Қазақ әдебиетіндегі Зар заман ағымы мен нәзирагөйлік дәстүр (ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басы)

Мазмұны
I Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

II Негізгі бөлім
1. 1 Нәзирагөйлік пен зар заман ағымдарының пайда болуына түрткі болған жағдайлар, қос ағымның қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1. 2 Зар заман, нәзирагөйлік ағымның теориялық мәні мен маңызы ... ... ...
1. 3 Нәзирагөйлік ағымның аймақтық.аумақтық таралу кеңістігі, көрнекті нәзирагөй ақындар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...


2. 1 Ақын.жыраулардың зар заман ағымын қалыптастырудағы ролі ... ... .
2. 2 Нәзирагөйлік ағымының дінмен байланыстылығы ... ... ... ... ... ... ... ..


III Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Әдебиет теориясы кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Қазақ әдебиетіндегі Зар заман ағымы мен нәзирагөйлік дәстүр (ХІХ ғ. аяғы
мен ХХ ғ. ... курс ... Ж. ... ... ... Қ. ... бақылаушы:
аға оқытушы
Ж. Баянбаева
Қорғауға жіберілді
« » 2007 ... ... ғ. д., ... Қ. ... ... ... Қазақ әдебиетіндегі Зар заман ағымы мен
нәзирагөйлік дәстүр (ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басы)
Жұмыстың құрылымы: ... ... ... ... отырған
тақырыптың мазмұнына сай кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан,
пайдаланылған ... ... ... ... 50 ... ... ... саны – 43
Жұмыстың мазмұнын сипаттайтын тірек сөздер: Нәзира, ... Зар ... ... ... – дастандар, ақын, Алтын Орда дәуірі, ежелгі
әдебиет.
Зерттеу нысаны: ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... ... ... Зар ... ... қазақ халқының тарихындағы алатын
орнын анықтау.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... алатын орнын анықтау, теориялық негіздеріне талдау жасау. Зар
заман ағымының ағым ретіндегі қалыптасу ерекшеліктеріне теориялық ... ... ... және Зар ... ... негізін салған ақын –
жыршылардың шығармашылық өмірбаяндарын жинақтау.
Жұмыстың мазмұны: ... ... ... ... ... өзектілігі баяндалады.
Негізгі бөлімнің бірінші тарауында нәзирагөйлік ағымы мен Зар ... ... ... әсер ... ... жағдайлар, қос ағымның қалыптасу
ерекшеліктері сөз болады. ... ... ... ... ... ... пікірлері дәйектеме ретінде келтірілді.
Екінші тарауда Зар заман ағымын қалыптастырудағы ақын – жыршылардың ролі,
олардың әдебиет тарихындағы ... орны ... ... ... ... ... ... сөз болады.
Мазмұны
I
Кіріспе.....................................................................
..........................................4
II Негізгі бөлім
1. 1 Нәзирагөйлік пен зар заман ағымдарының пайда болуына түрткі болған
жағдайлар, қос ... ... 2 Зар ... ... ... ... мәні ... 3 Нәзирагөйлік ағымның аймақтық-аумақтық таралу кеңістігі, ... 1 ... зар ... ... ... ролі.........
2. 2 ... ... ... ... ... сипаты: Қазақ әдебиетінің назар аударуға ... мен ... мол ... ... Қазақ әдебиеті бағзы замиандардан
бері – ақ ... ... ... ... ... ... ... осының
өзінен көрінеді. Әдебиетіміздің тарихында неше түрлі ағымдар мен бағыттар
болған, қазіргі ... олар жан – ... ... ... Қазақ
әдебиетіндегі ағымдардың ішінен ерекшеленетіні, нәзирагөйлік ағымы мен ... ... ... ... Бұл ... де ағым деп ... басты негіз,
олардың тарихи қажеттілікке байланысты туатындығында. Ағымның өзі ... ... ... ... ... ... осындай түсінік
берік қалыптасқан. Оны Зар заман поэзиясын ... ... ... ... ... көптеген деректермен дәлелдейді. Нәзирагөйлік
ағымының аса қатты дамып, өркендеген тұсы Алтын Орда кезеңі болып табылады.
Бұл ... араб – ... ... ... ... тез ... соншалық, төл тілі – түркі тілінде өлең ... сол ... ... ... ... бара ... ... барлығы да араб, не
болмаса парсы тілінде сөйлегендерін көңілдеріне тоқ ... ... ... мән ... ... бұл ... әрі ... жалғасқан жоқ, Әли есімді
ақын «Жүсіп - Зылиха» қиссасын түркі тілдерінде ... ... оны ... ... ... Қиссаның түркі ... ... де ... ұнап, ол елдегі барлық ақындарға дәл осылайша қиссалар
жазуға бұйрық берді, әрі бұл үшін ... ... де ... ... аз уақыттың ішінде бұрын тек араб, парсы тілдерінде жырланып ...... ... ... тілдерінде жырлана бастады. Алайда мұны
аударома деп атау ... ... ... аударма дәлме – дәлдікті,
нақтылықты ... ... ... ... ... өнер ... яғни
қиссаны негізгі сюжетін сақтай отырып, басқаша жырлауды талап етті. Ақындар
арасындағы бұл өнер сайысының түп – ... ... ... барып
тіреледі. Бітіру жұмысында нәзирагөйлік дәстүрінің екі кезеңде, яғни ... ... мен ХІХ ... ... ... ... кең ... таратылып айтылды. Оның себептері түсіндірілді. Сонымен бірге қазақ
әдебиетінің ... Зар ... ... да алатын орны ерекше. Зар заман
ағымы халық басындағы жағдайды, болашақты дұрыс аңдаған ағым ... ... ... ... ... пен ... ... заманның
тарылғандығы, елдің пейілінің ... ... ... ... сөз ... ағымды қатар алып қарастыру арқылы ... ... ... ғана ... ... ... да алатын орны белгіленді. Қазақ
әдебиетінде нәзирагөйлік пен Зар заман ... ... ... ... ... құлдырап кетер еді деген пікірге тоқтала отырып, қос ағымның
іс жүзіндегі маңыздылығына назар аударылды. Жыраулық ... ... ... бұл ... Зар ... ... тән болды. Бұл келе – келе
қоюлана түсіп, Зар ... ... мен ... ... бір дәуірде
тоғысуына мүмкіндік берді. Қоа ағымның тоғысқан тұсы ХІХ ғасыр болатын.
Әдебиет ... бұл ... ... халқының ауыр жағдайға тап болғанын
тарихи фактілермен ... ... ... ... пен Зар ... қайта жандануы кездейсоқ нәрсе емес, ол ... ... ... ... өзектілігі: Бітіру жұмысында көптеген мәселелердің
басы ашылды. Нәзирагөйлік ағымның қазақтың тілін, салт – ... ... ... ағым ... ... Алайда бұған дейін әдебиетшілер
тарапынан аталған ағымға аударма әдебиет деп қана баға беріліп ... ... ол ... ... Яғни ... ағым аударма деген
түсініктен әлдеқайда жоғары, ... ... ... ... ... ... келген емес, ол белгілі бір кезеңде бой көрсетеді де, ... ... ... ... ... ... Бір ерекшелігі, нәзира
дәстүрі елде мәдени тоқырау, әдеби ... ... ... ... пайда
болады. Билеушілерінен, басшыларынан үміттері ... ... көп ... ... ... ... сақтап қалу үшін нәзирагөйлік
дәстүрін қолданатын ... ... ... ... осы ... яғни нәзира дәстүрін қазіргі кезде де кеңінен жүзеге асыруымызға
болады. Өйткені ... ... ... кезең қазақ халқы үшін қиындық
тудырып отырған кезеңге айналды. ... ... салт – ... ... ... көбейді. Олардың ертеңгі болашағы қандай болары бұлыңғыр
қалпында тұр. Көреген ата – бабаларымыз осындай ... ... ... ... ... ... халықтық мұралармен, қисса –
дастандармен емдей білген. Нәзирагөйлік ағымын жаңаша тұрғыда ... біз де ...... ... маңызы, мәні өте жоғары
екендігіне, оның әдебиетте замана тудырған ... ... ... ... ... ... ағымының осы кезге дейін ... ... бір ... оның Қазақстандағы таралу ... ... ... толықтай зерттеліп, бағасы толық ... ... ... жыр, ... ... ... алып қарастыратын болсақ,
олардың белгілі бір дәстүрлі мектептерге жататындығын, жергілікті ... ... ... көреміз. Олардың бір – бірінен аймақтық
ерекшеліктерін, ... ... бір – ... ұқсамайтын
өзгешеліктерді зерттеу бүгінгі таңда өнерді қадірлейтін, бағалайтын жұрттың
қызығушылығн тудырып ... Ал ... ... мектептерге бөліп,
тақырып аясында қарастыру зерттеу жұмысында ... ... ... ... ... ... ... зерттелгенімен, оның да
ашылмаған ... өте көп. ... ... Зар заман ағымының идеялық
қырлары ... ... жоқ. Ал, ... бұл ... ... ... ... туындады. Өйткені қазақ елі үшін рухани ұстаз, жалғыз
қазақ халқы ғана емес, түркі дүниесінің де ортақ тұлғасы Қожа ... ... ... ... оның ... ... ... халқының сан
замандардан бері үлгі алып, жолын түзетіп келе жатқан ... ... ... өкіметі отаршыл саясат жүргізе бастағаннан кейін хикметтер
мүлдем оқытылмады, ал бұл ... ... ... ... алып ... ... ... осы тұрғыда қарастыру жұмыстың өзектілігі болып табылады.
Зерттеудің мақсаты: Бітіру жұмысының мақсаты нәзирагөйлік пен ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеу
болатын. Жалпы жұмыстың мақсатын төмендегіше қарастыруымызға ... ... пен Зар ... ... шын мәнінде қазақ әдебиетінің
тарихында әдеби ағым ретінде қарастырылатындығын дәлелдеу, соған көңіл
аудару;
- нәзирагөйлік пен Зар ... ... ... ... ... ... әсер ... жағдайларды талдау, сонымен ... ... ... ... ... тарихи жағдайларды сараптан өткізу;
- нәзирагөйлік ағымының Қазақстан аумағындағы таралу ерекшеліктерін
қарастыру, ... ... ... ... ... ... ашу, ХІХ ғасырдағы Абай мен басқа да ... ... ... шығармашылық өмірбаяндарына зерттеу жасау;
- Зар заман ағымының көрнекті өкілдеріне, олардың өлеңдеріне ... ... ... баға ... ... ... ... байланыстылығын анықтап, кейбір бүгінгі
күндері басқаша түсіндіріліп жүрген сөздердің мағынасын айқындау.
Зерттеу жұмысының пәні: ... ... пәні ... ... және ХІХ ғасырдағы нәзирагөйлік ағымы мен Зар заман ағымы болып
табылады.
Зерттеудің теориялық және практикалық негіздері: ... ... ... ... қарастырылды. Олардың барлығын да әдебиеттану
ғылымына енгізуге болады. Сонымен қатар ағым мен бағыт жөніндегі ... ... ... ... ... жұмысындағы негізгі айтылған ... ... ... қазақ әдебиеті мен теориясын ... ... ... ... ... ... және Зар ... ағымының
теориялық мәселелеріне қатысты зерттеу ... ... ... ... ... ... ... Зерттеудің дерек көздері ретінде Алма
Қыраубаеваның докторлық диссертациясы, басқа да ... ... ... ... ... зерттеу еңбектері, Бауырджан Омарұлының
«Зар заман поэзиясы» кітабы, Өмірхан Әбдиманұлының «ХХ ғасыр бас ... ... атты оқу ... ... ... ... З.
Қабдоловтың «Сөз өнері» монографиясы, орыс ғалымдарынан ... ... мен ... ... ... Хисамовтың зерттеу еңбегі
пайдаланылды.
1. 1 Нәзирагөйлік пен зар заман ... ... ... ... ... қос ... қалыптасу тарихы
Түркі халықтарының ХІІ – ХV ғасырларда Алтын Орда деп ... ... ... ... тұтас ұлт ретінде қалыптасуының алғышарты болды.
Алтын Орда Шыңғысхан құрған айбарлы Моңғол империясының ... ... ...... жеке – дара үстемдікке жетті. Бату мен Берке билеген
тұстарда Алтын ... жеке ... ... ... бір ... ... ... сенімдері тоғысқан түркі халықтары материалдық жағынан ғана
емес, рухани, мәдени жағынан да өрлеудің ең биік ... ... ... ішкі ... да, ... ... ... да көршілес елдерге
қарағанда, әлеуетті, ынтымағы күшті, білімі мен ғылымы ... ... ... Оның себебі ішкі рухани бірліктің мықты болғандығында еді. Алтын
Орданы құраған халықтар әр тараптын бас қосқан түркі ... ... ... тектен шыққан елдей қарым – қатынасты мықты ... Ал бұл ... ... ... ... ... себеп болды.
Алтын Орда кезеңіндегі бұл мәдени өрлеу ... ... ... тыс ... жоқ. ... ХІV ғасырдың бірінші
жартысында Алтын Орда ... Еділ ... ... Сарай қаласы
дүние жүзіне мәшһүр мәдени орталықтардың біріне айналды. ... ... ... ... әр ... ... ... ақындар, өнер қайраткерлері,
сәулетшілер т.б. жиналды десек те болады.
Берке, Өзбек және Жәнібек хандардың тұсында ... Орда ... ... ... әлемінің ең атақты ғалымдары (Құтб ад-Дин ар-Рази, Сад ... ... ... ад-Дин ал-Баззави, т.б.) мен ақын – жазушылары өмір
сүріп, еңбек етті. Бұл кезде олар Дешті Қыпшақты Батыс пен Шығысқа ... ... ... ... қыпшақ тілінде жазды» [1, 249 ].
Бұл мәдени ренессанс ... ... ... ... оның ... еуропа, ислам дінін қабылдамаған шығыс халықтарының, алыс ... ... ... ... ... ... ... билеушілері
Алтын Орда мемлекеті осы ... дами ... ... ... ... Олар ... ... жақсы жетілген, соғыс ісіне жетік
мемлекетті соғыспен ала алмайтынын білгендіктен, Алтын Орданы құлатудың бір
ғана жолы ... ол ... ... шабуылдаудың нәтижесінде ғана
жүзеге асады деп есептеді. ... ХІV ... ... ... Еуропа жерлерінен, Италиядан миссионерлер, Үнді жерлерінен
будда дінін уағыздаушылар түркі жеріне қаптады. Олардың мақсаты біреу ғана:
Түркі мемлекетін ... ... ... ... болды.
Бұл кезеңдегі жағдай ғалым Алма Қыраубаеваның ... ... ... «Алтын Орда құрамындағы түркі тайпалары,
оның ішінде қазақ халқы да орасан ауыр рухани халды ... ... ... ... христиан діні уағыздаушылар, Қытайдан
конфуцияндық ... ... ... ... ... діни тұрғыдан бөлуді
мақсат етті. Бұл алдын ала ойластырылған жоспар өз ... ... ... қаны бір туыс ... ойраттар, қалмақтар, жоңғарлар идеологиялық
экспансиялық қыспаққа ... ... ... ... ... ... будда дінін қабылдады. Осындай қыспақта қазақ халқы ғана өзінің
рухани – мәдени ... ... ... ... бұл оңай ... жоқ. ... бұл ... шабуылдан үш түрлі құндылықтарының ... ... ... арқасында аман қалды. Оны екінші Ояну дәуірі ... ... [2, 34] ... ... пікір айтады.
Діні жат, мақсаттары бөтен өзге ұлттар ... ... ... қол ... ... ... ... бөлшектеп жатқанда, қатер
енді түркі ... ... ... төнді. Ол діні бөлек ... ... ... ... сол кезде тым басым ... ... ... ... ... ел арасына тым кең ... ... ... қалып бара жатқандығынан болды. Әміршілер мен сарай
төңірегіндегі ... да ... ... араб-парсы тілінде сөйлеп, сол
тілде іс қағаздарын, жарлықтарын жүргізуді үлкен мәртебе ... ... ... тіліне, әдебиетіне еліктеу белең алып бара жатты. Бұл
шындығына келгенде, сырттай ... ... ... ... жатты.
Алтын Орда кезеңінде өмір сүрген түркі тайпаларының мәдени – қоғамдық
бейнесі үлкен өзгерістерді ... ... еді. Сол ... ... ... ... мәдениетінің үстемдік етіп, тез тарауына себеп болған нәрсе –
билеушілердің араб, парсы тілінде сөйлеп, ... ... салт ... ... ... еді. ... Ордадағы көптеген маңызды,
мемлекеттік деңгейдегі мәселелер түркі халықтарының бұрыннан қалыптасқан
үлгілерде ... ... ... парсы дәстүрлерінің ыңғайында шешімін
тапты. Шынына келсек, мұндай ...... ... ... ... ... ерекшелігін жойып, оны араб, не парсы тектес
халықтарға айналдырып жіберуі мүмкін еді. Ал бұл сол ... ... ... ... ... ... жоқ. Себебі олар араб не парсы
тілінде сөйлеудің елдің, ұлттың болашағына қандай зиянды ... ... ... ... ... ... ... бері қалыптасқан
ұлттық болмысын, ұлттық менталитетін ығыстыра ... бұл ... ... тек ... көзі ашық, рухани жетілген адам ғана ... еді. ... ... ... ... ... қысылтаяң сәтте
сол міндет халықтардың рухани көсемдері абыз – ... ақын ... ... ... ... ішінде, оның ішінде қазақ елінің
тарихында ерекше орын алатын жыршылар, ... ... ... ... ... ... табуы керек болды.
Осындай екі жақты шабуылдан ... үшін ... ... ету үшін ... халықтары тығырықтан шығатын жолды өздері ... ... Бұл үшін ... бір мәдени, әдеби, рухан сілкініс керек – ... Және оның ... ағым ... пайда болғандығы ешкімді де, ... да ... ... – ті. Ал бұл ... ... ... «нәзира дәстүрі» деген ат алып, әдебиет тарихында өзіндік ... ағым ... ... ... ... осы кездегі саяси – мәдени жағдайлар
әсер етті. Яғни араб, парсы халықтарының дендеп кіріп бара ... ... ... ... қою мақсатында осы бағыт ... ... ... ... болуына және дамуына Әли, Дүрбек сияқты сол кездегі
атақты Алтын Орда ... үлес ... ... барлығын ғалым А.
Қыраубаева өз диссертациясында келтіріп кеткен және ... ... ... ... зор рухани өзгеріс болғанын айтқан.
Ғалымның «назирагөйлік, ... , ... ... өзінен басталуы
мүмкін» деген пікірі айқын. Өйткені пайғамбар сахабаларына «Жүсіп пен
Зылиха» туралы ... ... рет ... ... ... ... көрсете
отырып, өзі әңгімелеп берген екен. Мұның өзі түркілік ... ... ... де ... мәдени қақтығыстарға шешім
табатын нәрсені діннің өз ... ... ... ... ... өз
бетінше шығарыла салынған дәстүр емес, оның астарында ... ... ... ... ... жайлы осы тақырыпқа арнайы барған
ғалымдардың ... шолу ... «XIII – XIV ... ... ... ... негізгі бағыттың бірі - өткенге назар салу,
өз заманындағы тірлік тынысына ұқсас жауапты өткен ойшылдар мен ... ... ... өз тілінде қайта сөйлетуге ұмтылыс, кейде
одан да ... ... ... ... ... ... талаптану еді. Мұндай
ағымның бел алуына бір ... әл – ... ден ... Қайта өрлеудің сол
дәуірде жер жүзі мәдениетіне жайылып жатуы орасан әсерін тигізді.
Мұндай әсерлер мен ықпалдар Әли, Құтба, Сәйф ... ... ... ... еліктеуден, сондағы Қайта Өрлеу идеясына бой
ұрған ақындардың шығармаларын, бұрынғы араб – парсы әдебиеті ... ... ... ... ... талпынысынан туған шығармалардан көрінеді»
[3, 33]. Назирагөйлік деген ұғымның өзіне ғалымдар әр тараптан шолу ... ... ... ...... ... ... – мұсылмандық
Шығыс поэзиясында орта ғасырларда қалыптасқан үрдіс. Белгілі бір ... ... ... ... «жауап қатуы» түрінде, өнер ... ... ... ... болған. Жыр бәйгесіне тәуекел еткен шайыр
бұрыннан мәлім шиырдан жаңадан жол ... өзі ... ... ... ... өлең ... көркемдеу өрімін пайдаланып, ілкі
туындыдан асып кетпесе де, жетеғабыл ... ... ... реңі ... ... ... Бұл – ежелгі өнер иесі үшін ақындық кәмелет белгісі.
Өзі де нәзира шарттарын сақтап, Фердоуси сарындарымен ... ... ... ... ... жерде (ХІІІ) оның ... ... ... ... қаулай өркендеп, кең өріс табады. Түркі, ... ... ... ғасыр өзек болады» [4, 252].
Қазақ әдебиетінде нәзира ... ... ... ... ... ... ... болған тарихи шындықтар бойынша, шығыста бір ... ... ... ... тағы бір ... ақыны қайталап, әңгіме
ететін тың дастандар шығаратын дәстүр бар еді... Олар ... ... ... ... жол ... Тек алдыңғының өлеңін алмай және көбінше
алдыңғы ... ... ... пайдаланса да, көп жерде өз еркімен
өзгертіп отырып, тыңнан жырлап шығатыны болады. ... әр ... ... ... еш ... ... деп танылуы керек емес. Ол өзінше бір
қайта жырлау, тыңнан толғау немесе ақындық шабыт – ... ... ... ... бір салт еді. ... ... бұл салтты заңды деп біліп, ... ... ... деп атау да ... [5, 150].
«ХІІІ – XIV ғасырларда жаңаша творчестволық еліктеу (тақлид, назира)
пайда болды. Оның бастаулары ... ... ... ... ... ... тек өзіндік шығармашылық көрініс ретінде жаңа ... ... жаңа ... ... сюжеттер, кейіпкерлер, тілдік
құралдар жүйесі) жасалуы ғана қарастырылмайды, ... ... ... ... ... ... қойған оқиғалардың жаңа нұсқасы жасалады» ... ... ... ... ... нәзира дәстүрі тіпті де аудармаға жатпайтын құбылыс. Себебі,
аударма белгілі бір бекітіліп берілген шарттардан, ... ... ... ... ... ... туындыны бір тілден басқа
тілге аударуды білдірсе, ... ... ... емес, оқиғалар сюжеті
негізге алынып, идеялық – көркемдік шешім басқаша өрбуі мүмкін.
Нәзира дәстүрі негізінен, Алтын Орда ... ... ... ... ... ... мақсатында пайда болды деген пікірге келтіретін
дәлелдер әр ... ... ... Шығыс әлеміне белгілі шайыр ... ... Сайф ... ... ... ... ... жазып
шыққан. Дастанның түркі тілінде жырлануына қатысты берілген түсінігінде
мынадай жолдар бар: «Бір жолы мен раушан ... ... бақ ... ... ...... ... отыр едім. Біз сөз саптау, сөйлем
құру мәселесін талқылап жатқан болатынмын. Мен ғажайып бәйіттер мен тамаша
өлеңдер ... Сол ... әлгі ... ... ... аруз өлшемімен
жазылған бір қиын бәйіттің құрылысы туралы маған сұрақ қойды. Мен ... ... ... әлгі ... - О, жат ... ... мен ... бір
жақсы кеңес бермекпін, егер сол кеңесімді қабыл алсаң, жақсы болар еді, ...... - ... мен. – Егер шейх ... «Гүлістанын» түркі
тіліне аударып, оны бір бақытты ... ... ... ... еді. Сол ... ... ... еді».[7, 258]
Сонымен қатар «Мұхаббат - ... ... да ... ... қатысты өлең жолдары кездеседі. Бұл дастанның басында өлең
шумақтарының ішінде беріледі:
Жымиып күлді де ... ей, ... ... ... ... ем ... ... жазуыңды, -
Кітапты осы қыста менің қасымда.
Қабыл қылдым, жер өптім, ей шах – дедім.
Есігіңнің ... ... ... Бұл жерде автордың «біздің тіл» деп
отырғаны түркі тілі екендігі даусыз. Түркі тілінде ең бірінші рет ... деп ... ... уа Зулайха» деген атпен дастан ... де ... ... қисса жазғандығын тегін мақтаныш етпейді. Мұнда
туған тіліне деген құрмет, еліне деген шексіз перзенттік ... ... ... Орда ... ... ең ... болып «Жүсіп - Зылиха»
дастанын түркі ... ... ... ... Әли де ана ... алдындағы
парызын терең түсінген жан болса керек. Өйткені араб ... ... ... бара ... ... ... дастандарды аударып, оларды
билеушілерге таза түркі ... ... ... ... ... ... ... тіл ғана емес, ел болашағын көрегендікпен болжай білген
отаншылдық сезім.
Әлидің ... ... ... ... орны бар тұлға екені
оның қисса – дастандарды тек түркі ... ... ... ... ... ... ... араб – парсы өлең үлгілерінен тыс
поэзияға жаңа түркілік өлең өлшемдерін, түркілік ... ала ... ... ...... қарапайым, түсініктілігімен
ерекшеленеді. Өйткені онда ежелгі «Иосиф» мифтерінен Иосиф пен Потифордың
жұбайының ... ғана ... ... ... осы фабулалық желінің
айналасына жинақтаған Жәми үлгісіне ұқсайды. Сөйте тұра ... ... ... жазған парсы поэзиясының ықпалына берілмей, түрік өлеңінің
формасымен төрт жолды өлең түрімен ... Тағы бір ... ... ... ... өзі Әли ... түрік
Оянушылығының көріністері байқалатындығының куәсі деуге болады» [8, 63 ... ... - ... ... ... ... ерекшеліктерді
кезінде көрнекті ғалым, шығыстанушы Е. Э. Бертельс те атап көрсетті: «Әли
парсылық туындыгердің ... ... жоқ. Өз ... өлең ... ... ... ... түрінде ааба сызбасымен жазып шыққан. Бұл өлең
түрі бірқатар түркі тайпаларында қазір де қолданылады» [9, 271].
Қазіргі кезде басқа да ... ... ... ... - ... ... барысында оның көркемдік сипаттарын ашып көрсеткенді ... ... ... ... ... ... ... тілдік топырағына
көшіру кезінде қандай поэтикалық үлгілерге сүйенді екен, енді ... ... ... ... ... ... (назирагөйлік) кезінде ежелгі
түркі фольклоры мызғымас орын тепкен, бұл ... ең ... ... ... ... ... эпостық дәстүрделі шығарманың барлық
бөліктерінде бар: образдар мен жеке мотивтерде, сонымен қатар ... ... де ... Ақын ... ... ... лирикасына және
тәмсілдік жанрға көбірек сүйенген. Жеке мотивтердің негізгі бастау ... ... ... табылады. Дастанның өзі де тілдік жағынан оғыздарға
жақын» [10, 9].
Осылайша Алтын Орда кезеңінде қалыптасқан нәзирагөйлік ... ... ... ... ... ... кепілі болды. Қазақ халқы басқа
түркі халықтарымен бірге бұл мәдени ... ... аман ... ... ... ... оның екінші кезеңін ХІХ
ғасырмен байланыстырады. Яғни бұл ... де дәл ... Орда ... бір ... кірген қазақ халқы тығырықтан шығар жолды тағы ... ... ... Орыс ... мен ... ... ... діни саясаттарын ашықтан ашық жүргізді. Олардың мақсаты
біреу – ақ қана болды: ол – қазақ ... ... ... қабылдатып, сол
арқылы оның ұлттық ерекшелігін жойып, орысқа ... ... ... империясының отаршылдық иіріміне тартылған кезден бастап ... ... ... орыстандыру әрекетінің жоспарлары бұл елдің
ресми құжаттарында өз көрінісін бере ... 1719 ... ... ... Еділ ... ... ... оқыту арқылы орыстандыру
саясатын біртіндеп жүргізу, олар қолданып келген ... жазу ... ... ... ... ... айқын көрсетілген болатын-ды.
Ал қашан Қазан қаласында ... ... ... ондағы
«Противомусульманская кафедраның» тұңғыш меңгерушілігіне ... ... ... ... іс ... ... түрде өріс
ала бастады. Өйткені шет аймақтағы ... ... ... арқылы
орыстандыру мәселесін Святой Синод миссионер ғалымдардың қолына тапсырған
болатын» [11,5]. Осындай жағдайда идеологиялық ... табу ... ... ... ақындарының алдында тұрды. Сол кездегі ақындар,
жыршылдар татар, башқұрт, не болмаса ... да ... ... қисса –
дастандарды қазақ тілінде нәзира үлгісімен жырлап шығуға ден қойды. Олардың
ел алдындағы еңбектері соншама зор болды Өйткені олар осы ... ... де ақы ... жоқ ... ... де еңбектерін сатқан жоқ.
«ХІХ – ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ тарихындағы бодандық бұлты
қоюлаған ... ... ... ... ... бет ... кездегі
Ұлттық Оянушылықтың бір көрінісі ретінде нәзира дәстүрі ... ... ... Ұлт ... жан – ... ... бір жағында Абай
бастаған, ұлттық сананы жаңаша қозғаудың бағыты тұрса, ... ... салт пен ... ... ... ... ... ақындар тобы жинақталды. Ж. Шайхұсламұлы, А. Сабалұлы, Қ.
Шаһмарданұлы, Ш. ... Ә. ... Ә. ... ... М. ... Ақыт ... Кете ... Ораз молда, Молда Мұса,
Мәделі қожа, Тұрмағамбет т.б. ... ...... ... ХІХ – ХХ ... ... әдебиетте елеулі рухани қызмет
атқарды. Бір ғана Ақылбек ... ... жуық ... ...... ... ... баспаларын, қолжазба қорларын құнттап ... ...... ұзын саны ... таяу ... ... 138]
Рухани және отаршылдық қысым, қазіргі тілмен ... ... көп ... ... ... ... шеше ... тарихи
деректерден білеміз. Алайда осындай қиын – қыстау кездері ... ... ... жол ... ... ... ... шешімін таба алмай
келгеніміз шындық. Яғни ... ... ... ... ... түсінікті болғандай, қазақ халқының ... ... ... ... ... құтқарып қалуына себеп болған бір нәрсе
бар, ол – ... ... ... ағым ... ... ол ... қажет еткен заманда ел арасына таралды, осы ... кез ... ... ... ... – дастандарды жырлап шықты. Бұл
бағытқа мазмұны жағынан жақын келетін, бір ерекшелігі қазақтың ұлттық ойлау
дәрежесінің, ұлттық менталитетінің ... ... ... ағым – ... ағымы болды.
Зар заман ағымының қалыптасу тарихы жөнінде көптеген ғылыми пікірлер
бар. М. Әуезовтің пікірінше, бұл ағым ... ... ... ... Әз ... хан ... ... туындаған. Зар заман сарыны Асан қайғының
толғауларында анық сезіледі. Бір кереметі, ... ... ... өз
міндетін атқарып барып, тыншып қаллды, солай қазақ ... Зар ... ... ... Яғни ... бір – ... өте ... ұғымдар болғанын
көреміз.
Зар заман ағымына ғалым Бауыржан Омарұлы мынадай анықтама береді:
«Зар заман – ... ... ... ... ... ... азып – тозуына налудан, қоғамның болашағына үміт ... ... ... ... ... салт – дәстүрлері салтанат құрған
кешегі күнін аңсаудан, ежелден ұлттық танымына, көшпенділік табиғатына ... ... ... ... білдіруден туған ағым» [12, ... ... зар ... ... кімдер болды деген сұраққа
жауап ... ... бұл ... ... ... ... ... дана Асан
Қайғы, толғаушыл жырау Бұқар, ... ... ... ... ... жер ... ... Мұрат, сондай – ақ Нарманбет,
Шернияз, Досқожа, Күдері қожа, Базар жырау, Ығылман, ... ... ... ... Мұхтар Әуезов арғы замандағы Сыыпра ... мен ... да Зар ... ... ірі ... ... еске ... жерде айта кететін мәселе, ежелгі дәуір әдебиетін арнайы ғылыми
зерттеу нысанына айналдырған ... Алма ... ... ... болған нәзира дәстүрі қазақ хандығы тұсындағы ... ... ... шығып кеткендей болды. (Бейнелеп айтсақ: Сандық
түбінде ұмыт қалған, молданың сұлулап ... ... ... ... деп ... поэзия кезінде бұрынғы әдеби дәстүрдің қайталанбағанын
айтады. Ал бұл ... ... ... енді ... нәзира дәстүрінде емес,
Зар заман ағымында дами бастағанын көреміз.
Дегенмен Зар заман әдебиетін қарастырған кезде, біз бәрінен бұрын ... Зар ... ... ... ... Өйткені осы ғасырда өмір
сүрген Шортанбай, Дулат және Мұрат ақынның шығармаларында зар заман сарыны
барынша ... ... қою ... «Зар ... деп ... ағым атауы да
Шортанбай ақынның бір өлеңінің аты.
Ресей үкіметінің қазақ жеріндегі отаршылдық саясаты, ... ... ... жоғала бастауы, жат қолында кетуі, ата қоныстың
тартып ...... ... Зар ... ... ... ... Тереңдей енетін болсақ, бұл ағымның қалыптасуына үлкен бір мәдени –
рухани фактордың ... ... ... дәстүрлі руханиятында
ислам дінін негіз етіп алған адамгершілік – ... ... ... орын
алған. Адамды тәрбие арқылы кемелдендіру бағзы замандардан бері келе ... Зар ... ... ... ... ... ... себеп
болды деген де ғылымда түсінік бар.
Таратып айтатын болсақ, қазақтың рухани өмірінде, елдік ... ... ... ерекше орын алады. Ол түркі дүниесінен шыққан, түркілік
мәдениет пен исламдық діни құндылықтарды синтездеген мұсылман ... ... ... ... ... халқы ХІХ ғасырға дейін Ясауиді рухани ұстаз,
пір ретінде санап келді, оның ... ... ... күнделікті өмірде
өздерін түзету үшін, имандылықтан айрылмау үшін қолданды. Ал ХІХ ... ... ... жас кезінде медреселерде оқуына тосқауыл ... ... ... даналық бастауларынан тұтас ұлт ... үзіп ... Яғни ... ... ... кейін сол кездегі қазақ
қоғамныдағы ... бір тип – жаңа ... ... ... тобы ... өздерінің жеке мүдделері үшін нені болсын, құрбандыққа шалып жіберуден
тайынбайтын еді. Елдің осындай ... Зар ... ... шығуына себеп
болды. Бұл ойдан шығарылған тұжырым емес, қазіргі кездегі ғылыми еңбектерде
айқын ... ... – ХІХ ... ... ... ... жан –
жақты қысым, отаршылдық зобалаңына ұшырағандықтан, рухани пананың Йасауи
ілімінде екендігін сезіне бастаған болатын. ... ппен ... ... ... ... ... ... орталық желісі ретінде «Диуани
Хикметті» негізге алды. Бүгінгі ... ... ... ... үміт ... елдің ақын – жырауларын «Зар заман ақындары ретінде
танытылып келеді. Бұл кезеңде Шығыс – ... ... ... ... ... айналуы кезінде үмітсіздікке бой алдырған халық
исламға, оның мәні болып табылатын ... ... ... ... ... ... екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бас кезінде ... ... атты ... (1878 – 1910 ... ... ... Ыстанбұл,
Самарқанд, Әндіжан, Ташкент және Уфада бірнеше рет жарық көруі де ... ... ... ... болса керек» [13,31]. Ендеше Зар заман
ағымының қалыптасуына елдің хикметтерден қол үзіп ... ... ... ... жаны бар. Зар ... ... пайда болуына жұрттың материалдық
жақтын құлдырауы емес, рухани жағынан қиын ... ... ... ... ... ... хикметтері түркі нәзирагөйлігінің өлең үлгілеріне
басты негіз болғандығын ... ... И. С. ... өз зерттеу
еңбегінде жазған болатын, сонымен қатар Н. Ш. Хисамов та Әли қиссаларының
хикметтердің үлгісінде ... ... ... ... ... формалық - өлшемдік үлгілерін негіз ... Зар ... ... – идеялық жағын әрі хикметтегі даналықтардың санадан ұмыт бола
бастауын көрсетті. Екі ... ... ... жері де осы ара. Зар ... ... діншілдік сипатта болғанын 1991 жылы «Әлем» ... мына бір ... де ... алады: «Осындай рухани ағымдардың
XVIII – XIX ғасырда айрықша бел алған бір түрі - ... ... ... зерттеушілеріміз шартты түрде «зар заман поэзиясы», «зар заман
ақындары» деп айыра атап жүр. Бұл ағым ... ең ... ... ... үрке ... ... ... түңіледі.
Түңіле отырып, әлеуметтік және рухани өмірдің арашашысы ретінде көп ... ...... бет ... ... – ақ өзі өмір сүрген қоғам
өкілдерін әлдебір қиын күндер, ... ... ... деп ... ... келтіргісі келетін ниетті де аңғарамыз» [14, 298].
«Зар заман әдебиеттің еншісі. Қазақ өлеңіндегі жаңаша ... ... ... ... ... ... Кең даланың боз жусанының иісі
аңқып, жауынгерлік рух ... ... ... ... зар ... ... қайғы – мұңға толы көңіл – күй мен елең – алаң ... ... ... іс - ... ... ойлы образдар келді.
Аталған ақындардың әрқайсысының шығармашылығы өз алдына бір ... ... ... ... ... әр ... қарастыра беруге болады. Мәселен,
бірі – қазақ өлеңін түрлендіріп, жаңа сапаға жеткізуші, екінші имандылықты,
мұсылмандық шарттарын жыр ... ... ...... ... ... ... т.б. Бірақ зар заман ағымы осылардың шығармашылық
бірлестігінен, ой – пікір ... ... ... ... ... зар ... ... отаршылдық кезеңді
эсхатологиялық – мистикалық ... ... ... ... ... ... дәуіріндегідей «ақырзаман орнады» деп торықты. Көшпенділіктен
қол үзіп, өзге жұрттың иелігіне көшкен қазақ жерінде мұндай ... ... ... ... Зар ... ... өкілдерінің қатысы ретінде мына
бір пікірді де негізге алуымызға болады: «Шортанбайдың зар ... көп ... Қожа ... ... ... хикметіне» ұқсайды. Сондағы
сияқты Шортанбай да өз ... ... ... ... ... деп ... [15, 164 ... ұмыту, хақ жолынан безіну, күнәға бату – ... ...... ... Дулат ақынның осы сипаттағы
тұжырымдарына да тоқтала кеткен жөн болар еді. Ол ... ... ... ... «қабағы қарс жабылған » қазақтың мұндай күйге ұшырауыынң
бір ... ... ... ... бар ... деп ... жолын тастадың,
Теріске елді бастадың,
Отыз үш мың сахаба,
Тоқсан тоғыз мың машайық,
Ұмыттың мүлде аруақты.
Күнәм жойқын, тәубем аз,
Тіршіліктен не ... ... Зар ... ... арнайы зерттеген, монографияның
авторы, зерттеуші Бауыржан Омарұлы ақындардың көпшілігінің Құран сүрелері
мен аяттарын ... ... ... ... Мұның астарында елді
қайтадан рухани жолға түсіріп, адамгершілік – ... ... ... ... ... ... Зар ... ағымының тууына
түрткі болған жағдайлар, бір жағынан, ... ... ... ... екінші жағынан, рухани Ілімнің құлдырап бара ... егер ... кете ... ... түбі апатқа ұшырайтынын ескерту. Көкірек көзі
ашық, дана тұлғаларымыздың бұл ... ... ... ... талай қиын замандарды бастан кешіруіне себеп болды.
1. 2 Зар заман, нәзирагөйлік ағымның теориялық мәні мен ... – XIV ... ... ... ... өз кезегінде
нәзирагөйлік дәстүр деген ат ... ... ... ... ... орны ... ... Бұл дәстүрдің кереметі ақындар мен жыршылар
араб – парсы немесе басқа тілдердегі жырларды, қиссаларды ... ... ... тәржімалаған жоқ, көркемдік нұсқасын ... ... тек ... ... ғана сақтай отырып, өз әлінше жаңадан жырлап шықты. Мұның
барлығы ... ... жаңа ... ... ... ... Ол ... нәзирагөйлік ағымы деп аталып, ұрпақтан – ұрпаққа жалғасып , ... ... ... қайтадан шықты. Ол негізінде дін мен халықтың
рухани таным деңгейіне қатысты болды. Нәзирагөйлік ... ... ... ... оның ... халық басына қиын – қыстау күн ... ... ... ... ... жаңғыртылуы.
Назирагөйлікті көптеген әдебиетші ғалымдар Түркі әдебиетіндегі
Оянушылық дәуірдің жалғасы деп ... ... Алма ... ... әл – ... ... туып – дамыған Қайта Өрлеуден кейін пайда болды.
Назирагөйлік ағымы түркі халықтарының ... ... ... ... даму ... көтеріп тастаған ерекше құбылыс болды. Ислам
дүниесіндегі Қайта Өрлеу ... ... ... негіз болып тұрақталды.
Бұл кезде нәзирагөйлік ағымның қалыптастырушы тұлғалары Әли, Құтб, Дүрбек
сияқты озық ойлы ... ... ... ... ... ... ... түркі әдебиетіне өзгеше жаңа ... ... ... ... баяндап шықты.
Нәзирагөйлік дәстүрді бағыт немесе жай ғана үлгі деп қарамай, ағым
деп қарауымыздың маңызы зор. Ең ... ... ... ... мен бағыттар мәселесі жан – жақты қырынан қарастырылады. Біз ендеше
әдеби ағым немесе жай ғана ағым ... ... ... ... ... жөн ... ... ағым әр елдің әдебиетінде әрқашан болған, қазірде де бар және
бүгінгі біздегідей ... ... ... бірнешеу.
Әрбір әдеби ағымды әр қоғамдағы таптық жағдай тударады. Әрбір әдеби
ағым - әр дәуірдегі идеологиялық күрестің әдебиеттегі көрінісі.
Әдеби ағым – ... ... ... бір ... ... ... ... саяси - әлеуметтік сипатына сәйкес туады да, сонымен
бірге дамып, бірге жоғалып отырады»[16, 335]
«Анықталған жағдайда бір ... ... ... ... және
қоғамдық – саяси көзқарастарымен бір ұстанымда болатын ... тобы ... ... ... – эстетиткалық тұтастықты әдеби ағым деп ... Бір ... ... әр ... ... толастамас күрес
жүріп отырады, Ол тек тар көлемдегі поэтика мен ... ... ... ... ... ... ... оның құндылықтарына қатысты
мәселелерге де қатысты болады» [17, 191].
Л. И. ... ... ... ... ағым ... – бір ... идеологиялық және өмірлік тәжірибесі, ... ... ... ... ... ... ... бір кезеңде байқалған
негізгі идеялық – көркемдік ерекшеліктердің бірлігі [18, 402]. Ол ... ... ... ... ... ... ... – ақ
әлеуметтік жағдайларының ұқсастығына байланысты өзге елдің әдебиетінде де
дәл осындай ағымның орын ... және ... бір – ... әсері
болатынына назар аудартады. Бұл топшылау ағымның тарихи ... ... ... ... ... ... ағымдар мен бағыттарды зерттеген В. И. Кулешов
әдеби процесті ... үшін ... ... ... ... ... ... осылардың ішінде «бағыттың» ауқымдылығын, ағымдардың өзі
соның даму барысында пайда болатынын баса ... Яғни ... ... ... бір бағыттың ішінде болатыны және бір бағыттан ... ... ... ... кеткен Гуляевтің теориялық түсінігінде де ... ... ... ... бір ... ... ... және
идеялық тұрғыдан өту үшін үздіксіз күресте, бәсекеде ... ... де ... ... ... бір – ақ нәрсе назирагөйлік дәстүрі
бағыт болып қалыптаспаған , яғнги ол сол ... ... ... ... ағым ... ... ... З. Қабдоловтың да ағым жөнінде
айтқан ойлары осыға сәйкес келеді. Ағым тарихи дамумен ... ... ... ... ... туады да тарихи қажеттілік шеңберінен шыққан
кезде өз - өзінен ұмытылып кетеді. Бұл оның ... ... ... ... да ... ... ... түрде юіздің ағым деп
тануымыз дәйекті болып шықты. Ал ағым ... ... туып ... онда ... ... өзі не? Оны ... ... бөліп алуымызға болады
деген сұрақ туады. Бұл сұрақтың төңірегінде көптеген әдебиеттанушы ғалымдар
өз ... ... біз ... ... ... жүйелісіне
тоқталамыз.
Орыс әдебиеттану ғылымының көшбасшысы Г. Поспелов бұл ұғымдарды
құрылымдық ... шығу ... ... анықтайды: «Художественная
литература в каждой стране ... ... Она ... и ... ... ... А творческие программы «направляют» их,
превращают их в ... ... [19, 67]. ... – ақ ... ... ...... – мұраты айқын, бағдарламалық түпқазығы
бар ұғым. Ал нәзирагөйлікті ... ... ... ... жоқ. Олар тек ... ауанына қарай туындағандықтан,
бағыттан гөрі ағым деген ұғымға әбден лайық. Бұл ... ... де ... жоқ, ... ... ... барып шығарылған шешім. Ағым деп
аталу үшін міндетті түрде орыс ... ... ... ... ... ... ғалым Бауыржан Омарұлы арнайылап айтқан болатын.
Назирагөйлік ағымы көптеген ... ... ... ...... негізінде пайда болды. Араб, парсы әдебиетіндегі қисса
– дастан үлгілері, сонымен қатар ... ... ... түркі
ақындарының жырлауымен Орта Азияның басқа да елдеріне ... ... ... тек бір немесе бірнеше елдің әдеби байланысының арасында
туындағаны жоқ, сол дәуірлердегі әлемге ... ... ... ... ... ... ... Шығыс сюжеттері Батыстың дамыған
елдерінің әдебиетінің дамуына негіз болды, ал батыс елдері ... ... ... ... ... мәдениетімен, әдебиетімен байланысқа
түсіп, оның сюжеттері ассимиляцияға ұшырады. Дүниежүзіндегі әдебиеттегі,
мәдениеттегі ортақ элементтер ... ... ... ... ... ... отыр. Әдеби ... ... ... ... ... ... Қазақ әдебиеті мен шығыс
халықтары әдебиетінің ортасындағы ... ... ... ... әдеби байланысқа мынадай түсініктеме береді: «Әдеби байланыс ... ... ... ... ... ... ықпалдастығы.
Әдеби байланыстың нышандары жазушының қалыптасқан әдеби ... ... ... ... – ақ тамырлас әдебиеттердің ... ... ... ... ең қарапайым түрі – еліктеу. Жазушы басқа әдебиет
елінің өзіне әсер еткен ... ... ... белгілі дәрежеде
негізгі кейіпкерлердің мінез – құлықтық, психологиялық ... іс - ... ... ... ... ... ұлттық нақышпен
бедерлейді, сөйтіп барып, жаңа ұлттық ... ... жаңа ... жасайды.
Дегенмен оған арқау болған төркін туындымен ұқсастығын жоғалтпайды. Шығыс
әдебиетінде ортақ тақырып, ұлы ... ... ... ... ... ... болған» [4, 65].
Әдеби ортақ байланыстың негізінде ... ... бір – ... ...... түсуі нәзира дәстүрі арқылы
да жүзеге ... ... – ақ ... ... ... ... деп аталатын зерттеу еңбегінде жан – жақты талдап, ... ... ... ... Әли ... ... ... әдеби байланыстың
негізінде бекіді деп айтуымызға ... Бір ғана ... ... - ... ... ... сюжеттерінің қосындысынан туғандығы белгілі. Бұл туралы Алма
Қыраубаева «Шығыстық қисса - дастандар» деген ... ... ... қиссада «сырттан ғашық болу» сюжеті кездеседі. ... ... ... ... ... түсінде көріп ғашық болатыны. Сол сияқты
«Тотынама», «Мың бір түн» деген ... ... ... ... ... де ... Мәселен, «Қамұрұззаман» атты ұзақ әңгімеде:
Мәлік ... ... ... алған жалғыз ұлы Қамұрұззаман әкесінің
сүйлендірмекші болғанына еш көнбейді. Ақыры, ... ... ... ... ... кәрі ... Жылай – жылай қос көзі түскен ағып, -
деп, өзін Жақыпқа теңеп, ... ... ... (Қамұрұззаман Жүсіпке
ұқсас, өте сұлу болады). Жын ... қызы – ...... ... ... жеті ... ... берген Мәлике Бүдір деген қыздың жайын
есітеді. Қыз да ешкімге күйеуге шықпайды екен. Екеуін де ... Дию: ... бір – ... кем емес ... ... (тағдыр қосқан екі ғашық).
Екеуіне бір – бірін көтеріп апарып көрсеткенде, қыз: ... ... ... қонатын гүлің мен боламын», - дейді. Екі ғашық бірін – бірі ... ... ... ... Қыз ... ... ... Мырзуан
Қамұрұззаманды тауып, ауру қызға тәуіп болып барып көрініп, одан соң да
талай оқиғаны ... ... ... ... ... мен ... ... әңгімедегі сюжеттік желі Зылиханың Жүсіпке ғашық болуына ұқсайды.
Сол сияқты «Мың бір ... ... да ... ортақ желіні құрайды.
Мысалы, «Мың бір түннен» алынып, қиссаға айналған тағы бір ... баян ... уа ... ... ... деген байдың баласы болмай жүріп, әйелі
жүкті болғанда, кедейленіп қалады. Елге қарайтын беті болмай, безіп ... күңі ... ... ... ... ... ... болып кеткен соң, Ғаріп
деп ат ... ... қиын ... ... ... жүз ... ... алады. Кесте тігіп сатып күн көреді. Баланы молдаға оқуға береді.
Адам беті көрінер жанарынан,
Ішкен асы көрінер тамағынан.
Қызыл алма ... иегі ... ... ... қабағынан.
Бұл тұста Жүсіпке ұқсас жерлері бар. Жұрт баланың ... таң – ... ... еріп ... екен. Бір ділдә беріп көреді.
Қожа Ғария патша балаға ... өз ... ... жетпіс екі тіл
үйретеді. Қала дүкеншілері таразының бір басына ... ... ... ... ... ... ... бұл жері де «Қисса Жүсіпті» қайталайды. Жүсіп
пайғамбардың он қасиетінде оның ... ... ... (Ж. ... ... орта ... гауһар көзді,
Екінші, өзі сұлу, көркем жүзді.
Үшінші жетпіс екі тілді білер,
Сөйлесе ... ... ... сөзді.
Қожағафан ел кезіп Мысырға қайтып келіп, әйел – ... ... соң ... екі ... ... ... ... көріп,
«Бұл жігіттің сұлулығына Шын – Машындағы бір қыз тура келеді, қайсысы сұлу»
деп таласады. Ары ... ... ... ... ... бұл ... «Қисса Жүсіп» пен «Қамұрұззаманнан»
біріктірілген қоспа болып шыққан.
Осындай әдеби байланыстар нәзирагөйліктің негізгі ... ... ... қалыптасу кезеңінде әр халықтар өздерінің тілдік
ерекшеліктерін қолдана отырып, қиссаларға көркемдік құрылымы, көркемдік
тұтастығы ... да ... ... ... Олардың барлығы бүгінгі
таңда ғалымдардың зерттеу нысандарына ... ... ... Зар ... ... да ағым ретінде қалыптасу
ерекшеліктеріне осы ... ... ... ... ... зерттеген
Бауыржан Омарұлы Қанипаш Мәдібай сияқты ғалымдар түсініктеме береді. Яғни
Бауыржан Омарұлының анықтамасында: ... қол ... ... ... ... ақындар шығармашылығында шарасыздықтан туған
құбылысытң бағыт ... әдіс болу ... ... оны ағым ... алғышарттары басымырақ. Бұл құбылыс - өтпелі ... ... ... ... алып, ХІХ ғасырда қалың елді жайлап, ... ... ... ... байланысты бірте – бірте бәсеңсіп,
жойылып кеткен зар заман ағымы бұл ... да ... ... Нақ ... ... ... ... саяси өмірдің ахуалы дүниеге келтіргені
анық»[12 ,34 ... 3 ... ... ... ... ... көрнекті
нәзирагөй ақындар
1. Назира дәстүрінің барлық көркемдік заңдылықтары негізінен жазылған
бірқатар қазақ әдебиетінің қолтума шығармалары күні бүгінге дейін ... ... ... жүр. ... ... ... ... дәстүрімен
қазақ топырағына лайықталып жазылған идеялық мазмұны терең, көркемдік
дәрежесі жоғары қазақ поэзиясының кебір ... ... ... ... ... орнын ала алмай жүр. Бұл ... ... ... «Шахнамасын» аударма деп айтылып жүрген Тұрмағанбет Ізтілеуовтің
(1882-1939) «Рүстем-Дастанын» дәлел етіп келтіруге болады. Кезінде ... ... ... ... төл ... деп ... ... «Рүстем-Дастанға» негіз болған Рүстем батыр жайындағы сюжет Шығыс
поэзиясының «Шахнамеден» де ... ... жиі ... Шәді Жәңгірұлының (1855-1933) «Назым Чәһәр дәруіш»
дастаны да күні ... ... ... ... ... ... ... тәржімасы деп жүр. Ал шындығында олай емес. Бұл сюжет кезінде
Шығыс поэзиясында кеңінен таралған. Осы ... тек ... ғана ... ... ... да өз ... арқау еткен. Мәселен, Шығыстың
белгілі ақындары Тахсин, XVIII ғасырда Мир Амман 1802 ж. Осы ... ... ... ... ... пен ... ... шыққан белгілі өзбек
шайыры Құрбан Хиромидің «Төрт дәруіш» тақырыбына ХІХ ғ. ... ... ... рет ... ... ... ХІХ ғ. ... классик
әдебиетінің аса көрнекті өкілдері А. Кизарий мен Н. Зияийлер де «Төрт
дәруіш» ... ... ... ... ... ... мәлім.
Әрине, қазақ ақыны Шәді солардың бәрін жетік білген. Әйтсе де назира
дәстүрін шебер меңгерген. Шәді ... ... ... ... ... лайықты, әдет-ғұрпына сәйкес келетін мүлдем тың туынды «Назым
Чәкәр дәруіш» ... ... ... ... ... ... ... келтіруге болады.
2. Кейбір әдебиет зертеушілері қазақ поэзиясындағы ... ... ... ... ... әдебиеттен еліктеудің сыртқы
формасын көреді де, ішкі табиғатына қатысты өзгерістерді аңғармайды. Соның
салдарынан назира дәстүрін ... ... ... деп ... ... ... ... барлық заңдарына толық жауап беретін төл
туынларлың өзін «пәленшеге еліктеп жазылған ... ... деп ... ... ... ... ... көркем әдебиеттегі еліктеу
процесінің табиғатына терең пайымдай алмайды. Көркем әдебиеттегі ... ... ... Е. Э. Бертельсасы құнды пікір айтқан. Ғалымның
пікірі бойынша Ескендір (Александр ... ... екі ... ... бар ... ... олардың әрқайсысының айтар ойы, ... ... ... ұқсас емес. Ескендір тақырыбына ... ... айта ... Е. Э. ... ... этой ... ... как неправильно называть назира, ... ибо ... ... явление отнюдь не в подражением, а в том ... что ... ... ... эти ... ... ... и рядом изменению всей
концепции»,-- деп ... [25, 498] ... осы ... ... дастанын да осы ғылыми көзқарас бағалай ... ... ... ... ... М. ... Ташкентте шығатын
«Шолпан» журналында (1992 ж. № 2-3, 1923 ж. № 4-5) ... ... ... ... ... ... ... төл туындысы деп
санаған.
«Ләйлі-Мәжнүн» поэмасын арнайы кең көлемде жырлап, дастан ... ұлы ... ... ... Низами (1141-1209) еді. Одан кейін
бұл ... ... ... ақыны Әбдірахман Жәми (ХVғ.), үнді ақыны
Хосрау Дехлеви (ХІІІ ғ.). Сондай-ақ XV ғ. ІІ ... өмір ... ұлы ақын ... ... (1441-1501) да осы сюжет ... ... ... ... ... де бұл ұлы ... жырлаған «Ләйлі-Мәжнүн»
тақыбындағы туындылардың бірде-бірі Физули ... ... түсе ... ... ... ... дастаны ақынның көзі
тірісінде-ақ бүкіл әлемге мәшһүр болды.
Міне, сол себептен ... ... ... ... нұсқасын таңдап алған еді. Соның өзінде қазақ ақыны Шәкәрім өзінен
бұрын Физули жазған дастанынның сюжеттік желісін ала ... сол ... ... ... Т. ... ... дәстүрінің қазақ
әдебиетіндегі көріністері туралы айта келіп, «Алтын Орда — ... ... ... нәзирашыл дәстүрі ХІХ ғ. ІІ жартысы мен ХХ ғ. арасында қазақ
ақындарына әдеби ... ... ... тұжырым жасайды. [26, 143]
Қазақ ақындары өз оқырмандарының талғам-түсінігін өзі өмір ... ... ... ... ... Мұның өзін дастанға Шәкәрім
тарапынан енгізілген бірқатар өзгерістер мен толықтырулар аңғару қиын емес.
Мәселен, Физули ... ... ... ... ... ... ... берілген. Шәкәрім поэмасында мұндай кіріспе жоқ. ... әр ... ... ... монолог арқылы өз ойын қорытып,
түйіндеп отырады. Қазақ ... оны да ... деп ... ... ... ... Физули дастанының соңғы тарауы жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ... ғашықтардың жұмақтағы өмірін жыр
еткен. Көп көрініс дастанда Зайттың көрген түсі арқылы берілген.
Ұлы Физули ... ... ... туылған сәтте-ақ өмірдегі
сұлулық атаулыға ғашық болады. Ал, ... ... ... ... ... Ләйліні көрмесе шырылдап жылай береді.
Күндіз-түні Ләйлі деп күйіп-жанған ... енді жұрт ... ... ... ... Сол себепті адамдар Қайысты Мәжнүн (арабша жынды, ... деп ... ... ... ... ... ... туындысына өзінің
сюжеттік жағынан да, композициялық құрылысы тұрғысынан да мейлінше ... ... ... ... ... ... ... құрылылған
қисса-дастандар көптеп саналады. Олар: Бозжігіт, Сейфулмәлік, ... ... ... осы ... ... дастанлар, өзбек, әзербайжан, түркімен
әдебиеттерінде де бар. ... ... ... бұл дастандарды тек өз
халықтарының еншісі деп біледі.
Әрине, тарихы тағдырлас, тілі жақын, ... ... ... ... ... сыры мен ... ғылыми негізде жан-жақты
талдап білген жоқ. ... ... ... ... ... ... тың
туындалар тудырған құдіретті қасиетін ұдайы есте ұстауымыз қажет сияқты.
Бұл туралы атақты ғалым Н.Н.Конрад: Бір ... ... ... әдебиет әлеміне тек екі жолмен, яғни шығарманың түпнұсқасы және
аударма арқылы ғана ... деп ... ... ... ... ... ... басқа да формалары бар ... ... ... формалардың бірі — бір халықтың сөз зергерлері шығармалары арқылы
қайта тударып болып табылады. Орта ... Иран және ... Азия ... ... ... өріс ... [27, ... дәстүрін кезінде Абайдың өзі де терең ... ... ... ... ... білеміз. Сондай-ақ Абай кезінде өзінің
Ескендір, ... Әзім ... ... және ... ... ... ... романына жеке-жеке жеті үзінді алып, назира
дәстүрімен орыс қызы ... ... ... ... дастанын жазғаны
белгілі. Абайдың сол туындысын кейбір ... ... деп ... ... ... ... ... «аудару барысында еркін кеткен, тіпті
өз жанынан көп қосып жіберген» деп сынады.
Шығыстың ... ... ... ... ... ... сөз айта кетейік. Шығыс поэзиясындағы баршы оқырман қауымға бұрыннан
белгілі болғанбір сюжетті ... ақын ... ... ... ... беретін болға. Осылайша аға буын жырлап кеткентақырыпты кейінгі буын
кейінгі толқын інілер қайта ... ... ... тың ... ... бар еді. ... поэзиясында осылайша ақындар бір-біріне өз шеберлігін
танытатындай туындылар жазу арқылы жауап («жауап» — арабша ... ... ...... деп аталады) беріп отырған. Шығыстың атақты
шайырлары ... ... ... ... деп ... ... [28, ... Әуезов көпке мәлім болған тарихи шындықтар бойынша Шығыста бір
классик жырлаған тақырыпты, келесі буында, тағы бір ... ... ... ... тың ... ... дәстүр бар еді.
... Олар біреудің ... ... ... заңды жол еткен. Тек
алдыңғының өлеңін алмай және көбінесе алдыңғы ... ... ... да кең ... өз ... ... тыңнан жырлап шығаратын
болған. Бұлайша бір тақырыптың әр ақында қайталауы еш уақытта аударма деп
танылуы ... ... Ол ... бір ... ... тыңнан толғау немесе
ақындық шабыт-шалым сынасып, ... ... ... бір салт еді. ... бұл ... ... деп ... осы дәстүрге «назира», «назирагөйлік»
деп атау берген. [29, 533]
Назира дәстүрі сан ғасырлар бойы бір ... ... ... жатқан көркемдік салт, әдеби тәсіл деуге болады. Әйтсе де, ... ... ... орын ... бұл ... ... ... мерзім
аясында алып қарастыруға болмайды. Назира дәстүрі сан ... ... өз ... қамытып, көркемдік ізденістері бірінен соң бірі
туындап жататын ұзақ мерзімді тарихи ... Бұл ... ... ... ... ... Әзірбайжан халқының ұлы ... ... ... ХІ ғ. ... ... ... мен Шырын» поэмасын жазды. Ал араға ... ... ... ... барып, Дешті Қыпшақ даласында ... ... (XIV ғ.) ... ... ... ... Рас, Құтб ақын өз
жырын ұлы Низами жазған поэманы бетке ұстай отырып, соның негізінде жазған
болатын ... ... ... ... ... ... Низпми поэмасының
аудармасы емес, қыпшақ даласының қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... сөз еткен қолтума, тың туынды еді.
Низами поэмасында байлыққа малынған ... ... ... алтын, күміс бұйымдары, көрікті ... ... ... ... ... көбірек көрініс тапқан.
Ал Құтб ақынның дастандарында негізінен көшіп-қонып жүрген малшылар
қауымының сан қырлы ғұмыры, ... көз ... ... ... ... малы ... ... жатқан ауыл бейнесі, той негізіндегі ... ату т.б. зор ... ... екі ... ... ... да ... айырмашылығы үлкен.
низами жазған «Хосрау мен Шырын» поэмасы 7000 ... ... ... ... 4740 бәйіт болып келеді.
Сөйтіп «Хосрау мен Шырын» арасындағы ... ... ... ... ... ... ... қырық болып жатқан Иран ... ... сөз ... ... ... Құтб осы сюжетті толғау арқылы Алтын
Орда мемлекетіндегі келелі мәселелерді ортаға салады.
Қазақ поэзиясындағы назира дәстүрінің ... ... ... үшін ... ... ... ... көтерген тақырыптар мен
идеяларды ғылыми негізде ... алу ... ... шайырлары көтерген ең басты
идея — адамға тән абзал қасиеттерді мойындау, ... Ал ... ... ... — жеке бас бостандығы бар, жан-жақты ерікті,
азат адам,ғылымның сан түрлі салаларын игерген ... ... ... ... ... ... ... Бұл ақындар — бүкіл
әлем о баста адам үшін ... бар ... ... көзі адамдар,
дүниедегі басқа нәрселердің барлығы да адамға қызмет ету үшін, оның бақытты
болуын қамтаммасыз ету ... ... ... ... ... ... ақындары адамның моральды тұрғыдан таза, кіршіксіз, әдепті, арлы,
сыпайы, өнегелі, ұстамды ... ... ... ... ... ... ... жасаған ықпалы
мейлінше зор болғанын жоғарыда айттық. ... өзі ... екі ... ... асты деуге болады.
1. Рудаки, Фирдоуси, Низами, Физули, Науаи, Сағди, Хафиз, Жәми сияқты
Шығыс шайырларының жырларын, дастандарын ... ... ... ... ... ... ... дәстүрмен жаңа шығармалар тудырады.
Бұрыннан оқырманға мәлім болған қызықты ... ... ... ... ақын жырлаған тақырыпты келесі бір ақынның, қайта жырлап, топ дастандар
шығаратын дәстүр болғанын айттық. Бұл ... ... ... ... ... деп ... Оны назира немесе назирагөйлік деп атаған.
Сөйтіп Фирдоуси, Низами, Науаи т.б. ... ... ... ... ... ... қазақ топырағына лайықты етіп
қайта жырландады.
2. Қазақ ақындары араб, парсы, үнді т.б. ... ... сан ... аңыз-хикаяларының желісін негізге ала отырып, ... ... ... ... қисса-дастандар жазды. Бұған
«Бозжігіт», «Сейфілмәлік», «Таһир-Зуһра», «Иранғайып шаһ ... ... ... ... ... ... «Мың бір түн»
сияқты қисса, дастандар дәлел.
Дәл осы ... ... ... ... деген ұғым терминдер туралы
бірер сөз айта кетейік. бұл ұғым-терминдердің түп-төркіні бір-біріне жақын.
бұлар ... ... ... ... ... ... де ... ағартушылығының бір қайнар көзі мұсылман
ағартушылығы екендігі талас тудырмайды. Нақты тарихи деректерді ... бұл ... ... Шәді ... Мақыш Қалтайұлы, Әбубәкір
Кердері, Мәшһүр-Жүсіп Көпейұлы т.б. шығармашылығы дәлелдейді.
Исламның егізгі канондары мен тұлғаларын ... ... ... ... ... ... ... және дәстүрлі қисса ... ... ... ... ұлттың, мемлекеттің рухани ұстаны ел есептеп,
халықты діни ... ...... шарт ... ... ұйыған мұсылман
ағартушылығы және оған үн қосқан ... ... ... ... ... тоқтамға келеміз.
1. Мұсылман ағартушылығы — ... ... ... бірі ... ... жаңа дәуірге сәйкес, жүйелі дамытуға ... Бұл ... ... — Мысыр, Сирия, Үнді зиялылары. Ал ... ... мен ... мұсылман оқығандары да ат салысты.
3. Мұсылман ағартушыларының іздері, еңбегі — адамзат ақыл-ойның
желісі ... ... ... ... ... қалыптастырған, жаңа
деңгейлерге жеткізген Абай Құнанбаевтың нәзирагөйлікке қосқан үлесін ... ... ... болмайды. Оның нәзирагөйлікке қатысы, ең алдымен, Шығыс
ақындарымен қарым – қатынасында анықталады.
Абай және ... ... сөз ... нақтылы зерттеу объектісіне
алынбай келе ... ... ... бірі Абай ... ... бір ... ... назирагөйлікке келіп тіреледі. Бұл
туралы алаш рет М. Әуезов зерттеулерінде ғана қозғау түсіп ... ... ұы ... Әлішер Науаи өз заманы ... өмір ... өз ... ... жырлап бере алған. Осы ... ... ... Абай ... ... ... жырлап, өзі ұстанған мораль философиясы ... ... ақын ... М. ... ... ... ... көтереді. Назирагөйлік дәстүрі да қазақ әдебиетіне ертерек енсе де жаңа
сапа, соны таныммен түрлендіре қолдануда Абайға Шығыс ... ... бірі ... дәлел ретінде ұлы ақынның үш бірдей поэмаларын
(«Әзім әңгімесі», «Масғұт», «Ескендір») еске алады. Абай ... ... ... ... да, ... ... шеберлік болмысына баға беруде әр түрлі өлшем ... ... ... ... Абай ... орыс ... ... өлең еткені тәрізді жеңіл тілді, қызық оқиғалы әңгіме
жасамақ сияқты» - деп [30, 153] ... ... ... ... М. ... ... ... «Абай жолының» бірінші кітабында жиырма төрт – жиырма бес
жасқа келіп қалған ... ... ... ... ... әрекеттерін
суреттеген жерінде береді. «Осы тұста немере ағасы Құдайберді балаларына
айтқан боп, «Мың бір түн» хикаясының бір ... да ... ... ... 335], ... «Мың бір түн» ... алып ... «Әзім әңгімесі»
поэмасына меңзегендей пікір тастайтыны да бар. Зерттеуші көтеріп отырған
бұл пікір «Әзім әңгімесі» ... ... ... «Мың бір ... оқып ... қып сол ... айтқым келген,--
деген ойымен де орайлас шығып жатыр емес пе?
«Масғұт» поэмасының ... ... де ... ... Абай ... өз шығармаларында көп ой ... мол ... ... адам (М. Әуезов айтуында нравственная личность) жөніндегі
танымын тарауды кәдеге асыруда назирагөйлік дәстүрді ... ... Бұл ... ... поэманың бас кейіпкері Масғұттың Қызырашал
ұсынатын ақ (ақыл), сары (дәулет-бақ), қызыл ... ... ... Абай ... ... ... ... ардақтап
өткендіктен, кейіпкеріне қызыл жемісті таңдатуынан-ақ байқалады. Өйткені
бұл ... Абай ... ... ... ... ... ... имани
гүл, үш сүю танымымен байланысты құбылыс екенінің ерекше ескерген ... ... ... ұлы ... тән ... жол, ... ... поэмасын жазу үстінде айқынырақ сезіледі.
Абай Ескендір жөніндегі ... ... ... ... ... өзі
көтерген сыншылдық ой тұрғысынан қатынас жасайды. Тағы да өзі ... ... ... ... ... Науаи, Физули сияқты өзі
қадірлеген классиктердің ... ... ... ... қолданған», деп көрсетеді.
Абай шығыс классиктерінен шығармашылық жолмен меңгерген ... ... ... ... ... тек ... ... қисса-
дастатандарды пайдаланумен қатар, осы дәстүрді орыс классиктерін қазақ
тіліне аудару процесінде ... ... ... әрекеті де байқалады.
Абай аудару үстінде осы шығыстық назирагөйлік ... ... пен ... ... ... ... қолданған жаңашыл бастамасы дүние
жүзі әдебиеті тарихынандағы батыл қадам, тың бетбұрыс болса ... ... ... Абай ... осы ... ... ... «воссоздание» деп атаса, М. Әуезов «сарын қосу, ой жарыстыру» деп
қарап, тіпті мұны Абайдың: «Жақын шығыс ... ... ... ... ... ... түскен тәрізді» - деп тың пікір танытады.
М. Әуезов 1936 жылы «Пушкинді қазақшаға аудару ... ... ... Абай аудармаларында ол кезде Пушкинді бұзып ... ... ... Абай ... тереңдеп, ғылыми тұрғыдан зерттей келе,
1889 жылдарға дейінгі Абайдың ... ... ... сол ... ... жайлы танымына сүйене отырып, назирагөйлік дәстүрін Пушкин
шығармаларын аудару үстінде пайдаланған деген пікірге ... М. ... сын ... ... ... іштей түлеп толығудың,
көзқарастағы өзгерістің жолдарын көргендей боламыз [32, 36-37-38].
Абайдың «Ескендір» ... сөз ... ... атап ... бір ... ... өлең ... әдебиетінде алғаш 1879 жылы жарық ... ...... ... ... ...... хрестоматиясы». 1905
жылы «Қазан Университетінің археология, тарих және этнография қоғамының
хабаршысында» (ХХІ т. 4 ... Н. ... ... ... Македонский
туралы қырғыз өлеңі» деген атпен мақаласы жарияланады. Ыбырай өлеңінің
мәтіні басылып ... ... ... бұл ... кімдікі екенін білмейді, тек
Орынбор губерниясынның Торғай облысында ... жыр деп қана ... ... Абай ... ... қарсы Аристотельді қарсы
қойса, мұнда Ыбырайда Қызыр пайғамбар ... ... ... ... ... суы ... аузына бармай, ол ... ... ... бұл идея ... ... мүлде басқаша жырланады. [33,13-14]
Шығыстың көне лұғатындағы бақыс — даналық пен ... ... ... бір ... қазақ қоғамына Абай замында, Ресейдің Орта ... ... ... [34, ... дәстүрі бір күнде өмірге келмеген, оның сан ... ... Бұл ... ... ... ... байланыстар — тарихи» деп тегін
айтпаса керек.
Назира дәстүрімен жырланған «қисса», «дастандардың» қай тілде ... бір жай бар. Ол осы ... ... ... автордың сюжет, образдардың
қай арнадан, кімнен, қай тұстан алатынын көрсете бермейдң.
Қазақ жеріне үнді, парсы, шағатай-түркі елдер ... және ... ... эпостары мен аңыздары («Мың бір түн», «Тоты») кең тарады.
Орта Азия елдері әдебиеті біте ... ... ... «Шаһнама», «Рүстем
дастан», «Ләйлі-Мәжнүн», «Таһир-Зуһра», «Есендір- нама» т.б. шығармаларды
қазақ ... ... ... Бұл ... ... ... ... мен халық
поэзиясына күшті әсер етті. ХІХ ғасырдың аяқ шенінде ... ... ... ... ... дәстүрімен қазақ тілінде қайта
түрлендіріп ... ... ... Ақылбек Сабалұлы, Мәулекей Жүсіпбек ... - ... ... кең ... әйел ... мен ... көркем шығармалар қатарына жатады. Ондағы хикаяттар бір ... ... ... ... ... ... мағыналы ғибратқа толы. ... де ... ... ... ... бұл ... ... тоқсан
тарауы» деп атайды.
Д.Е.Бертельс оның жалпы саны 85 деп көрсетеді. Оның VII ғасырдағы
назираланған бір нұсқасы — ... ... және бір ... ... ... ақын Әсет Найманбаев
(1867-1923). Бұл Абай дәстүрінен тәрбие алған ... ... ... Ол ... ... ... жыр ... Жаңа, қазақ тіліндегі
нұсқасын жасаған. «Жәмсап», «Ағаш ат», «Шеризат», «Мәлімдарай», «Үш жетім
қыз» дастандары соған ... ... ... алып «Салиха-Сәмен» дастанын
жазды. Әсет бұл эпикалық ... ... ... ... ете ... жырлады. Ақын өзінің озық идеяларын ... ... ... қайрымдылық, жақсылық мотивтері арқылы айтты.
Шәкәрім қажы Құдайбердіұлы ... ... ... ... ... ... Ақынның дастандары мол, солардың ішінде ... ... ... де, ... де ... ауыз ... ... көз тоятын
«Ләйлі-Мәжнүн» ғашықтық жыры дер едік. Ақынның бұл туындысы 1907 ... Ал ... ... 1922-23 ... ... журналының № 2-3, № 4-5,
№ 6-7-8 сандарында жарық ... ... ... ... ... ... қиссасына қысқаша таныстыру беріліп, онда ... ... араб ... ғана емес, бүкіл дүние жүзі әдебиетінен өзінің мәнерлі
сұлулығымен, терең мағына, ... ... ... орын алатын ірі
сөздің бірі ... ... араб ... жете ... бар ... ақыны Шәкәрім Құдайбердіұлының Фзули Бағдадидан қазақ тіліне
өлеңмен еркін аударғаны ... ... «Осы ... ... ... ... іс-әрекетінен, олардың ойлау, қайғыру,
құбылуынан өзгелік таппайтыны анық, сол ... осы ... ... гөрі, халқымыздың төл туындысы немесе шығыс үлгісіндегі «Нәзира»
түрінде жырланған өзіміздің туындымыз десек, қателесе қоймаспыз» [36, ... ... ... көрнекті өкілі болды десек, онымен қатарлас
немесе көп ... өмір ... ... мен ... ... дәстүрлі
мектептерді қалыптастырып, әр аймақтың өзіндік ерекшелігін айқындады.
Нәзирагөй ақындарды көбінесе кітаби – ... ... деп ... ... Өмірхан Әбдиманұлы Ақылбек Сабалұлы , Мәулекей ... ... т.б. ... ...... ... деп ... туралы мынадай пікір білдіреді: «Олардың сіңірген еңбегі – шығыстық
үлгідегі қисса – ... ... ... қалдыруы және оны өзгеше ... ... ... ... ... көтеруі. Бұл дәстүр Қазақ даласына
кеңінен қанат жайған. Ол ... да, ... да, ... да, ... да ... ... ... майталман жүйріктерді еліктірген» [37, 138]. Бұл
пікірдің өзі біздің қазақ ... ... ... таралу
ерекшеліктеріне қарай төрт мектепке:
1) Сыр ... ... ... ... Арқа ... нәзирагөйлік дәстүр мектебі;
3) Батыстағы нәзирагөйлік дәстүр мектебі;
4) Жетісу жеріндегі нәзирагөйлік дәстүр мектебі деп бөліп алуымызға
болатындығын көрсетеді. Арқа ... ... ... ... ... айтылып кеткен Абайды санаймыз.
Сыр бойындағы нәзирагөйлік дәстүрдің негізгі өкілдері деп ... ... ... ...... ... «Сәдуқас-
сақи», «Ақтам сопы» т.б.
Кете Жүсіп Ешниязұлы (1871-1927) – «Сұрмерген», «Шаһзада» т.б.
Бекежанның Мансұры (1875-1933) Белгілі ақын Нартай Бекежановтың ағасы.
«Жауһар - ... ... ... ... ... (1882 - 1916) «Бәс бейіт», «Алдар көсе», «Сияр ғани»,
«Әбу Әли ибн Сина» қиссаларын жырлап , ел ... ... ... ... (1883 - 1923). ... салық», «Жүкті қыз»
дастандарын жырлаған
Баймағанбеттің Қуанышы. «Жүсіп - Зылиха», «Әбу Әли ибн ... ... ... ... ... ... ... жерінде
дүниеге келді. ақынның өмірбаяны жайында ғалым ... Шәді он ... ауыл ... ... ... 1865 жылы сол ... ... Шаян
мешітіне оқуға барады. Ол мұнда жеті-сегіз ай ғана оқиды да, ... ... ... ... Шығыс тілдері мен әдебиетін жетік білетін Абдулла
Шәріп дейтін ғұламадан екі ... ... ... ... ... ... ... көптеген кітаптар оқиды [38, 9].
Ақынның ауыл адамдарына ... ... әр ... ... ... ... жемқор би мен болыстарға, сараң байларға арнап жазған ... да ... ... ... шығыс классиктерін оқып, солардан
сусындаған таланттың негізгі шығармашылығы – дастандары еді. Олар: ... (1917), ... ... (1915), ... ... ... жайында дастан), «Хикаят Халифа арон-Ар Рашид» (1917),
«Назым сияр Шәриф», «Тарихнама», «Назым ... ... (1913), ... ... (1911), ... ... Бағур» (1910), «Хайбар қиссасы» (1913) т.б.
туындыларының бәрі де қызықты ... ... ... ... ... Жәңгірұлының көп жыл ізденіп, көз майын ... ... ...... сияр Шәриф» атты туындысы. Бұл шығармада Мұхаммед ... ... ... ... өмір жолы суреттелген. Ол кісі кіммен дос,
кіммен күреңқабақ болды, кәпірлермен қалай ... ... ... ... баласа болды, кімнің тәрбиесін көрді, қанша рет ... кім еді, ... ... жайлы және де пайғамбарымыздың көркем
мінез құлықтары, сабырлылығы, аса қанағатшылығы, мейрімділігі – ... ... ... ... ... ... әрбір мұсылман баласы үшін, әсіресе, қазіргі
жастар үшін қадірлі.
Сыр ... ... ... ... бірі ... ... болып есептеледі.
Молда Мұса Байзақұлының өмір жолы туралы ... біз оның ... ... ... ... ... ескеруіміз қажет. ... ... жыр, ... ... ... ... сай ... осының
да әсері болды деп ойлаймыз. Себебі Мұса молда дүниеге келген өңір жыр ... ... ... бай өлке болса керек. Мұса ... ... ... шешен, елге беделді, ауқатты адам болған. Бір таңғаларлығы, әкесінің
байлығына, дәулетіне сүйенбеген Мұса ел билеу, әкімдік жолды таңдамай, ... ... соны ... ... ... Мұса ... өздері бірыңғай көкіректеріне өлең тұнған, ән мен жырдан
еркін сусындаған адамдар ... Ол ... ... ... ... ақындардың үлгісін өзіне өнеге тұтып, ақындық жолын ... Мұса ... ... ... молдадан хат таниды, кейін өсе келе Қарнақ
қыстағындағы молда Қозы деген кісі ашқан дін ... ... ... ... діни ... сол ... мектептердің көбісіне тән болғандықтан, Мұса
мұндай схоластикалық дін оқуын қанағат тұтпай, тезірек ... ... ... Осылайша ол өз бетімен ізденіп, оқу оқуға кіріседі. Шағатай,
араб, парсы, түркі тілдес туысқан елдердің ... ... ... ... дәстүр негізінде Мұса молда Байзақұлы көптеген қисса ... ... ... ... ... бірі ... Оның араб, парсы, басқа да түркі ... оқуы ... ... Сол ... ... да ... ... елдің мүддесін
ойлаған ақындар сияқты Мұса молда да Ресей үкіметінің отаршылдық саясатынан
құтылудың бірден – бір жолы қисса – ... ... ... ел ... беру керек деп есептейді. Елді аралап, қиссалар айтады, әрі ... ... ... ... ... ... етіп ... шығарады.
Мұса молда көзқарастарында негізінен қоғамға, ... ... сын ... заманды жайлап алған орынсыздықтардан құтылудың жолы тек
адамның өзінің жанын тазартуы деген ... ... ... ... Бұл ... ... ... тарихын зерттеушілердің көбінде ескерілген.
«Датқадан шығып, кедейленген ақын өмір шынлығын ... ... өте ... ... ... өмір қалпына өз заманы шындығынан қарап, сын ... ... ... ... ... Өлеңдерінде сыни көзқарасы мол
кездеседі («Есім аға», «Қайраты бұл дүниенің мал менен ... ... ... бір бүлік болды» т.б. ). Мұса молда өлеңдерінде ғылым – ... ... ... келеді («Харакетке жаратқан адамзатты», «Ғылымсыз болып
қартайсаң», «Жолаушымыз отырсақ, жатсақтағы» т.б.). М. ...... ... ... үлес ... ақын ... мен ... «Жолбарыс пен
түйе», «Қайырымды қыз бен қайыршы» т.б.)» [37, 143].
Мұса ақынның эпикалық шығармалары, қиссалары, дастандары ХХ ... ... ... бір ... болып есептеледі. Оның «Ұры мен жолбарыс»,
«Опасыз ... ... әйел мен ... деп ... ... ... ауыз ... аңыз әңгімелерге негізделіп жазылған. ... ... ... ... халықтың қатты құмартып, сүйіп
тыңдайтын дастандары болып ... ... ... деген құрметті
есімді иеленгені тегін емес сияқты. Өйткені ол ... ... ... ... ... ... сынап – мінеп отырғандығы бізге
мәлім. Ал ... ... ... атты халқы дінді қасаң қағидалар ... ... ... ... үшін берген болуы керек. Өйткені Мұса
молда ... ... ... ... айтып, адамдардың имандылықтан
айрылмауы қажет екендігін ескертіп отырған.
Батыс Қазақстан аймағы жыраулар мен ... ... ... ... ... – ақ сөз ... берік ұстанған, ауыздарынан дуа кетпеген
адамдар арылмаған. Солардың ... ... ... өмір ... Арқа жеріне нәзира дәстүрінде жазылған қиссалардың кең таралуына
жол ашты. Олардың өкілдерін айта кетер ... ... ... ... ... алуымыздың реті келіп тұр.
Мәулекей Жұмашұлы – ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір ... ... ... Башқұртстанның Уфа облысының Есенғұл аулында 1835
жылы дүниеге келген. Жастайынан ... ... жыр ... ... ... әрі ... ... тек тыңдап қана қоймай,
көкірегіне сақтап, санасына құйып, кез ... ... ... ... те
жүреді. Жыр өнеріне деген құштарлық Мәулікейдің ... ... ... ... ... болады. Ол толықтай білім алып,
медресені бітірген соң, елді аралап бала оқытуға кіріседі, бала ... ... ... ... ... ... ... Жұмашұлы Жайық
бойындағы Ішкі Бөкей ордасындағы қазақ ауылдарында бала ... ... ... Ел ... ... – дастандарды жинап, олардың кейбірін
өзінше жырлаған. ... ... ... ... кеңінен
насихаттап, жағдайы күннен – күнге ... бара ... ... ... тек ... ... ... екендігін айтып
ұқтырғысы келген. Қазақ ... ... ... ... «Салсал»,
«Зарқұм», «Сейіттабал» секілді нәзирагөйлік үлгідегі туындылардың жеке
нұсқаларын бастырып шығарған.
Ол жырлаған дастандардың қысқаша ... ... ... қиссасын
келтіру арқылы баяндап шығуымызға болады.
Дастанның бас кейіпкері Жұмжұма тіршілікте Шам шаһарының дәулеті ... ... һәм ... ... ... патшасы болған. Оның жомарттығы
дастанды алғаш жырлаушы Хұсам ... ... ... ... ... ол намаз оқымаған және бір рет есігіне қайыр тілеп келген адамды ... Сол үшін де ... ... ... ... ислам дінінің негізгі қағидаларын дәріптеп, насихаттайды;
олар Құран Кәрімде ... Алла ... ... ... «Әй, ... Аллаға, Пайғамбарына және оған ... ... – ақ одан ... ... кітапқа иман келтіріңдер. Ал кім
Аллаға періштелеріне, ... ... және ... ... қарсы
шықса, онда тым ұзақ адасты».
Сонымен Х. Кәтиб дастанының негізгі идеясы - әрбір адам Алла Тағалаға
мойынсұнып, иман ... ... ... т.б. ... дінінің негізгі
қағидаларын қабылдап, шарттарын орындап, тура ... жүру ... ... жағдайда тіршілікте көп жамандық жасап күнәға батқандар о ... ... ... Осы ... ... һәм оқырмандарына жеткізу ... ... ... ... ... ... баяндалатын,
мұсылман қауымының арасында ертеден – ақ тараған жұмақ пен тамұқ және ... ... аңыз - ... ... ... жырлаған қиссасын Хұсам Кәтиб нұсқаларымен
салыстырып зерттегенде бірінші және ... ... ... ... Х. ... ... ... айқындалады. Яғни ХІХ ғасырда жарық көрген
кітаптар ... XIV ... ... сюжеті мен мазмұны, бастапқы идеясы
мен бас ... ... ... ... ... ... отыр.
Бірақ та Мәулекей нұсқаларында Х. Кәтиб дастанының сюжеттік ... ... ... ... әр түрлі, сөз саптау мәнері мүлде
бөлек, мәтіндік сәйкестіктері жоқ екендігі байқалады» [39, 307] ... ... ... ... ... ... ... деп біз
Тілегенұлы Досы (1884 - 1924) сияқты ... ... де атай ... орысша, қазақша сауатты Досы өзі де өлең шығарып, ел ... ... ... ... ... ... ... қаласында бастырып
шығарады.
Маңңқыстау Тыныштықұлы – бұрынғы Бөкей ордасында, қазіргі Атырау
облысының Есбол ... ... ... ... ... болған жылдары
белгісіз. Маңқыстау негізінен оқытушы қызметте ... ... ... Бірнеше рет қажылық сапарға шығып, қасиетті Қағбаға тәуап еткен.
Маңқыстау Тыныштықұлының шығармашылық өмірбаяны белгісіз болғандықтан,
ақынның соңында қандай ... ... да ... жұмбақ күйінде қалып отыр.
Қалай болғанда да оның өз ... ... ... ... ... ислам құндылықтары мен фольклорлық үлгілерді ... бірі ... ... ... нәзирагөйлік ағым кең таралмаған. Мұнда тек әнші – ... өз ... өлең ... ... ... ғана ... ... ой туады
. Себебі қисса – дастандларды нәзира үлгісінде таратушы мұнда жалғыз ғана
қиссашыл ақын Жүсіпбек ... ... ... ... ... Ақын
әрі жыршы болып табылатын Жүсіпбек ... (1857 – 1937) – ... ... ... ... ... Арыс ауданы, Қожатоғай
ауылында, қожа әулетінде ... ... ... – Ұлы жүз, ... ... ... ... білім алған. Жүсіпбек қожа Жетісуда тұрып,
ел арасынан жыр – дастандарды, айтыстарды т.б. ... ... ... ... ... жіберіп отырған. Өмірінің соңғы жылдарын
Шығыс Түркістанның Іле аймағында өткізіп, сонда қайтыс болған [40, 347]. Ол
туралы тағы бір мәліметтер оны ... ... ... көрсетеді. «Мұсылман
медрессесінен оқып білім алған, араб, парсы, түркі тілдерін жетік ... ... мол ... Жүсіпбек бірнеше қисса, дастандар жазған. Ел
арасындағы ауыз ... ... ... ... ... игілікті
қызмет атқарған. Ол 1890 жылдан бастап Қазан, Уфа, Петербург баспаларынан
кітаптар ... ... ... қисса-дастандары: «Сал-сал», «Зарқұм»,
«Жүсіп-Зылиқа», «Дариға қыз», «Кербаланың шөлі», «Рүстем-Дастан» т.б».
2. 1 Ақын – ... Зар ... ... ... ... ... атау ... қазақ әдебиетінің тарихында сол атаумен
сақталып қалуы оның жеке – дара немесе шашыраңқы күйде болмай, бір ... ... ... ... ... ақын немесе Дулат ақындар
болсын, бұлардың барлығы да ... ... ... ... ... көреген
көзбен көре білді, оны өз ... ... ... ... ... ... бұл ... ерекше әдеби құбылыс ретінде бағасын ... зар ... ... тек қазақ елінде ғана туындаған жоқ, зар ... ... да ... ... ... ... ... елдерінде де
пайда болды. Ғалым Тұрсынбек Кәкішұлы әдебиеттегі ағымдар мәселесіне өз
көзқарасын білдіре ... ... ... де тән ... әдіс –
тәсілдердің қазақ топырағында да байқалатынын баса ... ... бұл ... мен ... ... болған» зар заман поэзиясының орны ... ... ... ... де Зар ... ... ... ұғымның тек
қазақ халқына ғана еншілес ұғым емес екендігін ... өз ... ... ... ... ХІХ ғасырда және ХХ ғасырдың бас кезінде
отаршылдыққа қарсы ... ... ... ұлы ... ... ... құлдықтағы халықтың азаттық үшін күресі - әлемдік мәселе десек, Ресей
өктемдігіне қарсы бағытталған, «Зар ... ... ... ағым – тек ... ғана емес, бүкіл әлемдік дәрежедегі құбылыс болды».
Зар заман ағымы – отаршылдық дәуірдегі елдің әлеуметтік ахуалының
көркем ... ... ... бұл құбылыс басталар жері,
тәмамдалар тұсы ... ... ... ... жетіліп –
жаңаланған, өрлеп - өркендеген, тұйықталып – ... ағым ... ... ...... ... қарсы саяси ағым. Қазақ
халқының мақсат – мұраты, арман – аңсары, сондай – ақ, жоқ – ... ... ... осы ... ... ... Зар ... ақындарының пессимистік
көңіл – күйі – ұлттық мүдденің тапталуының әсері. Бұл – ... ... ... ... ... ...... күмән – күдікпен қарағаннан,
ертеңін ойлап егілгеннен ... ... ... ... бұл ... саясаттың қитұрқы амал – айлаларын, ... ... ... қулық – сұмдықтарын әріден танып, соны халықтың санасына
жеткізуге ұмтылды.
Жалпы, бұл – ... ... зар ... деп ... ... көрген бірқатар елдің поэзиясында кездесетін құбылыс.
Көбінесе жат жұрттың билігінен мойынсұнған ... ... ... ... ... бұл - ... өкетемдігі алқымнан алғанда, ата –
дәстүрден ажырап қалу ... ... ... азып – ... ... ... ... күтпей, өткен өмірді аңсаудан туған ағым.
Зар заман әдебиетіне бүгінгі таңда жазушылардың ... сан ... ... ... ... Зар ... керітартпа ағым деп
есептейтіндермен қатар оның халықтың мұңын мұңдаған ағым ретіндегі ... алға ... да ... ... ... ұғым ... бойы ... шеккен көшпенді
халықтың тарихына, елім деп еңіреген ерлердің тағдыр-талайына ... ... ... Ел мен ... ... пен ... ... қалу
үшін, талай тар жол тайғақ кешуден өтіп, заманның зар мен ... ... ... ... ... ... ... Әбіш Кекілбаев былайша ой
өрбітеді: «Шекарасын айдаған малының тұяғы, ...... ... ... – ауыз екі уәде, тәртібі мен төрін ауыз екі уәж
шешіп, дәулеті – төрт аяғына, ... – екі ... ... ... ... ала, іргесіне шала түскен кездің бәрінде де ошарыла құлдырап, ойсырай
дағдыратын зар заманға ұшыраған да отырған» [20,3]
Ә. Кекілбаев ... ... ... мыңжылдықтар зар заман дәуірін төрт
рет ... ... деп ... ... ұясы ... ... уәжі ... Иассауи жер астына тірілей сүңгіп кетті, билік ұясы ордада бекке
уәжі өтпеген Қорқыт барар жер, ... тау таба ... ел ... ... Бұл ... күні бүгінгіге дейінгі желісін үзбей келе ... ... ... ... Зар ... еді»
Қаратауда іріген ұйытқы Еділ бойында қайта ұйысты. ... ... ... ... жаңа ... ... Темір жетті... Бір-
бірінің жағасына ... ... ... ата ... ... күшейтіп
алғандарын өздері білмей қалған көшпелілер бірінен соң бірі жат ... ... Аран ... ... ... ... аман ... басқа
амал таба алмаған Асан Қайғы желмая мініп, жер кезді. Бұл — біздің тікелей
баларымыз кешкен екінші Зар ... ... ... қайтадан ес жиып, өз хандығына ұйысқан ... тағы да қиқу ... Тағы да ... ... қап, тағы да ... Бұл — ... Зар заман еді...Дәурені тасқанда көршілерді ықтырып,
дәрмені басылғанда бос жатқан қоныстарға ығысып, әйтеуір, кең ... ... ... ... ауып қона ... ... қоныстар мен бөрікпен
басап алар бос белбеу көршілер де қалмады. Өзгенікі түгелі, өз жер, өз ... ... ... шөлі — ... де, көлі — ... ... ... де, шалғыны — басқанікі бетіндегі қылтанақ түгі сенікі де, астындағы
алтын қойма қазынасы — ... ... ... ... ... ұлытып
жіберетіндей нағыз үлкен Зар заман осы болды [20,3].
Шортанбай Зар ... ... ... ... ... қалыптастырушы.
Зерттеуші ғалымдардың айтуы бойынша, Зар заман ... ... ... ... беталысын аңдаағн бір өлеңіне байланысты қойылса
керек.
Шортанбай әдебиет тарихында ХІХ ғасырдың орта шенінде – ақ ... Орыс ... ... ... ... ... туралы, ел
жайындағы зерттеулерінде халықтық ... ... ... ақын – ... да ... ... ... жөн санаған. Радловтың бұл тұрғыдан
келгшенде, Шортанбайды таңдауы және оның өлеңдеріндегі ... ... ... ... дәл ... ... өзінше баға беруі шынында
да таңғаларлық құбылыс.
Радловтың мына бір ... ... ... ... ... ... мен «Заман ақыр» тәрізді ғибрат ... ... ... ... ... қол тума туындылар. ... ... ... ... деп ... кім ... жазбай тануға «Зар заман» деп
бүкіл бір дәуірге ат берген толғаудың өзі – ақ ... тұр. Әрі ... ... ... ... ... заманауи сарынды қазақ
ақындарының өлеңдерінің ... оны ... ... ... байқаймыз.
Шортанбай Қанайұлының өлеңдері содан кейін бірнеше рет баспа бетін де
жарық көрді. Сол кездерде оның толғаулары, ... ... ... ... ... ... Бұл, бір жағынан, қазақ еліндегі Зар ... ... ... ... ... ... Алайда Шортанбай мұрасын
зерттеу, оның енегізгі идеялық – стильдік ұстанымын анықтау Кеңес дәуірінде
түбегейлі тоқтатылды. Себебі Шортанбай ... ... би, ... ... жырау
сияқты көріпкел даналардан қалған ... ... ... ... бұл ... ... ... қандай жағдайға ұшырайтынына дейін айтып
беріп тұрса, әроі бұл болжамдар бұлжымай орындалатын ... ... оның ... ... ... ... «өткенді аңсау»
сарынынан туған нағыз керітартпа өлеңдер екенін дәлелдеді. Тіпті бұл
саясаттан ел ... ... ... ... ... ... астарындағы
халық мүддесін, халық арманын жазбай таныған ұлы тұлғалар М. Әуезов пен Ә.
Марғұландар, Қаныш Сәтбаевтардың өзі ... қала ... Олар да ... ... байшыл» деп қаралауға мәжбүр болды.
Шортанбай мұрасының нақты зерттеліп, мұраларының қолға алына бастауы
кеше ғана ... ... оның ... талдаған теориялық
еңбектер әлі де ... ... ... жоқ. Тек бұл ... ... ғылыми тұжырымдарымен еңбек етіп жүрген Қанипаш Мәдібайды
айтуымызға болады. Көптеген ... ... ... ... ... ... әлі бір ізге түсірілілмей келеді. Ендеше Зар заман
ағымын қалыптастырушылардың бірі ... ... өмір ... тұғырнамасына назар аударайық. Шортанбай өмірбаянының бізге
анық бір тұсы оның ... ... ... ... Қарқаралы төңірегінде
өткен және негізінен осы өңірде өзінің шығармашылық жолын бастаған.
Шортанбайдың ... ... ... жан – ... ... бір ізге
түсірген жазушы Кәмел Жүністегінің мәліметтеріне ... ... ...... ... ... арасына келіп сіңген қожа
тұқымы екен.
Ақпа – төкпе дарынды ақын Шортанбай ... ... ... ... ... ... өз ... өз дәуірінің шыны айтты.
«Өксігіңді ойласам, ұйқы кетіп, қайғы алдым!»- деп аһ ... ... ... ... және тек қана жай ақындық тұлғасының емес,
халықтың жағдайын ойлаған, оның мұңын мұңдаған ... ... ... ... ... ... ... М. Мағауиннің ескі
поэзиямызға байланысты мына бір ... еске ... жөн. ... қашан да өзін туғызған дәуір кейпімен, сол кездің ой - өрісімен
салыстыра ... өз ... ... Және көркем әдебиетке қойылар
талап, оның критериі әр уақытта әр түрлі болғандығын да есте ... ... ... ... кейбір кінәраттар жырау талантының
кемдігінен емес, оның заманының ескіргендігінен, ... ... ... талабымыздың өзгергендігінен».
Шортанбайдың ақындық мұрасына көз салғанда, біздіңше, Шортанбай ақын,
Шортанбай жырау, Шортанбай айтыс ақыны деген анықтамалардың ... ... бар: ... да баянды. Шортанбай жырау дегенге байланысты ескерте
кететін бір жайт, әрине, оның ... ... не ... ... ... толғауларындай асқақтықтан, өрліктен ада. Заманнан
соққы жеген, заманның ыңғайына көндіге ... сол үшін ... сол ... ... ... көрінісі. Шортанбай шығармаларының бар қыр – сыры тек
заманға зар айту деген ... ... ... ... ... ... ... емес, оны өшіру, әдебиет тарихындағы орнын бағаламау сияқты
теріс көзқарастардан туындағаны белгілі. Шортанбай шығармашылығындағы тағы
бір жағдайлар оның ... ада – күде таза ... ... Шортанбайдың өзіне дейінгі және өзінен кейінгі көптеген ақындардан,
не ... ... бір ... ол ... ... көзге алдайтын
құбылмалы сипаттарын, дүниенің қызықтарын жырламаған. Мәселен, Шалкиіз
толғауларында «Қоғалы көлдер, қом ... ... ... ... заманның өткіншілігін айтып, өмірдің бәрі бір таусылатынын сөз
етіп келеді де, бұл ... ... ... ... ... та күлелік,
Киелік те ішелік
Мына жалған дүние
Кімдерден кейін қалмаған, деп, ... мәні тек ... ... ... ... деп ... ... сол
кездердегі жыраулар поэзиясында көбінесе асқақ жауынгерлік сарындар бой
көрсететіндіктен, жыраулар өмірдің даналығын, ... ... ... ... ... ... ... Шортанбай бұл ойдың үдесінен
шықпайды. Өйткені бұл кез оның ...... ... ... ... ... беталысын аңдап, кәпірлердің үстемдік етіп бара жатқанын ол
«ақырзаман» деп ұғады. Ал бұл ... ... ... де ... бар, ... ел мүддесін ешкімнен кем ұғынбайтын ақындар жай жата алар ма екен?
Әрине, олардың бар қолдарынан келер ... ... ... ... арасына үгіт – насихат жүргізбек. Сонда ғана аз нәрсеге ... ... ... ұқтыруға септігі тиеді. Соларды жырларының өн бойын
арқау еткен ... ... ... ой ... де ... басындағы
күйге бағытталған.
Шортанбай әлеміне оңаша ой бөліп, жүрекпен, сезіммен ... ... аз ... Оның ... адам баласының опасыз жалған дүниедегі іздегені
мен ... ... ... етер ...... көлденең тастайды.
Жаратылыстың ештеңеге бағынбайтын өктем, ұлы заңдарын мойындатады.
«Қолыңнан құсың қашырсаң – ... ... ... ... ... ғадетіңе кетеді», «сұғанақ болып ұмтылма, сыбағаң болса тұрып
ал», «ашты – ... ... да, ... ... ... деп келетін Шортанбайдың
тіршілік философиясы – ... ... ... ... ... дана ... ... жайлы, өлең өру құпиясы, қара ... ... жан ... ... туралы айту оңай емес. Бірінші себеп, ақын
мұрасын әуелгі өлең болып ... ... ... ... ... ... төңкеріске дейін бірнеше мәрте кітап болып ... ... өз ... ... ... ... асыл ... айшықты сөзге, ағынды – төгінді,
тасқынды сөзге кенде емес. Қазақ өлеңіндегі дәстүрлі ... ... ... қанға біткен шешендік төкпелер жыраудың жыр әлемін жатырқамайды,
жатсынбайды. Емін – ... ...... жыр ... оның мына ... ... ... деп
айтуымызға болады:
- Алдаушы жалған дүниенің
Алдайтұғын бұлы бар.
Аяқты теріс баспаңыз,
Жаманнан басың жырып ал.
Сұғанақ ... ... ... ... ал.
Қазылған орға кез келсең,
Атыңның басын бұрып ал.
Үй менікі демеңіз,
Үй артында ұры ... ... ... ... пұлы ... ... маңғаздың
Сегіз рет қыры бар,
Бақ талас қып ерлерге
Кейбір жаман былығар.
Өте қусаң қорқақты,
Батыр болып шынығар.
Текті туған ер жігіт
Кедейлік ... ... қия басу ... ... жолы бар.
Емін – еркін заман жоқ
Ендігі жүрген жігіттің
Маңдайында соры ... ... анық ... ең ... ... елдің бойындағы
жақсы қасиеттерді саралап – талдап келеді де, содан кейін ... ... ... ... ... мұгшалықты қатты бүлінгенін ақын орыстың
салған жолынан дейді. Бұл ... ... ... жолы дегеніміз орыстар
енгізген заңдар болуы ... ... ... ... ... ... қазақтың өзінің бағзы замандардан бері келе жатқан заңдық
ережелері бар ... ... ақын ... ... ... ... тағы да ... мазмұндағы бір шығармасында Шортанбай ел, азған
адамды қалыпқа келтіруге талпынады. Үгіт, насихат, өсиет айтады. Жалғанды
жолдас деп, ... ... ... ... ... іздеңдер дейді.
Адамзат тірлігінің арғы – бергісін алға ... ... ... ... ... ... ... Шортанбай шығармаларының өн
бойында үзілмейтін желі. Заманға келген кесапаттың бетпердесін жыртуда ... ... «Көз ... ... батыры» толғауында ел намысын ... ... ... ... ... ... тағдырына жоқтау айтады.
Наурызбай төре ер еді,
Өн бойы өнер сері еді.
Кәпімен сансыз шайқасып,
Дәл ортада айқасып,
Бекерге өлем демеді.
Күркіреп солар тұрғанда
Қазақты жауы ... Кене ... ... ... ... Ағыбай,
Тобықтыда Құнанбай,
Байсейіт пен Жанғұтты.
Дүйсенбай мен Қоңыр жүр.
Тілеп жәрдем Алладан
Басқа амал қалмаған.
Нысапсыз екен бұл кәпір,
Жеріңді алды, малды алды.
Пәлесі жоқ ... ... ... ... - деп ... Бұл ... көріп
тұрған тағы бір ерекшелік, Шортанбай ата салтты, Дала заңын қатты сақтайды.
Оның ел қорғаған батырларды, төрелерді құрмет ... сол ... ... ... ... Кенесары мен Наурызбайдың соғысы оның өзі ... ... ... ... ... ... ... етеді. Әрі
төрелерді төбеге көтеру, оларды баяғы құрмет ... ... ... ... ... ұстанымдарын білгенін көрсетеді.
Сонымен бірге Шортанбай кәпірлердің барлық әрекетіне наразылық
білдіреді, олардың істерінің ... ... ... яғни ... ... Ақын үшін жер ... да, ... алудан да салмақты бір
нәрсе бар. Ол орыстардың бұл бетімен кете берсе, бара – бара ... ... ... заман әдебиетін қалыптастырудағы Шортанбайдың орны бөлек тұлға
екенін ескерсек, оның өлеңдеріндегі ... ... ... асыл ... ... керек – ті.
Шортанбаймен бірге, Шортанбаймен тұрғылас, бір заманда өмір кешкен
Зар заман әдебиетінің тағы да бір ... ... ... – Мұрат
Мөңкеұлы. Мұрат Мөңкеұлы – Зар ... ... ... ... ... Оның ... ... қазақ әдебиетінің тарихындағы алатын
орны ерекше. Мұрат ақынның сөздері - өз заманында да, ... ... ... ... ... жыр ... Әр уақытта назарда болып, бағасы
беріліп, болмысы бекіген ғылым нысанасы.
«Екеуі де Зар ... ... бола ... ... мен ... айырмашылықтары бар. Шортанбай өзінің барлық шығармаларына
тақырыпты өзі жасаған дәуірден ғана тапқан, өз ... ... ... ... ... де ... ... ақындық дарынның заманның жағдайына
ғана арнаған ақын, Ал Мұрат - өз ... ... ... ... елінің
арғы тарихына үңіліп, өз заманының ғана емес, өткен тарихтың да хал –
жағдайын ... ... [21, 154] ... ... да ... ... өз ... таппай, оқытылмай
тастағанымен, 1959 жылы оның ... ... ... жақын
болғандықтан, зерттеуге кіргізілді.
«Мұраттың Зар заман ... ... ... ... оның ... жыр – ... ... дәлелдейді. Ақын шығармашылығының басты
сарыны орыс ... ... ... ... ... жерден қуып шығуы,
заманның ... ... ... ... көбісі атамекенге
байланысты, сол төңіректе болып келеді» [22, 316] .
Мұрат Мөңкеұлы ... жан – ... ... ... Бауыржан
Омарұлы оның өз ортасында асқан дарын иесі, әрі ешкімнен жеңіліп көрмеген
айтыскер ақын ... да ... ... ... айтуынша, ең бірінші
айтысқа түскен кезінде Мұрат тіптен кәмелет жасына ... жас бала ... ... айтыстары ақынның заманының озық туған тұлғаларының бірі
екенін айғақтайды.
Мұраттың өнерпаздық ... аса ... ... – оның ... жыр – дастандары. Ақынның «Үш қиян», «Сарыарқа» толғау ... ел ... өлім деп ... ер ... ... үлкен дүниелер
болып есептеледі.
«Сарыарқа» толғауының атауындағы Арқа сөзі – Атырау жақтағы бір ... ... ... ... ... негізінен Арқа деп атайды
екен.
Мұрат қоян жылы жұтта ... ... ... ... барады. Х.
Досмұхамедұлы «Сарыарқа» толғауының туу тарихын былайша баяндайды: «Қояннан
соң үлкен бір ... ... ... той ... жолы ... екен.
Адайдың арасында қаңғырған жалғыз үйлі келімсекке жол бермейміз, өзіміз
бастап,е той бастарды өзіміз айтамыз ... сөз ... ... ... ... ... тұрып Мұрат осы «Сарыарқаны» қоя ... ... соң, ... ... сөзіне ырза болып той ... ... – міс. Бұл өлең 1880 жылы ... [23, ... әуелі нағашыларға елден кету себебін көлденең тарта сөйлеуден
басталып, баяғы Асан, Қазтуған, ... ... ауа ... ... махаббат, қимас сезім күйіне ұласады.
Тайсойған, Орал бойы ... ... ... ... жерім.
Ат мініп, мырзалардан нар жетелеп,
Қызылын әуестікке киген жерім.
Қиғаш қас, оймақ ауыз, бал тамақты,
Күнінде асаулықтың сүйген жерім.
Қой сойып, үй ... ойын ... ... еді қыз бен ... ... ... көңілін басып,
Біреуге пенде болды кербездерім.
Халел Досмұхамедұлы Мұраттың мұрасы тарих үшін де, ... ... де ... ... екендігін сонау ерте күндерде – ақ бұлтартпай
айтады. «Қазақ ... ... адам ... ... ... сөзін елеусіз
тастай алмайды. Мұрат бір жағынан өткенді білген шежіре болса, ... ... ... елдің зарын айтатын әлеуметтік ақын».
Мұраттың шығармашылығынң ең бір биік ... деп ... ... ... «Үш қиян» деп аталатын толғауы. Шығарма дәстүрлі жыраулық ... ... бойы – ... қиян,
Жайықтың бойы – майлы қиян.
Маңғыстаудың бойы – ... ... ... Үш ... қиянның ара бойынан
Жеті жұрт кетіп жол салған.
Жеті ... ... ... ... неткен жер
Адыра қалғыр, көк Жайық,
Көпір салып өткен жер.
Асан қайғы, Қазтуған,
Орақ, Мамай, Телағыс,
Шораның шұбап өткен жер!
Қазақ ақын – жырауларының ... ... ... ой
қозғау сонау Асан Қайғыдан басталған үрдіс деп айтуымызға негіз бар. ... ... ... ... зарлы толғауында:
Еділ деген қиянға,
Еңкейіп келдің тар жерге
Мұнда кеңес қылмадың
Кеңестің түбі ... - деп ... жоқ, ... ... ... ... ... осы «қиян» қоныстан айрылып қалғанына күйінеді.
«Үш қиян» ... ... ... ... Ақын арғы ... ... ... әр жайға бөлек – бөлек мақам стиьмен келеді. Жақсы
күндер, жеңіс сәттер, батырлар бейнесі эпостық ... ... ... келеді, ендігі күннің жайында дүние құбылыстарын ... ... ... басым. Жыр түрінде бейнелі, шуақты оралымдар мол.
Дәстүрлі қолданыстар ... жыр – ... ... ... ... жиі ... Сонымен қатар осы «Үш қиян» деген ... ... ... ... мынадай пікір білдіреді: «Қазақ хандығының
тұсында құрылған аса ірі діни –сопылық ұйымның аты «Үш ... ... ... ... яғни пірі Асан Қайғының өзі болды, Мұрат ақынның да ... ... ... ... ... ... [24, 256] ... ой айтады.
Бұның жай болжам түрінде екенін еске сала ... жөн ... ... аталған «Үш қиян» ... ... ... ... ... ... ... «үш» санымен өрнектелген
тіркестер жеткілікті. Ақын айтар ойын үштіктің ... ... ... ... «Үш қиян – жеті жұртты тоздырған жер», «Маңғыстаудың
үш түбек, Оны – дағы алғаны», «Мақтанса, үш алшының салмағындай», ... ... ... ... ... ... ... әулиенің үш күн
түнеп».., «Қаңтардың үш ай тоқсан қысымындай», «Ақылмен үш ананың ... «Қу ... ... Үш ... ... «Үш бұлдыр тау, маң
дала», «Үш қошқардың баласы» ... Тіпті ақын Махамбет жырларында ... екі елі, Егіз қоян ... ... ... ... үш елі» ... Мұрат өлеңдеріндегі «үш» санымен байланыстырылған ... ... ... керек. «Үштік бірлікке негізделген қазақ
қауымының ... ... ... - өзі шыға ... Бұл жүйе ... жаңа мемлекеттік тірлік жасау жолындағы ... ... - деп Әбіш ... ... осы ... ақын ...... халық тық тұрғыдан мән берген».
Мұраттың «Үш қияны» да, «Сарыарқасы» да ... ... ... ... Мұның мәнісін ақын ешкімге опа бермеген, бақ –
берекеден айырылған ... ... жөн деп ... Көшпенді өмірдің
бұлжымас қағидасына жүгінеді. Өйткені «Құтылар қашқан – ... ... ... ... – ақ, ... ұлы ... – құтсыз қонысты тастау керек,
кету керек. Асан Қайғы, Қазтуған, Орақ, Мамай, Телағыс, Шор, Едіге, пәледен
қашып құтылған, ... жолы ... ... ... ... ... көптеген өлеңдерінен Зар заман сарыны анық
байқалады.
Жоғарыда ... ... мен ... ... ... Зар заман
әдебиетіндегі өзіндік орны бар тұлға Дулат Бабатайұлы болып ... та өз ... ... көреген көзбен көре білген, адамның,
заманның азғандығы оның байлыққа, билікке ... ... ... саясаты деп ұғынған жан. Дулаттың ... ... ... туралы көп маңызды жайттарды айтуға
болады. Қазақ әдебиетінде ... ... ... ... ... ... ... – замана күйі. Өз уақыты туғызып отырған
құбылыстар. ... ... ... ... ... ... сұрасаң» жырында сонау қарға бойлы Қазтуған жыраудың
«Мадақ жырымен» үндес мақам жатыр. Қазтуған батырлығын ту ... ... ... ... асып ... ... ... менің сұрасаң,
Тұманың тұнық суынан.
Кеудеме қайғы толған соң,
Тұнық жырмен жуынам.
Сорғалаған нөсердей
Жырын тыңда Дулаттың.
Ақын шығармалары сөз қуатын, сөз ... сөз ... ... ... сөз ... ... ынтықтыра жетелейді. Сусағанды
қандырып, шаршағанды ... ... ... ойға сана ... құяр ... ...... Дулаттың өзі.
Дулаттың арнау өлеңдері, лирикалық қайырымдары, өсиет - өнеге
түріндегі ... ... ... дастаны туралы айту – тұтас бір
дәуірдің көркемдік биіктігі, әдебиетінің ... ... ... – Зар заман әдебиетінің өкілі делінеді. Солай болғанымен де зар
заман әдебиетінің негізгі зар заман сарыны ... ... ... ... ... ... ... айырмасы көп өлең. Ол айырма ... ... ... көркемдік сапасындағы нақтылық; поэзия тіліндегі
өзгеше қуат – күш. Яғни ... өлең ... ... ... аса
сауаттылық.
Дулат заман күйін жеткізіп, мінін бадырайтып ашып айта отырып, ендігі
күй не болмақ дегеннің ... ... алға ... Өнер, білім, оқудың
қажетін жеткізеді. Бұл құбылыс – ... ... ... тіреген көп
сұмдықтардан кейінгі жылт етіп, ... ... ... ... еді. Кейінгі
жан сақтап, елді аштан алып шығудың жолы өзіңді билеген жаттың сырын біл,
тілін біл, ... ... ... ... ... ... ... еді. Дулаттың «Еспембет» дастаны «Қалмақ – қазақ» қырғындарындағы
ел ... ... ... ... ... ... ... осындай
ерлік дәстүрің бар еді, мынадай ерлігің бар еді, басылма, серпі деген
мақсатта ... ... Ер ... мен ел ... бір ... ... арғы
парақтарын қайта аударыстырып отырып, намысқа ши жүгірту. Жігерді шыңдау.
Жинақтап, түйіндеп ... ... Зар ... ... өкілдерінің
арасынан Дулаттың алар орны ерекше. Ол замана күйін ... ... ... Халқының қайғысына қоса қайғырып, мұң – шерін, наласын өлеңге
айналдырды.
2. 2 Нәзирагөйлік ағымының дінмен байланыстылығы
Нәзирагөйлік ағымының дінмен ... ... ... ...... ... ... діни сюжеттерді арқау еткенін ескер
орынды. Себебі, араб – парсы ... озық ... ... ... ... қазақ тіліне жаңғыртылып аударылуы мұндағы діни
оқиғалардың ... әр ... ... жағдай жасады. Діни қиссаларда
баяндалатын көптеген жайттар Ислам дінінің ... дін ... ... ... ... ... ... кездегі қазақ қисса –
дастандарының діни сипаттағы дастандар екендігі оның дінмен ... ... ... туғызып отыр.
Алтын Орда кезеңінде туған нәзирагөйлік ағымы ... ... ... ... дастандарда бейнеленуін ала келді. Зерттеуші ... сол ... ... хикметтерінің сарынында жазылған «Махаббат
намада» көптеген сыры мол діни нышандар кездесетіндігін айтқан. Оның ... ... ... деп ... «Дастанда «шарап культы» жырланады.
Шығыс поэзиясындағы «шарапқа мас болу» ұғымының мәні ... ...... ... ... ... Алланы жүрекпен ұғып – білуге ұмтылған, Аллаға
ғашық, жаны пәк адамның жан рахатын сіміргендей күй кешуі, сезім күйі ... болу – ... ... жан рахатына бөленгенін елестететін нышан» [41,
118].
Нәзирагөйлік ... ... ... - ... ... ... ... табатыны. «Шарап» шындығында қазіргідей ішіп ... ... ... ... ... нұрына мас болу. Бұл сарын Алтын
Орда кезеңінен ... ... ... ... өлеңдерінде өз
жалғасын тапқан. Одан бұрын Қожа Ахмет Яссауидің «Диуани хикметтерінде» ... ... ... ... ... отырады. Шығыстың жеті шайырының
өкілдерінің ішінде, ... Омар ... ... ... ... ... ... жұтым шарап жүз мың діннен артық,
Бір жұтсаң, бүкіл байтақ Чиннен артық,
Ашқылтым удай дәмі балдан артық,
Шашылған шұғыласы күннен артық.
Алдымда ақ бидайдың наны ... пен ... бір жақ саны ... ару ... ескі жұртта
Мен сәлем бермес едім ханыңа онша
Түсімде көпті көрген дана бір күн,
Тұр – ... ... бір ... тым.
«Өзіңе - өзің өлім тілегенше,
Шарап іш», - ... ... ... ... 67].
Мұндай «шарап ішу» сюжеттері ғашықтық қисса – дастандарда кездеседі.
Мәселен, нәзирашы ақын ... ... ... ... ... сопылық тұлға Мансур Халлаждың Құдайдың нұры – шараптан үлес ... «Ән - әл ... (Мен - ... ... үшін өлім ... ... ... нәзирагөйлік ағымның негізінде қисса – дастандарда
көрініс тапқан ... ішу» ... ... қарастыруды сырын ашуды талап
ететін күрделі тақырып.
Сонымен қатар ... ... ... ... дінге қатысты сюжеттер мол. Қиссаның өзінің қысқаша ... Бір күні ... ... Алла Тағаланың тапсыруымен Жәбірейіл
періште келіп, парсы мемлекеті және оның ... ... ... айта ... ... ... екендігінен хабар береді. Егер оларға тойтарыс беріп,
өз ... ... Онда ... ... аса ... ... ... Мәдинеге келіп, зор қауіп тудыруы мүмкін екендігін баяндайды.
Зарқұм – Қоханның тікелей ұрпағы, батылдығы жағынан Рүстемнің ... оны жеңу ... ... ... ... үш айға созылып,
мұсылмандар жеңілістің талай ащы ... ... ... ... ... ... тізе бүктіреді.
Бұл жерде дін үшін ... ... ... ... ... ... үшін ... хақ дін болғандықтан, оның жолында күрес жүргізу әр
мұсылманның маңдайына ... ... ... ... Ал осы жолда ғазауат
соғысы болғаны туралы небір ... ... ... ... сюжеттері, мазмұны, шығу тарихы, даму, таралу
жолдары жағынан әр түрлі. Бірақ ... ... ... ... ол ... руханият құндылықтарын үгіттеу, мұсылманшылықты өмір ... деп ... ... дастандар мазмұнына және тақырыбына сәйкес бірнеше топқа
жіктеледі. ... бірі – ... ... мен ... жолында
дінсіздермен күресті суреттейтін туындылар.
Мұсылмандар да өзге халықтар сияқты өз дінін ғана нағыз ақиқат ... ... ... «кәпір» деп қарап, мұсылманшылыққа тарту, дінді
қабылдату әділетті де, қасиетті іс саналды. Өзінің бар мүмкіндігін, күш ... ... ... ... ... оның кең таралып, салтанат құруына
сарп ету - әрбір мұсылманның басты борышы ... ... ... ...... ... – дастандарда діннің ең
басты нақты белгілері сөз болады. Оның бірі – «зікірмен» ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... теріс мәліметтер беріліп
келді. Оны бақсының ойыны деп қарайтындар да көп. Ал шын ... – ес, жад; Ұлық ... еске алу. ... ... ... ... байланысты мынадай жолдар кездеседі:
Қорықпасын, жыламасын, тұрсын жайға,
Енді не жылағанмен табар пайда.
Сонсоң көңілінен қорқу кетер,
Әуелі зікір айтсын бір Құдайға.
Бұлайша ... ... ... Сізден баян болсын, - деп, - асхабтарға.
- Зікір таһлил Құдаға айтыңыз, - деп,
Жүріп айтты жылап тұрғандарға.
Бұ сөзді ұғып алды ... ... ... бәрі де ... ... ... қор қылма» деп,
Дұғаға қол көтерді хақ Пайғамбар [43, 20] ... ... ... ... ... қиссаларда көп болғандығын
көруге болады. Жалпы ... ... діни ...... ... ... ... салыстырғанда, ортақ ұқсастықтардың көп
болатындығын аңғарамыз. Қазақ батырлық жырларында да Құдайға ... жолы ашық ... ... ... (сарындамасы) көп кездеседі. Мұның
өзі қазақ халқының фольклорлық дәстүрінің терең ... бар ... ... ... «Ер ... тәрізді батырлар жыры көп
орайда нәзирагөйлік үлгідегі қисса – ... ... ... ... ... ... мен Аналық Құдайдан бала тілеп жүріп, Баба Түкті
Шашты Әзиз әулиенің басына түнейді. Осы жерде ... көк ... ... яғни ... ... зікір салып келе жатқандығы айтылады.
Діни қисса – дастандарда сонымен бірге Құдайды «дос» тұту, «жар» тұту
көп ұшырасады. Жар – парсы тілінен ... «яр» - дос, ... ... білдіреді. Құдайды дос тұту, жар тұту тек ... ... ... ... ғана қолынан келетін іс.
Демек, біздің мынадай шешім шығаруымыздың реті келіп тұр: ...... ... ... ... көп ... батырлардың
өздерінің тегін адам емес екендіктерін, яғни әулие болғандықтарын жеткізуге
талпынып, халықтың рухани ойлау ... ... ... ... бұл ... олар ... ... – дастандардағы мақсатты
ойдың нысанасына жетуіне себеп болған деп айтуымызға толық негіз бар.
Қорытынды
Қазақ әдебиетінің тарихынан ... орын ... ... ... ... ... ... негіздерін бір жүйеге келтіріп, оларды саралап
шығу кезек күттірмейтін іс. Қос ағымның да өз кезегінде ... ... ... тарихында, өнерінде үлкен орын алғаны белгілі. Нәзирагөйлік
ағымы ел басына қиын – қыстау күн ... яғни ... ... жағынан
әлсіреп, құрып бара бастаған кезде пайда болады. Оның ағым ... ... ... ... ... ... ... халқы сан рет мәдени, рухани
экспансияны бастарынан кешірді. Оның ішіндегі ... ... шеше ... ... Орда ... араб – ... ... еуропа елдерінің түркі
даласына жасаған ... ... және ХІХ ... патша үкіметінің
отаршылдығы. Бұл екеуі де елге жеңіл салмақ болып тиген жоқ. ... ... ... – бет ... ... гөрі ... ... іріткен әлдеқайда
дұшпан жағының пайдасына шешіліп отырмақ. ... ... көзі ... оты бар ... ... бұл ... шығатын жолын білді. ол
нәзирагөйлік дәстүрді қайта жаңғырту мен сол ... ... ... ... ... Бүгінгі тілмен айтқанда, шын мәніндегі идеологтар
бола ... ... ... бұл ... келгенде сіңірген еңбегі өте
зор. Осыларды елеп – ... ... ... ... ... ... дамуына
қосқан үлесін зерттеу жұмысында талдап көрсетуді жөн деп таптық.
Нәзирагөйлік ағымымен қатар Зар ... ... да айта ... Зар ... ... ... де ... хал – жағдайын, болашағын көреген
көзбен көрді, құрсаудан шығатын ... ... ... айта кетер мәселе, қос
ағым да түркі халықтарына ортақ ... ... ... ... ... Ясауидің «Даналық хикметтерінен» тамыр тартқан. Яғни ... өлең ... ... ... ... ... Зар ... ағымы
мазмұндық жағынан хикметтерден тамыр тартып жатты. Мұның өзі біздің рухани
арнамыз бір ... ... ... ... ... ... ... біз мәдени, өркениетті
үрдістер шарпысқан заманда өмір ... ... ... қоғамымыздың өзі
нәзирагөйлік ағымды қажет етуде.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті, Алматы, ... ... ... ... ... ... ... қисса – дастандардың
түп – ... мен ... ... ... ... ... ... А. Ежелгі дәуір әдебиеті. Алматы, Алатау, 2006
4. Әдебиеттану терминдер ... ...... ...... ... ... М. «Әр жылдар ойлары». Алматы, 1959
6. Брагинский И. С. «Из истории таджикской и персидской литератур». Москва,
Наука, 1972
7. Келімбетов Н. ... ... ... ... ... ... ... А. Шығыстық қисса – дастандар. Алматы, Рауан, 1997
9. Бертельс Е. Э. ... ... ... Азии от ... ... ... в.// ... мир. №9. 1939.
10.Хисамов Н. Ш. Поэма «Кысса – И Йусуф» Кул Али. Москва, Наука, 1979
11. ... М. ... ... кейінгі Қазақстандағы діни танымдық
өзгерістер. Қазақстандағы дәстүрлі діни ... ... және ... (Ғылыми – практикалық конференцияның ... ... ... Б. Зар ... ... ... ... 2005
13. Досай Кенжетай. Исламдағы дәстүрлі діни таным және оның ...... ... Қазақстандағы дәстүрлі діни танымдық
үрдіс және оның сабақтастығы (Ғылыми – ... ... ... ... ... ... ... Жазушы, 1991
15. ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр ... ... ... оқу кітабы. Алматы:
Қазақстан, 1933
16. Қабдолов З. «Сөз өнері». Алматы, Қазақ университеті, ... ... Н. А. ... ... ... ... ... 1977
18. Тимофеев Л. И. Основы теории литературы. Москва, Просвещение, 1976
19. Поспелов Г.Н. Введение в литературоведение. ... ... ... ... ... Ә. Күй ... // ... Қазақстан, 1996
21. Мұқанов С. Қазақтың XVIII – XIX ғасырдағы әдебиет тарихынан очерктер.
Алматы, 1942
22. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. ... ... ... ... ... Х. ... Алматы, 1996
24. Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. Алматы, Үш қиян, 2003
25. Роман об ... и его ... ... на Восток. Избранные труды. Т.
IV. Москва, Наука, 1965
26.Қожекеев Т. Қазақ ... ... ... мәселелері. Алматы, Қазақ
Ұлттық Университеті, 1993
27. Конрад Н. Н. ... и ... ... ... ... ... ... Н. Қазақ әдебиетінің бастаулары. Алматы, 1997
29. Әуезов М. Абай (Ибраһим) ... ХІІ том. ... ... ... Әуезов М. Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер. Алматы, ... ... ... М. ... Абай және Шығыс, Алматы, Қазақстан, 1994
33. Дербісәлин. Ә. Мезгіл және қаламгер Алматы, Жазушы.1968
34. Машани А. ... және ... ... ... ... ... Ш. ... Алматы, Жазушы, 1988
36. Қалижанұлы У. Діни-ағартушылық ағым. Алматы, 2002
37. ... Ө. ХХ бас ... ... ... ... ... ... Келімбетов Н. Шәді ақын. Алматы, Жазушы, 1974
39. Бабалар сөзі. Діни ... ... ... ... ... ... 10-том, -Астана, Фолиант, 2004
41. Қыраубайқызы Алма. Ежелгі әдебиет. ... ... ... ... ... ... Алматы, Жазушы, 1997
43. Бабалар сөзі. Діни дастандар. 13-том. Астана, Фолиант, 2005

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі нәзиралық шығармалар38 бет
Абай тұлғасы8 бет
1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары47 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XVII ғасыр аяғымен XVIII ғасырдың басындағы Қазақстандағы қоғамдық саяси жағдай41 бет
XVIII ғасырдың аяғы - XIX ғасырдың басындағы Қазақстанның оңтүстігіндегі саяси жағдай22 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
« ОХ Заречное » шарттарында аналық ұядан алынған қара –ала тұқымдарының өнімділік сапасының салыстырмалы көрсеткіштері53 бет
«Классика ғасыры» деп аталатын ХІХ ғ. мәдениеті3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь