Топырақтың азуы немесе эрозиясы

КІРІСПЕ 2
ТОПЫРАҚ ЭКОЛОГИЯСЫ 3
А. Топырақтың азуы немесе эрозиясы (еrаsіо . латынша . төзу, шіру). 3
Б. Топырақты тұзданудан сақтау. 5
В. Жерді құмға айналудан cақтау. 5
Г. Жерді батпақтанудан қорғау. 7
Д. Топырақтағы қоректік заттарды сақтау. 7
Е. Топырақты уланудан қорғау. 8
Ж. Топырақты қалпына келтіру (рекультивация). 9
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 16
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ 2
ТОПЫРАҚ ЭКОЛОГИЯСЫ ... ... азуы ... ... ... - ... - ... шіру). 3
Б. Топырақты тұзданудан сақтау. 5
В. Жерді құмға айналудан cақтау. ... ... ... ... 7
Д. Топырақтағы қоректік заттарды ... ... ... ... ... 8
Ж. Топырақты қалпына келтіру (рекультивация). 9
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... үшін ... өте ... Ең алғашқы қауымдық
құрылыс кезінде адамдар жабайы ... ... ... ... ... топырақта өнімді өте көп алатынын адамдар сол кезде-ақ
білген. Жер яғни топырақсыз ... ... ... ... осы ... ... Топырақ
ауылшаруашылығы өндірісінің негізгі құрамы болып табылады. Топырақтың
құнарлығын арттыратын әр ... ... бар. ... ... ... малдың тезегі және т.б. ... ерте ... ... ... ... ... ... егіндеріне тыңайтқыш ретінде
пайдалана білген.
Қазіргі кезде топырақтың құнарлығы өте ... бара ... ... ... жылдарда Қазақстан даласының едәуір көп бөлігін жыртып тастады.
Артынан ол жерлер ... ... ... ... Осы ... ... көп жерлері эрозияға ұшырап үстіңгі қара топырақ қабаты ұшып
кетті. Кейін ол ... ... ... ... ... Ол ... өте ... зиянды еді. Егін салғанда да жерді жыл сайын ... ... ... ... ... ... ... бактериялық тыңайтқыштар
да қолданыс табуда. бактериялар ... ... ... ... ... және ... ... көтеруге қол жеткізуде. Мыс: фосфорбактерин органикалық
заттарды алдыратын, ... ... ... ... ... ... дақылдарын қалыпты өсіру үшін макроэлементтер мөлшері ғана
емес. Сирек ... ... ... ... болмауы өсімдіктің
ауруына, түсімнің аз болуына әкеліп соғуда.
ТОПЫРАҚ ЭКОЛОГИЯСЫ
Күшті жел мен дауыл, қатты ағын ... ... да ... ... ... жер ... бүлдіріп топырақтың үстіңгі құнарлы қабатын
алып кетіп ... ... ... ... ... гөрі адамдар көп
келтіреді. Африкада, Оңтүстік Америкада, Оңтүстік және Оңтүстік ... ... зор ... ... егіншілік, жөнсіз қолданған техника,
жүйесіз пайдаланылған жайылым мен ... ... ... ... құрғап,
кеуіп құмға айналды.
Топырақтың құнарсыздануы жердің ... ... ... құмға айналуына, ластануына тікелей байланысты болады.
Топырақтың құнарсыздануы жердің азуына, бүлінуіне, ... ... ... ластануына тікелей байланысты болады.
А. Топырақтың азуы немесе эрозиясы (еrаsіо - латынша - төзу, шіру).
Топырақтың үстіңгі нағыз құнарлы ... ... ... ... қар ... ... ағып ... өсімдіктерге қажетті құнарлы заттар (гумус ... ... ... жер азып, өнім бермейтін халге түседі. ... ... ... екенін түсіну үшін осы ... ... ... ... оннан тоғыз бөлігі осы себебпен болғанын ескерген жөн.
АҚШ-тың 300 миллион, Ресейдің 100 миллион жуық ... ... ... ... болып қалды. Мадагаскар елінің 58 миллион ... тек 5 ... ғана ... ... ... және ... аудандарында 8 миллион гектар
эрозияланған, немесе эрозия қаупі бар жерлер қатарына жатады.
М.М.Щевцовтың ... ... ... ... ... аза бастаған жерлер 10-15, орташа азған жерлер ... ... ... 50-60 процентке дейін өнімді аз беретін көрінеді.
Жердің азуы негізінен адамдарға тікелей байланысты, олай ... ... ... ... ... топырақ эрозиясы болмайды. Ағаштан, шөптен айрылған жер
аза бастайды. Егістік жерлерде өсімдіктерді ауыстырмай үнемі бір ... ... ... ... 10-15 ... ... жер аза ... Шөпсіз
ашық топырақ 2- 3 нөсер жауыннан кейін жуылып кетеді де, оны ... ... ... 2-7 мың жыл уақыт қажет болады.
Топырақ эрозиясы 2 түрлі болады. Біріншісі - секунтіне 18-20 ... ... жел ... ұсақ топырақ ауаға көтеріліп жүздеген
километрге ұшып кетеді. Жер беті алай - ... ... күн ... ... ... ... Мұндай жел топырақтың 15-20 сантиметрге дейін, кейде бар
құнарлы ... ... ... ... ... секундіне 5-6 метр болса,
оңда жергілікті топырақ эрозиясы болып, құнарлы қабат 5 см көтеріліп 5-6 км
қашықтыққа ұшып ... ... ... ... ... жауғанда, қар күрт еріп,
өзен тасқындары, немесе ... ... ... төмен құлап сел болғанда
топырақтың құнарлы қабаты жуылып, сай - сала мен ... ... ... 1921 жылы таудан сел жүргенде Алматыны 4 сағат ішінде құм, тас,
саз балшық араласқан лай су ... ... ... ... кісі ... ... ... Медеуде салынған бөгет қаланы 2 рет сел ... ... ... ... үшін жер ... ерекшелігін, ауа райының
жағдайын, эрозиялық құбылыстардың жылдамдығын ескере отырып мынадай шаралар
қолдану қажет:
- ... ... - ... ... ... егістіктерді
айналмалы жүйе бойынша орналастыру, жерді топырақтың түріне ... ... ... ... көп ... ... егу, мал жайылатын өрістерді
дұрыс пайдалану.
- агротехникалық шаралар - ... ... ... су, ауа, ... ... егін егу, ... өсуіне және жоғарғы өнім
беруіне қолайлы жағдай ... ... арам ... ... ... т.б.) ... ... дымқыл болу үшін қар мен жауын суы ... ... сіңу ... ... тереңдігі үлкен әсер етеді. 20-см-ге дейін аз тереңдік, 20-
22 см-ге дейін орташа ... ... көп ... өте ... болып
есептеледі.
Біздің жағдайда жердің қыртысын аудармай жырту, қалдық шөп ... кесу ... ... егістік айналымы. Мұны тау баурайындағы топырақты
орташа, және өте көп азған жерлері қорғау үшін қолданады. ... ... ... көп ... ... мен ... егілетін дақылдар алады,
қара пар қалдырмайды және оталмалы дақылдар егпейді.
- тыңайтқыштар қолдану. Эрозияға ұшыраған жерде ... ... ... ... ... ... азот пен фосфор; жеткіліксіз
болғандықтан тыңайтқыштар қолдану ... 20, 30 ... 50 ... ... ... ... ... айиаласына ағаштар отырғызу. Ағаш отырғызғаңда
егістік жерлерде жел ... ... ... кегі ... ... ... ... жағдай жасалады.
Егістік өңірді қоршаған 3-5 қатарлы, ені 10-15 метрге жететін алқапта
ағаш өсіру өте ... ... ... ... ... - ... жумау үшін ағымды
тежеп, оның жылдамдығын ... ... ... ... бұру, немесе
шашыратып жіберу үшін су ... ... ... ... ... ... каналдың, сайдың түбіне, су құятын
жерлерге бетон немесе тас төсейді.
Б. ... ... ... тұздануы шөл және шөлейт өлкеде, құрғақ ... ... ... ... үшін жауын - шашын мөлшері жер ... ... аз ... ... жатыр.
Топырақтың тұздану себебі - егістік алқаптарда көп жыл бойы көлдетіп
суару. Бас ... ... ... ... төмен қарай кетіп, ... өнім ... ... бірнеше жыл өткен соң жағдай ... ... ... жер асты ... ... көтеріліп, онымен бірге
тұздар да жер бетіне шығып жазда жауған қар сияқты аппақ болып жатады.
Топырақтағы тұз 1 ... ... өнім 30-35 ... ... 2-
3 процентке көбейсе - өсімдіктер өмір сүре ... ... ... ... жерлердің 70 проценті, Мысырда үштен
бір бөлегі тұзданып істен шыққан.
Оңтүстік Қазақстан облысындағы ... ... 23 ... ... 5,2 м ... 1,8 ... ... көтеріліп, егістік жсрлері екінші
рет тұзданып ... ... ... үшін қыс ... ... өңірге
көлдетіп су жайып жер бетін жауып, жерасты суларды сорғыштармен сорып
деңгейін ... ... ... Әрине егістік бетіне көлдетіп су жайу
немесе арықпен суару жстістік емес. Онан да жауын сияқты ... ... ... ... ... суды ... түрінде жеткізу т.б. жаңа әдістерді
қолдану арқылы топырақты тұзданудан сақтауға, суды үнемді жұмсауға, өнімді
көп алуға ... ... ... ... айналудан cақтау.
Дүние жүзіңде жыл сайын 50- 60 мың км2 жер шөл ... ... ... ... ... ... ... жалпы көлемі 20 миллион км2 жетті.
Соңғы 10-15 жылда, әсіресе Африка мен Азия ... ... ... жерді құм басу процессі өте ұлғайып кетті.
70-ші - 90-шы ... ... ... ... қатты қуаңшылыққа
ұшырап, мындаган адамдар өліп, миллиондаған бас мал ... ... ... ... күн ... малдан айрылады.
1977 жылы БҰҰ Африка елдерінің талап етуімен дүниежүзілік ... онда ... құм басу ... ... ... қаралды. Мұндай
жағдай барлық елдерге қатысы бар, дүниежүзілік ... деп ... ... құбылысынан емес, адамдардың кінәсінен болып отыр ... ... XX ... ... дейін жерді құм басудан қорғау, қайтадан
қалпына келтіру ... ... ... ... ... ... ағаш
отырғызып, "көк белбеу" жасап, құмның одан да әрі жылжуына кедергі ... еді. ... ... тек ... мемлекеті ғана ағаш отырғызумен
айналысып, ... ... ... ... оған қатыса алмай отыр. Ал
дамыған, бай елдер болса, мұңдай ... аз" іске ... ... ЮНЕП (БҰҰ ... орта ... ... топырақ жөніндегі
дүниежүзілік саясатты белгілеп, ФАО (БҰҰ азық-түлік қоры) ... азу ... ... ИФ мен АС ... жоғары
зерттеу институттары қоғамы) пен ЮНЕП бірігіп "SOS" бағдарламасын
("жерімізді ... ... ... ... ... ГФР, ... т.б. елдердің қатысуымен ... ... ... құрылады. Клуб Сенегал, Мали және ... ... ... ... ... аймағын өркендетуге шешім
қабылдады. "Достар" Сахара алдындағы өте ұнтақ және Осал ... ... ... шет елдерге сатып, пайда табуды көздеген. Ол үшін ... ауыр ... беру ... 10-15 жыл ... мен ... өсіріп, топырақтағы қоректік
заттарды тауысқан соң ... ... ... ал ... тағы бір елі ... ... қалатын түрі бар. Сахараның оңтүстікке қарай қазіргі жылжуы ... ... ... ... құм ... ... ... тұрарлық мәселе. Көптеген
жерлердің жыртылуына байланысты және ... 20 ... ... ... мен жайылымдарды алып қойғандықтан қалған ... ... ... Бір ... ... ... бойы мал ... бар
шөпті жеп, қалғанын таптап, жайылымдар тозды. Демалыс болмағандықтан олар
өздігінен қалпына келе ... ... ... ... ... ... ... негізгі мал өрісі болып табылатын Нарық, Қызылқұм, Қарақұм,
Үстірт, Сарыарқа жайылымдарының қалі өте ауыр. Жер ... ... ... хабарға жаны ашыған, оны түзеуге ұмтылған кісі көрінбейді, көріне
қалса да ... құм ... ... ... топырақты шаң - тозаңға айналып, ұшуын
тоқтату, ол үшін ағаш отырғызып, бұталар мен ... ... ... ... теріскен) және қияқ, жусан сияқты көп жылдық шөптер егу болып
табылады.
Қамыстан, құм ... ... 0,5-0,8 см ... ... ... ... ізге арасы 2-8 м қашықтыққа қойып, ... ... ... жер бетін жауып, құмның жылжуын тоқтатуга болады.
Құмға түйе бұршақ, құмаршық, құм сұлысын, ... ... ... ... шөптер, бұталар, ағаштар егуге болады.
Днепр өзенінің төменгі сағасында көлемі 200 мың ... ... ... ... болатын. Жыл сайын 8 мың гектар ағашпен бұта отырғызып,
қазір онда қара бидай, қарбыз, шабдалы жүзім т.б. ... ... ... батпақтанудан қорғау.
Егер жауын-шашын мөлшері жер бетінен буланатын ылғалдан көп болса, онда
жер батпақтана бастайды.
Батпақты жерлер Беларусияда, Украинада, Балтық жағалауындағы ... ... - ... және ... Ойпаттарында, қара топырақты емес
аудаңдардың өзен сағаларында көп ... Бұл ... ... ... ... суын ... ... басқа да агротехникалық шаралар жүргізу
қажет.
Көптеген өзендер батпақтардан басталады, ... ... ... ... ... ... ... да осында тазарады.
Сондықтан батпақты құрғатамыз деп жүріп су ... ... ... ... бар ... ұмытпаған да дұрыс.
Батпақты орынсыз құрғату жерасты ... қоры ... өзен ... ... ... ... ... мен жануарлардың жойылуына
әкеліп соғады. Батпақты құрғатпас бұрын болашақта ксздесетін ... ... ... ... ... жолдарын қарастырған жөн.
Д. Топырақтағы қоректік заттарды сақтау.
Егістік жерлерді дұрыс пайдаланбау ... ... ... тез
азайып, топырақтың құрамы өзгеріп, су және ауа ... ... ... ... ... ... бір-біріне жабысқан, өте тығыз, арасынан су не
ауа өтпейтін, құнары аз жерге ... ... ... 100 ... ... ... болып саналатын құнарлы
қарашіріктердің (гумустың) тең жартысынан айрылды. Бұған эрозиямен қатар
топырақты жыл сайын соқамен аударыстыру салдарынан ... ... ... да ... болуда.
Жердің сапасын жақсартьш, қоректік заттарын көбейтіп, ... ... ... ... ... ... жер өндеу) жұмыстар, әсіресе
суландыру жұмыстарын жүргізу қажет.
Суланған ... ... ... ... ... салыстырғанда
бірнеше есе көп береді. Жапония, ҚытаЙ және Корея Республикасында суармалы
жерлер ... ... 34 тен 58 ... ... жетеді. Мұндай егістіктер
Болгарияда, АҚШ-та, Румынияда, ГФР - де де көп.
Қазақстанда суармалы егістік көлемі 2 миллион ... ... ... су ... Ертіс-Қарағаңды-Жезқазған каналын салып болғаннан
кейін ... ... 3-3,5 ... ... ... көбейтуге болады.
Суармалы жерлерде мақта, күріш, көкөніс, ... ... ... ... ... ... ... өңір тұрғындарын азық-түлікпен қамтамасыз етугс
болады.
Сортаң жерлердің құнарлығын арттыру үшін ... ... ... ақ сары ... ... ... ... өндейді. 3 қатарлы
соқамен жыртқанда сортаң қабат төменгі ... ... өнім ... ... өседі.
Қышқыл топырақты жерлерді ізбеспен өңдеп, қышқылын ... ... кен ... ауа мен су ... ... ... ... қант
қызылшасы, жүгері т.б. өсімдіктер мол өнім береді.
Е. Топырақты уланудан ... ... ... ауыр ... ... ... зиянды
қалдықтар топырақты ластайды. Пестицидтер мен ... ... тыс ... топырақ уланады.
Өндірістік қалдықтардағы көмір қышқыл газы, күкіртті ангидрид, түрлі
металдар, көмірсутектер ... ... ... оның құнарлығын
төмендетсді.
Түсті ... ... бар ... ... ... 20 ... ... кен болады. Суперфосфат ... ... 500 м. ... ... ... ... 20-25 есе ... фтор көп болады.
Ауыл шаруашылығында пестицидтерді қолдану, олардың көп жиналуына,
ерімей, бірнеше жыл сақталуына әкеледі. ... олар ... ... ... улы ... жолымен адамдарды улайтын болды.
Технологиялық қалдықтардың өте қауіпті ластаушы екенін ескере отырып
мемлекеттік стаңдарт төмендегі химиялық ... ... ... ... ... ... |
| ... |етілген мөлшері |
| ... (ай) |(мг) кг ... |144 3 |0.1 0.1 0.1 ... ... ... | | ... | | ... | | ... | | ... Қауігггі заттар |3 |2 ... ... ... |5-12 |1.5 0.5 |
| |3 | ... ... аз ... |4-6 1-6 |0.1 ... поликарбоцин | |- ... ... ... келтіру (рекультивация).
Пайдалы кен қазғанда, кәсіпорындар, тұрғын үйлер, басқа да құрылыстар
салғанда жер бетіндегі құнарлы топырақ ... кен ... , ... саз ... араласып істен шығады. Ірі су қоймаларын салғанда су
астында қалады. Өндіріс қалдықтары тау - тау болып үйілген жерде де ... бар. Кен ... ... ... ... ... қалған жерлер
өсімдік өспейтін тіршілік жоқ құлазыған далаға ұқсайды,
Шахта салмай, қазбалы кендерді ашық каръер арқылы алганда жер ... м ... жер ... ... 50 ... асатын қалдықтар
үйіледі. Олар жарамсыз иіс таратып, түтіндсп, кейде өртеніп, айналаға шаң -
тозаң ... ... ... қалдықтармен ашық карьерлер қоршаған ортаға өте
зиянды болып табылады. Ашық ... кен қазу ... ... деген
сылтаумен жер беті мен қоршаған ортаның бүлінгені ескерусіз қалуда. Егер
оларды ... ... ... ... қосып есептесе ашық карьердің
арзанға түсуі екі талай.
Мұндай жарамсыз жағдай ... ... ... кең өріс ... ... ... Соколов-Сарбай кенбайыту
комбинаты, Екібастұз көмір бассейні, Жамбыл облысындағы фосфорит қазатын
рудниктер, т.б. бар.
Жаңа ... ... ... ... су қоймаларын, жолдар,
кәсіпорындар т.б. құрылыстар салғаңда топырақтың үстіңгі, құнарлы қабатын
жинап алып ... аз ... ... ... ... ... өнім ... келтіру Қазақстан жер кодексінің негізгі ... ... ... ... ... қалдықтармен көміліп, ысырап болмауға тиіс. Жерді
пайдалануға алған мекемелер, кәсіпорындар мен шаруашылықтар осыған жауапты
болып, бүлінген жерлерді ... ... ... ... ... ... бүлінген жерді құрылыс жүріп жатқанда қалпына келтіріп
отыру ... Егер оған ... ... ... ... бір ... құрылыс біткесін орнына қайта төсеу керек. Бұл жұмыс құрылыс
аяқталған соң бір жыл ... ... ... ... біткен шахталар мен карьерлер маңайына ағаш отырғызып, ... ... ... ... тұратын орын жасауға болады.
Жерді санитарлық қорғау тұрмыстық ... ... ... ... ... бір ... жәндіктердің ұрығы) т.б. ауыру
қоздыратын және тарататындар топырақты ластайды.
Қаладагы тұрмыстық ... көп ... ... ... ... ... проблемаға айналды. Мұның дұрыстығына көз жеткізу үшін 1
миллион тұрғыны бар ... ... ... ... таза су мен ... су ... ... ластаушы
заттармен салыстырғанда елде - қайда көп болатыны ... ... тұр. ... ... заттардың мөлшері жағылған отынның құрамына,
түріне, сапасына және ластанған газдарды ұстайтын қондырғылардың ... ... ... ... ... ... қарағаңда жыл бойы бір ... ... ... ... мына ... болатын көрінеді.
|Елдің аты |м3 |кг ... аты |м3 |кг ... |1,95 |520-600 ... |2-3 |310-350 ... |3,3 |380 ... |0,7 |200 ... |1,6 |240-300 |Швеция |1,5 |210 ... |2,4 |300-360 ... |1,0 |210 ... |0,7 |210-230 ... |1,0 |210 ... |2,4 |200 ... |1,0 |240 ... тұрмыстық қалдықтары негізінен асхана (43,5 ... ... ... ... ... мата, жіп (5,1 нроцент), пластмас (2,6
процент), метал (5 ... жене шыны (5,5) ... ... ... оңай жолы - ... ... Қалдық өртейтін
зауыттарда температура 900-1000 С-қа дейін көтеріліп, металл ... ... ... 97 ... дейін электр сүзгіден
өткізеді. Өртенген ... ... бір ... күл мен ... ... 100 мың ... бу, алып оны жылыту жүйелерінде пайдалануға болады.
Бірақ қалдықтарды өртеудің қолайсыз ... да бар. ... ... жана ... ... - ... өртегенде зиянды газдар
бөлінеді, үшінші - ... ... ... ... ... біз тұрмыстық қалдықтарды түр - түріне бөліп ... ... ... және ... ... ... де ... қалдықтармен
күресу көп жеңілдеген болар еді.
Ең оңдысы қалдықтарды қордаға (компостқа) айналдырып, жоғары ... алу. ... ... үшін ... құрамында органикалық заттар
20 проценттен аз болмауы ... ... ... - ... етіп ... ... ... шым тезекпен жауып, 12-15 ай сақтайды. 15-20 тәулік
өткен соң ондағы температура 60-70 ... ... ... 2-4 ай бойы ... ... ақыры 30-35 °С түседі. Ұсақ көзге ілінбейтін ... ... ... ірітіп - шірітеді, температура 55-65 °С
көтерілгенде ... ... ... ... мен ... жұмыртқалары мен личинкалары өледі.
Дайын болған қорданы электромагниттік тартқыш арқылы металдан,
тербелуші ... ... ... тастан тазартады.
1 тонна қорда 2 тонна көңнің орнына жүреді. Қорда жасауға шыққан
шығынның ... өнім ... тез орны ... ... жинап, өңдеп отыру санитарлық тазалықты
жақсартуға, жұқпалы ... ... көп ... ... ... өмір сүретін микробтар 45 күнгс дейін, сүзек ауыруы
микробтары 1 жылға дейін сақталады Бір ... 20-30 ... өмір ... 45 ... кейін топырақта кездесетін болса, олардың осы аз
мезгілде қанша тұқым қалдырып, ... ... қиын ... ... ... бірақ олардан ұзақ өмір сүретін вирустар да
бар. Мысалы, балаларды политслит ауыруымен ауыратын вирустар 2-3 ай ... ... ... жер ... 2724,9 мың км2. Жер ... ... ... болғанымен оның сапасы соңғы жылдары күрт нашарлап отыр. Жерді
дүрыс пайдаланбау ... ... ... ... ... айналу процестері күшейе түсуде. Соңғы мәліметтер бойынша Республика
жерінің 180 млн. га немесе 60 % шөлге айналмақ. ... ... 235 млн ... ... 185 млн. га ... және 34 млн. га ... ... алып
жатыр.
Жоғарыда аталған 235 млн. га құнарлы жердің 180 млн га жері ... ... оның 30 млн. га ... ... 60 млн. га ... 10
млн. га химиялық және радиактивті заттармен ластанған.
Республиканың 30 млн га жерлерін өнеркәсіп, көлік, ... ... алып ... ... тың игсру науқанына байланысты және бірегей ... егу ... ... 25-30 % ... ... ... ... өнеркәсібінің қаркындап дамуы 1000
га астам жерді қамтыса, топырактың ... ... 2,5 млн. га, ... ... 3 млн га жерді алып жатыр. Сол ... ... мен ... ... ... 1,4 млн. га жер ... Оның үстіне Каспий
теңізінің көтерілуі болашакта осы аймақтың ... 2,8 млн. га ... ... деп ... ... қиын ... ... Қазақстан жерлерін де қамтып отыр.
Мұнда жердің техногенді бүлінуі, өнеркәсіптік қалдықтарымен ластану, ауыр
металдардың ... ... ... және ... ... ... шоғырлануы тұрақты жағдайға айналған.
Кейбір аймақтарда топырақтың тозуы, бүлінуі және шөлге айналуы Ертіс,
Әмудария мен Сырдария өзендерінің су ... ... Арал ... ... ... ... ... Мәселен, Оңтүстік Қазақстанда
Арал аймағының экологиясына байланысты 2 млн. га жер ... ... ... ... 3 мың га қара ... ... ... ... Арал өңірі мен Сырдария өзенінін аңғары бойынша топырақтың химилық
улы заттармен және радионуклидпен ластануы жылдам жүруде.
Балқаш - Алакөл және ... ... ... Іле өзеніне
Қапшағай су қоймасының салынып, судың ... ... ... ... ... Су дсңгейінің 1,5-2,0 метрге төмендеуі Іле атырабы
бойынша топырақтың құрғап, ... ... ... кетуіне жол берді.
Әсіресе, Іле - Балқаш бассейіні жер ... ... ... ... ... да ала ... Іле бойындағы ит тұмсығы өтпейтін тоғай,
тораңғы орманы, Шарын өзенінің қайталанбас сұлу ... мен ... ... шұрайлы жайылымдар күлазыған сары далаға, шөлге айналып
бара жатыр. Ендігі жерде Іле ... 10-15 ... ... ... алуы бұл ... ... түл ... анық.
Қазақстандағы егістікке пайдаланатын жсрлердің де экологиялық жағдайы
нашар. Ол республика бойынша 26610,7 мың га ... алып ... ... ... отырған әлсмдік климаттың өзгеруі Қазақстанның
шөл, ... ... ... ... ондағы егіс алқаптарының сапасын
төмендетіп жіберді. Бұл жерлерде топырақтың қүнарсыздануы, бүлінуі және
шөлге ... ... ... ... Оның ... топырақты қорғаудың
агротехникалық шаралары, қар тоқтату, органикалық және ... ... ... мен ... ... ... қаулап өсуі, шегіртке тәрізді зиянкестердің шексіз көбеюіне жол
беріліп, жердің сапасын төмендетті. ... 1996 жылы ... 1 ... ... және 33,2 млн. т ... ... берілсе, бұл
көрсеткіштер 1998-2001 ... 16 мың ... ... ... ... ... Қазақстанның құнарлы топырағы өзінің
қарашірігінің 19-22 % ... ... өзі ... жер ... ... ... ауыр ... және радионуклидтермен ластануы барлық
аймактарды қамтып ... ... ... ... ірі өнеркәсіптер, кен
орындары, қазба байлықтарды өндіру, соғыс-өндірістік ... ... ... көму ... ... ... жүруде. Республика жерінде
химиялық калдықтар 2,3 ... т ... ал 529 ... ... ... ... шығарылған химиялық заттар Шығыс
Қазақстан ... ... 5 млн. т ... ... ... ... ... деңгейі Бетпақ дала, Балқаш өңірі, Мұғаджар, ... ... ... маңы ... Іле Алатауы жазықтарында тым жоғары.
Сырдария, Шу, Талас, Жайық өзендеріндегі жерлер ... ... бор, ... және ... ... Риддер, Зырян қалалары маңындағы жерлерде корғасынның мөлшері
100 РЗШ, кадмий, мырыш 8-14 РЗШ, мыс 10 ... ... ... Қаратау, Тараз т.б. өнеркәсіп орыңдары ... ... және ... ... ... ұшыраған.
Семей өңірінің радиактивті заттармен ластануы өте жоғары. Осы жерлерде
шоғырланған 154 ... ... ... 294 мың ... улы зат қоршаған
ортаға шығарылады. Мәселен, мыс 100 РЗШ, қорғасын 100 РЗШ, мырыш 300 РЗШ,
хром 100 РЗШ, ... 50 РЗШ ... 50 РЗШ, т.б. ауыр ... ... ... ... ... бойынша жарияланған әдебиеттерде
келтіріледі.
Соңғы мәліметтер бойынша Қазақстан аумағында ядролық қарулар сыналған
жерлердің көлемі ... ... - 4207,5; ... -1635,3; Шығыс Қазақстан
-11,1; Жамбыл - 2576,1; Жезқазған -4900; Батыс Қазақстан - 1558,8; Орталық
Қазақстан - 1,96; ... - 21,4; ... - 717,0; ... ... ... ... - 941,2 мың га.
Топырақтың ауыр металдармен ластануының қалалар мен аймақтар бойынша
көрсеткіші
|Аймақ ... ... ... |РЗШ ... ... мекен | | | ... ... ... ... |100 ... орындары-ның|
|Батыс |қорғасын, нитрат, | ... ... ... ... | ... ... ... |8-14 ... ... | | ... |
| | | ... ... ... ... никель, |2 |өндіріс орындары-ның|
| ... | ... |
| | | ... ... ... фтор |21 ... орындары-ның|
| | | ... |
| | | ... ... ... ... ... |100-50 |өндіріс |
| | | ... | | ... ... ... мырыш, темір|15 |өндіріс орында-рының|
| | | ... ... |
| | | ... ... ... мырыш, темір|15 |өндіріс орындары-ның|
| | | ... ... | | ... ... |Цезий, кобальт, |50 ... ... |
| ... ... | ... ... ... Осы ... 50 жыл бойы ... ... ... соғыс ведомстволары 503 ядролық сынақ жасап, Қазақстанның шұрайлы
жерінің 20 млн. га ... ... ... ... ... жылдар аралығында 24 ядролық қару
сыналған, олар Маңғыстау облысында - 3, Батыс Қазақстанда -4 және Атырауда
- 17 рет ... ... ... ең ... Азғыр полигоны ғана 6,1 мың га
жерді алып ... ... ... ... ... Азғыр құмдарында
радиактивті элементтер: кадмий - 80-120, стронций - 150, қорғасын - 80 және
нитрат - 8,8 есе ... ... ... ... ... ... ... жер асты ядролық сынағы жасалған.
Осы жерлердің бәрінде де суға, топырақ пен ... және ... ... ... ... ... аумағында ірі ракеталық полигондар Атырау ... ... көлі ... ... - 4" және ... ... ... Бұл жерлерде топырақ беті өте қауіпті улы гептил
жанармайы мен және ... ... ... өте улы зат ... ... ... ... жүйке
жүйесіне әсер етіп, бүйрек, бауыр мүшелерін зақымдайтыны анықталған. Сол
сияқты ... ... ... ұшуы ... жауындар" жаудырып
қоршаған ортаның тірі ... 3-50 % ... ... жіберді.
Мәселен, 1988-1991 жылдар аралығында тек қана Тайсойған полигонында ғана
24000 ракета барлығы 30 мың ... ... ... 1994 ж. 5 ... мен ... ... ... "Протон" ракета тасығышы Қарағанды облысының жеріне
гептилен уын шашып орасан зор қауіп төндірді. Оның зардабы әлі ... ... ... ... жерінің 33,6 млн. га жері соғыс полигон-дарының
кесірінен бүлінгені анықталды. Сол ... ... ... ... ... ... радиактивті қалдық жинақталған. Ол қалдықтар Ақмола облысының -
800 га, Жамбыл облысының -190 га, Жезқазған облысының - 25 га, ... - 3,0, ... ... ... - 2 ... жерін алып жатыр.
Нәтижесінде, бүгінгі танда ... ... апат ... ... ... ... ... келтірілген фактілер арқылы көруге
болады.
Қазақстанның құрғақ климаты жағдайында радионуклидтер топырақта баяу
қозғалып, ұзақ ... ... ... ... топырақ негізгі
ластану көзі ретінде радионуклидтерді өсімдіктерге одан жан-жануарларға,
адамға жеткізіп отырады. Ал, адам ... өз ... ... ... ауруларға ұшырап, зардап шегеді. Қазірдің өзінде
Қазақстанда 2,6 млн. адам ... ... ... тұр. Атырау облысында
32 мың адам анемия, сүйек рагі, тубуркулез, жүйке ауруларымен ауырып ... ... ... және ... ... ... ... ауасы мен су ресурстарының қаншалықты зардап шегіп келгенін дүние
жүзінің адамзат қоғамы соңғы жылдары ғана біліп отыр. Ендігі жерде ... ... ... ... ... ... ... болашақ
ұрпақтарының салауатты өмір сүруін қамтамасыз етуге бел ... ... ... ... күн алыс емес екеніне кәміл сенеміз.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Г.Оспанова, Г.Т.Бозшатаева «Экология». Алматы-2002,б.
2. А.Биғашев, ... ... ... және оның ... ... ... ... «Экология», А., 2003.
4. Ж.Жатқанбаева «Экология негіздері», А., 2004.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Топырақты ластаушы және аздырушы көздер8 бет
Литосфераға антропогендік факторлардың әсері3 бет
1 Стресс,анықтамасы,жіктелуі,себебі. 2 Домбығу немесе ісіну18 бет
«Кәсіпорын немесе ұйым менеджментіндегі персоналды басқару»31 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Автомобильді немесе өзге де көлік құралдарын ұрлау мақсатынсыз заңсыз иеленгендігі үшін қылмыстық жауаптылық белгілеу мәселелері бойынша кездесетін сұрақтар мен кемшіліктерді толықтыру және оны құқық қорғау органдары қызметкерлерінің тәжірибеде қолдану тиімділігін жетілдіру жолдарын теориялық тұрғыда анықтау101 бет
Аймақтық дағдарыс синдромы немесе араб дауылы6 бет
Арыз немесе өтініш13 бет
Ахмед хан немесе Орда10 бет
Ақша-несие саясатының теориялық негіздері немесе ақша-несие саясатының мәні, түрлері және құралдары37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь