздік қорын сарқа пайдаланған. Ал, жануарлар
туралы ... ... ... «Сөздің көбі жат жануарлар турасында
болғандықтан, ... ... ... тағу ... көп ... ... ... қолымыздан келгенше түсінікті ... ... ... 1922, 3-б.) деп ... ... ... сөздерді
нағыз орысшасындай бұлжытпай сөйлейді, қазаққа бұлжытпай сөйлетуге тырысты.
Қара халық оған көнбеді, өзінше аударып сөйледі» (...сингорманизм заңы», 28-
б,) ... жат ... ... ... ... жер ... тіл ... арақ, шылым, аурулар адамның денесін бұзса, зорлықпен кіргізілген
жат сөздер елдің түп қазығы болған ... ... ... Оқу – ... ... араб – парсы, әсіресе орыс ... Х. ... ... сөздер мәселесін де сөз етеді.
Халекең тіліміздегі әдет, ... ... ... ... әділ т. б. ... ... «Бұл сөздер біздің тілімізге соншама сіңіп кеткен, қазақ –
қырғыз халқы бұлардың жат ... ... ... жат ... деп
айтуға болмайды, бұларды жат сөздер десек ел көнбейді. ... жат ... өзін ел ... жат ... ... 25-б), - ... Орыс тілі ... сөздердің де халық тілінде өзгертіліп айтылуын ... ... ... ... деп ... Мысалы, төңкерістен бұрын қазақ ауылына кең
тараған самаурын, песір, жәрмеңке, ауылнай, жандарал, ояз, сот, болыс, ... ... ... ... сөздердің тілдің ішкі дыбыстық заңын сақтай
айтылуын ... ... ... ... айтыстарға қызу араласа отырып, Халекең
олардың қабылдану, бекітілу жолдарын да ұсынады. Ол: ... ... ... ... ... ... болу ... Ол білім кеңесінің жанында әр пәннің
мамандарынан сайланған комиссиялар ... ... Пән ... ... ... ... ... оның қабылдап алған сөздері ... ... ... талқысына түсуге тиіс. Ол пән сөздері сонан соң ғана
барып білім ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш съезі. Орынбор, 1925, 83-б.), - деп ... ... – бір ... жолын ұсынды. Кейін Халекеңнің осы ұсынысы
қабылданып, терминком құрылып, ол осы ... ... ... жалғастырып келе
жатыр. Бірақ кейінгі жылдары терминком пән ... ... ... ... терминком мәжілісіне апарып, әрбір сөзді
қол көтерумен шешк ... ... ... Енді ... ... ... өз жұмысында Х. Досмұхамадұлының ұсынысынан ... ... ... деген үмітіміз бар.
Ғалым сол кездегі өзекті де даулы мәселелердің бірі – емлеге көп көңіл
бөлді. Бірде ол шетел ... ... ... ... сөз ... ... ... сөздерді ретке келтіріп, бір ізге түсіруге атсалысты.
1924 жылы Орынборда А. Байтұрсынов, Ә. ... М. ... ... Н. ... Т. ... т.б. ... зиялылары қатысқан қазақ
білімпаздарының тұңғыш ... ... оқу ... ... өкіл
болып келген Х. Досмұхамедұыл съездің жұмысына белсене арласып, емле,
әліпби, пән ... ... ... ... өз ... ұсыныс –
тілектерін айтқан. Съезде қаралуға ... 6 ... ... тағы ... ... ... түрі мен оқытушылар дайындайтын ғылым
орындарының программасын жасау») талқылауды ұсынған. Х.Досмұхамедұлы, ... ... ... арнаулы баяндама («Ауыз әдебиетін
жинау жөнінде») жасап, емле, пән атаулары жөнінде 10 рет ... ... Жазу ... ... Елдес Омаровтың баяндамасы бойынша
жарыссөзге шығып, ... ... ... ... ... ... ... жазылу ережелеріне тоқтап, арабтың кейбір әріптерін
әліпбиден шығарыа тастауды және сингармонизм заңын берік ұстануды ... ... Т. ... ... ... ... ... бір пікірге келу үшін бес адамнан комиссия құрылады. Оның
құрамына Х. Досмұхамедұлы да кіреді. Келесі ... ... Е. ... съезд
мүшелерін осы комиссияның ұйғарымымен таныстырады. Халекеңнің ұсыныстарының
көбі дерлік комисияның тұжырымдамасында қолдау тапқан. Осы ... ... ... ... көшу ... ... бұрынғы КСРО
халықтарының орталық баспа ... ... ... Төреқұловтың
тапсыруымен латын әліпбиі негізінде ... ... «Ақ жол» ... Бұл жөнінде Халекең съезде сөйлеген бір сөзінде: «Менің ... ... ... ... рас. ... ол (Н. ... – Ш.С.) ... қарсы
екенімді біле тұра маған латын әріптерінің жобасын жазып беруге тарсырған
соң, сол жобаны жасағаным да рас»,- дейді. ... ... ... қолдап жүрген
тіл мамандары тұрғанда бұл жауапты істі Х.Досмұхамедұлына тапсыруы оны
латын ... ... ... деп есептейміз.
Қазақ тілі жөніндегі білгірлігі ескеріліп, Халекең тіл мәселелеріне
орай құрылып жатқан түрлі ... ... да, ... да
сайланып жүрді. Міне, сондай беделді комиссияның бірі – ... ... ... ... комиссиясы еді. ... 1923 ... ... 23 – інде қазақ емлесінің 12 баптан
тұратын жаңа ережелерінің ... ... ... ... болатын.
Қаулыға қол қойғандар: Білім ... ... ... Досмұхамедұлы,
мүщелері Мағжан Жұмабаев пен Әубәкір Диваев.
Х. Досмұхамедұлының әдеби тіл туралы, оның негізі, баю жолдары туралы
айтқан ... де ... ой ... ... ... ... ... басылып шыққан кітаптардың біразы таза қазақ тілінде емес, татар,
араб – парсы сөздері арласқан ... тіл ... ... ... ... ... ... Х. Досмұхамедұлы мұндай тілді ... ... оған ... ... ... ... ғизатлу қадірменде зияда
көргуші ағамызға көп-көр саламлар бағдунда біз ... хал – ... ... сах – ... ... ... қойыртпақ тілдің
жалпы халықтық қазақ тіліне әсер етпегенін ризашылықпен айта келіп, қазақты
шатақ тілден сақтап қалған үш ... - ... ... көрсетеді: 1)
көшпелі салт; 2) бай, ауызша айтылып ... ел ... 3) ... мен Абай ... ... шын ... ... нағыз әдебиет
тіліне жол салған оқымысты жігіттердің болуы. ... ... ... ... ... ... тіл ... керектігін бірнеше жерде
айтып кеткен. «Қазақтың әдебиет тілі жаңадан басталды. ... қара ... ... ... алынды. Әдебиет тіліміздің табаны дұрыс
салынды деуге болады» деп жазған болатын.
Ғалым тілдің ... оның ... ... негізін сақтауда мектеп
пен баспаның рөлін бірінші қатарға қойып қарастырған. «Мектеп пен баспаның
тілі дұрыс ... ... ... ... ... гүлдендіреді. Мектеп пен
баспада қолданған тіл шатасқан тіл болса, ол ел сорлы ел, мұндай елдің ... ... деп тіл ... қарсы шыққан ғалым Халекең әдеби
тілімізді байытудың екі жолын көрсетеді: «Осы ... ... ... ... өсіп барады. Бір жағынан өз сөзінен сөз ... ... ... жат ... ... ... ... еңбектерінде қазақтың шешендік өнерін, өлең құрылысын,
«сөздердің туралығы мен дәлдігін, айқындылығы мен ... « сөз ... ... ... ең ... тіл ... Нысанбайдың тілі нағыз
үлгі боларлық, ал Мұраттың тілі әдебиетімізге негіз ... ел ... - деп ... мен ... ақындар шығармаларының тіліне жоғары баға
берген.
Түркі, моңғол тілдерінің өз ... ... ... ... ... ... сонау бір-екі жүз жылдардан бері
шешімін таппай жүрген ... ... ... ... жүрген алтай
теориясымен ұштасып жатыр. Халекең оқушы қауымға ... тіл ... де ... ... ... ... ... тілдерінің
классификациясын келтіре отырып, герман, славян, роман тілдері ... ... ... мәлімет береді. Ал түркі тілдеріне ғалым «Шолпан»
журналында (1923 ж, №3-5) жариялаған «Түркі тілдері туралы» ... ... ... ... ... ... ... тілі тарихына қатысты
материалдарды ... тыс ... ... ... ғалым атақты
шығыстанушы М. Қашқаридың әйгілі ... ... ... атты еңбегінің
тұңғыш зерттеушісі болғанын мақтанышпен айта аламыз. Ғалымның осы тарихи
ескерткішке арналған ... 1926 жылы ... ... (№ ... Ол ... ... ... Ыстанбұлда 1914 жылы табылған
нұсқасын сұратып, оны ... ... ... ... көруге құмарланып,
толық мағлұмат сұрап хат жазып едік, бірақ ешбір жауап ала ... ... ... Сол ... кейін 1917 жылы Рифғат деген түрік ғалымның
үш том етіп бастырып ... ... ... соны пайдаланғанын айтады.
Халекеңнің «Құтадғу білік», «Жамиғ ат-тауарих», «Кодекс Куманикус»,
«Китаб ал - ... т.б. ... сөз етуі оның көне ... ... ... ... түркі халықтарының тарихын, тілін,
әдебиетін зерттеуде таптырмайтын материал екенін айта ... бұл ... ... ... ... ... көп ... беретін
және «түрлі рулардың ләхже (наречие) айырмалары туралы берген мағлұматы өте
қымбат деп, кітапқа жоғары баға береді. (Бұл ... Ә. ... ... ... 1993 ж. 15 – ... ... мақаласын қараңыз).
Х.Досмұхамедұлы қанша тіл білген ғалым? Оның орыс, латын, араб, ... ... ... кейбір мәліметтер бар. Орыс тілін ... сол ... ... ... ... ...... – медициналық академияны алтын медальмен бітіргені айғақ бола алады.
Ал, латын ... ... ... өзі айтады. Медицина, ... ... көп ... ... ... ... ... нұсқасын
жазып отырған.
Ғалым араб тілін де меңгерген болуы керек. ... сөз ... ... ... ... мың ... еңбегі сол кезде ешбір түрік тіліне
аударылмаған. Ғалымның осы ескерткішті талдауға арналған ... ... ... адам ... ... фи ел - ... ләһже, қағти,
иқтисади, ижтимайи, мұнасабты сияқты толып жатқан араб сөздері мысал ішінде
емес, автордың өз сөзінде ... ... Ол ол ма? ... ... оқып қана ... онда бастырушылардан кеткен қателерді де көре
білген. Осы мақаласында ғалым: «Қазанда, ... ... ... - ... ... сияқты қалай болса, солай баса салушы еді. Ғылыми
кітаптарды баспаханалардың өз ... ... ... ... қоюшы еді. Рифғат афандінің де азын – аулақ сондай кемшілігі
жоқ емес», - деп ... ... ... ... ... ... келтіріп, тізіп
береді. Петербургтегі ... ... ... өз ... ... үйреніп, емтихан тапсырған дарынды ғалымның араб ... де ... ... алуы ... емес. Ал, ғалымның неміс тілін білгендігін
осы күні арамызда жүрген Халекеңнің ұрпақтары ... ... ... ... ... Уәлиханов сияқты жеті жұрт тілін білген полиглот ... ... біз ... ... биолог, әдебиетші, қоғам
қайраткері деп келдік. Енді міне, қазақ тілінің терминологиясы, фонетикасы,
емле, ... ... ... ... тіл, ... тілі туралы пайымдаулары
оның лингвист-ғалым екенін еріксіз мойындап отыр. ... ... осы ... ... ... ... көкейтесті мәселелердің көпшілігі кезінде
Халекеңнің еңбектерінде сөз болған. Сондықтан ... ... ... , ... осы күні де ... ... келе ... еңбектер деп
есептейміз. Дара талантымен көзге түскен, аз ... ... яғни ... ... 10 жыл ішінде артында мол мұра, өшпес із ... ... ... том етіп ... ... ... ары қарай дамыту
біздің міндетіміз. Осы ретте 1991 жылы «Аламан» деген атпен Халекеңнің бір
томдық ... ... ... жас ғалымдар Ғ. Әнесов пен А.
Мектеповтың ізденіс еңбектерін ерекше атап ... ... ... ... ... ғылым-білімнің қара шаңырағының тұғыр тасын қаласып,
уығын шаншып, керегесін кеңейтуге көп күш жұмсаған, әз ... ... ... ... ... өзіне лайық орнын алуға тиіс. «Әз ұлын, өз
ерлерін ескермесе, ел, тегі, қайдан ... ... ∕ І . ... ... ... жатқан талай кмеңгерлердің мұрасын жарыққа
шығару – ... ... ... [38,32-42].
Х. Досмұхамедұлының Қазақстан ғылымы мен қазақ тілінің дамуында ... ... мен ... ... қам ... ... ... көкірегіне
сәуле құюға мақсат еткен қазақтың асыл азаматтарының бірі көрнекті қоғам
қайраткері, ... ... ... Х. ... ... ... туралы да жүйелі еңбек еткен ғалым. Оған «Қазақ-Қырғыз
тіліндегі сингармонизм заңы» атты ғылыми ... ... ... ... ... оның ... күйге ұшырай бастағанына дұрыс баға берді. Мысалы,
ол «Өз тілін білмеген ел – ел ... дей ... ... ... ... ... және оны ... қабылдай беруге үзілді-кесілді қарсы болды. Жай
сөздерді ескертпестен, бастапқы жай қалыбымен тілге ... ... деп ... Осы ... ... ... ... күні
көзіміз жетіп отыр.
Х. Досмұхамедұлы ұлттық рухани мәдениеттің дамуы мен өркен ... ... ... ... ... зор мән ... Осы ... баса
айтар тұс - Х. ... ана ... ... ғылым тілін
жасаушылардың бел ортасында болуы тиіс. Яғни оның ... А. ... ... М. ... сияқты қазақтың біртуар азаматтарымен иықтас,
қатарлас аталуы жөн. Сөзсіз бұл ... ... ... ... қажетті
алғашқы төлтума оқу құралдарын жаумен тікелей байланысты.
Х. Досмұхамедұлының ... атты ... ... ... шын жолы ана тілі мен ... ... ... үйрететін
мектептерді көбейту», - дей келе: «Біздің тәжірибемізде қазақ тілі – ... Олай – ... ... өте ... келе ... тіл. Тек ... ғылым
жолына салынып реттелмеген тіл. Қазақ тілі ғылым жолына салынып реттелсе,
ешбір жұрттың тілінен кем ... ... ... илануымыз толық», - деп
жазды. Ғалым ғылым атауларына дәл балама таба алмай, тілімізді ғылым жолына
дұрыс ... ... кей ... араб пен ... латын мен орысшаны
былжыратсақ, бұл тіліміздің жарлылығынан, кемдігінен ... ... ... өз ... білмегендігінен деп есептейді.
Х.Досмұхамедұлы: «Қазақ тілінде бұған дейін ... «Тіл ... ... ... ... ... ... болмады.Алдымыхзда үлгі болмаған
соң, Ғылым кітабын жазу деген өте қиын болды. Қазақ тілі – ... ... ... ... ретіне қарай жөндікпеген тіл. Сондықтан қазақ
тілін ғылыммен таныстырып, ғылым жолына салатын заман ... ... ... ... ең ... ғылым тіліндегі атауларды (терминдерді)
дұрыстап, түсінікті қылып аудару. ... ... ... атауларды
қазақ тіліне үсінікті, дұрыстап аудару - өте қиын жұмыс. ... ... ат тағу ... ... ... қиын ... да, өте ... нәрсе»,-
дей келе, төлтума ғылым тілін жасау жолындағы ... ... ... Ең ... ... атауларына лайықты сөздерді қазақ ... ... Ескі ... сөздерінен (өзбек, ноғай сияқты) ыңғайлы сөздерді іздеу;
3. Қазақ тіліндегі сөйленістерден лайықты туынды сөздер шығару. Жаңадан
туынды сөз шығару – тым қиын іс. ... ... ... ... ... ... болуы және бұл жолды өте сақтықпен қолдану;
4. Ғылым атауларына ... ... ... ... Қолайлы келген араб, парсы, орыс сөздерін қолдануда оңай сөздердің
ауызекі қолданысқа енгендігін ескеру, т.б.
Х.Досмұхамедұлы қазақ тілінің, ... ... ... кең ... ... ... ... ғалым еді. Сондықтан да оның
«Таңдамалы» шығармаларының үшінші ... ... ... еңбектерінің
берілуі өте орынды болған.
Халелдің қаламы жүйрік ... ... ... ... ... ... «Еңбекші қазақ», «Сәуле» тәрізді газет-журнал бетерінде
жарияланыа тұрған мақалалары дәлелдейді. Ол мақалаларында көбіне тіл, ... ... ... ... ... ... ... тіліміздің өзіне ғана тән дыбыс жүйесіне ... ... ... ... ... оның ... мәніне ерекше назар
аударғаны байқалады. Автор ... ... ... ... ... ... ... ғана тән екендігін нақтылы деректер келтіріп, мұны ғылыми
тұрғыдан дәйекті тұжырымдап, мәдениет пен ... ... ... ... ... ... термин сөздердің көптеп ене бастағанын айта
келіп, қазақ тілінің дыбыстық құрылымына ... өз ... ... түсіндіреді. Х.Досмұхамедұлы ана тіліміздің ... ... ... ... ... өзіндік әуезін
сақтап қалудың аса маңызды екекендігіне назар аударды. Және ана ... ... келе ... ... ... жоғалтып алмау қажетігін, осы
қағиданың ғылым атауларын жасауда ерекше маңыздылығын жіктеп көрсетті.
Қазақ этнопсихологиясытуралы сөз ... Х. ... ... ұлт ... ... орны ... айтқан небір жүрек тебірентерлік
ғибрат сөздерінің қазіргі қазақ үрпақтарына арнап айтылғандай ... ... ... ... ... аурулар адамның денесін бұзса,
зорлықпен кіргізілген жат ... ... ... ... ... ... Тіл ... жаны», «Өз тілін өзі білмеген ел – ел болмайды», «Тілден айрылған
жұрт – жойылған жұрт», «Білім тіл ... ... ... ... ... ... ... қуған жұрттың алдымен тілі өзгермекші», «Тілді
бұзбай ұстарту, шеберлету, ...... ... ... ... «Оңаша тұрған елдің өз еркінде тұрғанда тіл бұзылмайды», «Елдің
тілін бұзатын көршілес ... ... ... ... ... елдердің
әсері», «Елдің тілінің бұзылуына ең алдымен оқығандар себеп болады»,
«Мектеп пен ... тілі ... тіл ... елдің тілін көркеітіп, байытып,
гүлдендіреді, мектеп пен баспадан қолданадан ... тіл ... ол ел ... ел. ... ... тілі ... ... «Тілге кірген жат сөздер
сол тілдің заңымен өзгеріп, танымастай халге жеті ... ... ... ... ... ... ... бұзады, тілге зиян келеді».
Ғалым еңбегінің үлкенбір шоғыры тіл мен ... ... ... Ол тіл ... ... мәселесіне де ерекше назар
аударды. Мәселен, «Шолпан» 1923-жылғы № 67 ... ... ... ... - ... атты ... ... терең мақаласыжарияланады. Мұнда ол қазақ
жерінен шыққан тұңғыш түрік филологы М. Қашқаридың іргелі ... ... ... Ол ... ... оның ... ... тілі тарихына
қатысты мол мұраларын ой елегінен өткізіп, ортағасырлық шығыстанушы
М.Қашқаридың «Сөздігінің» ... ... ... ... ... мен физиология терминдерінің ұғымдарын жасаушы.
Қазақтың қоғамдық ой-пікірінің даму ... ... ... мен ... ... бір ... ... ... ... т.б. ... ... ғылым-ьілім
саласында атаулар мен ұғымдар жасау ісіне ерекше көңіл бөлді. ... ... ... ... «толық адам», «мінез», «қайрат», «жан
қуаты» сияқты терминдер сараланып ... ... ... ... ... ... ... ұғымдарын жасау ісі жаңа
белеске көтерілді.
20-30 жылдарда өмір сүріп еңбек ... ... ... ... осы
мәселеде басқалардан көбірек тер төккен Х.Досмұхамедұлы болды. Ғалым осы
мәселеге ... ... ... оны өзі ... оқу құралдары мен жазған
ғылыми еңбектерінде молынан пайдаланған ... 20 ... ... ... ... мен кітаптарында бұл жайт
өз биігінен ерекше көрінетін секілді. Х.Досмұхамедұлының ұлттық терминдер
жасауда ұстанған басты принцптері мына ... ... ... тілдерінен термин алғанда сақтықпен қараған жөн, ал ала
қалған жағдайда өз ... ішкі ... ... ... Еуропаның әр-түрлі тілдерінен (ағылшын, француз, неміс т.б.)
термин сөздерді ... орыс ... ... ... болып келгенін еске ұстай отырып, аталмыш ... ... өз ... заңдылықтарына сәйкес өзгертіп алғанын
да ұмытпаған жөн. Автор ғылыми атауларды түзген кезде оның ... шығу ... ... ... ... орай ... қазығына жақындата қолданған жөн дейді.
3) Шет тілдерден енген атауларды сингармонизм заңына бағындыра
қолдану қажеттігін ерекше атап ... ... ... ... мен ... төл тілімізде түлетуге
байланысты ұсынып отырған осынау қағидаларды, әсіресе тәлім-тәрбиелік,
педагогикалық-психологиялық атауларды таңдап алу ... аса ... жайт ... ... ... ... қазіргі кезде біршама
қалыптасқан, пихология ғылымында үш мыңға тарта ғылыми атау бар. ... ... ... ... ... ... терминдері тоғықан. Қазіргі
кездегі Қ. Психолгиясында осы терминнің екі ... ... ... жеке ... ... шықты. (Қ.Жарықбаев, А.Абдірахманов,
«психология терминінің орысша-қазақша сөздігі», ал, «мектеп», 1974, ... ... ... ... ... қонатын тағы бір ойы мынадай: «бұрынғы
әдетімізге басып орысша-қазақша сөздік жасаудың қажеті жоқ. ... ... ... дені ... енген терминдер екенін естен шығармау абзал
(акселерация, аффект , антиципатция, ассоцияция). ... ең ... ... ... ... сөздік шығарып, кейін соның негізінде көп ... ... ... тағы бір ұтымды пікірі. «...халық
педагогикасымен психологиясы, фольклор, ... ... ... ... көптеген терминдері қазақ этно-психологиясының да ... ... ... ... негізі мақал - мәтел, жыр - аңызда,
халықтың салт - ... ... ... Бұл пікірді
Х.Досмұхамедұлы өзінің «қазақ халық әдебиеті» деген еңдегінде көтерген ... Х. ... ... ... саласында төл тілімізде
жасаған терминдік атауларына тоқталайық.
Ұлттық психологиялық, физиологиялық, тәлім - ... ... Ж. ... М. Жұмабайұлымен қатар осынау бір туар ой иесіне
ерекше қатысты мәселе. Х. Досмұхамедұлы ... ... ... терминдерге
де ауыр жүк жүктелетіндігін, өйткені термин ғылымның тілі ... ... ақ әр – бір ... ... тән ... болатындығын жақсы аңғарды.
Ғалымның пайымдауынша, ғылыми псхологиялық физиологиялық ұғымның дұрыс
алынуы аса ... ... ... ... ... ... ғылыми мәні
сол ғылымның табиғатын көрсететін құбылыс екендігі, терминдік атаулар
сомдала ширай ... де ... еске ... ... ... бір ... баламасында алынып отырған термин сөздін сол ұғымның мән ... ... мен ... оның ... тіліміздің бай сөздік қорынан
алынуына да баса көңіл бөледі.
Мәселен психологияның 1927жылы Мәскеудегі күншығыс баспасынан ... ... тән» ... ... ... ... ... берліген мына төмендегі психологиялы – физиологиялық атауға назар
аударсақ. Олар: жүйке – жүйесі – ... ... ... талы ... ... ... лобная доля-ми қалтасы мазговой жылудочек, ми сыңары –
полушарие мозга, мишық –мозжечок, ... ... ... ... ... көз алмасы – глазное яблоко, торқабық – ... ...... ... жүйке түйіні – нервный узел, қозу –
возбуждение, Варолиев көпірі – ... мост ... ... су ағары –
Сильваева борозда, т.б күні бүгінге дейін тһл оқулуқтарымызда ... ... ... ... ... орын алып келеді.
Әрине физиология, психология ғылымдарының қазақ топярағында жаңадан қах
тұрып келе жатқан кезеңінде Х. Досмұхамедұлы қолданған кейбір ... ... ... кей ... ала-құлалығын, яғни баламалардың дәл
алынбаған кездерінде ... ... ... орысша – «раздражитель»
термині қазақша «тітіркеніс» деп алынған, дұрысы – ... ... ... деп алған, дұрысы «ағза», «ядро» термині «дән»,
«рефлект», (латынша «reflexus»), қазақшасы «бейнелеу», бұл осы ... ... ... Ал оны ... «тітірк» деп алғаны көңілге ұялайды.
Бірақ бұл ұғым қазірде «рефлекс» деп алынып жүр. Ал ... ... ... ... ... ... деп алған, дұрысы – «орталық
жүйке жүйесі», ал «периферитная нервная ... ... ... ... ... саласы» деп алынып жүр. Автор «чувствительный ... ... ... деп ... ... – «сезгіш жүйке», «четверохомие» терминін
«төоттөбе» деп берген, дұрысы – ... ... ... ... ... ... деп ... дұрысы – «мүйізді дене», т.б.
Автор қолданған көптеген психологиялық, физиологиялық терминдердің
арасында шет ел ... ... ... ... ... десе де
болады. Оларға организм, ядро, лабиринт, хрусталик, клетка, т.б. ... ... ... ... ... ... терминдердің басқа
тілдерден алынуы заңды. Дүниеде бір-біріне байланыссыз, томаға-тұйық ... ... ... ... орыс ... жүрген писхологиялық
терминдердің 70-80 пайызы Еуропа ... ... Олар – ... синезтизия, перцепция, интеллект, мнемоника, конетанта,
концентрация, иррадиция, эксперимент, т.б. Бұларды 20-30 ... ... ... ... ... кең өріс алаған. Осы жәйт Х.Досмұхамедұлының
термин жасау практикасынан да жақсы көрінеді. ... шет ... ... ... кез-келгенін өз тілімізге ... ... ... ... ... ... ... ықтимал. Сондықтан
шетел тілінен алынған ғлғми атауларды өз ... ... ... ... емесін ғана өз тілімізде бергеніміз абзал.
Х.Досмұхамедұлының ғылыми атауларды төл тіліміздің заңдылықтарына
икемде алу ... ... ... ... бүгінгі күнге дейін термин жасау
саясатымызда тиісті бағасын ала-алмай келе жатқанына ... ... ... ... ... ұлттық ғылыми терминдерді жасау
мәселесінің – психологиялық ... ... оның ... мәселелеріне
назар аударды. Ол термин жасау ісінде қазақ тілінде ... ... ... ... өзіндік әдемі әуезді сақтаудың қажетілігін,
яғни қазақ тілінің сонау ерте заманнан келе жатқан өзіндік ... ... ... ... Осы айтылғанға орай автор ... ... ... ... ана ... ішкі ... икемдеп
қолдану, ғылыми атаулардың айтылуына жақындатудың, сонлдай – ақ жатжұрт
сөздеріне жалғанатын қосымшаларды ... ... ... ... ... ... осы тұжырымдары қазіргі кезде дамуы кенжелеп ... ... ... ... ... ... ... бағдар
беретіні даусыз. Өйткені, біздегі жаратылыстану, математика, ... төл ... ... ... филолог, әдебиетшілеріміздің
өздері де кейде тіліміздің дыбыстық заңдылықтарын бұзып, орыс және батыс
елдері тілдерінен енген сөздерді ... ... ... ... ... ... ... ереже қағидаларына сүйеніп, мұны
термин жасаудың негізгі принциптерінің біріне айналдырғаны, ал мұның сайып
келгенде психологиялық астары ... ... ... [43, 215 б].
II тарау
2.1. Х. Досмұхамедұлының «Адамның тән тірлігі» және «Жануарлар»
кітаптарына контент-анализ ... ... ... жүргізу
Контент – анализді зерттеудің мақсат – міндеттері:
Зерттеудің мақсаты – Х. Досмұхамедұлының «Жануарлар» (1928), «Адамның
тән тірлігі» (1997) ... ... ... ... ... ... ... мен ұлттық педагогикалық-
психологиялық ғылыми атауларына берген сапалық ... ... ... ... тұрңысынан талдауға ұмтылу.
Зерттеу объектісі - Х. Досмұхамедұлының 1928 жылы және 1991 жылы «Ана
тілі» баспасынан басылып шыққан ... және ... тән ... әдістемесі – контент-анализ әдісі.
Зерттеу міндеттері:
1. Х.Досмұхамедұлының физиология және психология салалары жайлы
жазған ғылыми еңбектеріне шолу;
2. ... ... ... ... көзқарастарын талдау;
3. Х.Досмұхамедұлының «Жануарлар» және «Адамның тән тірлігі»
кітаптарындағы атаулар мен терминдерді контент-анализ ... ... ... нәтижелерін өңдеу, талдау, қорытындылау.
2.2. Зерттеу әдістемесіне жалпы сипаттама
Контент – анализ түрлі әлеуметтік зерттеулерде, соның ... ... ... ... ... ... бірі болып табылады.
Контент-анализдік құжаттардың мазмұнын зерттейтін басқа әдістердің
спецификасы бұл процедура ... ... ... ... ... есептелінеді.
Контент-анализдің мақсаты – құжат текстін талдау негізінде ... мен ... ... ... ... ... негізгі қиындық зерттелінетін құбылыстардың
немесе сипаттың текстегі сәйкес индикаторларын табуға ... ... ... ... және адекватты түрде интерпретация
жасау. Осы міндетті шешуде ... ... ... ... ... ... мыналарды аламыз:
а) сөз, символ, термин;
ә) пікірлер мен ой қорытындылары;
б) жалпы әңгіме тақырыбы;
в) персонаждар;
г) ... ... ... ... ... деп – алынатын ... ... ... ... ... құжаттардың жеке
элементтерін де осы категориялардың кездесу жиілігін сенімді және ... ... ... ... ... алынған сандық мәліметтер статистикалық
өңдеуге жіберіліп, зерттеу мақсатына сай талданады.
Контент-анализдің көмегімен ашып ... ... ... ... ... ... әлеуметтік құбылыстарды, топтық белсенділік
процесін, құндылық бағдарларын зерттеуде қолданылады.
Контент-анализдің бірліктерін екі топқа бөлеміз: ... және ... ... сапалық бірліктер текстен нені санау керек
деген сұраққа ... ... Ал ... бірліктерді қалай санау керек? деген
сұраққа жауап береді. Сапалық бірліктерге категорияларды жатқызуға болады.
Контент-анализдің ... ... ... ... ... кілтті ұғымдарды қарастырамыз. Категориялар неғұрлым ұсақ, сапалық
бірліктерге, яғни ... ... ... Категориялардың
индикаторлары бұл сәйкес категориялармен подкатегориялардың сапалық белгісі
ретінде көрінетін мазмұн бірліктері.
Контент-анализдің категориясы ретінде алынатын ... ... ... ... атаулар:
А - Атаулар;
А1 - Анықтамалардың болуы;
В - Ішкі мазмұны;
В1 - ... ... ... - ... ... ... 1. Халел Досмұхамедұлы еңбегіндегі психологиялық және
физиологиялық атаулар
|Жан құбылыстары | ... ... |
| |1 |2 |
|1 ... ... ... |- ... нерв |
|2 ... ... |
|3 ... |- воля |
|4 ... ... |- ... слуха |
|5 ... ... |- ... ... |
|6 ... жүйесі |- ... ... |
|7 ... талы |- ... волокно |
|8 |Жүйке түйіні |- ... узел |
|9 ... ... |- ... ... |
|10 ... ұлы ... |- ... ... |
| | ... ... ... |- ... мозг ... |Иіс ... |- ... нерв |
|13 |Иіс сезімінің мүшесі |- ... ... ... ... |- ... ... ... ... |- ... нерв ... ... жүйке |- ... нерв ... |Ми |- ... мозг ... |Ми ... |- ... ... ... |Ми ... |- ... ... ... ... |- ... ... ... |- ... ... ... жүйке |- ... нерв ... ... ми |- ... мозг ... |Тор ... |- ... ... ... |- ... ... |Шағылыс мүшесі |- ... ... ... ... |- нос ... ... |- ... ... ... |- ... ... |Күй |- ... ... |Сезім |- ... ... ... |- ... |
|33 ... |- ... ... ... мінез |- ... ... ... ... қимыл |- ... ... ... ... ... |- ... |
| | | ... ... ... ... ... ... ... |Қан ... ... ... |(қанның аралық заты) токсин |- ... ... ... у ... ... |- антитоксин ... ... |- ... ... ... |- ... ... ... ... ... |- ... |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ФАКУЛЬТЕТІ
Этникалық және педагогикалық психологиялық кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Х. Досмұхамбетовтың психологиялық
көзқарасы
Орындаған: _____________________________ Г.Д. Қазиева
Ғылыми жетекші: _______________________ Қ.Б. ... ғ.д., ... Қ.Ү. ... ғ.к., ... ... ... Қ.М. ... жіберілді
« » ___________ 2006ж.
этникалық және педагогикалық
психология кафедрасының меңгерушісі,
психол. ғ.д., проф _____________________________ С.М. Жақыпов
Алматы
2006
Әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... ... және ... психология бөлімінің 4 курс студенті Қазиева ... «Х. ... ... ... жазылғанбітіру жұмысына
Рецензия
Қазақ психологиясының тарихын білу үшін ең алдымен ондағы тарихи
тұлғалардың өмір жасы мен ... ... мән ... мен ... ... ... таңдағы Қазақ психологиясындағы олардың есімдерін ерекше
атап өтіп, қазақ психологиясына ... ... ... ... ... паш ете ... тиіс.
Бітіру жұмысында Халел Досмұхамбетовтың Қазақ психологиясына көзқарасы,
этнопсихологияға және этнопедогогикаға байланысты идеялары, түрлі ... ... ... ... ... «Аламандық» атты еңбегінің қазақ халқының
қалыптасуындағы ұлттық мінез-құлықты, сол замандағы би, ... ... ... оның кейінгі ұрпаққа әсері жақсы көрсетілген.
Этнопсихологияның да қалыптасуындағы қазақ халық ауыз әдебиетінің
(фольклор) оның ... ... ... т.б. ... қатар, қазақ халқының салт-
дәстүр, әдет-ғұрып, тіл, тәлім-тәрбие, ұлттық менталитетінің орнын жан-
жақты талдай ... ... ... ... көзқарастары, айтылған
ой-пікірлері бүгінгі ұлттық психологиямыздың қалыптасуының негізгі қайнар
көзі, ілкі бастауы екендігі дау ... Біз, ... ... өзіміздің
ұлттық психологиямызды тану үшін және оны ары қарай дамыта түсуде ең
алдымен ... аса ... биік ... ... ... қажет
екендігіне көз жеткізеді.
Тарих сахнасында Халел Досмұхамбетовтың есімі, ер еңбегі бүгінгі және
кейінгі ұрпақпен бірге өмір ... ... ... ... ... ... ... Дәулетжанқызының бітіру жұмысына
байланысты жазылған еңбегі өте жақсы деп бағалаймын.
Рецензент:
Психол. ғ. к., доц
Қ.
Ү. Шайжанова

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Облыс білім беру басқармасының «Павлодар облыстық ақпараттық технологиялар орталығы» КММ жобалармен автоматизациялық басқару жүйесін зерттеу мен жаңарту76 бет
Халел Досмұхамедұлы – мұрат ақын шығармаларын жинаушы һәм зерттеуші4 бет
"Зиянды өндірістік факторлар,олардың жұмысшыларға және қоршаған ортаға әсері. жарықтандырудың адамның еңбек қабілетілігіне әсері."26 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
Адамның ішкі дүниесінің бірегейі10 бет
Адамның америка мен австралияны қоныстануы8 бет
Адамның гендік аурулары51 бет
Адамның діни сеніміне құрмет оның таңдауына құрмет ретінде4 бет
Адамның даралық психологиялық сипаттары19 бет
Адамның даралық психологиялық сипаттары туралы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь