Шерхан Мұртаза әңгімелеріндегі диалогтың кейіпкер мінезін ашу, образ жасаудағы рөлі

А. Тойшыбекова
Тараз мемлекеттік педагогикалық инситуты, Тараз қ.

Шерхан Мұртазаның қаламгер болып қалыптасуына баспасөзде жұмыс жасаған кездері көп әсер етті. Қалтай Мұхамеджановтың: «Шерхан Мұртазаны, басқаны қайдам, өзім ең әуелі қазақ баспасөздері жаңа тұрпаттағы жаңа буынның төл басы редакторы ретінде таныдым»[1,63 бет] ,.деген сөзінен көруге болады.
Шерхан Мұртаза «Лениншіл жас», «Жұлдыз», «Қазақ әдебиеті», «Жалын», «Егемен Қазақстан» т. б. баспасөз беттерінде проблемалы мақалалар,көркем очерктер, шағын әңгімелер жазды. Жазушы 70.ші жылдары прозаның ең қысқа , ең қиын жанры әңгіме жазуға қатты ден қойды. «41 жылғы келіншек», «Бір нәзік сәуле», «Шекшек шырылдайды», «Интернат наны », «Кәрі солдат», «Алтын тікен», «Тілсіз қоңырау», «Соғыстың соғы жесірі» т.б.
«Шерхан Мұртаза шығармаларының мені сүйсіндірген бір қасиеті .осы уақытқа , мезгілге деген дәлдігінде, шындыққа көзінің жітілігінде.
Шерханның өзім ұнататын бір қасиеті. ол әңгіменің классикалық әңгіменің үлгілеріне бейім ...
Шерхан әңгімелерінде де сарғайған сағыныш ыстық пен суықтай оқушы жүрегін қарып өтетін қуаныш пен күйініш сызаттаған үміт пен сыздаған мұң сияқты адам сезімінің небір иірімдері байқалады»,. дейді жазушы Тахауи Ахтанов.
Жазушы әңгімелерінің тақырыбы әр алуан. Қазақ ауылы , қырғын соғыстың шалғай шепте жатқан осы ауылға алып келген қасірет, алапаты, ауыл халқының тыныс.тіршілігі , қазақ әйелдерінің тағдыры , заман, адам психологиясының алуан қырлары реалистік тұрғыда суреттелген.
ХХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХІ ғасырдың І жартысындағы қазақтың аса биік ірі тұлғаларының бірі, қазақ әдебиетінің жарық жұлдызы Шерхан Мұртаза да әдебиет майталмандарымен әдебиеттің дамуы мен өркендеуіне бір кісідей ат салысты.
Шерхан Мұртаза реализмі ел тіршілігінің, кезең көріністерін, халық тұрмысының жалпыға ортақ қиындығын ешқандай бүркелемей , ешқандай әсерлемей қаз қалпында ұтқыр, әрі өткір тілмен, шамырқанған шындықты нақты көркем суреттеуге негізделген. Жазушы шығармаларында диалогты шебер қолданған, әңгіме жанрында да диалогтың көркемдік қызметі орасан. Диалог шығарманың идеялық.көркемдік мазмұнын анықтауда, жазушы шеберлігін танытуда рөлі күшті. Шерхан Мұртаза шығармаларының белгілі бір дәрежеде ұшы.қиыры жоқ өмірдің сан алуан қырларын, кейіпкер тағдырын, іс.әрекетін көркем бейнелеуде Шерхан өзінің психологиялық шеберлігін, өз талантының жарқын қыры есебінде байқатты.
Х. Кәрімов диалогтың түрлерін, көркемдік қызметін жан.жақты зерттеп, құнды пікірлер айтады. «Көркем шығармадағы диалогтың басты қызметі.адам образын жасау. Себебі диалог адамдар арасында өмірде кездесетін сан қилы қарым.қатынасты бейнелеп, кейіпкерлер репликалары арқылы бір.біріне әсер етіп, адам мінезінің нақты түрде, нанымды түрде ашылуына көмектеседі, соның тілдік амалына айналады » десе [2, 33 бет], К. Еңсебаева «Диалог. образ жасауда шешуші фактор . Кейіпкерлерді есте қаларлықтай етіп беру.сәтті диалогтың жемісі»,.дейді. [3, 48 бет]
Көп шығармаларда диалог кейіпкерлердің сөзімен басталмайды. Алдымен, автор диалогқа жағдай жасайды, әңгімеге қатысушы кейіпкердің, аты.жөнімен, мәдени дәрежесінен, шыққан ортасын автор сөзімен яғни тілімен беріп, кейіпкерлерін сөйлете бастайды. Осы шағын диалогтан кейіпкерлердің бір.бірімен қарым.қатынасы ашылады. Шерхан Мұртазаның халық басынан кешкен соғыстың аяусыз шындығын жұмсартпай, шынайы суреттеген әңгімесінің бірі «Шекшек шырылдайды».
        
        УДК. ӘОЖ 82 (091) (574)
Т 50
ШЕРХАН МҰРТАЗА ӘҢГІМЕЛЕРІНДЕГІ ДИАЛОГТЫҢ КЕЙІПКЕР МІНЕЗІН АШУ, ОБРАЗ
ЖАСАУДАҒЫ РӨЛІ
А. Тойшыбекова
Тараз мемлекеттік педагогикалық инситуты, Тараз қ.
Шерхан ... ... ... қалыптасуына баспасөзде жұмыс жасаған
кездері көп әсер етті. Қалтай Мұхамеджановтың: «Шерхан Мұртазаны, басқаны
қайдам, өзім ең әуелі ... ... жаңа ... жаңа ... ... редакторы ретінде таныдым»[1,63 бет] ,-деген сөзінен көруге болады.
Шерхан Мұртаза «Лениншіл жас», «Жұлдыз», ... ... ... Қазақстан» т. б. баспасөз беттерінде проблемалы ... ... ... ... ... 70-ші жылдары прозаның ең қысқа ... қиын ... ... жазуға қатты ден қойды. «41 жылғы келіншек», «Бір
нәзік сәуле», «Шекшек шырылдайды», «Интернат наны », ... ... ... ... ... ... соғы ... т.б.
«Шерхан Мұртаза шығармаларының мені сүйсіндірген бір қасиеті –осы
уақытқа , мезгілге деген ... ... ... ... өзім ... бір ... ол әңгіменің классикалық әңгіменің
үлгілеріне бейім....
Шерхан әңгімелерінде де сарғайған сағыныш ыстық пен ... ... ... ... қуаныш пен күйініш сызаттаған үміт пен сыздаған мұң
сияқты адам ... ... ... ... ... жазушы Тахауи
Ахтанов.
Жазушы әңгімелерінің тақырыбы әр алуан. Қазақ ауылы , қырғын соғыстың
шалғай шепте жатқан осы ... алып ... ... ... ауыл халқының
тыныс-тіршілігі , қазақ әйелдерінің тағдыры , заман, адам ... ... ... тұрғыда суреттелген.
ХХ ғасырдың ІІ жартысы мен ХХІ ғасырдың І жартысындағы қазақтың аса биік
ірі тұлғаларының бірі, қазақ әдебиетінің жарық ... ... ... да
әдебиет майталмандарымен әдебиеттің дамуы мен өркендеуіне бір ... ... ... ... ел ... ... көріністерін, халық
тұрмысының жалпыға ортақ қиындығын ешқандай бүркелемей , ешқандай ... ... ... әрі ... ... ... ... нақты көркем
суреттеуге негізделген. Жазушы шығармаларында диалогты шебер ... ... да ... ... ... ... ... шығарманың
идеялық-көркемдік мазмұнын анықтауда, жазушы шеберлігін танытуда рөлі
күшті. Шерхан ... ... ... бір ... ... жоқ
өмірдің сан алуан қырларын, кейіпкер ... ... ... ... өзінің психологиялық шеберлігін, өз талантының жарқын
қыры есебінде байқатты.
Х. Кәрімов ... ... ... ... ... ... ... айтады. «Көркем шығармадағы диалогтың басты қызметі-адам
образын жасау. Себебі ... ... ... өмірде кездесетін сан қилы
қарым-қатынасты бейнелеп, кейіпкерлер репликалары арқылы бір-біріне ... адам ... ... ... ... ... ... көмектеседі, соның
тілдік амалына айналады » десе [2, 33 бет], К. ... ... ... ... ... . Кейіпкерлерді есте ... етіп ... ... [3, 48 бет]
Көп шығармаларда диалог кейіпкерлердің сөзімен басталмайды. Алдымен,
автор диалогқа жағдай жасайды, әңгімеге қатысушы ... ... ... ... ортасын автор сөзімен яғни тілімен беріп,
кейіпкерлерін сөйлете бастайды. Осы ... ... ... бір-
бірімен қарым-қатынасы ашылады. Шерхан Мұртазаның халық басынан кешкен
соғыстың аяусыз шындығын жұмсартпай, ... ... ... ... шырылдайды».
Фотограф Хадиша әкелген суретке қарап тұрды да:
─ Сеники бала?─деп сұрады.
─ Әй, денің сау ма, қараң қалғыр? Ол ... ... ... ... сарт ете ... А, мен ойлаған сеники бала ─деді фотограф ыңғайсызданып.
─ Сен, ойлама, ойыңмен қатып, жер ... жата ... ... бер! Жақсылап! Бір жерін бүлдіруші болма. [2, 236ет]
Диалогта жазушы кейіпкерлерді сөйлету арқылы орыс фотограф пен қазақ
кемпірі ... ... ... ... ... ... ... айтпақшы ойы-заманның, қоғамның
ащы шындығын кестелеп, Ұлы Отан Соғысы жылдарындағы қиыншылықтар мен ауыл
адамдарының әр алуан тағдырларын автор ... ел ... ... ... туып сүттей ұйыған өмір ... ... ... ... еткен, соғыс жылдарындағы қазақ ауылы мен тұрмысы ... ... ... ... ... ер-азаматынан айрылған көңілі жаралы абзал ана ... мен ... ... ... зардабынан ата-ана, туған-
туыстарынан айрылған жетімханада ... ... ... ... ... оқып ... ... бар ма, қарағым?─деді Хадиша.
─ Білмеймін.─ Қыз иығын қиқаң ... ... езу ... ... Дені сау ма ...... ... Хадиша.
Бірақ дауыстап:
─ Білмеймінің не?─деді.─Өзің қайдан келесің? Үйің бар ма?
Қыз төмен қарап, ... ... ... ... берді. Хадиша
сонда байқады, қыздың әдемі мойыл көзіне жас толып, шүпілдеп тұр екен.
«Қу басым, қарап ... ... ... ... ... ба?»
─ Мен детдомда өстім, апа,─деді қыз енді езу ... ... Е, ... ... ... ... деп ойлап
жатпай.Сонан соң есіне ... ... ... ... ... ... Қай ... жетімханасы ?─деді.
─ О, апа, көп. Дана-Атада да болдым, Жасылкентте де ... де ... ... ... ... түрінде берілген.
«Интернат наны» әңгімесінен ұрыс-дау ,жанжал тәсілмен берілген шағын
диалогтан Әлтайдың мінез-құлқы айқын аңғарылып тұр. ... дау ... ... ... әрі ... дамыта түседі.
Сәттіғұл барып Әлтайдың үстінен көрпені жұлып алады. Әлтай ... ... ... айбат шегеді.
─ Бер бізге де!─дейді Сәттіғұл. Басқалар бұл кезде Сәттіғұлды үнсіз
қуаттап анталап тұрады.
─ Неге берем, өзімдікі!─ деп шаңқ етеді Әлтай.
─ Жоқ, ... ... ... қайтар, сонда берем,-дейді Әлтай енді қайтер
екенсің дегендей.
─ Контрамаркаң жалған. Сені ол үшін соттату ... ... ... үшін ... заң бар ... білмейсің бе,-дейді Сәттіғұл.
─ Онда сол контрамаркамен ұдайы неге өзің ... ... ... де соттату керек, өлсем-жастығымды ала кетермін,─деп Әлтай қасарысады.
Бірақ өзінің кінәсы басым ... ... жаси ... Нан ... жоқ, ... не көрініпті, беремін ғой, өле ... же ... ... Өй, сен ... шығар бері, қалған жоқ деуін қарашы.[2,89 бет]
Диалог –егес әрі қарай шиеленісіп, шарықтау шегіне жетіп, интернат
меңгеруші мен ... ... ... ... ашты ма ... ... ... ма ?» деген сұрақ орынды сияқты. ... ... ... ашты ма ?» ─деп сұрайды.
«Қарным ашты десем, әлдене деп жүреді»,─деп ешкім үн қатпайды.
─Айтпайсыңдар ғой,ә ?Онда тұра тұрыңдар тағы ... дәу ... өз ... асықпай аяңдай бастайды.
─Ағай! Ағай» Тоқтаңыз,─дейді шыдай алмаған Хасболат ... Онан соң ... ... үндемейміз ? Айтпаймыз ба, тұра бергенше ! Қарнымыз ашты ,
ағай,─дейді.
─Ашты.
─Ашты,─деп әр ... бір ... ... ... Сонда дәу ағай:
─Ашынған қарын тойынар. ... ... ... ... » ... ... кейіпкерінің атын (Әлтай) осы
шағын диалогта екі рет ғана ... Оған ... бес рет ... ... ... ... бір ... , кемшілігін астарлы сөзбен
сынап, ... ... аты ... ... ... ... бұрыннан бар
автор ирониясын білдіреді. Осы ... ... ... жағымсыз іс-
әрекетін , мінезін аңғарамыз.
Шеткі төсекте үрпек сары Әзімбай жатушы еді:
─Өзі азғантай ... ... ... да ... ... қос ... ... моладес,─деп Қодар келесі төсекке келді. Жылпос Аманжол қутың-
қутың етіп :
─Мен бір-ақ уыс ... ... ... ... ішінде шекері бар.
─Е, онда шекеріңді бөліп алда қос уыс сал.
Қыран күлкі. Құмшекерді талқаннан қайтіп бөліп алады ?
─О,арам, уысын ... ... ... ... әр ... ... аңдып тұрған Әлтай.
─Тәйт, сен сөйлеме, сөзіңді біреу сөйлесе аузың қышып бара ма !─деп
Қодар тыйып тастады.
Қодар «осыны қойшы» дегендей қолын бір ... ... ... өтіп бара ... ... сүзетін бұқаша сіресе бұрылып:
─Менде талқан жоқ. Мынаны ал,─ деп жарты таба жүгері нан ұсынды.
Жарықтық жүгері нан ... ... , басы әрең ... ... тұрады
ғой. Қодардың қолы тиген жері морт кетіп, қызыл дорбаға түсті де, ... ... ... өзі ... бұралақтап тыға салды.
─Өй, арам, қарашы, әдейі сындырды,─ деп Әлтай шіңк ... ... ... ... арқылы олардың арасындағы келіспеушілікті,
қақтығысты көрсетіп, олардың арасындағы қарым-қатынасты көрсететін диалог-
тартыс түрін де қолданады.
Ш. Елеукенов : «Адамды сөйлету ... да ... ... сыр ... немесе әркімнің сөйлеген сөздеріне оның бүкіл ішкі болмысы, өзіне
тән психологиялық өзгешелігі, оның ... ... ... , ... , ... ... тұнып тұрады»,-дейді. [6, 300 бет]
Қаламгердің «Кәрі солдат» әңгімесіндегі мына бір диалогтан Сырым қарт
пен бригадир ... ... ... бригадир Төкеннің мінезі айқын
байқалады.
Жалғыз қолдап қайыс жүгеннің үзік жерін таспамен тігіп отырған ... ... ... ... ... немерең қайда ?
«Мына неменің аузына сәлем сөз түспей қалды-ау» деп қиналған қарт жай
ғана:
─Нұрлан военкомат кетті,─дейді.
─Ол мына ... ... ... тиіс еді ғой ... өз иесі бар. Ал ... ... ... – қылмыс .
Балаға сен шөпке бар дейсің, мен- военкоматқа бар дедім.
─Обшым, сен шал қаскөйсің. ... ... сөз ... ... ... сені ... ... мен едім ғой» деп еді, айтпады.
Дегенмен, арада бес жыл өтіп ... ... Бес жыл ... ... ... ... алға ... Төкеннің суреті аудандық газетке қайта-
қайта басылып, жиналыстарда жиі ... ... ... ... бу
бұрқырады. Үш аяқ ... ... ... ... ... ... ... сен қақбасты да құдай алмайды екен. ... ... ... енді ... ... болмай, Төкен болды деп істеген қысастығың ғой
бұл?!
─Әй, Төкен!─деді қарт иегі ... ... ... ... асты.
Қатарымнан ешкім қалған жоқ. Қақбас екенім рас. Көрімнің аузы ... ажал ... өзім ... тірідей жатпаймын ғой. Не істейін құдай мені
алмаса ! ─деп айқайлап жіберді. [2, 111 ... ... ... ... ... ... дөрекі сөздер кейіпкердің
мінезін, көркем бейнесін беруге қызмет етеді, кейіпкердің аузынан ... ... оның ... тәрбиесін , мінез-құлқын көрсете алады.
Диалогте жазушы кейіпкерді сөйлету арқылы оның образын әр ... ... ... ... сай орыс ... ... ... –бұрыннан бар дәстүр. Кейіпкер тілінде берілген орыс ... бір ... ... ... стильдік жүк арқалап тұрады...
...сөз бояуын, экспрессиясын арттыруға ықпал етеді және ... ... ... ... К. ... ... «милясы » бар адам кездесе қоймады. Ал будақ-будақ ақша ұстағандар
көп-ақ. Оларға көнбей қойдым. ... ... ... ,көк ... ... ... киіп , ... ақ жібек орамал салған әйел қасымнан әрі-бері
айналшықтап шықпай қойды. Киімнен бір түрлі ... иіс ... ... ... екен ғой. Әлгі ... әйел бір кезде таяп келіп:
─Бала , кітапқа айырбастайсың ба?─деді сыбырлап. Кітап ... ете ... . Оны әйел де ... ... көр,─деп қойнынан жұқалығы дәптердей кітапша шығарды.Оқып
қарасам :
Кітаптан соң кітап. И. С. ... . ... деп ... ... ... ... еңгезердей бір адам күшіктің желкесінен ұстап көтеріп
тұрған суреті бар. Алғым келеді, бірақ Айшаның ашуы ... ... ... ... ... милә,─деймін.
─Сабын бір күндік, мынау саған өмір бақи азық, ... ... ... шала ... ұғынықты етіп сөйлеуге тырысып.
─Мама,маклкаш даст,─деймін. Оным Айша ұрады дегенім.
Сөйтіп тұрғанда бет –аузы күлдіреңкіреген, сақал –мұрты ... ... бір дәу кісі ... ... ! Екі ... май- екі ... ... қағазға ораулы екі
кесек бірдеңені сырма фуфайканың қойнына тығып-тығып ... де ... екі ... ... ... ... күйелештеу қолымен іліп-іліп
алып, газетке орап, басымды ... ақ ... ... ... ... ... ... сырғыта түсірді де, ете барды.
─Ау, тағы біреуі қалды ... ... ... ... кесектерді алып, қағазын ашып қарасам, кәдімгі кір ... ... ... да бар. Жап-жаңа . «Е, осы ... ... құр ... гөрі бұ да ... дедім.[ 2,58бет]
Кейіпкер тіліндегі орыс сөздерінің бұрмаланып қолданылуы оның ... ... ... ортасынан хабар береді.
Диалог-екі немесе бірнеше адамдардың өзара тілдік қатынасқа ... ... ... қауіп төне қойған жоқ. Ол шөкелеп тұрып барып:
─Апыр-ой, құдаша,─деп қайтадан былқ етіп ... ... . ... ... келе жатқан сияқты . Ту сырттан ат тұяғының дүбірін есітіп, кесіртке
таяу тұрған бір түп текесақалдың арасына сүңги жөнелді. Колхоздың ... адам ба, жын ба ... ... ... Одан соң ... атын
шеңгелге байлап, бұқпалап басып бақташының алдына шөкелеп отыра қалды.
─Алыңыз, құдаша,─деді бақташы.
─Келіңіз ,құда!
Бақташы көзін бағжаң ... ашып ... ... ... адам отырған
сияқты. «Қалпақ па, орамал ма ? Құдашаға мұрт шығып кеткен бе ? ... ... түрі бұл ... емес еді ... бақташы
дауыстап.
─Құдашашылын мұның! Әй, құда! Сиыр қайда?
─Е, бәсе, Әбді охраник екенсің ғой. Сиыр... сиыр ... бол, бар ... ... тұтас жабылып жүгеріні жайратып
жатыр. Жын-шайтаныңмн ... сен ... . Не жын ... [2,128 ... тікен »әңгімесіндегі шағын диалог екі адам арасындғы таза
диалогқа құрылған.
Шерхан Мұртаза ... ... тілі ... ... көсілтіп жазған
керемет жазушы.Қаламгер шығармаларында диалогты шебер қолданған.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1.Шерхан Мұртаза 60 жаста.
2.Ш. Мұртаза. ... ... ... ... ... Кәрімов. Қанатты тіл. Алматы, 1995.
4.К. Еңсебева. Қазіргі көркем әдебиеттегі кейіпкер тілінің ... ... ... . Сөз өнері. Алматы, 2003.
6. Ш. Елеукенов. Замандас. Алматы, 1977.
ТІРКЕУ ФОРМАСЫ
1. Тегі, аты-жөні:
Тойшыбекова Айсұлу Бекмаханбетқызы
2. Ғылыми дәрежесі, ғылыми атағы: ... ... ... ... Мекен-жайы: ... ... ... -
6. ... ... ... Мұртаза
әңгімелеріндегі диалогтың
кейіпкер мінезін ашу, образ жасаудағы рөлі
7. Секция:
(Әдебиет)
Секция мәжілісінде баяндамамен сөз сөйлеуді қалаймын.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1950-1960 жылдардағы қазақ прозасындағы кейіпкер сомдау дәстүрі13 бет
Access-ті бқ құру, сақтау және ашу7 бет
Академик Ә. Х. Марғұланның ғылыми еңбектерін пайдалана отырып, археология мұражайының тарихын, экспозицияларындағы алатын орнын және тарихи-мәдени заттық және рухани құндылықтарымызды жинап, зерттеп, сақтауда, Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасын жүзеге асыруда көрсетіп отырған қомақты үлесін ашу68 бет
Ақша-несие саясатының теориялық аспектіде толық ашу, Ұлттық банктің ақша-несие саясатын және ҚР екінші денгейдегі банктің қазіргі жағдайын талдау, мемлекеттің экономикасын реттеудегі ақша-несие саясатының перспективті бағыттарын көрсету40 бет
Біріккен терминдер жасаудағы сөз таптарының орны27 бет
Бала мінезін тәрбиелеудің жолдары44 бет
Балалар футбол клубын ашу13 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Банктердің филиалдарын, өкілеттігін ашу тәртібі. Еншілес шетел капиталдарының қатысуымен банктерді құру12 бет
Бастауыш сынып оқулықтарында берілген жаттығулардың тәрбиелік мәнін ашу жолдары35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь