Қазақтың тұңғыш календарындағы ақпараттық үлгілер

МАЗМҰНЫ:
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

І Қазақ календарындағы ақпаратық үлгілер ... ... ... ... ... ... 10
1.1 1923 жылдың Қазақ календарындағы ақпараттық үлгі ... ... ... ... ... .10
1.2 Қазақ халықының уақыт есебі ‒ ақпарат берудің дәстүрлі түрі ... ...23

ІІ мүшелі есебі және қазақ күнтізбесіндегі 12 айдың тіліміздегі көрінісі ... ... 30
2.1 Мүшел есебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30
2.2 Қазақ күнтізбесіндегі 12 айдың тіліміздегі көрінісі ... ... ... ... ... .36

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
Сілтемелер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Журналистика факультеті
Журналистика тарихы кафедрасы
СІЛӘНБАЙ Таңжарық
ҚАЗАҚТЫҢ ТҰҢҒЫШ КАЛЕНДАРЫНДАҒЫ АҚПАРАТТЫҚ ҮЛГІЛЕР
Жоғары оқу орнын бітіру үшін қорғалатын бакалавриаттық
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Шифр-521030
Ғылыми ... ... ... А. ... ... ... тарихы кафедрасының
2007 жылғы 7-маусымындағы мәжілісінде
Талқыланып, қорғауға жіберілді
Кафедра ... ... ... С.Қ. ҚОЗЫБАЕВ
Мемлекеттік емтихан комиссиясының сараптауына қабылданды
Диплом қорғау күні: 2007 жыл...........................
Комиссия хатшысы: ф.ғ.к., доцент Н. ШЫҢҒЫСОВА
Алматы, 2007
МАЗМҰНЫ:
Кіріспе................................................................
..........................................4
І ... ... ... 1923 ... ... ... ақпараттық
үлгі.....................10
1.2 ... ... ... ...... берудің дәстүрлі
түрі.......23
ІІ мүшелі есебі және қазақ күнтізбесіндегі 12 ... ... ... ... ... 12 айдың тіліміздегі
көрінісі.....................36
Қорытынды..............................................................
..................................48
Сілтемелер
тізімі......................................................................
.................52
Пайдаланған
әдебиеттер..................................................................
......53
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. ... ... ... ... ... ... бақылау арқылы уақытты білу үшін және ауа ... ала ... ... алып ... ... ... деңгейі. Календарь туралы шыққан кітаптар мен
зерттеулерді пайдалана ... ... ... ауыз әдебиетіндегі Күн, Ай,
Жылдарға қатысты жұмбақ айтыстар, мақал-мәтелдер мен тұрақты сөз ... бір ... не ... ... ... белгі ғана емес, сонымен
бірге белгілі бір құбылыстың төл ... ... ... дерек екендігін
ұғыну.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Календардағы Күн, Ай, Жылдардың
тіліміздегі ... ... алар ... ... білу.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы Зерттеу жұмыстарының мақсат-міндеттерін шешу
үшін жиналған шығармалар, арнайы кітаптар, ... ... ... ... ... сұрыптау, жүйелеу, топшылау, ... ... ... ... және әдіснамалық негіздері. Зерттеудің
теориялық және методологиялық негізі ... ... ... ... ... Қазақ календарындағы ғылыми көзқарастар
басшылыққа алынды.
Зерттеу методологиясы нақты ... ... ... ... ... принциптеріне негізделіп материалдарды зерделеу ғылыми
зерттеудің ... және ... ... ... сынды әдістері
негізінде жүргізілді.
Әлемнің барлық халықтарына ұқсас, ... ... арғы тегі көне ... ... ... ... мол ... өзіндік дәстүрі
болғандығы жалпыға ... ... өмір сүру ... мен ... ... ... ... дәстүрлі наным-сенімдік ережелері мен жалпыға ортақ
заңдылықтарының болғаны, аспан әлемінің құпияларымен үндесіп ... ... ... ... ... бақылап өздерінің тіршілігіне
қатерлі райын күні ... ... ... ... ... ... Бұл
ұлтымыздың ертеден-ақ өркениеттің көш алдында түрғанын көрсетеді.
Бұл күнде егемен еліміздің, дербес ... ... ... көтеруі
ұлттық ой- сананың дамуына, өткен тарихтың мол тәжірибесін салт-дәстүрді,
терең түсініктерді енгізе бастады. ... ... көне ... ... ... ... ... жатыр. Өткен ұрпақтың жасаған ғылыми
дүниелерінің ғасырлық тәжирбелерінің бізге беймәлім беттері өз зертеушісін
күтіп ... ... ... ... зерттеуді қажет ететін күнтізбелер
тарихының бүгінгі ұрпақ үшін ... мәні зор. ... ... ... түсінген белгілі зерттеушілер М.Исқақов, Халд, Х.Ә.
Әбішев, ... ... ... ... ... ... өлшемін зерттейтін саланы хронология («хронос» грек
тілінде – уақыт, «логос» – ... деп ... Ол ... ... ) және ... (техникалық) хронология болып екі ... ... ... » ‒ жұлдыз, «космос» ‒заң) хронология –
аспан денелерінің қозғалысы мен ... ... ... ... Ал ... ... - әр түрлі уақыттағы тарихи қоғамдарда адамдар
уақытты қалай өлшеген, календарлар ( күнтізбелер ) қалай ... ... ... ... ... ... ... деген сұрақтарға
жауап береді. (1)
Уақыттың кілті – календарлар, яғни күн ... ... әр ... ... ... ... сіңірген, мыңдаған жылдың шежіресі
бар әрі өткен ... ... әрі ... ... ... ... білу керек.
Күн тізбелер, сағаттар жоқ кезде адамдар уақытты аспанға қарап, ал жыл
мезгілдерін ауа-райының ... ... ... Сондықтан,
астрономия өте ерте де адам заттың практикалық қажетілігіне байланысты
басқа ... ... ... жылы ... ... ... ... «Қазақтың байырғы
календары» атты кітапшасы жарық көрді. Бұл кітабында автор қазақ халқының
бұрынғы күн тізбесіне, мүшел ... ... ... ... жылы сол ... осы ... «Қазақтың байырғы календары» кітабы
шықты. Кейін 1980 жылы ... ... рет ... ... ... » ... ... шықты.
Ертедегі Қазақстанның мәдени тарихына, соның ішінде астрономиялық
білімдер мен күн тізбеге ... ... ... ... ССР ... академигі Ә.Х.Марғұланның еңбектерінде жиі кездесіп отырады.
Бұл материалдарды «Қазақ ССР тарихы» мен «ҚСӘ» томдарынан ... ... ... ... ... ... ... сипаттайтын
мағұлыматтарды жинап, жүйеге келтіруде физика–математика ... ... ... ... ... ... Оның ... жинақталып,
«Халық астрономиясы» және «Аспан сыры» атты кітаптарына енгізіліпті (4).
Н.Мыңжаның ... 1994 жылы ... ... ... тарихы»
деген кітабында «қазақ халқының аспан әлемі туралы ... және ... күн ... тоқталып өткен (5).
Қазақ ССР энциклопедиясының үшінші томында «мүшел есебімен күн
тізбеге» ... ... ... аша білген (6).
Халқымыздың әлем жөніндегі түсініктері, астрономия салаларындағы
практикалық білімдері, күн ... ... ... ... ... ғылыми мақалаларында да баяндалған (7).
Азык-аулақ астрономиялық мағұлыматтар көне ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа
орта ғасырлық кітаптарда кездеседі.
Қазақша жыл қайыру мен ай ... ... ауыз ... үлгілерінде
жиірек кездеседі. Түрлі айтыстар мен мақал-мәтелдерде, өлең ... ... ... ... жазылған кітаптардың тұңғышы ретінде
1897жылы Орынборда Бреслин баспаханасында орыс ... ... ... үшін ... атты жинақты айтыуға болады. 1889 жылдан бастап Санкт-
Петербургте шағатай тілінде ... ... ... ... ... ... ... 1922 жылы жазылған. Орынбор қаласында басылып
шыққан. Кітап 6 тарауға бөлінеді, онда 31 ... бар. 1929 ... ... ... 1928 жылы ... ... шыққан. Өңдеп
түзеткен Бейімбет Майлин. 1929жылдың күндізбесі көптеген мәселелерді
қамтыған. мұнда ... ... ... ... әлем ... ... ... қозғалыстары, Ай мен Күннің тұтылу себептері, планеталар мен
жұлдыздар, ... ... ... ... бар.
1930 жылдың «шаруа күндізбесін» Б.Майлин І.Жансүгіров және Ә.Мұстафин
құрастырған. 1929 жылы Қызылордада бастырып ... 1930 ... ... ... атауларымен қатар, қазақша атаулары ... ... 1931 жылы ... үшін ... ... Бұл күнтізбелер өз тұсында қазақ еңбекшілерінің сана-сезімін
оятты. Бірінші бесжылдықты мерзімінен бұрын ... ... ... күнтізбе кітаптары біраз уақыт ескерусіз қалады. Қазақ ... ... ... ... да, ... ... мен ... арналған
кітартар да тіпті жыртпа күнтізбе де болмаған. Мұның негізгі себебі, соғыс
жылдарында және одан ... ... ... ... ... тапшылығы еді деп түсіндірген М.Исқақов. 1957 жылы 17 ... ... ... ...... ... атты ... шықты. Онда күнтізбенің тарихы мен өмірде қажеттілігі сөз болды.
1958 жылы Қазақстан Компартиясының Орталық Комитеті күнтізбе ... ... ... ... ... қазақ мемлекеттік баспасының жанынан
дербес күнтізбе редакциясы құрылды. Редакция 1960 жылдың күнтізбесінің
кіріспе ... ... алғы сөз, ... ... ... ... ... күнтізбенің жобасын, қазақша ай аттары
және 1960 жылдың табель күнтізбесі бар. ... ... әр ... ... мен бату ... ... Күннің ұзақтығы, айдың ширектері
көрсетілген. Қазақша жыртпа ... орыс ... ... ... Бұл ... жалпы үлгісі мен тәжірибесін пайдалана отырып,
Қазақстанның бұрынғы және қазіргі өмірін көрсететін ... ... ... ... ... ... ... т.б. атақты адамдардың
өмірлерінен мағлұмат келтірген.
Жыртпа күнтізбені тұңғыш құрастырушы және бас редакторы – ұлы ... ... ... ... ... ... ... жылдан бері жыртпа күнтізбе 20 рет ... ... ... ... деп ... 1970-1979 жылдар «Қазақ календары» деп
өзгертілді.
І ҚАЗАҚ КАЛЕНДАРЫНДАҒЫ АҚПАРАТТЫҚ ... 1923 ... ... ... ... ... ... есебін жүргізудің ғылыми көрсетілімі қаншалықты дәл ... ... ... ... ... халық арасына
тарататын құралдары болмаса, қөпшіліктің ... ... ... ... ... ... ... ұштастыратын жазба құралдары болуы
тиіс деген көзқарас негізінде 1923 жылы шыққан тұңғыш ... ... ... ... ... 1922 жылы ... (араб әріптермен басылған),
мұны 1923 жылы қолдану үшін ... ... ... ... қазақ мемлекеттік баспасы Орынбор қаласында басып шығарған.
Календарь ... ... ... ... ... ... сөздер
жазылған.
Жержүзінің еңбекшілері бірігіңдер!
Киргизский календарь на 1923 год
Оренбург
Государственное издательство КССР
1922
«Календардың» көлемі 146 бет. Бағасы мен таралымы көрсетілмеген. ... ... ... онда ... бар. Сөз ... кейін жалпы календарь
тарихынан қысқаша мағұлматтар келтірілген. Бірақ, қазақ календары ... ... ... ... ... өміріне елеулі рөл
атқаратындығы, оның таптық сипаты болатындығы, ескі календарды үстем таптар
өз мүддесіне сәйкестендіріп ... ... ... ... ... Алдонғаров
«1923 жылдың қазақ календары» табель-календардан басталған. ... ... ... «Ит жылы ... ... жылының басталуы 22 март»
деп жазылған. Әрбір айдың төмендегдей екі түрілі атауы көрсетілген;
Январ-Дәлу ... ... ... ... Ноябрь-Қауыс
Июнь-Саратан ... ... ... ... ... екінші атаулары арабша ... ... ... ... ... «бұл Ғарабша деп жазылған ... ... көп ... ... ... ... ... басқа
жерінде ай аттары бірде орысша, бірде қазақша ескі ... ... ... ... ескі ... қандай болғаны айтылмаған. «1923-жылдың
календырында» бірінші ... ... ... тура ... ол ... ... күні жұма ... ақырында атап өтетін күндер көрсетілген, олар
22 январь ‒ ... ... ... март ‒ ... ... ... күні
18 март ‒ Париж коммунасының күні
22 март‒ Наурыз(қазақша жыл ... май ‒ ... ... ... жастар күні
4 октябрь ‒ Қазақстан советтерінің бірінші сьезі ашылған
күн
7 ноябрь ‒ октябрь ... ... ... айты мен ... ... ... жыдың календарында» 1862 жылдан 1922 жылдар аралығындағы ... ... зор ... ... ... ... ... саны 400­дей
оқиға бар. Мұнда 1860 жылдан 1916 жылдар аралығындағы әр жылдың ... ғана ... Ал 1917 ... 1922 ... аралығындағы әр жылдың әр
айында болған бес-алты оқиғадан ... Осы 23 ... ... ... ... ... ... мынандай:
Январь-Далу
1, дүйсенбі. 1918 жылы жерді һәм басқа қозғалмайтын ... ... ... хақында Совет үкіметінің жарлығы түзілді.
2, сейсенбі. 1918 жылы ... неке ... ... ... жылы ... Украина республикасы жарияланды.
12, жұма. 1839 жылы Англияда 21 жастан ... ... ... ие ... ... ... адам қол қойған
еңбекшілер табының парламенті ...... ... 1920 жылы ... үкіметі Учредительное сарайына
шақырып Совет ... ... ... ... жылы ... үкіметі завод-фабрикалардағы жұмысшыларды
бақылау үшін полициялар белгіледі.
7, сәрсенбі. 1919 жылы ... ... ... ... ... 1905 жылы темір жол жұмысшылары патша үкіметіне қарсы ереуіл
жасады.
1904 жылы Россияға қарсы Жапония соғыс ... ... 1897 жылы ... ... жарылығымен В.И.Ленин жолдас
сібірге жер аударылды.
Март ‒Хамал
11,Жексенбі ... ... ... ... ... ... ... Петрбордағы уйгорский
абақтысы еңбекшілердің қолына көшті.
6, сейсенбі 1920-жылы жасы жетпегендерді ... ... ... ... 1883 жылы Карл Маркс қайтыс болды.
Апрель ‒ Сәуір
17, сәрсембі 1918 жылы ... ... ... ... ... 1918 ... ... туралы декірет жарияланды.
21, сембі 1905 жылы петірборкта жұмыскерлердің патша өкіметіне қарсы
көтерлісі ... ... 1880 жылы ... ... ... ... еркі ‒ ... баспаханасы алынды.
Май ‒ Зауза
3, бейсембі. 1902 жылы Баку қаласында жұмыскерлер еңбек күні 8 ... деп ... ... ... ... 1789 жылы ... бірінші реолюциятсиасы басталды.
26,жексембі. 1887жылы патша Александр ІІІ­ге ... ... ... үшін ... ...... ... 1896 жылы Петырборда кездеме фабрикасының ... ... ... 1901 жылы Билосток ... ... ... ... ... ... 1903 жылы Кастрома қаласында жұмыскерлер өкіметке ...... ... 1918 жылы ... Россияның 5 жиналысы өтті.
13, жұма 1918 жылы Омыскы қаласында қызыл ... ... ... 50 офицерді атып өлтіреді.
14, сенбі 1917 жылы жалпы билікті Кеңес үкіметінің қолына беру ... ... ... ... жылы ... ... завод-фабрикаларда көтеріліс
болды.
7,сенбі 1917 жылы латын Халықтарының жұмыскерлерінің 5 ... ...... ... 1914 жылы ... жүзлік соғыс басталды. 1960 ... ... ... ... ... 1920 жылы ... республикасының Халық комиссарларының
кеңесі жас өспірімдер жұмысын тексеру үшін комиссия
жасақталды.
9, ... 1920 жылы ... ... ... ...... ... 1868 жылы ... ... ... ... ... бірінші жиналысында жұмысшылар
табының тұрмысын түзеп шаруасын жөндеу ... ... ... деп ... ... 1906 жылы ... бос ... егінжай мен ағаштарды
сатуға рұқсат берілді.
1877 жылы Белгияның Гинте қаласында жалпы жер ... ... ... жылы ... ... Л.Н.Толстой туылды
Октәбір – Ғақраб
1, Дүйсенбі 1901 жылы ... ... ІІ ның ... өкімет
үйінің қасында айбар көрсеткен жұмыскерлердің бәрін
де ... ... ... 1920 жылы ... ... ... ... болды.
10, Сәрсенбі 1905 жылы Маску – ... ... ... темір
жол қызыметкерлерінің жұмыс тастауы болды.
Ноябр – ... 1918 жылы ... ... ... жайлы декрет
жарияланды.
6, Сейсенбі 1918 жылы ... ... ... ... ... ... ... қан төгіс
соғысты тоқтатып татулық келісімге келуге шақырды.
Декабыр – Жидді
1, Сенбі 1921 жылы ... ... жер мен ... ... ... ... жиылысы
болды.
1, Бейсенбі 1917 жылы Кадет партиясының ... ... ... беру ... ... ... ... зор оқиғалардан кейін Қазақ календарының екінші ... Бұл ... 12 ... бар, олардың әрқайсысына қысқаша тоқтала
кетсек.
«Жер жүзінің еңбекшілері, ... атты ... сол ... мен ... ... ... айта ... осы екі тап бір-
бірімен мұлде келісе алмайтындығын былай түсіндірген: ... ... ... ... ... босқа біреуге жегізбеу ... ... ... ... пайдаланып жан ауыртпай рақатта өмір ... бұл екі ... ойы да ... да ... ... келісе
алмайды, бір- біріне дұшпан екі тап күрескенде әр тап өзіне күш ... ... жер ... ... ... ... жасауымыз керек» деп
халықты күрес жасауға шақырған (мақаланың авторы Ғ.Асылбеков).
«Таптар ... не ... ... ... да жоғарғы мақаламен мазмұндас.
Мұнда, Маркс пен Енгіліс жазған «Ортақшылар ... ... ... ... мен ... ... бірігіп қарсы шығуға шақырады.
Ал Сымағұл Сәдуақасовтың «Күн батыс һәм Күн шығыстың ... ... ... деп ... ... ... бумен жүргізілетін
машинаның ойлап табылуы, бүкіл жер ... ... ... ... жаңа ... шыға бастауы бұрынғы ақ ... ... ... ... байлар мен ақсүйектердің арасында
күрес туылғанын, капитализмнің орнауын, пролетарият табының пайда болуын,
сонымен, капиталистер мен ... ... ... тууын ол
дүниеге интернационалды әкелгендігін Маркс пен Енгілс өлгеннен ... ... ... имперализм (отаршылдық) шыққанын осы
империализм тұсындағы интернационалшылардың ... ... ... бос сөз ... ... (ірге кеңейтушілік ) тудырған соғыс
кезінде өзі ұлттарын қорғаштап, білектерін ... ... ... ... ... елін ... ... айта отырып
Европаның отарлау саясатына қарсы күресіп Жапонияның, Қытайдың, Үндістаның,
Түркияның ... ... ... ... ... бостандық алу жолындағы
күреске шақырған.
«Россиядағы 1917 жылға дейін бостандық ... ... ... ... ... 1801 ... ... қарашекпенділердің жер сұрау
талаптарынан туған тілектерінің орындалмауына ... ... ... 1917 ... патша үкіметінің құлауына әкелгендігі
баяндалған (автор белгісіз).
«Россияда 1917 жылы болған зор төңкеріс» деген мақала Уақытша ... ... ... ... ... ... жазылған.
Х.Кедейбаласы деген бүркеніш атымен Ахмет Байтұрсынның «Тап ... ... ... партиясының тарихы» деген екі мақаласында
жоғарғыдағы мақаладардағы айтылғандай тап туралы халыққа ... бере ... ... ... ... партия», «Кадет партиясы» және
«Анархицит» деген ... бар ... ... ... ... ... ... мақаласында комунист партиясының өмірге қалай
келгендігі және оның ... ... ... ... ... ... ... деген мақаласында Қазақ
жастарының арасында ұйымдасудың құрылуын, істеген істерінң ұзын ырғасын
баяндап, ұйымның негізгі істейтін ісі, Еңбекші ... ... ... ... ... ... ... білімді азамат етіп шығару,
әрі кедейлер мен ... ... ... сүруіне жәрдемдесу. Бұл
ұйымдардың құрылуына себеп болған нәрселер: 1904 жылғы 13 Апрельде ... ... ... Россияның әр қаласында 1905-1906 жылдарда болған
жұмыскерлер қозғалысы. 1910-1913 жылдарда шыққан «Айқап» ... ... «Оян ... «Қырық мысал» кітабы. 1914 жылғы жиһангерлер соғысы,
1916 жылы ... ... ... алуы, Орыс патышалығының Қазаққа
көрсеткен қиындықтары, әсіресе 1917 жылғы төңкерістің ... ... ... татарша, қазақша оқып жүрген Қазақ жастары арасында
ұйымдасу басталады. Сол тұстағы Қазақ жастарының ... ... ... ... һәм ... жағынан ілгері халықтар қатарына қосу, жастарға
ұлтшылдық сезім ... ... ... ... ... жету үшін, жастарға
ұлтын сүю сезімін сіңіріп, халық әдебиетін ... ... ... ... ... журнал шығару, тиятыр кітаптарын жазу, бастауыш һәм орта
дәрежелі мектептерге кітап дайындау, ... бар ... ... ... күштілердің қорлық, зорлықтарынан құтқару, елге
теңдік әперу еді.
Осы пікірді жарықа ... үшін ... оқып ... ... ... кірісуі 1912-1914 жылдарда Омбыдағы ... ... ... шәкірттері «Игілік».Орынбордағы Қазақ школының шәкірттері
«Игілік » атты ... ... Бұл ... 1917 ... ... ... болған, осы өзгерістен кейін ұйымдасуға ерік берілген соң Қазақ
жастарының ұйымдары көбейе түседі. 1917 жылыдан 1919 ... ... 28 ... олар ... ... ... 1912 жылы ашылды.
2. «Бірлік» Омбыда 1914 жылы ашылды.
3. «Игілік» Орынборда 1915 жылы ашылды.
4. ... ... 1917 жылы ... ... ... 1917 жылы ашылды.
6. «Оқытушылар ұйымы » Семейде 1917 жылы ашылды.
7. «Талб» ... ... ... ... 1917 жылы ... ... Екібастұз зауыты Семей облысы 1917 жылы ашылды.
9. ... ... 1917 жылы ... ... ... 1917 жылы ... ... жәрдемі » Зайсанда 1917 жылы ашылды.
12. «Талаб» Қызылжарда 1917 жылы ашылды.
13. «Оқығандар» Көкшетау 1917 жылы ... ... ... 1917 жылы ... ... ... 1917 жылы ... «Жасжұрек » Бөкейде 1917 жылы ашылды.
17. «Үміт» Троскиде 1917 жылы ... ... » ... 1917 жылы ... ... ... 1917 жылы ... «Жастар ұйымы» Бөкейде 1917 жылы ашылды.
21. «Жасқазақ» ... 1917 жылы ... ... ... 1917 жылы ... ... жастар ұйымы» Омбыда 1918 жылы ашылды.
24. «Тілек» Омбыда 1918 жылы ашылды.
25. «Ақниет» Оралда 1919 жылдың басында ашылды.
26. «Ақжол» ... 1919 жылы ... ... Қостанайда 1918 жылы ашылды.
28. «Жас азамат» Омбыда 1918 жылы ашылды
Жалпы құрылған ұйымдардың ішінде ... ... ... ... ... «Жас азамат», «Игілік», Орынбордағы
«Еркіндала», Семейдегі «Жанар» болды; ... ... ... ... ... ... ... үлгі көрсету ретінде көп жұмыстар істеген.
«Балапан» атты журнал шығарғаны айтылады, ... ... ... ... атты ... шығарған. «Еркін дала» ... ... ... ... «Жас ... атты ... шығарғандығы, «Жанар »
«Абай » жорналын шығарғандығы айтылады және осы ... ... ... ... бар ... ... ... басылған :
| | ... ... бар ... ... ... ... ... ... |Біз де ... жатпалық ... алыс ... ... ... ... ашып жұмғанша |Ат өнері білінбес ... ... ... |Бәйгеге түспей, ... ... ... жерлерге |Желкілдер шыққан көк шөптей ... жоқ құр ... | ... жарымда барғызды. ... ... ... ... ... ұшырды, |Қатарың кетті-ау алысқа-ай ... ... ... ... ... ! ... суға ... ... ... ... ... ... пісірды, |Біз ... боп ... ... ... ... ... ... көркі деп, ... ... ... |Ескермедік мақалды. |
| |Біз ... сіз ... ... ... ... |Иектегі сақалды, ... ... ... еткен жастарым! ... ... ... ... ... ... таңсықтай. |Осыларға таныспай. |
| ... ... ... ... ... | ... бұл ... осы күнге дейін мағынасын жоғалтпаған. Бізден
басқа жұрттар өнер-білім ... ... ... іске ... түзеп отыр. Көкте құстай ұшып, суда балықтай жүзіп жүр. Отынсыз
тамақ пісіріп, сусыздан су шығарып жүр. Бәрін істеуші сол ... ... деп ... ... ... жүрек жарды үмітін жастардан күтетінін,
жастарды өнер­білімге шақырғандығы жазылған.
«Қазақстан өкіметінің ... ... ... ... хатшысы
Асылбеков, Киртиск бастығы Бөкей Имендеш, ... ... ... ... ... ... ... Сейфуллин қатарлы белгілі
адамдардың қай жылы, қай ... ... ... ... ... ... ... істейтіндігі туралы мағұлматтар берген.
1923 жылдың Қазақ календарының «Күш ‒ білімде» ... ... ... атын «V» ... ... ... «Оқу» деп аталатын
мақаласы «Оқу ‒ білім азығы, Білім ‒ ырыс қазығы» мақалымен шапкі ... ... бар деп ес ... ... Абай ... ... автор:
«Дүниедегі бай ел, Бақытты ел – жақсы оқуы бар ел. Кедей ел сорлы, Бақытсыз
кері кеткен ел – Оқуы жоқ ел» дей ... оны ... мына ... ... мәселен:
Бір адамның бір жылғы жұмысының ақысы: Америкада бұрын 3663 сом.
Англияда 1474 сом. Германияда 1037 сом. Албанияда 709 сом. ... ... ... ... ... өте аз ... деп, бұдан анық аңғарылады
табысың білімге, білімің оқуға ... ... Неге ... біз ... ... 100 ден 9 адам қара ... Ал ... 100 ден 2 адам,
Белгияда 1000 нан 2 адам ғана қара танымайды екен.
Егерде 100 ... 9 хат ... 100 ... ... 37 ... 100
әйелден 85 хат танымаса, 36 өлмек, сол сияқты 100 әйелдің 75 хат танымаса,
28 ... ... аз ... ... ... деп ... 1 дицетина жерден 160 фут астық алады. Германияда 134,
Францияда 90, Россияда 40 фут ... ... ... ... ... да білімге
байлаулы, білім оқуға байлаулы.
Жүз шаршы километір жерге темір жол ... 11,4 ... да 10,9 ... ... 9 ... ... 1,1 километір.
Қазақ арасында жоқ.
Міне, мақалада осындай ақпараттарды беру арқылы мақаланың мазмұнын,
айтар ойын мықтап ... Әрі ... ірі ... ... ... ... еткен.
Осы қазақтың тұңғыш календарында бұлардан кейін Қазақ ... ... ... бөліктері, Шараушылығы баяндалған. Жұт
жайында екі мақала басылған. Педагогика, ... ... ... ... ... ... берілген. Журналдың соңғы беттерінде
өлшемдердің метірлік сипаттамасының таблициясы келтірілген. ... ... ... ... ... таңба басылған» деп басталатын
«Интернационалдың » қазақша тұңғыш аудармасы осы 1923 ... ... ... жылдың календары зор тарихи рөл атқарған. Ол қазақ тарихындағы
баспадан ... ... ... Бұл ... жолы ... календармен
журналдардың шығуына жол салған, қазақ халқына дүниені, ... ... ... қалыптасуына септігін тигізген басылымдардың алғашқысы
болып саналары даусыз шындық.
1.2 ҚАЗАҚ ... ... ...... ... ... күнтізбесінің даму, қалыптасу жолына назар аударар ... ... көне ... әлеміне барып тірелетініміз даусыз.
Жалпы қай халықты алып қарасақ та, олардың астрономиялық түсініктері
мен білімдері күнтізбе ... ... ... ... ... ежелгі
Рим, Египет, Вавилон жерлерінде жасалып, кейін әр түрлі халықтар өзінше
жетілдіріп, ... ... ... ... еніп ... ... болып
кеткен атауы – «календарь».
Календарь атуы – Ежелгі Римді мекендеген латын халқының «календы»
деген сөзінен ... ... ... туынды сөз.
Ерте замандарда көптеген халықтарда жыл мен ... ... ... ... ... ... ... боған екен. Өзбектер мен тәжіктерде
әрбір жаңа жылдың бінінші күні «мәдхал» деп, парсыларда «наурыз» ... ... ұлы ... деп ... ... ... әр айдың
бірінші күнін латын тілінде «календы» деп ... оны ... ... жариялауда үш түрлі мақсат көзделген. ... ... ... ... ... жиналып отырған.
Екіншіден, борышты кедейлер несиеқорларыға ... ... ... ... ... ... ... отырған. Үшіншіден, дінді
уағыздаушыларға бұқараны әр түрлі діни мейрамдарға қатыстыру қажет болған.
Рим несиеқорлары айлардың календалары мен ... ... ... ... т.с.с ... ... тіркеп жазып отырған. Сөйтіп,
«календы» деп ... ... Сол күн мен ... ... ... деп ... кеткен. Сол күн мен айлар, ... ... ... ... көп ... тигізген де, кейіннен
алғашқы тұра мағынасынан ауытқып, ... ... ие ... әрі қысқаша –
«Календарь» деп аталған (11). Міне, ... ерте ... ... ... ... істерден қоғамдық жағдайлардан хабардар ету ақпарат жеткзүдің тәсілі
ретінде қолдана ... ... ... ... ... ... шөбі шүйгін, жайлауды жазда
жайлап, қыс қыстауына жаз бойы мал аяғы баспаған ну ... сулы ... ... ... ... ... таңдаған қазақтардың осынау
әрекетін қоршаған ортамен ... ... ... ... ... ... ... үлгісін көреміз. Тіршілік дұниесімен тіл табыса
білген көшпелілер мәдениеті алыстаған сайын асқақтап қыры мен сырын зерттей
түсуге мәжбүр ... ... өз ... ... ... төрт ... жүйесін
қолданған. Бірінші, тоғыс айларынынң есебі. ... ... ... ... ... ... араб жұрты қолданған айлар есебі. Бұлардан
басқа адамның жасын ... үшін ... ... ... ... үшін ... есебін қолданған. Көшпелі қалықтың өмірі салтында тоғыс
есебімен азаматтық айлар есебі айырықша орын алған.
Әлем халықтарының жыл ... ... ... ... есебі өзінің көнелігімен де біршама ... де ... ... ... ... М. ... ... жүргізу де қазақ арасында азаматтық айлар жүйесінде
қолданылады. Азаматтқ халықтың өмір ... ... ... ... он екі ай, төрт ... ... жаз, күз, ... бөлінген. Бұл есеп бойынша бір жылда 365 күн болады, қалған бес
күн жыл аяғында қосылып отырған. Ол ... «бес ... деп ... ... 21 науырызға дейін болған.
Зодиак айлары есебіндегі «зоо» деген сөз грекше «хайуан» деген мағына
берген, яғни грек ғалымдары 12 ... ... ... ... ... ... шаян, арыстан, бикеш, таразы, бүйі, ... ... ... 88 ... бөлінген шоқжұлдыздардың 12 жұлдызын күн басып
өтіп, әрқайсысына бір айдай тоқтайды екен. Тұсына күн ... ... ... ол ... ... ... ... шоқжұлдыздарының
мынандай атары бар:
Тоқты ‒ латынша Ариес, арапша әл-Хамал, парсыша ‒ ... ......... ... арапша әс-әуір, парсыша ‒ Гәу, орысша ‒ Телец.
Егіздер ‒ латынша Геяшже, арапша ‒ әл-Джауза, ......... ... ...... ... ‒Қарзац.
Арыстан ‒ латынша Лео, арапша ‒ әл-Әсет, парсыша - шір, орысша – Лев.
Бикеш ‒ латынша ... ...... ... ...... ... арапша- әл-Мизан, парсыша ‒ Таразу.
Бүйі ‒ латынша Скарпису, арапша ‒әл -Ақырап, парсыша ‒ Қаждум.
Мерген ‒ латынша Загиттариус, арапша ‒ ... ... ...... ... ... ‒ әл – Хұт, ... ‒ Махи (12).
Енді қазақ календарындағы зодиак, яағни жұлдыз айларының рим айларына
сәйкестігіне тоқталамыз. Хамал ... ... ... ... ... ... мизан-сентябрге, ақырап-октябьрге,
қауыс-нояабьрге, жәди-декабьрге, далу-январға, хұт-февральға сәйкес келеді.
Қазақ елінің арасында да ... ... ... ... ... тууына
қарап ырым етіушілер болған жұлдыз туып келе ... оған ... жол ... ... ... біле тұра ... болып көшсе
бүлдіремін» деп аспандағы пәлен жұлдыз ... деп ... ... ... ... немесе «жұлдызы оңынан туды» деген
сияқты сөзлерде аспандағы ... ... ... әсер ... ... шыққан болуы керек.
Қазақ халқының Айды қастерлеуіне мұсылман дінінің әсері де ... ... айды ... «жаңа ай жарылқасын, ескі ай есіркесін» деп ырым
қылу бар.
Адамдар айды сұлулықтың, нәзіктіктің жақсылықтың символы деп ... ауыз ... ... ... теңеулер, аңыз-әңгімелер, мақал-мәтел,
ән-жырлармен қоса ай аты қосылған адам ... да ... ... ... осы ... ... ерекше байқап,
сақтанып, тұрмыста соған орай ырымдар жасап отырған. Мысалы: «Айдың ... ... ... ... ... өзіне жайлы», «Ай қырынан туса,
айбалтаңды сайла, ай ... туса ... ... «Ай ... ... «Жаңа туған айды саусағыңмен нұсқама» т.с.с. көптеп
келтіруге болады.
Соңғы уақыттарда ғалымдарымыз қазақ ... ... ... ... ... төрт түрлі межеге бөліп қарастыруда ... жүр. ... ... уақыт, екіншісі генеологиялық уақыт, ... ... ... ... ... деп бөледі.
Экологиялық уақыт бойынша жыл мезгілдерін көктем, жаз, қыс деп
саралау халықтың таным тәжірибесінде ... ... ие. Әр ... ... өтетән табиғат құбылдыстарын соған сәйкес жасалатын әрекеттер
уақытқа меже болады. Мысалы, әр ... орай ... меже 570 жылы ... бажайлайды: көктам шыға жаздың басында жаз ортасында, жаздың соңына
қарай, күз түсе, қыстың бас кезінде, қар бір ... қыс ... ... ... ... ... ... ай қараңғысында, көк
шыға, т.б. Ал ... ... ... ... ... ... тұрғыда уақытқа меже етеді: ел жайлауға көшерде, малды көктеуге
шығарғанда, ... ... ... ... ... ... т.б. Бұл сияқты
межелеу барысында уақыт пен кеңістік біртұтас құбылыс ретінде қабылданып
отырады.
Экологиялық уақыт ... ... ... межені айыру үшін ғана емес,
сонымен бірге қысқа уақыт ... де ... ... бір ... өз
ішінде былай межелейді: таң алдында, таң біліне, күн шыға, талтүс, түс ауа,
күн еңкейе, кешқұрым, іңір, түн ... ... ... ... ... тегі, ру шежіресі меже
болып отырады. Генеологиялық уақыт межесін түп­тұқиян, жеті ата, ұлы ... ата, әке, ... ... ... ... шөбелек, немене, туажат, т.с.с.
сияқты туыстық атаулармен де ... ... ... ... бай ... ... соғұрлым межесі өзінің тарихи нақтылығын
көмескілеп, болжалдық сипат ала түседі. Мұндайда ... ... ... ... айналып кетеді. Мысалы, Абылайхан заманында, Тәуке ... Абай ... ... ... ... Тәуке, Қорқыт өздерінің
тарихи орындарына қоса уақыт межесінің субъектілері ... де ... ... ... әдетте ел есінде қалған белгілі бір оқиғамен
немесе шаруашылық ыңғайымен, өмір ... ... ... ... хан көтергенде», «Ақтабан шұбырындыда», «қоян жылғы жұтты» т.б.
дегенде елдің белгілі бір әлеуметтік ортаның жадында ... ... ... ... Ал, «бие ... «соғым басында», «бесікке саларда»,
«Бөгенбайға ас ... ... ... ... ... ... межесі
тікелей өмірде болған немесе болатын оқиғалармен ... ... ... жатады.
Ситуациялық уақыт межесі белгілі бір сәтті немесе ... ... ... кейбір ситуация арқылы уақыттың мөлшерін пайымдауға да
болады. Мысалы, қас қағымда, аузымды ашқанша, сүт пісірім, ... ... ... ... болғанша, ақ сақалды, сары ... ... деп ... ... ... мөлшерін яғни уақыттың қаншалықты
қысқалығын не ұзақтығын білдіреді. Тарихи уақыт өлшемінде ... ... есеп жыл ... мүшел еесп арқылы пайымдалады, тарихи уақыт
межесін анықтауға күн, түн, тәулік, апта, ай, ... жыл, ... ... дәуір сияқты ұғымдар пайдаланылады. Демек, қазақ халқының уақыт пен
кеңістік туралы қоршаған орта ... ... мен ... ... ... не екенін білдіреді.
«Күнәң жоқ болса күнді болжа» деп есепші болуды еріккеннің ермегі
емес, киелі ... ... ... ... ата бабаларымыз «Айдың тік туғаны
халыққа жайлы, ... ... ... ... «ай ... ... айбалтаңды
сайла, ай шалқасынан туса, күрегіңді сайла» деп ... ... ... ... күн райынан ақпарат алуға болатынын ... ... ... ұйықтама», «Жаңа туған айды саусағыңмен нұсқама» деп ай
сәулесіннің зиянды екенін ... ... Оны ... ғылымда да дәлелдеп
отыр. Мәселен, ай толған күні терезе алдына тасталған өткір ұстараның жүзі
де мұқалады ... ... бір ... ... ... яғни ... осы шақ, ... шақтық уақытының мезгілінен хабардар ... ... сөз ... ретінде берілген. Мысалы көктем шыға, жаз басында,
өліарада, ел ... ... ... ... «Тәуке хан тұсында»,
«Абылай хан заманында», ... ... ... хан көтергенде»,
«Ақтабан шұбырындыда», «қоян ... ... «қас ... «аузымды
ашқанша», «сүт пісірімде» «оң­солын танығанша», «ақ сақалды, сары тісті
болғанша» т.б. деп ... ... ... мөлшерін білдіреді.
Демек, қазақ халқының уақыт пен кеңістік туралы ... ... ... ... әр ... не ... білдіретін сөздік белгі ғана
емес, сонымен бірге белгілі бір құбылыстың төл қасиетін танытатын дерек ... ... ... ЖӘНЕ ... КҮН ... 12 ... ... КӨРІНІСІ.
1.1 Мүшел есебі
Орталық Азия халықтарының ертеден бері ... келе ... ... ... ... үкіметі тұсында барынша бұрмалап,
жастарға оны жапон-қытай немесе "шығыс ... деп» ... ... күнтізбесін қазақтар - мүшел есебі деп атаған (12).
"Мүшел" сөзінің шығуы туралы ғалымдар ... ... ... ... сөзі "мүше"-деген сөзден, яғни дененің 12 мүшесіне байланысты
шыққан дейді. Қазақтар ... мал ... ... ... ... ... мүше тарту немесе "12 мүшең аман болсын" деген
тілектер айту бары рас. ... ... ... сөзі «муш»-«он» деген
санды білдіреді, «мүш-йыл, он-йыл», ягни, «он жыл» дегенді білдіреді деген
пікір де (М. ... бар. Ол ... он ... ... ... ... ... он саны көп айтылады, мысалы: он оқ елі, он ... т.б. Ал ... мен ұлу ... ... деген дәлелдерді алға тартады.
Мүшел есебі Шаванның пікірінше б.з. ... жүз ... ... мен ... белгілі болған. Ал славян халықтарының арасында —
болгарларды түріктер бағындырғаннан кейін, ... Дуло ... ... ... өмір сүрген жылдары хайуандық күнтізбесінен
есептелген екен. Бірақ, ол болғар халқының арасында кеңінен таралмаған,
түрік ... ... ... ассимиляцияланып, сіңісіп кеткен
кезде есептен жойылған.
Мүшел есебінің шығуы туралы зерттеген В. Шахматов 1955 жылы-ақ ... ... ... ... ... "О происхождении
двенадцатилетного животного цикла у кочевников" деген ... ... ... ... рет ... Азия ... ... нанымды
түрде дәлелдейді. Мұндай пікірді 1960 жылы И.В. Захарова, 1988 жылдары ... ... ... ... дейін қырғыз-қайсақ циклдық күнтізбесі
(А.А. Диваев, Б.А Куфтин, Ю. ... т.б) ... ... ... оны 12
жылдық хайуандық ... ... ... ... ... — Шығыс Азияның ай-күн календары {қазіргі сол жерлерде қолдануына
байланысты) немесе Юпитер күнтізбесі деп те атайды.
Ал жапондыктарға бұл ... ... ... 4 ... ... ... жібегі, музыка аспаптарымен алыс-беріс жасай бастаған уақытта жеткен.
Бұл күнтізбеде Күн мен Ай ғана ... ... мен ... ... ... ... "жабайы көшпенділер" дсп ат қойған номадизм теориясын
жоқтаушылар, әрине мұндай керемет ... ... ... ... ... ... ... бойы көк аспан мен қара жер ортасында өмір сүріп келе
жатқан ... ... ... ... және ... көзі — малдарын
сақтау үшін табиғат тілін, жер ерекшелігін, ... ... ... ... болды.
Соған орай қам-қаракет жасап, жол жүріп, көшіп-қонған. Әрі отырықшылар
егіннің шығуы үшін ... ... ... ... білуге ұмтылса,
көшпелілердің төрт түлігі өсіп-өнуі үшін оларға алдын-ала бірнеше жылдың
сырын білу шарт ... ...... барыс, жылан, жылқы жылдары жайлы,
ал тышқан, ұлу, мешін, ... ... ... ... жайсыз деп
есептелген.
Әсіресе, көшпелілер қоян жылынан ... ... ... Оның ... айналымы, яғни әрбір 36 жылдан кейінгі келген қоян жылы ... ... ССР ... ... ... ... ... институты
еңбектерінің сегізінші томында сол институттың ғылыми ... ... ... ... он екі ... ... ... мақаласы басылды. Мақалада автор ... ... ... ... ... т.б. ғалымдардың мүшел жайында
жазған еңбектерін баяндайды. И.В.Захарованың жалпы ... ... ... ... 2000 ... ... демек б.з.б. I ғасырда Орталық ... ... ... 12 ... ... ... оның өзіндік
ерекшеліктері мен қиындықтары бар ... ... ... да ... 12 ... адам ... гармондардың өзгеріске үшырап
отыратыны, оның адам денсаулығына ... ... ... яғни ішкі ... ... ... меңдейтіні, психологиясының әлсірейтіні
белгілі. ... ... ... ... ... қиыншылықтар мен
ауыртпалықтардың, тіпті қолайсыз ауа-райының да адамға әсері ауыр тиеді.
Медицина деректері бойынша 13 жаста адамның ... ... ... ... ... өсуінің тоқтауы, гармондар шығаруының тежелуі, яғни
физикалық жасарудың аяқталуы, 37 жаста ... ... ... ... ... ... өмірінің көлеңкелі уақыты» деп атаған. Ал ... ... ... ... ... ... ... (13).
Мүшел жасқа келгенде адамдар сақтанып, өз организміндегі болып жатқан
физиологиялык өзгерістерді ескеріп жүргені дұрыс. ... ... ... ... екені ескеріліп, аруақтарға арнап құрбан шалып, солардың
көмегін тілейді, немесе өзінің бір ... ... ... ... арнаулы
тамақ береді.
12 жылдық мүшел айнамының адамға ғана әсері болып қоймайды, табиғатқа,
бүкіл шаруашылыққа ықпалы ... Алып ... ... 12 ... бір ... ... ... және Жерге, климатқа қатты әсер етеді екен. Әрі ол 12
жыл сайын қайталанып келіп отыратындықтан, ... ... жіті ... ... ... ... ... сөйкес шаруашылықтарын
икемдеп, көшіп-қонып, алдын-ала жүттың, апаттың болатынын ... ... ... ... ... саны аз ... ... көшпелігі зардап шеккен.
Мүшелдегі жылдар рет санына қарай аталмайды, 12 ... ... ... ... Жылдардың тарихи қалыптасқан реттер мен атаулары мынандай;
1. Жыл ‒ тышкан жылы
2. Жыл — сиыр ... Жыл ‒ ... ... Жыл ‒ қоян жылы
5. Жыл ‒ улу жылы
6. Жыл ‒ жылан ... Жыл ‒ ... ... Жыл ‒ қой ... Жыл ‒ ... ... Жыл ‒тауык, жылы
11. Жыл ‒ ит ... Жыл ‒ ... ... ... енді одан әрі 33 ... санағанда тағы да тышқан жылы
деп ... ... ... 12 хайуанның алтауы - үй хайуаны, алтауы — түз ... ... ... ... ... ... отырады (14).
Іс жүзінде мүшел есебі екі жүйеге бөлінеді: Бірі — түркі халықтары
қолданған «таза мүшел», ол ... 12 ... ... ... ... қайталанып
отырады. Екіншісі — 12 жылдан кейін ... ғана ... 60 ... ... Азия ... ... ... қолданатын халықтар, атап айтқанда мыналар:
1. Түркі тілдес халықтар - қазақтар, қырғыздар, ... ... ... ... ... осман туріктері,
алтайлықтар т.б.
2. ... ... - ... ... ... ... т.б. Сібірдің шығыс - маньчжур халықтары — ... ... ... т.б.
Оңтүстік Шыгыс Азия халықтары — ... ... т.б. ... (ауғандықтар) мен ирандықтар (парсылар). 8.
Кавказдың кейбір халықтары — абазиндер, югайлар, ... ... ... ... - ... ... Вавилонда, Рим мен Греция,
арабтарда, славяндарда, Батыс Европа еддеріңде болмаған (15).
Мушел есебімен санап дағдыланбаған ... ... ... ... ... ... ауысып, шатаса береді. Сондықтан қажет ететін ... ... ... көрсететін мынадай бір ауыз схемалық
өлеңді ұсынуға болады:
Түйе сеніп бойына,
Калған үміт ... ... ... ... ... әр сөздің бірінщі дыбысы сәйкес жыл атының бірінші дабысын
көрсетеді: т — тышқан, с — ... б — ... т.с.с ... азаматтар григориан күнтізбесі бойынша өзінің туған уақытын
біледі де, ... қай жылы ... ... келеді. Ереже бойынша ол
кісі туған жылын 12-ге ... ... Егер жыл 12-ге ... ... жылы туған болады. 12-ге қалдық шығатын болса, жылды сол
қалдық бойынша анықтайды. ... бір ...... ... екі болғанда ит
жылы т.с.с. Мұнда шешім дәл болуы үшін адамның туған айы мен күні де еске
алынуы ... ... ... күні ... одан ... ... ... соңғы
ережені сол қалпында қолданады, 1-інші қаңтар мен 21-інші наурыз аралығында
туғандар ... ескі ... ... ... ... сәйкес жылдың
алдында келетін жылды алуы керск.
Мүшел есебі аспан әлемінің құбылысымен, яғни ... ... ... ... ең ... де ... әрі ... жыл санау жүйесі
болып табылады.
Мүшел бойынша жаңа жыл көктемгі күн мен ... ... ... үлы ... түскі сағат 12-ден басталады (22-наурыз). Бұл тропикгік
жылдың басына сәйкес келеді. Бұл тропиктік жыл дегеніміз - Күн ... мен ... ... ... ... ... соған екінші рет келгенше
өтетін уақыт аралығы. Ол жуық түрде 365, 24 ... ... ... 365
тәулік, 5 сағат 48 минут.
Қазіргі біздің қолданып жүрген календарлық жылымыз 1-ші қаңтардан,
тәулігіміз түнгі сағат ... ... Бұл ... ... ... ... ... үшін жасалған.
2.2 ҚАЗАҚ КҮНТІЗБЕСІНДЕГІ 12 АЙДЫҢ ТІЛІМІЗДЕГІ КӨРІНІСІ
Ежелден мал шаруашылығымен айналысып ... ... ... ... ... өмір ... ... халықтардың бірі ‒ қазақ халқы. ... ... ... ал ... ... шөбі шүйгін, суы мол жайылымға
байланысты болган. Египеттіктерді дарияның тасуы күйзелтсе, ... ... жүт ... ... ... ... байтақ далада
жол табуды, жыл мезгілдерін айыруды, мал төлдету, бие байлау, ... ... алу ... ... ... ... ежелгі тайпалары Күн
мен Айдың қозғалысын, көптеген жүлдыздардың туатын және ... ... ... ... білген. Бұл білім ауыз әдебиетінен орын алып, сол
арқылы атадан балаға мирас болып қалған. ... ... ... ... жүрағаты екені белгілі. Түркілердің әжептеуір ... ... олар ерте ... ... ... жасаған.
Бұрынгы қазақ календарындағы жыл неше айға бөлінген және ол жылда неше
күн болган деген мәселеге ... ... ... ... "Орыс
географиялық қоғамы хабаршысының" 1854 жылы шыққан ҮІ томыңда Сібірдегі
каракастардың жылында 13 ай ... ... ... де, ... ... бәрінің де жылы 13 айға бөлінеді дейді.
Адемик А.А.Шифнер де осыны қостаған. Ол "Россияның 13 айлы халықтары"
дейтін мақаласында, 13 айлы ... ... да ... ... қазақ жылында 13 ай, 370 күн болса керек. Ал
Ш.Уәлиханов пен В.В.Радлов еңбектерінде ... жылы 12 айға ... ... ... ... 13 ай болады» дей келе, «12 айлық жыл
қазақтарда болуы мүмкін емес» ... ... ... Өз пікірін дәлелдегенде
түркі халықтары он екіні елемейді дейтін принцип үстаған. Оның ... ... ... ... жиі ... рас. ... ... тоңқылдақ»,
«тоғыз жолдығң торабы» тағы сол сияқты сөздер кездеседі. Дегенмен, он екі
одан әлдеқайда жиі кездеседі.Ескі ... ... ... «Ел ... ... ру, бірі ~ ... Хан ... сары атанға бітеді өркеш. Он екі ... жаз ... Жаз ... ... пен қаз ... ... — Баян ... жырынан)
Үжендші басының
Он екі қарыс қазандай.
("Қамбар батыр" жырынан)
Байырғы қазақ күлтізбесінде 13 айлық жыл да, 12 ... жьш да ... 12 айға ... ... қарастырайық:
Әл Бируни мен Ұлықбектің еңбектерінде ежелгі ... ... ... ... ол ... 30-31 ... ... айтылады. Айлардың
екі жүйесі болған, бірінші реттік сан есімдер ... ... ... ... ... ... қалған көне түркі жазуларынан теріп алып, ... ... ... ... 1) ілкі ай, 2) ... ай, 3) ... ай, 4)
төртүнчі ай, 5) бесінчі ай, 6) алтынчы ай, 7) житінчі ай, 8) секізінчі ... ... ай, 10) ... ай, 11) бір ... ай, 12) екі ... Ал ... ... үлүғ ай, 2) кішік ай, 3) бірінші ай, 4) екінші ай, 5) ... ... ... ай, 7) ... ай, 8) ... ай, 9) жетінші ай, 10) сегізінші
ай, П) тогызыншы ай, 12) ... ай. ... мен ... мағлұматтарына қарағанда, мүшелдік ... ... 1) ... ... 2) ут ... 3) ... 4) тувушкан
немесе табышқан (қояны), 5) үлу немесе нек, 6) ... 7) юнед - юнд ... қон ... 9) бічін немесе січін (мешін), тавук (тауық),
II) іт (ит), 12) лағзыш (доңыз).
Енді күнтізбеге қатысты «Атасы мен ... Үш жүз ауыл ... Отыз ... Бес ... сан, Елу екі ... ... жұмбақ бар.
Бұл жұмбақтар байырғы қазақ күнтізбесінде қысқа да сәтті баяндалып
тұр, Күн мен Ай ... ... мен ... ... ал ... ... ... негізделген. Жылда бүтін сандарды алғанда 365 күн бар, ... ... он екі айға ... ... 30 ... болады, 52 апта 364 күн
болады, «бес қонак» жыл ... ... ... ... жақсы ... ... ... ... қатысты жұмбақтардың ең көркем және көлемдісі
Әсет пен Рысжанның айтысы.
Рысжан:
«Арықтап бір түйе өлді, жетіп ажал
Алты ... майы бар, ... ... ... ... ... бе, ... өзі қайда өлген мал.
Қартылған мәртебеңіз талай жұрттан,
Көрген жоқ, ... ... ... сырттан.
Алты батпан түйеден түскен майдың,
Санаса әр батпаны жеті пұттан.
Жілігі жиырма алты, топайы бес,
Шамалап өлшеп байқа ерте ме ... ... ... ... ... ... (19).
Шілде‒жылдың бесінші айы, жаз ортасы ... ... ... бар. Біріншісі – «кырық күндік уақыт кесіңдісі», екіншісі ‒
«отыз күндік азаматтық ай». ... ... ... ен ыстық 40 күнін
(26 июнь - 5 ... ... ... ең суық 40 ... (27 ... - ... айтады. Бұлардың алдыңғысы «жазғы шілде», соңғысы «қысқы шілде»
деп аталады. Жазғы шілде ... ... ... ... ... ... ... өлеңінде мынадай жолдар бар:
Жазбен жалғас шілде келді
Деп ұққандар мүлде келді.
Конысыңды қуартам деп
Шақырайған түрде келді.
Маса, ... ... ... ... өндерінің бірінде:
Жаз болса жердің жузі жайнап тұрған,
Ән шырқап, бұлбұл құстар сайрап ... ... күн ... сарша-тамыз
Ыстығы күннің түсіп, қайңап тұрған, ‒ дейді.
"Шілденің" ... ... ... ... ай емес, тек жаздың ыстық болатын 40 күні» деп ... ... ... ... айы «Қобыланды батыр» жырында да айтылған:
Шілдедегі бір аптада
Көктен тускен самал-ды ... ... ... бір ... шілдем — шілде айым,
Шырлап турған күн сайын.
Шұбар ала шешектер,
Шудаланған көк шөптер
Жапырақтар жайқалды,
Жас қозылар марқайды (21).
делінеді. Мұндай мысалдарды келтіре ... ... олар ... ... да ... ... ... айлардың аттары ықшам, айтуға да
жазуға да қолайлы, тікелей өмірден алынып ... бойы ... ... ... Рим ... ... мен ... аттары
кездеспейді. Байырғы қазақ күнтізбесінде азаматтық айларды ескі санат
бойынша былай көрсетуге болады:
Наурыз, 9 ... 7 ... ... 8 ... 7 ... дейін,
\Мамыр, 8 майдан 6 июньге дейін,
Отамалы, 7 июннен 6 июльге дейін,
Шілде, 7 июльден 5 августқа дейін,
Сарша, 7 авіусттан 4 сентябрьге ... 5 ... 4 ... ... 5 октябьден 3 ноябрьге дейін,
Қараша, 4 ноябрьден 3 декабрьге дейін,
Желтоқсан, 4 декабрьден.2, январьға дейін,
Қаңтар, 3 ... 1 ... ... ... ... қазақ күнтізбесінде қашаннан бері
қолданылып келе жатқандығы ... ... жоқ. Көне ... олар ... «Қобыланды батыр» жырында наурыз,
көкек, ... ... ... ... ... ... ... айлар ХҮ ғасырда қолданыла бастаған ... ... ... ... ... айлар мен мүшелдік айлардың аттары
сол айлардың жыл ішіндегі орындары арқылы түсіндіріледі. ... ... ... ... ... ... неше жаңасы Айдың «басы
өткендігіне» қарай айтылады.
Жұлдыз айларының ... ... ... ... енді азаматтық айлардың аттарын ... ... ... ... ... ... мен хорезм арқылы ежелгі парсы
тілінен келген. Наурыз мейрамы ерте заманнан келе жатыр, ол көктем ... ... ... бар. ... парсы сөзі болғанымен, ерте
заманда кірігіп, қазақ тұрмысына сіңіп кеткен сөз.
Парсы күнтізбесінде наурыз ай ... жыл ... ... күн ғана ... ... ... қазақ күнтізбесінде ол жаңа мағынаға ие болып, ай
атына айңалған. Наурыздың бірі ... ... ... тағы басқа
халықтарда көктем мейрамы болған. Бұл күні жұрт ауыл ... ... ... ... карттарға өгіздің шекесі тартылып, жастар "наурыз
көже" ішетін, ән шырқап, күй шертіп, көкпер тартып, ойын сауықпен өткізген.
Наурыз – дін ... ... ... ... ... ... ... тойынамын деп, жалаңаштар киімсіз де күн көреміз дегендей жұрттың
бәрінде үміт, әркімде жылы ... ... ... ... табиғаттың
бергеніне ортақпыз» дегендей сағынышты ... ... ... ... ... үкіметінің алғашқы жылдарында Казақстанның Орталық газеттері
еңбекшілерді наурызбен құттықтап отырды. Наурыз ... ... ... бұрын келіп сіңген. Ислам дініндегі айт мейрамдары оны недәуір
ығыстырған. Бірақ халыктың салт-санасына берік ... ... ... ... ... ... қаңлы, кердері тайлаларына біздің
заманымыздың алғашқы ... ... ... ... ... Бұл ай ... алғаш шақыра бастайтын айы болғандықтан, осылай
аталған. Көкек айын чулымдықтар қарги ай, бабалықтар қарға ай, ... айы, ... мен ... ... айы ... Бұл ... ... "ақсақ" деп түсіндірген. Дұрысы ... ... ... ... ... қаз бен ... ұша ... шайлап қалады.
Соны «мамырлап» қалды дейді. Бірақ ай атын бұлай түсіндіру қиын, майда ұс
семіріп ... Осы айда дала ... ... Бұл ... ежелгі
түркі тілінде ‒ маны, моңғолша — манұл дейді. Мамыр осы мысықтың балалайтын
айы болуы ... ... ... бар: ... ... жеті үлының бірі
екен. Ол ... ... ... ... оның ... ... ... шамасы келмейтін шірік неме» деп жазбақшы болып, маны
саусағымен бір сызыпты. ... ... ... болып қалыпты» делінеді.
Отамалы. Бұл атау жер отайып, малдың аузы ... тола ... ... Бұл ... аты парсының "чілля" деген сөзінен ... Шіл ... ... сөз, ол ... ... ... мезгіл ретінде айтылып, кейін отыз
күндік ай ретінде қодданылып қалыптасып кеткен.
: Сарта. Бұл ескі ... сөзі ‒ ... шақ" жер ... ... ... Бұл атау мал ... ... шыққан. Қой мен
ешкінің төлдеу мерзімін реттеу, атап ... оны ... жылы ... және ... ... ... ... мен казақ шаруалары жаздың
басында қошқарлар мен ... ... ... ... ... ... ... алынып, аталық малдар еркін, бос ... ... айы өлең ... жиі ... Ескілікті жырларда:
Үш ай тоқсан болғанда, Ел күйекті шешіпті,
Құтылар қошқар күйектен. ... айты ... ... Бұл айда ... ... ... бие ... Қымыз
болмағандықтан ел етке қарайды. Сондықтан ... деп ... ... қазақ тілінде бірнеше мағынасы бар: қазан-ауыртпалық, «Қамбар
батырда» «қазан аттықта барамыз" деген сөз бар. ... ат" ‒ ... ... ... ‒ ас ... ... ... ‒ үзеңгінің бір ... ... ... ... Қазан мен қаза ‒ өлім. Қазан айында жыл құстары қайтып
кетеді де, Қазақстан меп ... ... ... ... ғана ... ... созі ... түрінде айтылған. «Қазан» атауы ... ... ... ... Өйткені, бұл айды ... ... айы" ... ... ... егін ... ... жұмыстары аяқталады. Түн суыйды. Пісіп үлгермеген көк егін болса, оны
боз қырау соғып түседі. Ондайда ... ... ... ... Б. А. ... түсіңдіруінше, бұл айда жер қара топырак болып
қалады. Жаздай малдың тұяғы таптаған өріс тозады.
Қараша айында туған ... ... ... ат ... Ақан серінің
өлеңдерінде:
"Қарауылшы, Есенбай-Карашашын,
Алтын бесік халқыма жарасамын" -дейтін жолдар бар.
Қарашаны басқаша түсіндіруге болады. ҮІІ-ХҮІІ ғасырларда осы айларда
салық ... ... ... аталған. «Қара мал» деген атау — осы ... мал ... сөз. ... ... ... не бағалы заттай
төлеген. Бұл дерекке қарағанда қараша - ... айы, яғни ... ... ... ай деуге болады.
Тоқсан. Бұл айда жылдың ақырғы ширегі тоқсан басталады. Наурызға шейіи
90 күн ызғарлы қыс бар. ... ... ... ... ... желтоқсан деп жазған ... ... ... ... сол бір екі ай" деген жолдар бар.
Қаңтар. Қаңтар — күннің «қаңтарылып ... айы. ... ... түн ... Осыған сөйкес болғандыктан ежелгі түркі тілінде
безбен таразының таяғы да қаңтар деп ... ... "Үт ... жұт ... ... айы: Малдың жұтауы осы
кезде басталады. Жұт жылдары жер тықырлап, дүлей боран ... ... әр айға ... ... ... және оны мақалмен де, өлеңмен де
бейнелейді. Онда күнің ұзарып-қысқаратын ... ... ... «Шілдеде күн шіл адым қысқарады» дейді халық. Қазақтар шілдені алтыншы
айға туралайды. Сонда алтыншы айдын 22 ... ... күн ... ... Жұрт осы ... күндік қысқару барысын шілденың адымына
балап, оны да халт жібермейді. ... күн ... адым ... ... үш адым ... ... мақал бар. Қазақтар қаңтарды 12 айға 3 айын
бірінші айға, бірдің айын екінші айға, көкекті үшініші ... ... ... 12 айдың 21 күні қысқарып тоқырау шегіне жетеді, 22 күнінен
тартып ұзара ... Ай ... ... 10 ... ... қарғаның адымына
теңеп, күнің азда болса ұзарғанын айтады. Онан кейін келетін ... ... ... береді. Мұны «И үш адым» деп атаған.
«Үштің айы - ... айы, ... айы – ... айы, ... айы – шөпек
айы» және «үштің айы - күштің айы, бірдің айы ‒ ... айы» ... ... ... айын ... ... ай деп ... болғандықтан, бұл ай қыстың
суық айы болып есептеледі. Үштың айында күн ... ... ... ... ... ... ... Малға да малшыға да салмақ түсетін қолайсыз
кез. Осы айда ... ... да ... ... ... ... жатар орыны
акыртық деп құрсағы тоймаса да жылы қораға жатқызады. Үштің айы қыстың бел
ортасы мұндағы айазда малдың ... ... әрі оған жылы орын ... күрт ... ... Осы себептен үштің айын ... айы ... ... айын ... ... үйік айы деп ... Бұл ... топтасып жемге шығып кетеді, жолыққан мал ... кісі ... ... ... айы ... күн ұзарады, ұзын арқан, кең тұсау
болады. Үштің айымен бірге айаз сына бастайды, ... ... беті ... сол себептен бірдің айын мірдің айы деп атайды. Көкек айына
барғанда күн жылынбайды, мал ашпа – ... ... ... де, осы ... сол ... шөпек айы деп атайды.
«Бірдің айы ‒ бір ішек, көкек айы – көк ішек, мамыр айы – май ... айы – май ... деп ... ... 4 айға тағы бір ... ... Бірдің айында жер шиырланып, өрісі жерінген малға көрнеуде
дайын тұрған шөп қалмайды. Осы айда жалпы ... ... ... ... келеді, бұл айды қасқырдың жерік айы деп атайды, сол себепті өрістен
болсын, қасқырдан ... ... ... ... бұл айды «бір ... ... айы жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер айы, малдың ... ... ... кезі. Бұл айда қардың көбесі сөгіле ... ... мал қар ... шыққан шөпке аузы тиеді, әсіресе сиыр табыны сылбыр
шөпке де, сай-саладан аққан лай суға да ... ... Көк ішек ... ішегінде май жоқ, тек кенеусі ... ... ... ... ... ... айын малдың осы табиғатына қарай көк ішек деп атайды.
Мамыр ... ... ... ... ... ... ерте ... көкектің соңына таман ұсақ мал төлдей бастайды. Мамырдың он-он
бестеріне дейін мал төлдеп те ... Жер ... ... көк қаулай өседі,
жер жүзін гүл-бәйшешек жабады. Мал көкке тояды, елдің аузы аққа ілінеді,
осы ... бұл айды «май ... ... айы ... ... ... айға туралайды. Маусымда ... ... ... Мал ... ... ... ... Бұл тұста күн
ыстық болып, дамыл­дамыл жаңбыр ... шөп ... ... жер ... ... шалап молайып, ақ ірімшік пен ... ... ... ... бір ... ... ... ішіп, жеуден асып жатқан
бөлегін сабаға құйып, май пісіп май ала бастайды, құрт ... ... ... деп айту ... ...... ортаңғы айы. Бұл айды Абай былай суреттейді:
Жазды күн шілде болғанда,
Көкорай шалғын бәйшешек,
Ұзарып өсіп толғанда,
Күркіреп ... ... ауыл ... ... ... шілдеде ел көктеуліктен жылжып орта қонысқа
қонады. Адамға да малға да жайлы бір ... ... ... айы. Бұл айда ... мал бағып, отын
жағудан басқа қам болмайды. Жер соны, ақ мол, күн қысқара бастағанымен әлі
де ұзақ таң ... күн ... Бұл ... ... ... ... ... Бұл
айда Үркер қайта туғандықтан тамызды Үркер қайта көрінетін ай деп атайды.
Мизам айы. Мұны сары жайлау кезі деп ... ... ... «Ей, ... ... айының салқын ай» деп әнге қосады. Мизам
айының басталысымен шөптің буыны қатты деп қарайды. Ай соңына таяу ... ... ... ... бастайды. Осы айды сондықтан «орым
айы» атайды.
Қазан айы күннің салқындай бастаған кезі. Күн қысқарып таң ұзарғанының
басталғанын білдіретін ай ... ... айын күз айы деп ... ‒ бұл күз ... ... ... мақал бар: «қарашада қар
қалса, жұт болады», мұндай деуіндегі себеп – қарашада қар қалса, қыс ... қыс аяғы ... ... ... Бұл айда қыс ... ... Бұл жөнінде «қарашада қауыс бар, кәрі құртаңды тауысар» деген ... ... ... ... деген амал кіреді. ... ... ... ... игіліктеріне жаратуды жөн көреді.
Желтоқсан «желді келді, қыстың алды келді» ... ... бар, ...... ... ... ... күздің соңғы айы. Бұл айды қазақтар
«тоқты ... ... ... шақ» ... Абай бұл ... мен қарашаны
былайша өлеңіне қосқан: «
Қыстың басы бірі ... ... ... ... ... жеп қоям деп
ықтырмамен күзеуде отырар бай.
Қазақ халқында ай мен күнге қатысты мақал-мәтелдер ұшан теңіз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Менің бұл ... ... тыс үш ... ... кіріспеде,
календарға байланысты ғылыми тұжырымдар айтылып, календар ... ... ... ... ... ... қысқаша мағлұматар
айтылады. Бірінші тарауда 1923 жылы журнал ... ... ... ... жалпылай тоқталып, ондағы әр бір мақалалар мазмұны, ... ... сөз ... ... тарауда календардағы қазақ халқының
уақыт есебі туралы айтылады. Мұнда, қазақ халқы өз ... ... төрт ... ... ... туралы айтылады. Үшінші
тарауда мүшелі жыл есебі және қазақ күндізбесіндегі он екі ... ... ауыз ... ... ... мал ... ... аспан астында, аттың жалында,
атанның қомында өмір ... ... ... бірі − қазақ халқы. Оның
ертедегі тағдыры малға, ал, ... ... шөбі ... суы мол, жайылымға
байланысты болған. Египеттіктерді дәрияның тасыуы күйзелтсе, көшпенділерді
«Жеті ағайынды» жұт күйзелтіп отырған. ... ... ... далада
жол табуды, жыл мезгілдерін айыруды, мал төлдету, бие ... жүн ... алу ... ... ... ... Сол ... біздің Ата-
бабаларымыз уақыт межесін білуге аспан әлеміндегі күн, ай, ... ... ... ... ... ... межесін біліп
ғана қоймай, күн райының құбылысын да жақсы меңгеріп жауын-шашынды күндер
деп алдын-ала сақтанып отырған. ... ... ... күннің райын
қалай білудің түрлі әдіс- тәсілдеріне, халық ауыз әдебиетінен айрықша орын
беріліп, оны сол ... ... ... ... етіп қалтырып отырған, белгілі
ақынымыз Сәкеннің ақындық тілімен ... ... баян ... ... ... жаттап алған» дегендей, салт-санамыздан терең
орын алып отырған астрономияға байланысты аңыздар, мақалдар мен мәтелдер,
қазақ ауыз әдебиетінде ұшан ... ... ... күн, ... ай, ... деп күн, ай, жұлдызды жырға қоспаған ақын жоқ деуге ... ... ... ... ... деп есепшы болудың еріккеннің ермегі емес, киелі
кәсіп екендігін өсиет ... ... ... ... ... салтында
тіршілігінің көзі болған малын, түрлі табиғат апаттарынан аман сақтап ... ... ... ... есепші болудың киелі кәсіп екенін ұрпағына осылай
ауыз әдебиетінің үлгілерімен аманаттап отырған.
Қазақ халықы уақыт ... ... ... ... ... ... ... ай, жыл, маусымдарға тиесілі уақыт
межесіне сүйеніп, белгілі бір ... ... сөз ... ... ... бір ... білдіреді. Мәселен, «қас қағым», «аузымды
ашқанша», «сүт ... «ақ ... сары ... болған», «Абылайхан
заманында», «Тәуке хан тұсында», «қоян жылғы жұтта» т.б. деп келетін уақыт
межелері. «Айдың тік ... ... ... ... ... өзіне жайлы»,
«Ай қырынан туса, ай балтаңды сайла, ай шалқасынан туса, күрегіңді сайла»
деп мақалдап айдың қалай ... ... күн ... ... ... әркім
түсініп білу үшін, осындай ақпаратты дәл уағында алу ... ... ... сөз ... ақпарат құралының қызметін
атқарғандығын ... ... ... бірге, «ай сәулесінің астында
ұйықтама», ... ... айды ... ... деп ай ... ... екенін біліп айтқан. Мұны қазіргі кездегі ғылым да дәлелдеп отыр.
Мәселен, ай туған күні терезе ... ... ... ... жүзі ... ... ... осылай, табиғаттың қабағын бағып, ығына ... ... ... бүгінгі күнде «алтынның сынығы ‒ көненің көзіндей»
көрінеді.
Календар адамзат әлемінің белгілі бір ... ... ... ... арқылы тарихтан орын алады.
Қорыта айтқанда, қазақ халқының уақыт пен кеңістік туралы, қоршаған
орта туралы атаулары мен тұрақты ... әр ... не ... ... ... ғана ... соны мен бірге белгілі бір құбылыстың төл ... ... ... көзі ... ... ... Г.С. Қазақ халқының күнтізбесі. А., 2000 жыл., 4 бет;
2. М. Исқақов. Қазақтың байырғы ... А., 1960 ... ... ССР ... А. 1957 ... Әбішев Х. Ә. Халық астрономиясы. А., 1959 ... ... ... ... ... ... А., 1994 ... Қазақ ССР қысқаша энциклопедия, 3 том., 1998 жыл;
7. Ш. Уәлиханов. Қазақтың космологиялық аңыздары. А. 1961 ж., І том. ... ... ... I-II ... А, 1965 ... 1923 ... ... Орынбор. 1923 жыл., 8 бет;
10. 1923 жылдың календары. Орынбор. 1923 жыл., 12 бет;
11. Нұрғалымова Т.С. Қазақ халқының күнтізбесі. А., 2000 жыл., 13 ... ... Т.С. ... ... ... А., 2000 жыл., 22 бет;
13. Нұрғалымова Т.С. Қазақ халқының күнтізбесі. А., 2000 жыл., 50 ... ... ... 1997 ... ... ... ... А. 1993 жыл., 10-11 беттер;
16. М. ... ... ... ... А., 1960 жыл,. 54 ... Зулхаров Г. Жыл аттарын жатқа сақтау тәсілі. Ана тілі, 1999 жыл., №18
18. Нұрғалымова Т.С. Қазақ халқының күнтізбесі. А., 2000 жыл., 33 ... ... ... календары. А. 221 бет::
20. Аитыс жинақтары I том. А. 1964 жыл., 169-170 бет;
21. ... ... жыры І том. А. 1997 жыл., 186 ... ... ... І том. А. 1960 жыл., 70 ... Ш. Уәлиханов. Қазақтың космологиялық аңыздары. А. 1961 жыл., І том, 106
бет::
24. М.Исқақов. Халық календары. А. 245 бет;
25. Дөнентаев С. ... А. ... 106 ... Нұрғалымова Т.С. Қазақ халқының күнтізбесі. А., 2000 жыл., 43 бет;
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. М. Исқақов. Қазақтың байырғы календыры. А., 1960 ... ... Х. Ә. ... ... А., 1959 ... ... Х. Ә. Аспан сыры. А., 1966 жыл;
4. Ақсауыт. Батырлар жыры І том. А. 1997 жыл;
5. А. Құнанбаев. Шығармалары. А. 1990 ... «Ана ... № 18 1999 ... ... Л.Н. Көне түріктер. А., 1994 жыл;
8. Дөнентаев С. Шығармалар. А. 1957 жыл;
9. ... 1 ... 1997 ... ... 14 ... 1998 ... ... 5 ақпан, 1998 жыл;
12. Нұрғалымова Т.С. Қазақ халқының ... А., 2000 ... ... мақал-мәтелдері. Шынжаң халық баспасы. 2003 жыл;
14. Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы. − Алматы: Ана тілі, 1998;
15. ... Ш. ... ... Бес томдық. − Алматы, 1984−1985;
16. Бекхожин Қ. Қазақ баспасөзі ... ...... ... ... Т. Жыл ... − Алматы, 1981;
18. Сұбханбердина Ү. “Дала уалаятының газеті”. − Алматы, 1988, 1991, 1993,
1994, 1996.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 45 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адамзат қоғамының эволюциясы32 бет
Алтай3 бет
Ертедегі уақыт өлшемдерінің құралдары36 бет
Мүшел есебі47 бет
Орман питомнигі19 бет
Оңтүстік торғай мұнайлы-газды атырабы23 бет
Педагогика пәнінен тест сұрақтар3 бет
Сағаты4 бет
Таулар2 бет
Файлдар жүйесі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь