XIX ғасырдағы іс-қағаздарының қалыптасуы

Кіріспе
1. XIX ғасырдың екінші жартысында іс қағаздар тілі
2. Граматикалық ерекшеліктері
3. Қазақ өлкесіндегі әкімшілік орындарындағы бұйрық жарлықтардың қалыптасуы
4. XIX ғасырдың екінші жартысында жазылған қазақша заң жинақтары мен ережелер
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
        
        МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
КАЗАХСКИЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ ТЕХНИЧЕСКИЙ УНИВЕРСИТЕТ
ИМ. К.И. САТПАЕВА
Институт ИИ и ... ... и ... XIX ғасырдағы іс-қағаздарының қалыптасуы
|№ |Качество выполнения работы ... ... |
| | ... | |
|1 |Не ... |0% | |
| ... на занятиях без уважительных причин | | |
|2 ... и ... ... |0-50% | |
|3 ... ... |0-20% | |
|4 ... ... справочниками, технической |0-5% | |
| ... ... ... | | |
| ... ... лекции | | |
|5 ... ... ... ... |0-5% | |
|6 ... работы |0-20% | |
| ... |0-100% | ... ... ... ... ... 2011
Жоспар
Кіріспе
1. XIX ғасырдың екінші жартысында іс қағаздар тілі
2. Граматикалық ерекшеліктері
3. Қазақ өлкесіндегі әкімшілік орындарындағы бұйрық жарлықтардың
қалыптасуы
4. XIX ... ... ... ... ... заң ... ... әдебиеттер
Кіріспе
Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қызметінің алғы шарттарының бірі
– оның қоғамдық ... әр ... ... ... етуі және ... орай іс
қағаздарының қазақша жүргізілуі. Іс қағаздарының, ресми құжаттардың ... ... ... ... ... ... мемлекеттік ресми
құжаттардың барлығы алдымен қазақ ... ... ... ... ... қазақ тілінде жүргізілмей қазақ тілінің қолданыс аясы, қызмет
қарымы өрісін кеңейте алмайды.
Іс ... ... ... үлкен қызмет атқарды. ... ... ... ... ... маңызы өте зор.
Мемлекет, республика, қала, ... ... ... ... ... іс
қағаздары ақпараттық табылмас қайнар көзі бола алады. Құжаттар фактілерді,
оқиғаларды, қоғам өмірінің ... ... ... ... де
атқарады.
Іс қағаздары – басқару қызметіндегі негізгі бір сала. Ұйымдар
мен мекемелердің, ... ... етуі ... ... ... ... ... атқарған істері іс қағаздарынан айқын көрінеді.
Сондықтан халық шаруашылығын басқаруды жетілдіру, оны ұйымдастыру ... онда ... ... ... қаншалықты ғылыми негізделгеніне
тікелей байланысты. Іс қағаздарын жүргізу – ... ... ... бірі ... табылады. Мекемелер арасындағы ақпарат алмасу хат,
жеделхат, телефонхат сияқты құжаттар арқылы іске ... ... ... ... ... ... ... бұйрық сияқты құжаттар ... Іс ... ... – мекеме жұмысының нақты құжаттармен,
деректермен реттелген, дәйектелген жүйесі.
Құжаттау ... ... ... ... ... ... жасау, толтыру. Бұған дайын құжаттармен жұмыс та,
мекеме ішінде дайындалған құжаттармен жұмыс та, сырттан ... ... та, ... ... қабылдау, тіркеу, ол бойынша ... ... ... ... ... дайындау, архивке дайындау сияқты
толып жатқан жұмыстар кіреді.
Адам өмірі тікелей құжаттармен байланыты. Адам дүниеге келгенде
оған алғашқы ... – тууы ... ... жазылады. 16 жасқа келгенде жеке
басын растайтын құжат – жеке куәлік алады. Мектепті ...... ... ... ... ... оқу ... түсу үшін түрлі
үлгідегі іс қағаздарын жазады. Жоғарғы оқу орнын бітірген шақта ... ... ... барысында да арыз, резюме, жеке іс ... ... ... жазады. Ал еңбек жолын бастағандығы еңбеккітапшасына
жазылады. Өмірдің ... ... ... қолхат жазуға, еңбек келісімін
жасауға, өмірбаян мен мінездеме жазуға, жеделхат, телефонхат, факс ... ... іс ... қолданылуы, түрлері, мазмұны, мақсаты
қоғамдағы саяси-әлеуметтік жағдаймен тікелей ... ... ... ... іс ... ... сол кезеңдегі қазақ даласының
ішкі, сыртқы саяси экономикалық, әлеуметтік жай- ... де шолу ... ... ... жартысында қазақ даласында болған арнайы
бөлім беріледі. Есте ұстайтын бір жайт, іс қағаздарын ... ... ... ... ... жазылмайды. Ол әдеби тілдің күрделірек,
ресми, саяси, экономикалық сипаттағы нұсқасы десе де болады. Оның ... ... ... сөз ... ... белгілі бір стандарты
бар. Іс қағаздары өркениетті елдің бәрінде ... ... ... терминдер орыс тілінен, орыс тілі
арқылы басқа тілдерден енген. Олардың көпшілігінің қазақшаланған ... ... орыс ... ... да ... нүсқасыда қатар
қолданылып жүр. ... ... ... ... әлі қалыптасып,
үлгермегендерін екі тілде қатар беріп отырдық. Мысалы резолюция-бұрыштама,
резюме-түйіндеме т.б. Протокол терминінің ... ... осы ... мәжіліс хат, хаттама сөздері қатар қолданып келді. ... ... сөзі ... ... ... курсттық жұмыста хаттама үлгісін
алдық. Хаттаманың қолға берілетін белгілі бөлігін (выписка из протокола)
осыған дейін хаттамадан ... де деп атап ... Енді ... көшірме
сөзі копия сөзінің аудармасы және оның мағынасын дәл ... ... мен ... ... ... үшін ... ... емес,
хаттамадан үзінді деп алдық. Біріншіден, екі терминді бір өзбен атағанша,
әрқайсының өз атауы болғаны дұрыс, екіншіден, копия мен ... бір ... ... ... сөзі ... ... ... из протокола) деп
аталатын құжаттың мағынасын көшірмеге қарағанда дәл ... ... ... ... деп атап жүрген құжатымыз ... ... ... ... ... ... тек белгілі бір қажетті ғана үзіндісі.
Іс қағаздарын қазақша жүргізуді қалыптыстыру үлкен де жауапты
іс. Бұл қалыптасып, бір ізге ... іс ... ... ... сөз ... ... алуы мүмкін. Оны жүйеге түсіру үшін де біраз
уақыт керек болады. Біздің мақсатымыз іс қағаздарын жазудағы, оның ... ... ... ... тәжірибесіне сүйене отырып,
ана тілінің заңдылықтырын ... өз ... ... ... отырып
ұлттық іс қағаздарын қалыптастыру.
1. XIX ғасырдың екінші жартысында іс қағаздар тілі
Қазақ даласының саяси-әлеуметтік, ... ... ... II ... орны ерекше. XIX ғасырдың II жартысынан бастап
қазақ әдеби тілі дамуының жаңа дәуірі басталды. Ол қазақ ... ... ... ... ... сипат алу дәстүрі еді. XIX ғасырдың екінші
жартысындағы әдеби тіл, ... ... ... да ... келе ... ... ... жалғасы болса, екіншіден, бұл кезде оның әрі ... ... ... күрт бетбұрыс, жаңа құбылыс болғандығын байқаймыз. Бұл ... ... бір ... ресми іс қағаздар тілінен де анық байқалады. Бұл
өзгерістің өзіндік ерекшеліктері мынадай ... ... ... екінші жартысында Қазақстанның Россияға ... ... ... Россияда толық капиталистік қатынастар дами түсүімен ... жері ... көзі ғана ... ... ... да айналды.
XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ жері орыс патшалығының үш үлкен
әкімшілік территориясы болғаны тарихтан белгілі. ... орай ... ... ... үшін және ... ... пәрменді
түрде жүргізе беру үшін патша үкіметі әрбір әкімшілік бөлікте екі тілді
(орысша-қазақша) ... ... ... ... ... ... ... Ташкент, 1870-1882 жылдар.
2. «Дала уалаятының газеті» Омбы, 1888-1902 жылдар.
3. «Торғай газеті» Троицк, 1895ж.
Бұл газеттер ... ... ... ... ... ... жергілікті әкімшеліктерінің органы болды. Аталған газеттер ... ... ... ... нормаларын қалыптастыруда, ресми іс қағаздар
стилін одан әрі жетілдіруде үлкен роль атқарды.
Бұл кезеңде қазақ жерінде ... ... ... бола ... ... Троицк, Орал, Қазалы, Перовск, ... ... ... үшін ... ... ашылады. XIX ... ... ... 100 ... екі ... ... және бір кластық
болыстық мектептер ашылып, оларда ... жуық бала ... Таза ... ... ... ісімен баспасөз органдары да осы кезеңде пайда болды.
Қазақтың жаңа жазба әдебиеті ... ... тіл ... танытатын нұсқалардың біріне патша
өкіметінің әкімшілік органдары мен жергілікті әкімдердің ... ... ... іс ... да ... Олардың бірқатарын төменде келтіріп
отырмыз.
1. Ш. Уалиханов «Сот реформасы жайында хат»
2. 1852 ж. ... ... ... ... қазақ әкімдеріне
жолдаған қатынас қағазы.
3. Ы. Алтынсаринның Н.И. Ильминскийге жазған хаттары.
4. 1856 ж Қарқаралы округіндегі Шаншар болысының ... ... ... ... кенішінен кен өндірумен айналысуға рұқсат ету туралы Батыс
Сібір генерал губернаторы Гасфорт мырзаға өтініші.
5. 1867 ж. Коммисияның ... ... ... ... ... ... ... 1867 жылғы 11 шілде Жетісу және Сырдария облыстарын басқару туралы
Ереженің ... 1868 ... 21 ... ... ... ... және ... облыстарындағы
басқару ісі туралы уақытша Ереже.
8. 1891жылғы 25 наурыз Ақмола, Семей, Жетісу, және Сырдария облыстарын
басқару туралы ... ... 1860 ... бері ... ... ... және ... қайнату зауыттары
туралы ведомость.
10. 1862 жылғы 23 ақпан Ішкі ... ... ... ... ... жерін көрсете отырып жасаған малдың саны мен құны және
мал шаруашылығы шикізаты туралы ведомосы.
11. 1883 ж. Ы. ... ... ... жазған хаты.
XIX ғасырдың екінші жартысында қазақша ресми іс қағаздарының өз
алдына стилі болды. Ол едәуір өзгерісі бар ретінде ... Бұл ... ... әкімшілік орындарының қазақ жеріне ... ... ... ... ... баспа жүзінде жарияланып отырды.
Тағы бір ерекшелігі, бұл дәуірдегі ресми қағаздар ... ... ... ... ... жеке ... емес, көпшілікке жариялайтын мазмұнда
болды.
Ресми іс қағаздар мазмұны мен адресаттарына қарай бірнеше топқа
бөлінеді. Ең ... ... ... ... ... ... распоряжения, приказы), ережелер (положения) терминологиясы,
стилдік құрылымы және қалыптасқан сөз орамдарымен өзге ... ... ... ... ... заң, сот істеріне байланысты ереже,
бұйрық, анықтама т.б. құрайды. Үшінші топқа жеке ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
Орфографиялық ерекшеліктері. Араб графикасымен жарияланған текстерде
қосымшалардың қазақ тіліне тән фонетикалық варианттары ... ... ... ... тек ... ... ... септік –ны, ілік септік
–ның, жатыс –қа, шығыс –нан түрінде беріледі. Мысалы, хазратдар, қазақдар,
қазақлар, ... ... ... т.б. Бұл ... ... ... ... ж дыбысы келетін жерлерде й әрпін жазу, мысалы, йыл, йаш, йазұлады,
йахшы, ... ш ... ... ч-ны ... ... барча, чақлы, үчун
кездеседі. Бұл қолданыстарда бірізділік жоқ, ... ... ... ... ... да, ... ... да қатар қолданылады.
Ал орыс графикасымен берілген құжаттарда мұндай орфографиялық
ерекшелік жоқ. Мұнда қазақ ... ... ... ... ... ... ... мәтіндердің жазылуында дыбыс
үндестігі де, ерін үндестігіде орын алады. Орыс тілінен енген ... ... ... ... ... ... жазу да, орысша
орфограммасымен сақтап жазу да ... ... ... ... болус, уез,
кандилат, песир, нагрет т.б. Ал төмендегі ... орыс ... ... ... ... ... ... съезд, чиновник
т .б.
Морфологиялық ерекшеліктері. Құжаттар тілінде өткен шақ есімшенің
қыпшақтық –ған тұлғасының орнына оғыздық –мыш ... ... орын ... ... ... шығармыш. Етістіктің III ... ... ... ... ... қолдану орын алған. Мысалы, етіләдүр,
көрінәдүр. ... III жақ ... ... ... ... ... Мысалы, бардылар, қойсалар. Тұйық етістіктің –у жұрнағының –ғу
варианты да ... ... ... ... т.б. ... ... есімшенің
–тын,-тұғын жұрнақтарының орнына тұрған сөзін келтіру орын алған. Мысалы,
жаза ... ... ... ... іс ... ... бұл ... жүйелі түрде қолданылмайды.
Лексикалық ерекшелігі. Бұл кезеңдегі қазақ әдеби тілінің сөздік
құрамы: 1) ... ... тілі ... 2) араб-парсы сөздері, 3)
орыс сөздері. Іс ... ... ... ... ... ... талдау жасайтын болсақ, төре –XIX ғасырға дейін ақ сүйек нәсілді
адам мағынасында жұмсалған. Оның ресми адам ... шарт ... ... ... ... бұл ... ақ ... тұқымдарын да қарадан
шыққан әкімдерді де, орыс әкімшілік өкілдерін де атай бастаған. Би ... ... ... айтушы мағынасында қолданылатын болса, бұл кезеңде
әлеуметтік термин болып қалыптасады. XIX ғасырдың ... ... би ... ... ... ... ресми әкімнің атауы ретінде қолданылады.
Осы тұста қазақ қоғамының әлеуметтік және әкімшілік ... ... жаңа ... әдеби тілден орын алып, терминдік мәнге ие
болды. Олар: сенат, болыс, старшын, ауылнай, ... ... ... ... дуан, пошташы, шен, жарлы т.б.
Қазақ жеріне империялық ... ... ... ... сот,
статья, іс, арыз, абақты, қараңғы үй, тінтуші, тұтқын сөздері пайда болды.
Бұлардың бірқатары калька ... ... ... орыс ... енді.
Бұл кезеңдегі ресми іс қағаздар ... ... ... ... ... ... болады. Іс қағаздарын жазу
стилінде, безендіруде XVIII ... іс ... ... XIX ... ... ресми іс қағаздар тіліндегі ерекшеліктер сақталады.
Мысалы, жоғары лауазымды атайтын стандарттар ... ... ... генерал-губернатор хазратлары т.б. Бұл дәуірде де араб
сөздерінің көбірек қолданылғанын ... ... ... ... ... ... ... служебный), уалайат (территория по определенному
административному делению), ... ... ... ... ... т.б.
Бұл кезеңге тән тағы бір ерекшелік – ресми іс ... ... ... ... мен ... ... болып, тұрақтала бастауы. Мысалы,
бұйрық-жарлықтардағы міндеттеу ұғымын білдіретін етістік тұлғасы (должно
быть, должны делать) көбінесе ... рай мен ... ... ... ... ... қолдарын қойсалар керек, тексирип қарап тұрса керек,
жибермесе керек т.б. Мұндағы қойсалар керек ... ... ... ... ... ... ... тұру керек немесе қарап тұрсын, жібермесе керек –
жібермеу керек немесе жібермесін тұлғаларының орнына жұмсалған.
«Стильдік стандарт элементтер» ... ... ... ... ... ... ... бойунча, турадағы,
қараған, атына т.б. ... ... ... ... калька жолымен
жасалғаны байқалады. Мысалы, төмендегі – нижеследующий, жоғарғы көрсетілген
– вышеуказанный, жоғарыда аталмыш – ... ... ...... ... – на имя ... ... ресми іс қағаздар стилінің тағы бір ерекшелігі ... ... ... ... ... Мысалы, приказ –
бұйрық, распоряжение – жарлық, положение-ереже, прошение – арыз, ғарыз,
подпись – қол ... ...... ...... ...
ұлық, тюрьма – абақты (лабақты) набақты, кибитковладелец – үй иесі ... заң – ... ... ... ... ... негізінен қазақша қалыптасты. Бұған осы ... ... ... ... ... заңы («Обычное право») бойынша
жасалып, тұрақталып ... ... ... ... ... дау, ... билік,
кеңес (защита), тергеу ... ... алу ... тоғыз (бір тоғыз) төре, төбе басы, шығын, тергеу, іс ... ... ... ... ... іс қағаздар тілінің лексикалық құрамы үш
қабаттан тұратынын жоғарыда айтып кеттік. Соның бір ...... Бұл ... ... ... ... де іс қағаздарында актив
қолданылғандықтан едәуір тұрақталған. Оған мысал ретінде айп (айып), шариат
(шариғат), кефіл (кепіл), куә, ... күнә ... ... ... ... ... доказание сияқты сөздері қазақ
тіліне құранды етістіктер арқылы аударылған.
Мысалы.
обвинение – айыпқа тарту
наказание – жазаға тарту
признание – мойнына алу
доказание – ... ... ... ... мұндай сөздер есім сөзге етістік тудырушы
–ла, -ле,- да, -де, -та, -те жұрнақтары + тұйық етістіктің –у ... ... ... ... ... ... мойындау, қаралау т.б.
Сөз болып отырған кезеңде нормалану процесі ... ... ... ... ... ... араб-парсыша сөздердің параллель қолданылуы
жиі кездесіп отырды. Мысалы кеңсе сөзімен қатар, сол ұғымды ... ... ... қақ ... ... сөзі, шығын сөзі мен расход сөзі, ереже
сөзі мен положение сөзі, заң сөзі мен низам, закон сөздері қатар қолданды.
XIX ... ... ... іс ... ... ... дамуына
әсер еткен елеулі оқиғаның бірі – ... ... ... ... 1892ж. 20-21 ... ... №459 жарлығы. Бұл жарлық
ресми орындарға жазылатын өтініш-шағымдарды қазақтардың өз ана ... ... ету ... ... Жарлық «Дала уалаятының» газетінде
1898 жылы 7 февральда жарияланды. Бұл кезеңде баспа бетін көрген ... ... дені орыс ... ... ... арасына тарату үшін
шығарған түрлі ... ... ... ... орыс ... ... материалдар. Бұл материалдар тіліне ... ... ... ... ... білім, тіл білу
дәрежесі әсер етпей қойған жоқ.
Ресми іс қағаздарының ... көне ... ... да, ... екінші жартысында оның түрінің көбейіп, тілі мен стилінің біраз
жетілгенін көреміз. Бұл ... іс ... ... ... ... заң ... мен әр түрлі ережелер,
эпистолярлық материалдар кіреді. Бұлардың тілінде көне ... ... өзге ... ... ... ... Қазақ өлкесіндегі әкімшілік орындарындағы бұйрық жарлықтардың
қалыптасуы
XIX ғасырдың екінші жартысында баспа жүзін көрген алғашқы қазақша іс
қағаздарының бірі – 1852 жылы ... ... ... ... ... жолдаған қатынас қағазы. Көлемі бір бет. ... ... ... Бұл ... ... ... төмендегідей: Бөкей
Ордасындағы кейбір қызмет адамдары өздері орысша білмесе де, ... ... қол ... ... ... Ол ... олардың айтайын
деген ойын дәл жеткізе алмауы мүмкін. ... орыс ... ... ... ... орыс, татар тілдерінің қайсысымен де ... тілі ... ... ... түсінікті,
әкімшілік терминдерінің көпшілігін қазақша түсінікті етіп беруге тырысқан.
Мысалы,
Служебные переписки – қызмет бабында ... ... лица – ... ......... – стол бастығы т.б.
Генерал-губернатор, советник, комиссия сияқты әкімшілік атаулары
орысша берілген. Сонымен қатар бұл нұсқау хатта кейбір орысша атаулар ... ... ... берілген. Мысалы,
пограничная комиссия – хыдудиа мекемесі
письмоводитель – катіб
объвляет – ағлам ... ... ... ... мен граматикалық құрылысында ... тіл ... ... сақталған. Құжатта с дыбысы келетін орындарда ш
әрпі жазылып отырады. Мысалы, іс – ...... ... ... ... келетін орындарда й әріпі жазылады. Мысалы,
жазу – йазу
жаздырсын – йаздырсын
ш ... ... ч ... ...... – бойынча
г әрпі жазылатын орындарға к әрпі қолданылған. Мысалы,
көрмегі – көрмекі
істерге – ішлерке
Осы кезеңге тән түркі әдеби тілінің емле заңдылығына сай ... ... ... ... ... ... ... соңғы буынында
қысаң дауыстылар орнына ерін дауыстыларының келуі жиі кездеседі. Сондай-ақ
араб-парсы сөздерінің негізгі тұлғасының сақталыпжазылуыда мұнда ... ... ... ... -лар, ... жүйелі қолданылған. –дүр
қосымшасы етістіктің III жақ ... ... және ... ... ... ... қағазлардан көрінедүр, ағлам ... ... ... ... ... Илан ... ... көмектес
септік мағынасын береді. Мысалы, қай тіл ... ... ... ... ... ... ... білдіру үшін жалғанған тәрізді. Мысалы,
...қай тіл илан өздерінің ой уа ... баян ... ... қолайлұ
көрселер, шөл тіл илан қағазларына һәм йаздұрсұнлар.
Қазіргі ... ... ... ... ... және,
мен шылауларының қызметінде құжатта араб тілінің дәстүрлі уа, һәм ... ... ... ... ... туғызатын –тын жұрнағы бұл
құжатта тұрған формасында қолданылады. Мысалы,...хызмет бабында болатұрған
қағаздардан көрінедұр...
Тағы тоқтала ... бір ... Б. ... еңбегінде2 тілдік
талдау жасалған жарлық. Бұл жарлық 1890 жылы 29 майда жазылған нөмірі 1071.
Степной кенерел кубернаторының қыр облыстарының ... деп ... да орыс ... ... ... аударылған ресми іс қағаздарына
жатады. Сөлем ... ... тілі ... сай. Орыс ... ... ... ... облыс сияқты бірен-саран сөздері болмаса,
көпшілігі қазаққа түсінікті сөздермен аударылған. Мысалы,
чиновник – ... лица – ... ............ – хүкім т.б.
Бұл құжатта да қазіргі қазақ тіліндегі орындау етістігі орнына
келтіру, душар болу, етістігі кіріфтар болу ... ... ... ...... осы, бұл ... – мәзкүр деп берілген. Мен, және
ыңғайластық мағынасын «һәм» шылауы ... ... ... сол ... ... тән ... орфографиясында сол кезеңдегі г орнына к, ш орнына ч, п
орнына б әріптерін жазу ... ... ... ... іс қағаздарында аудармашының
тәжірибесіздігінен болар, адам түсінбестей ... ... ... де
кездеседі. Бұл әрине сол кезеңдегі Барлық іс қағаздарына тән құбылыс емес.
Іс қағаздар тілінің түсінікті, сол ... ... ... тіл ... ... ... ... де байланысты екендігі байқалады. Қалай
болғанда да XIX ... ... ... ... ... іс қағаздар стилі
қалыптасып, белгілі стандарттық қалыпқа түсе бастаған.
4. XIX ... ... ... ... ... заң ... ... ғасырдың екінші жартысында жазылған ресми құжаттардың бірі – 1886
жылы қазанда басылып шыққан ... ... беш ... ... сайланмыш адамдарының 1885 йылында май айында чар бойында қарамола
сиезінде жасалмүш ережесүдүр» деп ... ... Бұл ... ... ... мемлекеттік архибінде 684227 нөмірлі істе сақтаулы. Құжаттың
соңына қол қойғандардың ішінде «Семипалат ... ... ... ... ... ... қарағанда», ережені жазуға Абай Құнанбаев та
қатысқан. Бұл жөнінде М.Әуезов ... де ... ... ерекшелігіне келетін болсақ, лексикасында
әкімшілік, заң терминдері көп қолданылған, көпшілігі қазақтың төл ... ... ... сол ... ... түсінікті болып, сіңісіп кеткен
араб-парсы сөздері. Олар: дағуа ... ... ... ... ... бітім, салауат бітім, билік, айғақ, куаһлік, куман, куманчы, жөн
беру, айғақ тазасы, ... ... құн, ... ... ... ... бір тоғыз, қанлы ат, даукер, билік аты, дүре, жаза, ... ... ... ... төбе ... ... ... қатар сиез, положение, тритай (суд), жребие, кофиа,
прикавар, ... ... ... ... ... ... ... ойыз, управитель, түрінде жазылған орыс тілінің әкімшілік,
заң терминдері де пайданылған.
Ер, әйел сөздері мағынасында еркек, ... ... ... ... ... ... ... сөзімен берген. Жесір әйел мағынасы
тұл хатұн тіркесі арқылы беріледі. ... ... ... ... тіл ... ерекшеленетін жайттар сол кезеңдегі жазба әдеби
тілге тән –дүр, -мыш, -лар ... мен уа, һәм, ... ... байланысты. –мыш жұрнағы құжатта етістіктің ырықсыз етіс
формасынан кейін қосылып, қазіргі қазақ ... ... ... ... Мысалы, айтұлмыш – айтылған сұралмұш – суралған, кесілміш жаза ... ... ... ...... ... ... тұлғалы есімше көптік жалғауын қабылдап, зат есім қызметін
атқаратын кездері де кездеседі. ... ... ... ... ... қатар –ған тұлғасы да қолданылған. Мысалы, қалған, чыққан,
ауған т.б. Есімшенің ... ... ... ... ... ... ... -дүр қосымшасы өзі жалғанған етістік сөзге предикаттық мән беріп,
көп кездерде қазіргі қазақ ... III жақ ... ... –ды, -ді, ... ... қолданылған. Мысалы, йазыладүр – жазылады, айтадүр – айтады т.б.
Бұл қосымша өзге сөз ... да ... ... ... ...... ... –тиісті т.б.
III жақтық етістікте көптік қосымшасының қосылуы сирек болса да
кездесіп қалады. Мысалы, таңлаб аладылар –таңдап алады, таңлаб ... ... ... ... ... ... я, яки, ... шылауларымен қатар араб-парсы
тілінен енген уа, һәм шылаулары және ... ... ... да,
егер екеуі қатар келсе сондай-ақ мағынасын береді.
Бірлән сөзі мен ... ... да, ... ... ... тек мағынасын беру үшін қолданылған.
Құжаттың синтаксистік құрылымында қазіргі әдеби ... ... ... ... жоқ. ... ... түрлерінен гөрі
оның сабақтаса және араласа ... ... ... ... Құжат
тіліндегі қазіргі әдеби тіл үшін норма болып саналмайтын тіркестер:
орнына келтіру – орындау
орай қылу – ... қылу – ... ету – ... салу – күмәндану
мойнына түсу – мойындау
айтмаққа тиұшлі – ... ... ... – қылуы мүмкін т.б.
Жоғарыда аталған іс қағаздарындағы с мен ш сәйкестігі, ш мен ... ... ... да бұл ... да ... Сөз аяғында б әрпін
жазу (барұб, жауаб), г орнына к әрпін жазу ... ... ... ... ... да орын алған.
Араб графикасымен жазылған өзге материалдар тәрізді мұнда да
тыныс белгілері қойылмаған. ... ... ... ... ... олардың арасына сызықша қойылған.
Бұл «Ереже» XIX ғасырдың екінші жартысындағы ресми іс қағаздар
үлгісін көрсететін тілдік материал. ... сол ... ... ... терминдік лексиканы және термин ретінде қалыптаса бастаған
қазақтың төл ... де ... ... ресми іс қағаздар
стилінің қазақ әдеби тіл заңдылығына сай ... ... ... Бұл ... 1) ... ата дәстүрі, 2) шариғат жолы, 3) ... ... ... ретінде жасалған.
Келесі құжат «Дала уаләятіндегі облұсдардың тергеуі турасынан»
деп аталады. Бұл ... 1896 жылы ... ... газетінде» жарияланған.
Сот ісін жүргізу процесіне байланысты ... ... ... жазылған. Құжатта орыс тіліндегі заң терминдері төмендегіше
аударылған:
свидетель – айғақ
обвинение – ......... ... ... жазакер, істі адам,
содты адам
потерпевший – даукер
присягнуть – жан беру
свидетельство – ...... ... ... алу ... – тергеу
обыск – тінту
публичный разбор – жариа тергеу
расход – шығын
негласно – құпия
защита – іс қорғау
обвиняется – кірледі
дело – жұмыс, ... ... – ісі қара ...... лицо – сенімді адам т.б.
Саяси-әлеуметтік терминдер ретінде қазақшаға қолданылған сөздер:
қауым – ......... – учащийся
жөн – правило
рет - порядок
әйел – жещина
хатұн – жена.
Әкімшілік, заң терминдерінің қазақшаға аударылмай сол ... ... ... ... ... сома ... ресми іс қағаздарында қолданылған бірлән, -мыш, -дүр
тұлғалары ... ... ... ... ... жалғауының жалғануы
мұнда кездеспейді.
Бұл құжатта кездесетін көне әдеби тіл ... ... ... қолдануы.
Жоғарыда аталған құжаттар орфографиясында кездесетін ж мен ... с мен ш ... ... жоқ. ... п орнына б, г орнына к, ш
орнына ч дазу дәстүрі сақталған.
Көптік жалғаудың қатаң –тар, -тер ... ... ... -дер варианты актив қолданылған. Мысалы облұсдар, қазақдар, ... ... бұл ... тілінен іс қағаздар стилінің біраз
жетілгендігін, заң, ... ... ... ... ... ... да жақсара бастағанын көреміз.
Қорытынды
Биыл Қазақстан мен бірқатар Орталық Азия елдері жергілікті ... ... 20 ... атап ... Дәл осыдан 20 жыл бұрын, 1989
жылы Қазақстан, Өзбекстан мен Қырғызстан ... ... ... тіл ... ... де, ... ... үкіметінің қысымымен
орыс тіліне «КСРО ... ... ... ... ... ... беруге мәжбүр болды. Бірақ тәуелсіздікке қол жеткізген соң, өзге де
ТМД және Балтық жағалауы елдері сияқты Өзбекстан 1995 жылы ... ... ... «ұлтаралық қатынас тілінің» мәртебесін алып тастады.
Өзбек-қырғызда – Мемлекеттік тіл ... ... – Тіл ... жыл. ... ... ... ... әлі де бұлқанып, уысында
ұстап отырған халықтарды үрей мен ... ... ... ... Сол ... ... мен Қырғызстан жергілікті тілдерге басымдық ... тіл ... ... ... ... ... ... заңы 1989 жылдың 21 қазанында қабылданса, Қырғызстанның «Қырғыз ... ... тілі ... заңы сол ... 23 ... бекітілді.
Әрине, қазақтар қырғыз бен өзбектен аз ғана ерте ... ... ... рас. Қызығы сол, «Қазақ ССР-нің Тілдер туралы» заңы 1989 жылдың
22 қыркүйегінде бекітілсе де, іс жүзінде өз күшіне 1990 ... 1 ... ... ... сол, біз ... ... бері 20 жыл ... тіл туралы» заң қабылдаймыз деп нәтижесіз мәселені созбалап
көтеріп келсек, біздің қос көршіміз «Мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... ... оларда бізден гөрі бір проблема
кем. Біз тіл деп басымызды қатырып жатқанда, бауырлас елдер ұлттық ... қана ... ... ... ... ... тіл саясаты қазаққа да, қырғызға да
үлгі. Осыдан 20 жыл ... ... ... Республикасының
Мемлекеттік тіл туралы» заңы 1995 жылы ... ... 2004 ... мен ... ие болды. Мәселен, аталған заңның 1989 жылғы
нұсқасының 1-бабында: «Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тілі ... тілі ... ... ... ... тілінің саяси,
әлеуметтік, экономикалық және мәдени өмірінде ... ... ... ... дей ... ... Республикасы КСРО халықтарының
ұлтаралық қатынас тілі орыс тілінің дамуы мен еркін ... үшін ... ... ... Ал аталған заңның 1995 ... ... ... бәрі ... тасталып, онда бір ғана маңызды мәселе қамтылған:
«Өзбекстан Республикасының ... тілі – ... ... Оларда
біздікіндей «КСРО-ның ұлтаралық қатынас тілі» автоматты түрде «тәуелсіз
республиканың ұлтаралық ... ... ... ... «ресми тіл»
статусына ие болмады. «Екі қошқардың басы бір қазанға сыймайды» – демекші,
қазірше ... ... ... ... қошқарды күшті қошқар
сүзгілеумен келеді...
Қазақстанның «Тіл туралы» заңына 1997 ... 11 ... ... мен ... ... де, ... соңғы өзгерістер 2007 жылы
толық қамтылса да, бұл заң шын мәнінде бір ... ... ... ... ... қолымен орыс тіліне мемлекеттік тілмен бірдей басымдықтар
береді. Бір мысал, ... ... ... ... ... ... ... Республикасының мемлекеттік тілі – ... ... тіл – ... ... ... ... қатынастардың барлық
саласында қолданылатын мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу
және іс қағаздарын жүргізу тілі». Бірақ ... ... ... ... ма? ... ... қанша заң шығарылды? Футбол тілімен айтсақ, қазірше
есеп орыс тілінің ұпайында 2:3000. ... ... ... осы ... ресми тілде 3 мыңнан астам заң қабылданған. Зиялы қауым ... ... ... ... қабылданды» деген заңның аты бар да, ... Ал сот ... ... ... ... ... ... ма?
Отандық заңгерлердің айтуынша, бәрі де сот органдарына берілген ... ... ... ... ... талап-арыздың орыс тіліндегі
нұсқалары оңай болған соң, құжатты қабылдаушылардың өздері орыс тіліндегі
үлгілерді арызданушыларға ... ... ... тіл – іс ... ме? «Мемлекеттік тілге әне көшеміз, міне көшеміз» деп жүрген мекендер
тағы бар, ал көшкендері құжаттың сапа мәселесіне ... ... ... бәріне бір ғана бап жауапты. Былайша айтсақ, ... ... ... ... ... ... орыс тілін қолдайтын 5-бап
қайтарады! Бұл нонсенс!
«Тіл туралы Заңның» 5-бабы ... ... ... деп ... Біздің зиялы қауым өкілдері мен ... ... ... ... да осы бап. Онда былай делінген: ... және ... ... басқару органдарында орыс тілі ресми
түрде қазақ тілімен тең ... ... ... күні кеше ... ... боп ... ... бір емес, бірнеше бапта басымдық беріледі.
«Тіл туралы» заңның 8-бап, 9-бап және 10-баптарын сараптап көрсеңіз, ... мұны өз ... ... ... ... ... ... көрінеді.
«Тіл туралы» Заңның 8-бабы. Тілдердің қолданылуы.
«Мемлекеттік тіл Қазақстан ... ... ... және жергілікті өзін-өзі басқару органдарының жұмыс және іс
қағаздарын жүргізу тілі болып табылады, орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... актілерінің тілі.
«Мемлекеттік органдардың актілері ... ... ... ... ... жағдайда, мүмкіндігінше, басқа тілдерге
аударылуы қамтамасыз етіле отырып, оларды әзірлеу орыс ... ... ... ... тілі.
«Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары ... ... ... ... ... қаржы және
техникалық құжаттама жүргізу мемлекеттік тілде және орыс тілінде қамтамасыз
етіледі».
Қарап отырсаңыз, аталған баптарда орыс тіліне ... ... ... ... беру ... ... мемлекеттік тілдің
тынысы тарылып отыр.
Осындай «алпауыт» баптардан кейін қалайша мемлекеттік тіл ... ... ... заң ... ... 70 жыл бойы тамыр ... ал ... бері 20 жыл бойы өз ... ... дамып жатқан орыс тіліне осылайша басымдық берілген. Кезінде
бізге сұхбат берген білікті заңгер Қабылсаят Әбішев ... бар ... ... ... ... ... ... ұйымдарда және
жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ... ... ... тең қолданылады» деген мәселеге тіреліп тұрғанын айтқан еді.
Заңгердің айтуынша, дәл осы бап ... ... бәрі өз ... ... тіл өз ... ... Бұл ... артынша, одан туындайтын
өзге де баптар күшін жоюы тиіс. Яғни ... ... ... нағыз
«Мемлекеттік тіл туралы» заң боп шығады.
Ал «Мемлекеттік тіл туралы» арнайы заң қабылдауды қолдаушылардың ... ... ... ... бізге берген сұхбатында осы ... ... ... ... мен ... ... ... тіл туралы» Заңның үш бірдей нұсқасының ... еді. Бұл ... ол: ... ... Әділет министрлігі мен өзге
де тиесілі құрылымдарға «Мемлекеттік тіл ... ... заң ... ... ... ... ... болатын. Біздің талабымыз – бұл заң
жобасының өте сапалы, толыққанды дайындалып шығуында. Біз өз ... ... ... тырысамыз» – деп мәлімдеген.
Ең сорақысы, Қазақстан биыл 1 маусымда «Тілдер туралы» заңының ... 19 жыл, ал 22 ... ... ... 20 жыл толуын атап
өтсе де, тіл саласында 20 жыл түгілі 2 жылға татитын нәтижелермен ... Тіл ...... жан ... ... ... де ... көтергендерді «ұлтшылсың» деп айыптай алмас. Бірақ 67 ... ... ұлты тіл ... ... ... ... ... соңғы жылдары ел ішіндегі ұлтшылдық та кең өріс ... Бұл ... ... ... ...... ... өз ана тілінде ... ... ... мен есеп ... ... Тіл ... ... Шаханов
айтпақшы, биліктен тілге қатысты таңертең бір ауыз ... ... ... ... Қазақстан, әкімдіктер мен министрліктер, құзырлы ... ... ... ... ... сөйлеп-ақ кетеді. Тек қазақ тіліне
тұңғыш рет мемлекеттік тіл статусын сыйлаған «Тілдер ... ... ... ... ... жағдайда қарсы алып жатқанымыз – елдігімізге
сын.
Осы туралы айтатын болсақ бұл мен жасаған мекемеде құжаттарды
қазақ ... ... көп ... ... жақсы дамымаған. Мұның себебі
мекеменің іс жүргізушілердің қателігі емес, бұл мемлекеттегі жұмыс жасайтын
барлық ұйымдардың қазақ тіліне толық көшпеуінен және ... ... ... ... ... ... ... жұмыс жасадым.
Келісім шарт, бұйрық, акт, сұраныс, өтініш хаттары және т.б. ... ... 50 ... ... ... ал ... бөлігі өзге орыс және ағылшын
тілдерінде жүргізіледі. Жалпы айтқанда қазақ тіліне көп көңіл бөлінеді және
мемлекеттік тілде жұмыс жасауға ... ... ... ... ... қазақ тілінде және орыс тілінде жасаймыз. Қорыта айтқанда ... бір ... ... келеді.
Пайдаланылған әдебиет:
«Ресми іс қағаздары» Л.Дүйсенбекова. Алматы баспасы 2000ж.
«Іс-қағаздарын қазақша ... ... Ана тілі ЖШС, ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ ресми-іс қағаздар стилінің тілі және дамуы40 бет
ХХ ғасырдың бас кезіндегі іс-қағаздар18 бет
Іс қағаздар пәнінің мақсаты8 бет
Іс қағаздарының қоғамда алатын орны9 бет
Кеңселік іс қағаздары тілінің даму, қалыптасу үдерісі108 бет
Ресми іс қағаздары6 бет
Ресми, іс кағаздар тілі5 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
19 ғасырдағы реформалар13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь