Күй – қазақ халқының рухани азығы ретінде

МАЗМҰНЫ:
КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

I КҮЙ АҢЫЗЫНЫҢ ТАРИХИ ДЕРЕКТІЛІГІ ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫМЫ
1.1 Ежелгі музыкалық мәдениетіміздің бастау бұлақтары ... ... ...7
1.2 Күй қазақтың ұлттық болмыс бітімі ретінде ... ... ... ... ... ... ..14

II КҮЙ . ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ РУХАНИ АЗЫҒЫ РЕТІНДЕ
2.1 Қазақ музыкалық өнеріндегі домбыраның орны ... ... ... ... ... 25
2.2 Қазақ халқының күй жанры философиялық синтезге толы мазмұн ретінде ... ... ... ... 40

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...49
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... .52
        
        МАЗМҰНЫ:
беттері
КІРІСПЕ
............................................................................
...................3
I КҮЙ АҢЫЗЫНЫҢ ТАРИХИ ДЕРЕКТІЛІГІ ЖӘНЕ
ҚҰРЫЛЫМЫ
1.1 Ежелгі музыкалық мәдениетіміздің бастау бұлақтары ...........7
1.2 Күй ... ... ... ... ретінде
..........................14
II КҮЙ – ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ РУХАНИ АЗЫҒЫ РЕТІНДЕ
2.1 Қазақ ... ... ... орны ... ... халқының күй жанры философиялық синтезге
толы ... ... ... ... ... сөз ... де, ... сөз етсеңіз де,
екі шектен ескен күй, мақтауға тұрарлық қымбат дүние”
А.Жұбанов
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі.
Қай халықтың болмасын өзінің атадан балаға жеткен, ... ... ... ... ... айналдырған ұлттық дәстүрлі музыка
өнері болады. Ол негізінен вокалды (дауысты) және ... ... екі ... ... ... ... ... – халаық арасынан шыққан дарын
иелері, халық композиторлары.
Қазақ халқының аспапты музыкасына күйлер жатады. ... ... ... ... сана ... ... байланысып, өмірінен қуат
алған, рухани ... ... ... ... ең ... тоқсан
толғаулысы да осы күй шығармашылығы.
Ұлттық мәдениетіміздің құнарлы ... ... күй ... ... ... етене жақындығымен ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді.
Күйлер ел ... ... ... ... ... ... ... дамып,
ұлттық өмір-тіршілігімен тығыз байланысып, ел өмірінің рухани серігі болды.
Музыка ... күй ... өз ... күй ... ... ... ... іріктеліп, сұрыпталып, сүргіленіп, түрленіп
жеткен халықтың өзімен бірге дамып, қалыптасып отыратын бұл мұраны ... ... ... жөн. ... адам ... ... бірге
жасасып келуінде табиғилық басым болатындығында. Олай болатыны бізге жеткен
әрбір күйдің сарынынан ата-баба өмір сүрген ежелгі ортаның ... тән ... мен ... ... ... жан дүниеңмен
сезінгендей күй кешесің. Бейнелеп айтар болсақ, күйлерден аспан мен жер
аралығында адам ... ... ... іс-қимыл әрекеттердің түр-түрі
орын алып жатыр.
Аққудың сұңқылы, қаздың қаңқылы, желдің гуілі, бұлақтың ... ... ат ... ... ботаның боздауы, қасқырдың ұлығаны,
бұлбұлдың сайрағаны т.т. бірде бірі күй әлемінен тыс қала алмаған.
Күйлер адамның ішкі ... ... оның жеке ... көңіл – күйін,
қуанышы мен қайғысын, аңсаған арманын, өмір ... ... ... ... ... ... - ... орман – тоғайын, асқар
таулары мен байтақ даласын паш етіп жырлайтын шығармашылық жанрға ... ... ... “Ақсақ құлан, “Ботасы өлген ... ... ... ... ... ... толқыны, “Аңшының зары т.б. тарихи
оқиғаларды баяндаса, енді бірқатары әлеуметтік өмір тынысына үн ... ... ... мен ... ... ... /1/.
Сондықтан да күй шығармашылығы өзінің тақырыбы мен мазмұнына қарай ... ... ... ... тебіренісіне, сезім сырына айналып, ішкі
жан дүниесінен терең орын алып ... Олар ұлт ... ... ... ... ... басқа халықтарға ұқсамайтын төл аспап
болып тарихи және мәдени кеңістікте сақталып келді.
Ал, қазақтың күй сазы жөнінде ... ... ... ... ... пайда болуы жайлы” – атты ғылыми еңбегімен қазақ ... ... ... ... ... ... ... Мұхтар Әуезов, Әлкей Марғұлан, Сапарғали
Бегалин және т.б. қазақтың бір туар азаматтары қазақ сазы ... көп ... ... ... бұл ... ... ... Ілия Жақанов, белгілі
ғалым-зерттеуші Ақселеу Сейдімбеков, көне аспаптарды жинаушы, өзінің бар
болмысын осы ... ... ... ... Сарыбаевтың, Құдайберген
Жұбанов, Тмат Мерғалиевтің, ... ... ... ... күй
мұрасын зерттеуші, ұстаз, күйші-сазгер, шертпе күй шебері Уәли ... т.б. өз ... ... келе жатқан ғылыми еңбектерді ерекше айтып
өткеніміз жөн.
Қазақтың саз ... ... ... және ... ... екі ... Ел ... кеңінен пайдаланып, халық күйлері мен саз ... ... ... ... ... домбыра, қобыз, ... ... ... ... Күй жанырында да бұлар домбыра күйлері,
қобыз күйлері, сыбызғы күйлері ... ... ... Ал ... ... ... ... уілдек, сазген, дабыл,
даңғыра, шыңдауыл, дауылпаз, дудыға, желқабыз, желбуаз, тоқылдақ, тұяқтас,
асатаяқ, керней, ... ... ... ... фольклорлық
аспаптар тобына енеді. Бұлардың қатарына сырнай, кепшік ... ...... ... ... да ... және оны орындаушылық міндетін атқарушы төл ... ... ... ... халқымыздың өмір керуенімен бірге жасап
келеді. Әр күйдің шығарушы әуен иелері болған. Күйлерді ... күйі ... ... күйі деп ... ... атап ... Халық күйлері
жылдар, ғасырлар өткен сайын шығарушының аты ұмытылып, ел ішіндегі дарын
иелерінің орындап ... ... ... аты ... бара-бара халық
күйі болып сақталған.
Зерттеу жұмысының ... ... күй ... ... ... аты ... ... атасы Қорқыттан бастап, өмірдің қыры мен ... күй ... ... ... композиторларының күйлері мен есімдерінің ел арасында сақталып
келуі халқымыздың өнерге ... ... ұлт ... және ... философиялық тұрғыда ашып көрсету. Күйлер өзінің дәстүрлік
ерекшеліктеріне орай жеке мектеп құрайды. Яғни, зерттеп ... ... ... атты ... жұмысымыздың мақсаты да осыны меңзейді.
Зерттеу жұмысының мақсатына жету үшін мынадай міндеттер қойылды:
• Күй ... ... ... ... Күй ... ұлттық-философиялық бітімін көрсету;
• Күй – қазақтың рухани-философиялық маңызы, хақындағы
міндеттерді алға қойып, тереңірек ашуға міндет қойдық.
Зерттеу жұмысының жаңалығы.
Қазақтың күй ... - ... ... ұлттық-философиялық
мәдениетінің құндылығы ретіндегі ізденістер ... ... ... ... ... ... халқының рухани азығы болған ... күй ... ... толы ... ашу ... ... жұмысының құрылымы.
Тақырыптың мазмұнына сай ... екі ... ... ... ... ... зерттеудің өзектілігі негізделіп, мақсаты, міндеті, ғылыми
жаңалығы баяндалады.
«Күй аңызының тарихи деректілігі және құрылымы» атты бірінші ... ... ... бастау бұлақтарының негіздерін ... осы ... ... негізгі ұғымдарға талдау жасалынып, мазмұны
мен мәні ашып көрсетілді. Сонымен қатар, Күй қазақтың ұлттық болмыс бітімі
ретінде ... ...... ... рухани азығы ретінде» атты екінші тарауда қазақ
халқының күй жанрының философиялық ... толы ... мен күй мен ... ... ... ... мәдени-философиялық
талдаулардан өтілді. Маңызы мен ерекшеліктерін барынша ашуға тырыстық.
Қорытындыда болжамды дәлелдейтін зерттеулердің негізгі нәтижелері мен
қарастырылып ... ... ... ... ... ... КҮЙ АҢЫЗЫНЫҢ ТАРИХИ ДЕРЕКТІЛІГІ
ЖӘНЕ ҚҰРЫЛЫМЫ
1.1 Ежелгі музыкалық мәдениетіміздің бастау бұлақтары.
Әр ұрпақ өзі ... ... ... үшін ... мен ... ... ... Бірнеше мың-жылдық тарихы бар қаза халқы ХХІ ... ... жаңа ... ... ... Бұл тарихи сәт біздің тәуелсіздігімізбен
тығыз байланысты. Соңғы он жылдан бері еліміздің мәдениетіне деген көзқарас
ерекше ... және ... ... ... өнер ... маңызды зор
бағдарламалар жасалып, жүзеге ... ... ... ... Н. Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауында (2005 жылы, 18
ақпан) ... ... ... іске асыруды жалғастыра беру, сөйтіп,
өткенді пайымдау ... ... еді. Осы ... ... ... ... ... қосатын үлесі мол деп сенеміз /2/.
Ұлттық музыкамыз адам сезімі мен ... ... ... ... ... ... қана ... бірге, әлеуметтік – тарихи өмірімен біте ... ... де ... ... Қазақтың ғажайып фольклоры, поэзиясы, қолөнер
сияқты ... ... да ... ... ... ... мен ... мейлінше айқын бейнелей алған. Сонымен қатар, қазақтың
философиялық – ... ... де ... талғамды музыкалық туындылары
арқылы анағұрлым байып, рухани өміріміздің қайнар бұлағына айналған.
Жаңаша жыл санауға ... ... ... өмір ... ... ... Ұлы Дала туындылары, ең алдымен, уақыт пен
кеңістіктің не екенін ... ... ... ... халқының
көп ғасырлы дәуір аясында көшпелі өмір ... ...... ... ең енді тұсы ... ... екендігінде. Яғни, бұл ұлан-байтақ кең
Далада қалың жұрт тербеле көшіп қонуға, жыл құсы сияқты мәңгілік ... ... ... ... еді. Ал ... даму бел ... дейін
қазақтың қуаң даласында тіршілік үшін ... ... өмір ... болды. Сонымен қатар, қазақтың бірыңғай өзімен тектес түркі
халықтарымен шекараланып, түркі ... ... ... ... ... ... қалыптасуына себебін тигізді.
Белгілі археологиялық ізденістерінің нәтижелері тарихта ... ... ... ... ... ... қорғанында жаңаша жыл
санауға ... ... ... өмір сүрген көшпелі ... ... ... ғылым үшін мейлінше маңызды, бағалы заттық
айғақтар табылған /3/.
Сол заттық айғақтардың ішінде қазақтың көне қобыз аспабы ерекше ... Қос ... және қос ... бар ... ... биік жасалған
тиегі шанақ бетке керілген сірі көнге орнатылған. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... аңғартады.
Жаңа заманның ІІІ ғасырының екінші жартысында ғұмыр кешкен ... ... ... грек ... және софисті Юлий Полидевск
өзінің “Ономастикос” атты еңбегінде былай деп жазады: “Бес ішекті ... ... ... ... және бұл ... сірімен қаптайтын болған, ал
шертпек ретінде ешкінің тұяғын пайдаланған ... ... ... ... ... сыбызғы сияқты үрлеп ойнайды...” ... ... ... ... ... ... ... /4/.
Бұл деректерде айтылған сірімен қапталған, ешкі тұяғымен ойналатын бес
ішекті музыкалық аспап ол – қазақ арасында күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... ... мүйіз шертпекпен
тартылады. Сондай-ақ, қобыздың да шанағы сірімен қапталатыны да бұрын-соңды
белгілі. Ән ... ... күй ... ... ... ... музыкалық
мәдениеттің қалыптасқан дәстүрінің болғаны. Ұлы Дала ... ... күй ... ... тек ... ғана болып қоймай, күнделікті
тіршілікте де кең қолданылған.
ХҮІІІ-ХІХ ғасырларда қазақ даласында болған сырт көз ... ... ... ... мың ... ұқсастық көшпелілер мәдениетінің
тұрақтылығ мен өнерінің тектілігінің анық ... ... ... ... ... Феодорскийдің жұбайы (421-жылдан) грек ... ... көзі ... ... ... әсерін былайша толғаған: “Мен
Скифиядан құстың тілін жоруды, дыбыстан нышан тануды білдім, бұған қоса ... ... ... ... ... ... абыздардың ұлы
сарынын, ағаш төсек пен ... ... ... көз ... ... ... ... әндерін, тұлабойыңды кернеп
тасқындаған сезімді көкрегіме қонақтатып ... ... ұлы ... Еділ ... салғанда, қылқобыздан қаралы күй
сарнап, жоқтау айтылып, аспан асты күңіренген. Еділді жоқтаудың мәтіні ҮІ
ғасырда ... ... ... ... сақталғанын білікті зерттеуші
ғалым Ардақ Нұрғали жариялайды /6/.
Еуразия көшпелілерінің арасында ... ерте ... ... оның өзі ... ... байланысты екені туралы аса мәнді
тарихи – этнографиялық деректер ... ... ... ... ... таңды жаңа күймен қарсы алатын дәстүр қалыптасқан. Яғни,
бір жыл 365 ... ... ... жаңа күй ... ... Жыл бойы
туындаған бұл күйлер Ұлыстың ұлы күнгі ... ... ... ... ... мұра етіп ... ... күй таңдалады екен. Байырғы грек
тарихшысы Р.Квинг Курций (б.з.д. І-ғасыр) өзінің “Ескендір ... ... ... ұлыстың ұлы күні қаған ордасының үстінде күн бейнелі
жалау көтеріліп, қағанға өңшең қызыл матадан киім ... 365 ... ... өнер ... ... ... /7/.
Осы дәстүр туралы орта ғасырдағы түркінің музыкалық мәдениетін
зерттеуші Абдулкадыр Мараги ... ғғ.) ... ... ... ... ... мынандай үш бөлімге бөлінеді: музыка құралында ойналатын бір
түрі бар. ... ... ... деп ... ал ... ... “ыр” және “дола” деп атайды. Мұндағы қытай (қыпшақ тайпасының
ішіндегі ру аты) ... ... 365 түрі бар, бір жыл ... ... ... ... соншама күйі болады. Оның әрбіреуі күн сайын ханның алдында
тартылып ... ... ... ең ... және ең ... – тоғыз күй” /8/.
Оқымыстыдан келтірілген ой-пікірде “күк” сөзінің – күй, “ыр” ... – жыр, ... деп ...... ... күні ... дейін
қазақ тілінде бар атаулар. Бұл жөнінде ... ... ... ... ... ... еді. ... “ең асыл және ең ірі тоғыз күй” деген
дерекке қатысты, күні ... ... ... ... ... тарау” деп
аталатын күйлердің бар екенін де айта кету ... ... ... ... халықтардың, соның ішінде, қазақ халқының
орта ғасырдағы музыкалық мәдениеті сөз болғанда, ең алдымен, сол ... ... ... ... мұра ... Қорқыт атаның (ҮІІІ-ІХ ... ... ... бірден-бір халық қазақтар екенін айрықша атап өткен
жөн. Қорқыт күйлерінің тек қазақ арасында ... азық ... ... ... ... бар. Біріншіден – Қортық шыққан оғыздардың кіндік
жұрты ... ... ...... ХХ ... ... ... өмір
салтта болуы иісі түркілік дәстүр мен ... таза ... ... ... ...... өмір салт ... дінінің дендеп орнығу
мүмкіндігін азайтты /9/.
ХІХ-ХХ ғасырға дейін бұрынғы Тәңірлік наным-сенім ... ... ... өкілі деп есептелетін аспап – қобыз еді. Қобыздың ілкі
мағынасы – тылсым арқылы дүниеге әсер ету, ... ... ... мен ... орта ... ... ... аспабындағы
дыбыстардың пайда болу жолы, бұл аспап қыл ішегінің алпыс талдық ... ... ... ... ... ... байланысты синкреттік
құбылыс өнерінің көне дәуірлерде ... ... ... ... ... нышаны бар аңыздар (Қорқыт туралы аңыздардың көбісі бүгінгі
күнге дейін сақталмаған, кейбіреулерінің тек атаулары ғана ... ... ... ... ... Уәлиханов тартқан күйлердің аттарын ғана
жазып алған. Олардың арасында: ... ... ... күйі”), “Саймақтың
сары өзені”, “Қорқыт күй”, “Ақсақ құлан”, “Жошыхан”, “Суға кетті ер Қотан”,
“Көк бұқа”, “Бозінген”, т.б. Бұл ... ... ... ... орнын
көрсетеді. Аспаптың семантикасына сәйкес, бұл музыка көңілді емес, байсалды
да байыпты мағынасын сақтап қалған. Сондықтан ... бойы ... ... ... көзқараспен қараған /10/.
Қазақ халқының мәдениеті мен өнеріндегі төлтумалық өзінің тектамырын
тым тереңнен тартады. ... жыл ... ... І ... ... ... ертерек көшпелі өмір салтты тіршілігіне тірек еткен Ұлы Дала тұрғындары,
сөз жоқ, ең ... ... пен ... не ... ... ... кеңістік туралы таным-түсінік қалыптастырмай тұрып көшпелі өмір салтқа
ойысу, бейнелеп айтқандаа, қайда барарыңды білмей ... ... ... ... болар еді.
Жыл құсы сияқты, экожүйе жаралымымен мінсіз үйлесім тапқан көшпелі
өмір салт ... ... ... дара шаруашылық-мәдени типі
қалыптасты. Ат үстінде айдары желбіреген сахара сарбаздары қауышып, өздерін
Тәңірдің перзентіміз деп ... Олар ... бірі ... ... ... ... ... сапалық жаңа кезең – “кіндік
дәуірдің” басталуына мұрындық болды. Яғни, шексіз әлем аясындағы ... ... ... ... пен ... тұрғысында парықталып,
адамға ғана тән терең трагикалық санамен қауышты. ... ... ... ... айтқанда “олар дүниенің жалғандығын түсінді; ал ... ... олар ... ... пен трагикалық сананы орнықтырып, оны эпос
түрінде паш етті” /11/.
Дүниеге көшпелілер ... ... өнер ... ... Олар Адамдық
болмысты Тәңірлік болмыспен шендестіруді армандай ... ... ... рух дарытты. Сол асқақ рухты ... ... ... баланған ең құдіреттісі музыкасы болды. Байырға түркілер күйді “күк”
деп атап, оны Тәңірмен тілдестіретін дәнекер деп білді /12/.
Сондықтан да, ... ... ... арнап күн сайын жаңадан
шығарылған мадақ күйлері тартылып отырған /13/.
Байырғы түркілердің бұл ... ... ... ... императорлары
түркі күйшілері мен әншілерін қолқалап шақырып, ... ... ... өнерін тамашалауды өздеріне мәртебе санады /14/.
Еуразияның ұлы ... ... өмір ... ... ... – мәдени типі өз кезегінде дүниеге қайталанбас төлтума ... ... ... өмір ... ... ... ... игерді, өмір құбылыстарын өзіндік тілмен жорыды, сол жолда өзіндік
әдістер мен тәсілдерді, қалыптар мен түрлерді дүниеге әкелді, ... ... ... адам өмірінің ең биік мұраттары ретінде ұсына білді.
Нағыз мәдениет, әсіресе, рухани мәдениет тек қана ұлттық – этникалық
төлтумалықта ... ... және сол ... ... ... ете ... ... шыңдалады. Ал, басқа елдің мәдени-рухани құндылықтарына жалаң
еліктеу өзінен - өзі қайталау ... ... ... ... ... ... ... аясындағы
белгілі бір тұрақтылығына қармастан этникалық дегеніміз – адамзат баласының
өмір сүруінің біірден-бір орнықты қалыбы болып табылады /15/.
Ұлы дала ... ... ... ... шыңдалған ғажайып
мәдениеттің кіндік жұрттағы мұрагері қазақтар болды. Тек қазақтар ғана өз
төңірегінде бірыңғай ... ... ... шекараласты. Және олар сол
ұлы мәдениеттің арқауын үзіп алмай бүгінгі күнге дейін жеткізе ... сол ұлы ... ізін ... ... ... ... ... ұрпаққа жұғысты ету жер басып жүрген қазақ атаулының ең бір
киелі мұраты болуға тиіс.
Яғни, осының бәрі қазақ ... ... ... ... скиф, сақ, ғұн закмандарынан осы күнге дейін қалыптасуының айқын
дәлелдері. Өте ... ... ... ... өнер үш мың ... бар ... ... ұрпақтар сабақтастығы нәтижесінде біздің
заманымызға дейін жеткен. Қазіргі орындалып жүрген күйшілік өнер, әншілік,
жырау-жұртшылық ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... нәтижесінде сұрыпталған рухани мәдениет. Көне түркілік
ұлы мұраттарды серілік етіп, алыстан ... ... ... ... ... өз өміршең тұлғалар. Олар заман үніне үн
қосып, келешекті жасаушылар тізбегінен өз өмірін ... ... ... ... ... түсінумен қатар, өзінің қилы тағдыры мен ауыр өткелдің
нәтижелерін, тәжірбиелерін пайымдау ... ... ... ... ... ... ... ұлы шеруінде әр ұрпақтың өзіне ғана тиесілі міндеті
болады. Ол міндетті тек сол ... қана ... ... алуға тиісті.
Себебі, кез келген ұрпақ, өзі ғұмыр кешкен кезең үшін өткен мен ... ... ... Оның тал ... ... ... сан ғасырлардың жүгі
бар. Сол жүктің ... ... ... қалдырмай болашаққа қол жалғау – жер
басып жүрген тірілердің ең киелі міндеті. Тарих көпірінен ... ... ... ... ... кез ... енді қайтып болашақ ұрпақтың
қолы жетпейді. Қолы жетпегені ... ... ... ... ... ... қалғанын білместен, қолына іліккенді малданып ғұмыр кешеді. Ғұмыр
кеше жүріп бұрын ... ... ... дүниеге әкелген асылдарға
қол жеткіземін деп тер ... ... ... ... үшін ерекше ғасыр. Жо-жоқ, көрген
қорлықты, тартқан азапты, жоғалтқан ұрпақты ... ... ... ... ... та ... Оның бәрін тіршіліктің бұйыртқан сыбағасы деп
көңіл жұбатуға болар. ... ... ... ... ... ... тағдыры үшін айырық ғасыр болды. Үш мың жыл бойы,
бәлкім, одан да ұзақ ... ... ... салт атты көшпелілер
өркениеті /цивилизациясы/ артта ... Алда ... ... ... ... салт ... ... апайтөс даласында айдарынан жет ... ... өмір ... ... ... бөлек арна тартты.
Технократтық даму жеңді, табиғаттың өзіндей табиғи бөлек арна ... бір ... ... ... бұл ... ұлы өзгеріс табиғи даму
барысында жүзеге асқан жоқ, ... ... ... ... таңылып,
әлеуметтік-экономикалық жойқын реформа жасалды. Мұның өзі тұтас этностың
тарихи жадының көмескі тартуына ... ... ... ... ... дерттің дендемеуі үшін тегеурінді әрекетке көшіп,
халықтың ғасырлар бойы қатталған ұлы мұрасын ... мен ... ... ең ... ... бірі ... тиіс. Бұл тарихи дамудың қатал
талқысында өз болмысыңды сақтап қалудың, келер ... ...... ... ... алудың бірден-бір кепілі. Уақыт мейлінше
күрделі. Соңғы ... ... ... ... ... күресуден басқа жол
жоқ. Технократтық даму ... ... ... ... ... ... құртып
барады. Ішіңнен шыққан балаңа “біз осындай болып едік” деп ... Ал, ... ... ... ұлт ... Ұлтты өлтірмейтін оның
төлтума мәдениеті ғана. Сондықтан бұл ... ... ... пен ... ... ... балай жүріп, өткеннің асылдары болашақ ұрпақтың жан-
жүрегін жылытуы үшін қол жалғап жіберу қажет.
Міне, осындай ... ... ұзақ ... бойы ел ... архив
қойнауларынан, жазба мұралардан қазақтың күй өнеріне қатысты деректерді
сүзе жинап, кәдеге жарата отырып, осы зерттеу ... ... Күй ... ... ... бітімі ретінде.
Әрбір халықтың ардақ тұтар айбыны мен ішкі әлемінің айдыны есепті
ешбір нәрсемен алмастыруға болмайтын ... ... ... ... ... келе ... киелі мұрасы бар. Адам жанының ішкі толқынысын, сезім
шеруінің көпірін ... үн, ... ... ... білетін қазақтың
қара қобызы мен қоңыр ... ... ... ... пайда болған
күйлерді осындай мұра қатарынаа жатқызңға болады. Қазақтың арғы тегі ...... ... ... жанның қай-қайсысы да сірә осы музыка
аспаптарына көз тоқтатпай өтпесі хақ. Әсіресе, ұлттың рухани ... мен ... ... мен ... ... мен ... ... мен
данлығын т.т. сан алуан қасиет – қабілетін осылардың үн ... ... ... ... ... ғасырларға іріктеліп, сұрыпталып, сүргіленіп, түрленіп
жеткен халықтың өзімен бірге дамып, қалыптасып отыратын бұл ... ... ... білгеніміз жөн. Бұлардың адам ... ... ... келуінде табиғилық басым болатындығында. Олай болатыны бізге ... ... ... ... өмір ... ... ... кескін-келбетін,
соған тән құбылыстар мен оқиғаларды көргендей, бүкіл жан ... күй ... ... ... ... ... аспан мен жер
аралығында адам танып түсінер, табындырар іс-қимыл әрекеттердің ... алып ... ... ... қаңқылы, желдің гуілі, бұлақтың сылдыры,
қамыстың сыбдыры, ат тұяғының дүбірі, ботаның боздауы, ... ... ... т.т. ... бірі күй ... тыс қала ... ... күйлер тарихы мен оның мазмұн-мағынасына бойлаған адам тіл
философиясымен біртектес даму жолын байқай алады. Философияда, тілде де,
күйде де ... бір ... ... ... орын ... Және осы ... ... мақталып отырады. Қазақ ... ... ... пен ... жеке ... мен сөз ... ... нақты ойды білдірер
сөйлемдерге ұласатыны іспетті күй де өзіне тән ... ... мен ... т.т философиялық бөліктерден бас құрап барып адам
жанын тебірентер неше алуан күй сарынына ... мен ... ... ... ... ... ... бір кезде профессор Қ.Жұбанов көрсеткен болатын. Бірақ, өкінішке
қарай өзара бірлесе зерттеулерге тиісті осы жаңа ... ... ... да, өнер ... ... да ... қадам жасағандар күні
бүгінге дейін ... ... Тек ... ғалым Ақселеу Сейдімбековтың “Күй
шежіресінде” атты кітабы бұл жөнінде бірлі – ... ... ... ... мен тарихынан мол мағлұмат беретін бұл еңбектің маңызы зор деп
білеміз.
Ал енді күйлердің тарихы мен ... ... күй мен ... ... мазмұн, стиль, жағына қарай таратып талдаумен, соған
ылайықты тың ой-пікірлерімен ерекшеленеді /17/.
Біз бұл “Қазақтың күй ... атты ... ... ... ... деректемелерді қумалай отырып 30-ғасыр
шеңберінде зерттеу жүргізіп, сөйтіп оны үш ... ... ... ... ... ... Ежелгі дәуір біздің жыл санауымызға дейінгі ҮІІІ-І-ғасырлар
мен біздің дәуіріміздің ІҮ-Ү-ғасырын қамтиды;
2. Орта ... ... мен ... аралығы.
3. Кейінгі ХҮ-ХХ-ғасырлар аралығы.
Осы аталған дәуірлерде де қазақ күйлерінің түпнегізі ... ... ... ... талдау арқылы түптеп зерттеу арқылы болашақ
ізденістерге азық болар қызықты барлау жасаймыз. ... сақ ... ... тартып, қазақ халқының күйлері арқылы ... ... ... ... сырына үңіледі. Сонда бір байқалатын қазақтың көне музыка аспаптары
– қобыз, домбыра, сыбызғының есте жоқ ескі ... ... Яғни ... ... ... ... тарихы көне дәуірлерден бастау алады
деген сөз.
Қазақ халқының ... ... ... оның ... ... ХХ-ғасырдың
үлесіне жатқызамыз. Себебі, бұл ғасырға дейін өмір сүрген қазақтың сазгер
күйшілері мен әншілерінің өмірі мен ... ... ... ... ... де, ... де жоқтың қасында десекте болады.
1925-жылы А.В.Затаевич Орынбор қаласында “Қазақ халқының 1000 әні” ... ... ... ... Бұл ... ... негізінен алғанда
қазақ әндерінің әуендік нұсқасы, жиырмадан астам күйлер енген еді. ... ... ... мен ... күйшілері туралы қысқаша айтылып, әрі
мәнді, әрі құнды қосалқы мәліметтер де берілген. Осы бір өнегелі іс ... ... ... күй сазы жөнінде Құдайберген Жұбанов “Қазақ музыкасындағы
күй жанрының пайда болуы жайлы” – атты ғылыми еңбегімен ... ... ... ... ... ... ... Жансүгіров, Мұхтар Әуезов, Әлкей Марғұлан, Сапарғали
Бегалин және т.б. ... бір туар ... ... сазы ... көп ... ... таңда бұл дәстүр Мұқтар Мағауин, Ілия ... ... т.б. ... өз ... ... ... ... ХХ-ғасырдың соңына қарай (1991) Қазақстан
тәуелсіз ел ... ... ... ... бірі – ... басынан өткен қиын тағдырына тарихи тұрғыдан әділ баға беріп, оң
көзқарастарды қалыптастыру болды. Бұл істі ... ... және ... ... ғалымдар қолға алды. Олар ұлтымыздың тарихына қатысты
бар көне деректер мен әртүрлі ... ... ... ... әрі ... ... ... қазақтың бұрынғы ... ... ... ... ... ... бірі – қазақ
күйлерінің тарихы.
Қазақ салтында тарихты білу, ата-мекенді ... ... ... ... ... ... ... байырға өнер түрлерін сақтау,
дінді құрметтеу – ежелден бері қалыптасқан ... ... ... ... бойы ... өмір ... өтіп ... заманға жетті.
Ерте кезден-ақ қазақ өз тіршілігінің барлық қырларын ... ... ... ... жырымен баяндалған. Олар әр дәуірде,
әр кезеңде, әр ғасырда ... бір ... ... ... ... ... жағынан өткен өмір шежіресі.
Қазақ халқы Сақ, Ғұн, Үйсін, Көк түріктердің (аспан түріктері) және
т.б. ру-тайпалардың тарихи ... ... ... әрі ... ... ... да, ... байлықтың да бірден-бір иесі болып табылады.
Сан ғасырлар бойы сақталған әуен-саздарды әр ұрпақ жадында ... ... ... ілгері дамытып келеді. Сондай мұраларымыздың ішіндегі
ең көнесі, ең байырғысы – қазақ халқының күй сазы. Сол ... ... ... ... А.Жұбанов “Не бір аруақты, дарынды ... аты ... ... сары ... ... тот ... аман жетті,... Олардың бәрі де әліпті таяқ деп білмейтін, ... ... ... болса да, өз халқының өзегін өртеген мұңын мұңдап,
жоғын жоқтаған, көптеген тамаша ... ... ... ... ... Олар ... ... арнап шығармаларын, яғни, домбыра мен қобыз
сыбызғыға арналған музыкалық пьесаларды, “Күй” деген бір-ақ сөзбен атаған”,
- дейді ... ... ... үш күй ... ... қобыз, домбыра жайлы
дерек көздері жоғарыда аталған ежелгі тайпалардың тарихында кездеседі. Ал,
кейінгі ... ... ... мәдениетін зерттеуші ғалымдар да бұл
деректерді толықтыра ... Орта ... ... қазбалардан
табылған қазақтың домбырасына ұқсайтын екі шекті саз аспабы жайлы академик
Р.Л. Садоков: “Осыған байланысты бейім ... енді Орта ... ... ... Арал теңізі маңын мекендеген Сақ тайпаларының музыкалық
өмірінен іздеу керек”, - дейді /19/.
Сондай-ақ, ерте ғасырлардағы сыбызғы ... көне ... ... ... да жиі кездесіп қалады. Соның бірі – Ғұн сазгері – біздіің жыл
санауымызға дейінгі ... Ғұн ... ... ... ... сыбызғышының
мүрдесі. Ал, Ғұндардағы қобыз аспабының Қытай ... ... ... ... туралы мәліметтер көне Қытай жазбаларында ұшырасады. ... осы ... үш ... ... бір ... ... даму
сатысында айрықша даңққа бөленгенін көреміз.
Ескі замандардан – ақ осы аспаптарда орындалатын ... ... ... ... ... ... ... ашып берген Құдайберген Жұбанов
өзінің “Қазақ музыкасындағы күй жанрының пайда болуы ... ... ... ... арғы тегі ... пен ... ... көреміз. Көк пен
су екеуі, бір кезде бір ұғым болған. Бірі – жоғарғы аспан, бірі – ... ... ... ... адам ... екеуі де “космос” – деген еді
/20/.
Қазақтың күй ... сөз ... оның ... мен ... ... сөз етсеңіз де, сапасын сөз етсеңіз де, екі шектен ... ... ... ... ... деп А.Жұбанов айтқандай, күйлердіің санын
сөзетсек – сонау ... ... ... ән-күйін жинаушы
А.Затевичтен бастап бүгінгі таңға ... 4-5 ... ... қалады. Солардың
ішінде 500-дейі ескі сарынды көне күйлер. Бұларды ... ... ... ... Сонымен қоса, бұл күйлердің шығармасы, яғни, авторлары белгілі
күйлер. Мың жарымдайы қазіргі заман күйлері, ... ... ... жемісі.
Әлі де, ед ішіндегі талай күйлер нотаға түспей жатыр.
Ал, ... сөз етер ... ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігін, әдет-ғұрпын, салт-санасын, мінез-құлқын,
дүние танымын, арман-тілегін, сүйініш-күйінішін, ерлік істерін, ... және т.т. ... ... ... көне ... аңыз-әңгімелердің мазмұны 30-
ғасырға жуық уақытты қамтиды. Мұндай сазды – ... ... ... ... ел ... аңызға айналса, енді біреулері
эпостық жырлардың кейіпкерлері, немесе, көбінің есімдері ұмыт ... ... ... тыңдаушысын тамсандырған бұл ... ... көне ... ... ... жиі ... Бұлардың
ішінде әуелгі замандардағы нұсқаларынан хабар беретін: “Аққу”, “Сары өзен”,
“Ертіс толқыны”, “Боз айғыр”, “Шұбар ат”, “Шыңырау” ... ... ... ... көне ... әуен-саздары мен мазмұны қазақ даласын мекен
еткен ... (Сақ, Ғұн, ... ... және Көк ... ... ... Бұл туралы деректер мен мәліметтер ескерткіштер де мұны растай
түседі.
Қазақ халқының ұлы ... ... ... ... ... аңыздарға
мән бере қарап, оған аса жоғары баға ... ... ... (1948) ... ... ... ... Қазақстан, Алтай, Алатау, Сыр аясындағы
қалың қазақ елі тартқан ... ... саз, ... қоңыр күй,
домбыраның да екі шекті ғана емес, әдейі ... ... үш ... ... көп ... ... ... – тарих үшін елеулі бұйым” – ... ... ... ... ... ... ... күйі”, “Ала
байрақ”, “Ақсақ құлан”, “Нар идірген”, “Азамат қожа”, “Тепең көк”, “Боз
торғай”, “Боз ... ... т.б. ... атай ... ... ... ... өздеріне тән, нақтылы сұлу әңгіме – аңыздар болған”, - дейді ... ... ... ... ... ... ... тоз-тоз болып ел
айрылған, жұрт жан-жаққа шашырап көшкен кез. Әсіресе, төскейді малы,
мөсекте басы ... ... ... үшін өте ауыр ... Біреу
құдасынан, біреу туысынан, біреу нағашысынан, біреу жиенінен, енді біреулер
қанды көйлек жолдасынан айрылған алмағайып заман туады. Бұрынғы ... ... өмір ... ... ... жекжатқа мұның өзі қатты соққы болып
тиді. Бұл туралы Шәкәрім Құдайбердіұлы былай ... “... Әз ... ... алып ... ... ... ноғай-қазақ айрылғандағы жылау ... ... бір ... күй ... ... жау ... ... өз ішінен бұлінуі қасірет еді. Қазіргі
біздің түсінігімізде екі ел деп жүргеніміздің өзі – Ноғай-қазақ ... ... ғана ... бір ... ... ... этнос еді. Сондағы елдің
басынан кешкендері қазақ күйлерінде суреттеліп тарихтың мәңгі ... ... ... ... бірі ... ... атты күй. Бұл күйді
белгілі домбырашы Бақыт Басықараев:
Ормамбет би өлген күн,
Он сан Ноғай дүлген күн,
Айқай, ... ... ... ... тиген күн.
- деп, қара Ноғай босып көшкенде, оның Ормамбет би ... ... ... ... ... ... басшысыз, қалған ендігі
күніміз не болады?” деп қайғырған ... ... Қарт ... деген
күйшісі күй етіп тартса керек” деп деп күйді қарт домбырашы
күңіренте ... ... ... ... ... ... өнер
зерттеуші А. Райымбергенов /23/.
Күйші қыз Ақжелең. Шамамен ХҮІ-ХҮІІ-ғасыр. “Ерте, ... ... ... бөртеде”, “Боз торғай қой үстіне жұмыртқалаған заманда” Ақжелең атты
күйші қыз өмір сүріпті. Ол тартқан күйлердің бірі де ... бәрі де ... ... ... ... тұла ... ... алпыс еті
тамырды қуалап, тыңдаушының ет – жүрегін ... ... ... қыздың
тартқан күйлерінің бәрінде елі мадақтап “Ақжелең” күй деп атап ... ел ... ... ескі ... Аты ... кейіпкері болған
осы Ақжелең қыз “Елпыс екі тамырлы Ақжелең” күйлерінің авторы ... ... ... ... қазынасында “Ақжелең” атты күйлердің
сериясы бар. Солардың шығуы жайында ... ... ... ... ... Ақжелең деген домбырашы қыз болады. Қазақта адам ... екі деп ... ... ол ... ... тамырдың барлығы
иімейінше күйді тарта береді ... - ... ... ХҮІ – ... ... халқының күйшілік дәстүрін сөз
еткенде Байжігіттің өнері өз алдына бір төбе, шоқтығы биік ... ... ... ... ... ... “Күй бабасы Байжігіт”
атты хикаясында, ... ... ... ... ... ... сөз жоқ, туған халқының өзіне дейінгі саз ... жете ... ... озық ... ... ... адам еді”, - десе, әрі қарай:
“Байжігіт күйлерінде, ... ... ... ... ... ... - дейді /25/.
Шынында да Байжігіт күйлері қазақ күйлерінің әуен-сазында ... ... ... әсер етіп қана қоймай, оның бастау бұлағы да болды.
Ол шығарып ... күй ... ... ... сарындар халқымыздың
мінез-құлқына орай өрнектеліп отырады.
Т. Ақселеудің “Күй шежіресі” атты кітабында Байжігіт күйшіінің өміріне
қатысты кейбір ... ... оның ... тұлғасы сомдала түскен.
Онда: “Байжігіт қазақтың күй өнеріне ұлттық әуез дарытуға ұйытқы ... ... ... ... төл тума тұлғасын біржолата орнықтыруға
ықпал ете ... ... ... ... ... - ... /26/.
Қазіргі қазақ күйлерінің ішінде шертпе дәстүрінде тартылатын көне-
сарынды көптеген күйлердің мазмұны, әуен-ырғағы, ... ... ... “Былқылдақ”, “Қайың сауған”, “Қосбасарлар”,
“Көкейкесті” т.б. ондаған күйлердің ... ... ... ... ... ... әділ екенін қуаттай түседі.
Ежелгі Сақ, Ғұн, Үйсін, Қаңлы және Көк түріктердің тарихи отанында
отырған қазақ ... ... таза ... ... тілінде
сөйледі.
Бұл ғасырларда ірілі-уақты ру-тайпалар өздерінің этникалық тегін
анықтап қазақ ұлты ... ... ... ... бастан кешті. Қазақ
халқының өз алдына ұлт болып дамуы ең аз ... ... ... ... ... ... ұлт болып өмір сүруінің сыналар шағы
болды. Бір жағынан қазақ даласына сыртқы жаулар ... ат ... ... оның байлығына сұқтана көз тіккен көршілер де қарап жатпады. Оның
үстіне ұлттық этностың ... ... ... ішкі ... да “бір
жағадан бас, бір жеңнен қол” шығаруға үлкен кедергі болды.
Бұл кезде қазақ елі этникалық тұрғыдан алғанда бір ... ... ... ... дәстүрі, өнері т.б.) мемлекеттік жүйесінің дамуы
жағынан ру-тайпалық құрамда болатын. Қазақтың ең осал жері де осы еді. ... бір ру ... ... жиі-жиі дау дауласып, соңғы ... ... ... жауласауға дейін барып, кейде қайғылы оқиғалармен
тынатын. ... ... ... ... ... ... жер дауы,
жесір дауы, қарындастың намысы, ер құны, ... т.т. ... ... ... жағдайын өз пайдаларына ұтымды шешкісі келген екі
үлкен көршілер – Ресей мен Қытай; ... ... ... үлес-сыбаға
алып қалуды жасырын түрде ойластырып та қояды. Мұның ең бір оңай ... ... ... ... ... салып, оны бөлшек-бөлшек
етіп бұтарлап жұту еді.
Осы бір зымиянды, айлалы саясаттың кейінгі ғасырларда іске ... ... өз ... куә. ... мұны ... деректер әлем
халықтарының тарихынан да ... ... ... ауыз әдебиетінде бұл кезең шынайы шындық сарынмен
жырланады.
Ал, қазақ күйлерінің тарихында да бұл кезеңдер өзіндік ... ... ... тобына: Сырым Датұлын суреттейтін “Сырым
сазы”, Мөңке би (1763-1836) тартқан “Кеңес”, Жоңғар-Ойрат ... “Ел ... төре ... Жантөренің “Шалқымасы”, Арынғазының
өзіне шығарған күйі “Арынғазы”, Абылай ханның өзі ... ... ... ... ... ... “Жорық күйі” , Ұзақтың “Ақжелеңі”, Боғданның
“Боз ... ... ... ... мен ... “Кеңестері”
т.б. атауға болады.
Бұл ғасырлардағы күйлердің сарын-сазынан, ... ... ... ... ... тән: ой-сана
иірімдері, дүние танымы анық байқалады. Мұның өзі рухани танымдық ... ... ... міндетінің өскендігін байқатады. Тыңдаушылардың
ыстық-ықыласына, оның шексіз құрметіне ... өнер ... ... ... Мұндай құбылыс ХІХ-ғасырда күйшілік мектептердің тарих
сақынасына ... ... ... Бұл ... күйшілік дәстүр
төмендегідей болды:
Біріншіден – ұлт тарихына қатысы бар ... ... ... ... “Ел ... Абылай хан күйлері т.т.
Екіншіден – күй сазындағы әуен-ырғқтарда: шертпе күй және ... ... ... ... – төре ... ортасының қалыптаса бастауы. Абылай хан,
Наурызбай, Дәулеткерей т.т. Енді ХІХ-ғасырдағы ... күй ... мен ... сөз ете ... сол кездегі елдің әлеуметтік
жағдайына қысқаша тоқталамыз.
Қашанда өз халқының талайғы ... біте ... ... ... ... ... ... ХІХ – ғасырдағы күйшілік мектептің өкілдері
жатады. Махамбет, Құрманғазы, Тәттімбет, Дәулеткерей, Абыл, Өскенбай, Есір,
Есбай Бейсембі, Қожеке, Түркеш, ... ... ... Қазанғап, Сүгір сияқты
т.б. күйшілердің өнеріне туған халқы дән риза еді. ... ... ... ... ата-бабалардың ежелгі қасиетті үнін
естіп, ... ... ... ... ... ... жинат
аруақтанатын.
Осылайша халқын өмірге жігерлендіріп, намысын ... оған ... ... ... ... күйшілік мектептер десек; өзіне
дейінгі күй дәстүрінен бөлектеу тұратын олардың айрықша сипаттары бар. ... ... ... ... мол ... ... ... мұны
анық көреміз. Оны түрлі-түрлі жолдармен сипаттар жазуға да болады. Әрине,
ондай сипаттамалардың бәріне бірдей тоқталып ... ... ... түрде шолу жасасақ: оның біріншісі – күйшілік өнердің тарихилығы
деймізде; екіншісін – күй тілінің ... деп ... ... ... ... ... бері қарай жалғасып
келе жатқан күй дәстүрінің мұрагеріміз деп ... ... ... ... күй ... оның шығу ... өте ... білген. Мәселен,
Құрманғазы туралы М.Әуезов: “Ел дәстүрімен ескі ... ... шарт ... ... жақсы біліп, ұғынғандықтан қазақ күйлерінің атасы –
Құрманғазы өзінің бар ... ... ... ... ... тудырғаан себеп-
халді де, сезім сырды да бірге ... ... етіп ... кеткен”, - дейді
/27/.
Құрманғазы тек күй тарихы ғана емес, қазақтың ескі тарихын, оның ... ... ... Мысалы, өзін жерлегенде ежелгі Сақ, Ғұн дәстүрімен
қасына сүйікті тұлпары Боз жорғаның бас ... ... ... ... етіп
кеткен.
Күйшілік мектептердің тарихилығының тағы бір дәлелі: есте жоқ ескі
заманнан жеткен көне ... ... өз ... терең сіңіруінде;
оның ескі сарын-саздарын шығармашылық өнерлеріне ... ... ... үш мың ... о жақ бұ ... деп ... ... “Боз айғыр”, “Шұбар ат”, “Сары өзен”, “Ертіс толқындары”,
“Қорқыт сарындары”, “Тәңірі ... ... ... ... ... ... шертпелері” т.б. ескі сарынды көне күйлерді боздата тартып
жүрген. Арқа күйшілік ... ... ... ... ... айғыр”,
“Көкейкесті” сияқты байырғы күйлерді аңырата тартса, перінің қыздарын қаңлы
елінің ескі әуен-ырғағына билеткен ... ... ... ... ... Савичевтің алдынада тартқанда ол аузын ашып таңқалған, ал сол күйдің
сарынын күйші Дина Ташкентте ... ... ... елді ... ... ... ... Қаңлы дәуірінен бері тартылып келе жатқан қобыз
сарындары: “Кертолғау”, “Тоғыз тарау”, “Қаратау шертпелері” сияқты ... ... ... ғажайып сұлу сарынмен асқақтата шертеді.
Тарихи мазмұны сонау Ғұндардың арғы атасы Шоң би ... ... ... ... ... ... ... Бейсембі “қырық кеңес” күйін
шағарып тартады. Бейсембі бабамыз өзі ұлық болып ел ... ... ... ... күй ... ... күймен билік айтады
екен!
Күйшілік өнредегі ... ... ... ... деп
Байсерке күйші “70 бұтақ” атты күй шығарып тартады.
Бір ғажабы ХІХ ғасырдағы халық күйшілері күй тарихын тек ... ... ... оған ... мән ... ел ... ... таратып жүреді, әрі
мазмұнын байытады, кейінгі шәкірттеріне ұқыпты түрде үйретеді. Бұның бір
мысалын Дәулеткерейдің күйшілік мектебінен көреміз. Ол ... көне ... ... ... ... т.б. ... засанға жетті.
Түйіндеп айтқанда бұрынғы өткен замандардан жеткен халық күйлері ... ... ... түп ... әрі ... дейміз.
Күй – қазақ халқының рухани азығы ... оның ... ... ... ... ... болды. Қазіргідегідей
емес өткен ғасырлардағы мүмкіндігі бар еді. Рабио, теледидар, күй табақ,
магнитафон, нота ... ... ... жемісі. Ол кезде,тіпті
газет-журналдың өзі бірен – ... ... ... да ... Мндайда
тыңдаушы бір дәстүрдегі күйлерді көбірек тыңдап, уақыт өте келе ... ... өмір бойы ... ... ... да, халық күйшілері сол кездегі жағдайға қарай өмір сүріп,
соған лайықты шығармашылық тәжірбиесін қалыптастыра алды.
Мысалы, бір ... бір ... ... өмір сүрген Құрманғазы мен
Дәулеткерейдің күйшілік өнерлерін сол ... ... әр ... ... ... бір-біріне қарсы да қоятын ... ... ... ... көзімен қарағанда жасыруға болмайды. Себебі, күй
тыңдаушы қазақтардың бір бөлігі Дәулеткерей күйлерін ... енді ... ... ... ... Бұл екі күйшіде сол ... ... ... ... ... ... өнеріне
орта жасаған ұлы суреткерлер болып танылады.
Ал, Маңғыстау түбегінің күйшілерінің өнері алдыңғы екі ... де ... ... бір төбе ... ... сол ... ... әсері екені сөзсіз.
Арқаның ардагер күйшісі Тәттімбек күйлерінің сұлу ... ... ... ... Қазанғаптың жыр күйлерін тыңдағанда оны бірден
түсініп кету ... оңай бола ... жоқ. Дәл сол ... бала күнінен
бастап Қазанғаптың күйлеріне құлағы үйреніп өссе, ол ... ... ... ... ... ... күйшілік дәстүрінде тартылатын күйлерді тыңдағанда,
тыңдаушылар аса бір ... ... ... басқа күйшілік өнерге
тосырқай қараған.
Сол сияқты ... ... өмір ... Байсерке, Қожеке, Бейсембі
күйлерінің таңғажайып сырлы ... сұлу ... ... ... ... ... ... әр қилы күйшілік дәстүрлердің бір ерекшелігі –
олар өздерінің ... ... оны ... орта ... әнші ... сал ... айтысқанда:
Тәттімбет арғын асқан ардагерім,
Қырық түрлі күй тамған бармағынан.
- дейтіні содан. Егер тыңдаушы ... бір ғана ... ... онда оны өзге ... ... ... жақынырақ
санаған. Себебі, күйлердің тыңдаушылары сол күйлердің ... ... ... ... ... мен қағыстарына
дейін қалт жібермей қадағалап отырады.
Халқымыздың күйшілік өнеріндегі дәстүрлердің және мектептердің әртүрлі
болып жатуы қазақ жаласына да кеңінен таныс тұғын. Әр ... ... ... ... бұл ... ... ... “Аққу”, “Бозінген”,
“Ел айрылған”, “Қазақ-ноғайдың айырылысу күйі” т.б. ... ... ... мен тектептердің болуы, күй сазында екі ... ... ... – қазақ сазындағы тарихи маңызы бар өркениеттік
құбылыс екені байқалады. ... өзі сан ... бойы ... ... ... ... күй өнеріндегі тәжірибенің жемісі.
Байыптап қараған адам қазақ күй өнерінің кейінгі тәжірбиесінен,
бұрынғыдай ... ... ... ... айнала бастағанын көреді.
ХХ-ғасырда “қазақ халқының күй ... ... ірге ... ... – халқымыздың күй туралы таным-түсінігінің терең екені
аңғарамыз.
II КҮЙ – ... ... ... АЗЫҒЫ РЕТІНДЕ
2.1 Қазақ музыкалық өнеріндегі домбыраның орны
Қазақ халқының құнды менталитетiнiң тамырын домбыра ... ... ... салт, әдет-ғұрыптарды бойына жинап, ұлттық идея мен өркениетiн
дамытуға үлесiн қосты. ... ... ... ... құнды
қасиеттердi жоғалтпай шанағына жинап, ... ... ... ... ... ... тiл мен ... күй мен шежiре, ән мен терменi, жыр мен
айтыстардың сан түрлерiн кез келген қазақ баласы меңгерiп, әлқисасын айтып
орындай ... ... ... жаралған өнерлi халық мәдениетiнiң
тамырларынан ... ... ... ... түрлi саясат қазақ халқының
тұтас сақталған өнерiн сан түрлi әрекеттерге салып, жiк-жiкке ... ... ... ... ... өнердi тарату арқылы ұлттың құндылығын
жойса басқаруға ыңғайлы болатынын бiлдi. Сөйтiп, тұтас қазақ ... ... ... болған домбыра аспабынан ажырату арқылы көздеген мақсатына
жете алды. Мұндай өнерлi халықтың мәдениетiн ... ... ... етуге тырысты. Сұмдықты ойлаған, пиғылы жаман кiрме саясаттар қазақ
халқын қолындағы киелi домбыра өнерiнен ажыратып адастыруды басты ... ... ... идеологияның тамыры домбыра негiзiнде ... ... ... ... ... жаны едi, соны ... ... одан айыруды көздедi. Олар қандай киiз үйге бармасын қолында
домбыра, аузынан төгiлген жыр, ... үлгi, ... ... ... бiлдi. Ұлы батырлардың ерлiгi мен ... ... ... ... үлгi ... жас ұрпақтарды тәрбиелеп отырды. Мұны түсiнген ... ... ... ... ... ... ... құртуға
әрекет еттi. Өйткенi, қолына домбыра ұстап өсиет, ... ... ... мiндетiн атқарып отырғанын сезiп бiлдi. Мұны түсiнген саясат
ұлтты құнды дүниелерiнен ажырату арқылы тәлiм-тәрбиенiң көзiн басқа ... ... ... ұйып ... ... ... байлығынан ажыратып,
құнды домбыра өнерiнен тараған қасиеттi ... ... ... ғасырда тасқа қашап салынған домбыраның сурет бейнесi көп нәрсенiң
сырын аша ... ... ... бар ... қазақ халқы бар. Қазақ халқы
бар жерде, домбыра өнерi бар. Домбыра өнерi жоқ ... ұлт та ... ... ... ... ... ... қасиеттi өнерiн тудырып,
ұрпақтан-ұрпаққа жеткiзiп, оны ... ... ... ... ... ... ... оның құнды өнерлерi - ұлттың иесiн сақтайды. Домбыра
өнерiнен ажыратқаннан кейiн бiзге ... ... ... ... ... алауыздық, көмектеспеушiлiк сияқты ара
жiгiн аша беретiн қылықтардың ... су ... ... ... өзiнiң
төл мәдениетiнен ажыраған ел не болса соған еретiнiн бiлдi. Миы бос, ойлау
қабiлетiн ... ... ... термешi, күйшi, өсиет
айтушылардан қол үздiрiп, ... ... ... ... ... жеткiздi. Себебi өз тегiн ұмытқан халық өзiн де ұмытады.
Тәуелсiздiкке қолымыз жеткен кезде домбыра өнерi арқылы ... ... ... ... жандандыруды қолға алмасақ
өзiмiздiң кiм екенiмiздi танып бiлуден ажырап қалатын күн тууы ... ... ... ... ... ... мәдениеттiң барлығын бiр жерге
шоғырландырып пән ретiнде ... мен ... оқу ... ... ... ... арқылы ойды жүзеге асыруға болады. Бұрын ... ... ... деп кiнә ... келдiк, ендi кiм бiзге кедергi болып отыр?
Әлде өз қандастарымыз бұрынғы бойға ... ... ... ... ... отыр ма? ... жастар мен орта буын өкiлдерiнен ұлттық
сана, ұлттық құндылықтардың жетiспеушiлiгiн ... ... ... ... ... ... тiлi мен ... өнерi кенже қалып, есiкте
сығалап тұрғанын қалай түсiндiруге болады. Мектеп қабырғасы мен жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... өтiлетiн болса ұлттық
ойлау, ұлттық құндылықтар жетiлiп, күрмелiп жатқан түйiндердiң мәселелерi
шешiлер едi. Мектеп ... ... ... ... ... ... ... ұлттық құндылықтарды сақтап, дамытып, ата ... ... ... ... ... ... ... саласындағы билiкте
отырған басшылар ұлттың құндылылығын ойлаудан гөрi жеке ... ... ... ... Себебi, оларды домбыра өнерiнен дарыған ұлттың құнды
қасиеттерiнен ауызданбай, басқа тәрбиеден қоректенгендердiң қатарына қосқан
дұрысырақ ... ... ... олар ... өнерi арқылы қалыптасқан би-
шешен, батыр, ақындардың айтқан ерлiгi мен өсиеттерiн бойына сiңiрмей,
қазақи ... ... ... үмiт ... өзi қиын iс ... ... бiлiп айтқан ғой, бәрiбiр олар ... ... ... ... бар ... Ұлттық құндылығын шала бiлген қазақ ұлтынан гөрi
бiлмей қызық көретiн ... ... ... болар. Екi шектiң үнi негiзiнде
шыққан құнды әуеннiң сазымен айтылған жыр, терме, күй, ... ... ... ... нәр алып ... ... ... тексiздiгiн көрсетедi.
Сондықтан, оқу ағарту саласы ... ... пән ... ... ... ... ... осы тiрлiгiмiздiң ақсауы ұлтсыздануға әкелiп
соқтыруы мүмкiн.
Ұлттық құндылықтарды тамырымен ... ... ... ... ... оны таратып сөйлете бiлген тұлғалар ұлтымыздың ұлылығын көрсетедi,
ал керiсiнше тәрбие алғандарда мұндай ... ... ... (VIII-IX ғ.), ... ... ... (XI ғ.), Баласағұни (XI
ғ.), Кетбұға (XIII ғ.), Сыпыра жырау (XIV ғ.), Асанқайғы (XIV-XV), ... ғ.), ... ... ... ... (XVIII ғ.), Ақтанбердi жырау
(1668-1762), Төле би (1663-1756), Әйтеке би (1644-1700), Қазыбек би ... ... ... ... ... Құрманғазы (1823-1896),
Махамбет (1804-1846), Тәттiмбет (1815-1860), Дәулеткерей ... ... Абай ... ... би, әрi ... (1710-1805), Қазанғап
(1854-1927), Тоқа (1830-1904), Ықылас (1843-1916), Дина ... ... ... (1909-1969), Дәулет (1905-1976), Сүйiнбай (1815-1898),
Бiржан (1825-1897), Ұлбике (1825-1849), Жаяу Мұса (1835-1929), Алтынсарин
(1841-1889), Ақан серi ... ... ... ... ... ғ.), ... (1858-1931), Сара (1878-1916), Кенен (1884-1976), Әмiре
(1888-1934), ... ... ... ... ... (1899-1964),
Жұбанов (1906-1968), Төлебаев (1913-1960), Тiлендиев (1925-1998) т.б.
тұлғалар ... ... ... ... iрi ... ... қазақ
мәдениетiне өлмейтiн мәңгiлiк үлестерiн қосты. Ал, осы дәстүрдi бойына
сiңiрiп, жалғастыра ... ... ... ... ... ... қайраткерлерi Н. Назарбаев, Ә. Кекiлбаев, И. Тасмағамбетов, М.
Оспанов, белгiлi ғалым, жазушылар С. Қасқабасов, А. ... ... ... ... ... ... ... домбыра аспабын тыңдап меңгере
бiлген азаматтардың ... ... пен ... ... пен
құндылық қасиеттер сақталады екен. Қазақ елiн, ... ... өмiр ... ... ... ... өзiнiң құнды дәстүрлерiн жалғастырып, ... ... ... ... ... етiп көтермесек ертең кеш болады.
Көрiп отырғанымыздай жоғарыда айтылған тұлғалар ... ... ... ... содан тәрбие алуды тұтас ұстана бiлдi. Ал, ... ... ... ... ұлттық мектебiн менсiнбей орысқа, немiске, Америка
т.б. елдердiң мәдениетiн қабылдап, соны ... ... ... ... ... ... өз ... өз елiнде мемлекеттiк тiл,
қоғам құрып жалынып сұрап алғандай күй ... Оның ... ... ... ... ... ауру, нашақор, жезөкше, қатыгез, ұры,
өтiрiкшi, сатқын, әлсiз ұрпақтар жетiлiп өсiп келедi. Оның басты ... ... ... ... ... бас иiп, өз ... жатсынудан
туып отырған мәселе.              
Қазақтың бағы
«Домбыра әрбiр кәсiпқой әншiнiң ғана емес, ... ... ... ... түспейдi», - дейдi А.В. Затаевич. 
Демек, домбыра аспабы ... ... ... қолында, әр үйдiң төрiнде
болғанын көремiз. Домбыра - қазақтың бағы мен жаны болған киелi аспап. Оның
бойынан ... үн (ән, ... жыр, ... т.б.) ... күй ... мен орындаушысын рухтандырды. Халқымыздың мұң-мұқтажын ... ... үн ... үнге қосып сөз айтты. Ал, оны түсiнетiн жүрек,
сезiнетiн сезiм ғана керек ... ... ... тек қана қазақ халқында
болды. ... өз ... ... мен ... бiлу үшiн ... ... арқылы байқап, сезiп, қадағалап оны тұспалдап, жұмбақ ретiнде
жеткiзiп, бiрiн-бiрi тәрбиелеп отырды. Сонда оның бойы ... ойы ... жан ... ... емделдi. Ауруы емделген ұрпақтың санасы мен
жаны тазарып, қазақи мiнезi ... ... ... өзгермей тұрақтылық
қалыптасты. Тұрақтылық қалыптасқан жерде ұлттық идеология дамиды. Бүгiнгi
мың құбылған ... ... ... ... ... жоқ. ... ... қазақтардың ұлылығын қалыптастыру үшiн ... ... ... пән ретiнде енгiзiп, тәрбие көзiн ата кәсiп
негiзiнде қайта жандандыруды ... алу ... ... ... ... ... ... «ДЭККО» жанрын мысалға алуға болады.
XXI - ғасырдағы компьютерлiк өнердiң дамуы және ғаламдану үрдiсi ұлттық
музыкамыздың, аспаптарымыздың ... мен ... ... ... ... аспабының сақталуы арқылы қазақ менталитетiн, қасиеттерiн сақтап
қала аламыз. Ана тiлiмiздi ... ... ... болса, домбыраны қорғау
шараларын да мемлекеттiк деңгейде қолға алу ... Осы ... ... және ... ... ... тиiстi бағдарлама, ереже,
заңнама сияқты жалпы мемлекеттiк ... ... ... керек деп
бiлемiн.
Қазақстан халықтары тұтас домбыра аспабын үйренiп меңгеру оны ... ... оның iшкi жан ... ұғынуына мүмкiндiк ала алады. Сонымен
бiрге домбыра өнерi тәрбиенiң басты құралы ... бiлiм оның ... ... болмай, бiлiм миға қонбайды. Бүгiнгi жастарды парасатты iрi ... ... үшiн ... домбыра өнерiн 12 жылдық оқу жоспарына
енгiзiп, мектептерде тұтас бiлiм бұлағымен ... тең ... ... ... Жас ... келешек ұрпақ бойына ... ... ... ... ұлттық құндылықтарды сақтауға болады. Ұлттық мәдениетi
жоғары табанды ұлт ... ... ... ... бiр ... ... ... өсiру арқылы ұлт қатайып бекидi.
Бұл айтып отырған ұсынысымыздың нәтижесi Алматы қаласында орналасқан
№115 аралас ... ... ... ... ... ... орта өнер
мектебiне айналдырып, оның оқу жоспары және тұжырымдамасы мен бағдарламасын
жазып, ... ... ... ... ... ... куә ... аспабын меңгеру арқылы адам ұқыпты, ептi, сезiмтал, түсiнгiш,
жаттампаз, орындаушы және әуен ырғақтарының сырлы ... ... ... келедi.
Адамдардың iшкi интонациясы әр түрлi ... ал ... ... соларды
реттейдi.
Музыка өнерi адам өмiрiнде маңызды ... ие ... осы ... ... табады. «Патша баласының ақыл-есiн тексеру
үшiн ғұламалар оған музыка ... ... ... ... «Бала
бесiгiнiң жанына тағы да бiрнеше бесiк қойылады. Бәрiнде де бала бар едi.
Содан соң өнерпаздарға ... ... ... ... да сан ... ... тамбур, дутар, кеманшi, барбитон, ребаб және қытай аспаптары да
болды. Даңғыраның күндей шалқыған үнiнен соң, кеманшаның түндей қайғылы ... ... ... Зийа ... ... Сол үнге ... баласы ең
бiрiншi болып елiктеп, оның тектi тұқымнан екенiн ... ... ... маңызы өз құнын жоймай тәрбиелiк қуаты дами түскен. Демек ерте
заманның өзiнде ғұламалар ... ... ... оның адам ... ... түсiнген.
«...Барлық үлкен-кiшiге өнер үйрету қажет. Өйткенi, тек өнер үйренумен
ғана өз замандастарыңнан дәрежең биiк бола ... Әр ... сен өзiң ... ... ... ... бар қасиет жоқ екенiне көзiң жеткен
жағдайда ғана ... ... ... деп ... болады» деп өнердiң
құндылығы биiк екенiне баса назар аударып айтады «Кабуснамада». Одан ... өнер ... ... жоғары болатынын қайта-қайта ескертiп отырады
өз еңбегiнде.
«... Дарын даналығы мен ... және ... ... ... ... ... iлiм мен ... үйренуге ерiнбей еңбек ететiндi жұрт
данышпан, ақылды», - дейдi «Кабуснама». Демек өнердiң - ... мен ... ... ... ... болады. «Оқуға сенген ұмытшақ»... «Жазуға сенген
жаңылшақ» деп... Естiгенiн ұмытпайтын құлағының ... бар, ... бар, ұқпа ... ... ... - дейдi Мәшһүр Жүсiп. Қазақ ... ауыз ... ... ... ... ... өнерi
арқылы бүгiнгi күн үлесiне жеткiздi. Демек қазақтың жазуға құмар болмауында
мән бар секiлдi. Өйткенi, жазуды ... ... гөрi, ... ... ... ... Ал жазу кезiнде көп нәрсенi ұмытады. ... ... ... ... және ... ұғу керек. Екiншiден, айтқан сөздi
жадына сақтап тез қағазға ... ... ... ... ой қағазға
түстi деп ойлау жүйесiн кейiнге қарай тежейдi. Сөйтiп, адам ... ... ... ... ... ... ... өсiруiнiң басты жетiстiгi және құндылығын домбыра өнерi арқылы
үйретiп отыруының арқасында болды.
«...Өнерлi адамдар iлiм ... ... ... халық арасында
қадiрi асып, үлкен абыройға тез ие болады. Осы ... бiле ... ... ... ... ... ... селтей салу барып тұрған
ақылсыздықтың белгiсi», - дейдi «Кабуснама». Оқу мен ... бiлiм ... ... жету үшiн ... өнердi меңгерiп, үйрену арқылы жүзеге
асыруға болады. Демек, адам ... ... ... ... өнер ... алуы ... екен.
«Музыка тыңдатпайынша, тәрбие беру, балалық шақтың өзiнде адамның сүйiп
тыңдайтын ән-күйлерiнсiз тәрбие беру деген менiң ... ... ... ... В.В. ... ... саласында өнердiң алатын орнын ... өз ... ... айтады.
Музыка әуенi белгiлi бiр аспап негiзiнде құралады. Домбыра өнерi әуенде
құрап айтылған сөздi жоғары көтерiп, биiктетiп адамның ... ... ... ... ... ... Ол аспапты меңгерiп, ... үшiн ... ... бiлу қажет. Сондықтан, домбыра өнерiн тыңдап, меңгеру
арқылы жаның тазарады, өмiрдi сүйiп, қызығушылығың артады. Ойлау ... идея ... ... Әр ... ... iштегi сезiмге
әсер етiп, миға хабар бередi. Iште қалыптасқан ... ... ... ... ... ... жүрек реттейдi. Әр әуеннiң ырғағы
бiрiгiп, тұтастықта сыртқа жиналып бiр мезгiлде шығады.
«Егер әрбiр жеке әрiптiң дыбыс екенi рас ... сол ... ... ... туындайтыны рас болса, әрбiр сөздiң ойға, санаға зердеге
(мысль, сознание, разум) ... ... рас ... ... ... адам еткен
дыбыс деп тұжырым жасауға негiз мол. ... өзi ... да ... ... аңғартады. Соңғы жылдардың ғылыми ... ... ... ... ... ... факторлардың нәтижесi
емес  екенiн анықтады. Адам ... ... ... туа ... ... ... ең ... естуден болатын ... ... - ... ... ... ... әр ... нота жазуын
құраса, әр әрiп бiрiгiп сөз жазуын құрайды. Сөз барлық адамды ... ... ... әуен ... ... ... әсер етедi. Әуен
мен сөз бiрiгiп үйренушi мен тыңдаушыларды қызықтырады. Ал, қызығу ... ... ... Тәрбие қалыптасқан жерде бiлiм сапалы болады.
«Музыка арқылы бiз ... ... ... ... ... ... ... мәнi сол, бiз оның әсерiмен таза нәр ... ... ... ... ... ... шын ... бiздiң жан
дүниемiздi толқытып, көңiлiмiздi көтеруге ... ... ... ... Қауiп-қатер бар жердi сиқырлы музыка әуенi ... ... ... ... ... ән, терме, күй адамның санасы мен жүрегiне жетедi.
Домбыра ... ... ... ... ашып, халық жүрегiнде орын тепкен
арман мен мұраттың орындалуына әсер етiп, әсемдiк әлемiн аша алады.
«Қолына ... ... ... адам ... ... қабiлетсiз болмақ»
деген Украинаның ескiден келе жатқан даналығын ойшыл Григорий ... ... пен ... әсемдiк бiр-бiрiмен сиыспақ емес.
Тәрбиешiнiң маңызды мiндеттерiнiң бiрi, бейнелеп айтқанда, музыканың қалай
туатынын әркiмнiң сезiнуi үшiн әр ... ... ... ... ... - дейдi    В.А. Сухомлинский.
Қазақ ежелден домбыра аспабын қолына ұстап туған халық. Дана, ... ... ... серi, ерме ... өзi таза ... ел екенiн
бiлдiредi. Үй бас сайын домбыра өнерiн меңгерiп сауықшыл, ... ... ... ... ... ... бiлетiн дара туған дарабоз ел,
домбыра өнерiн ... ... ... ... домбыра өнерiн меңгеруге
мүмкiндiгi жететiн ел. ... ... ... меңгеру арқылы барлық
қайшылықтарды, қантөгiссiз ақыл даналығымен жеңiп, кең байтақ жердi сақтап
отырған. ... дара ... ... ... ... мәдениетi мен өнерiн
терең сүйiп, оны дәрiптеп әр үй бас ... ... ... ... өсiп ... ... ... Сондықтан, әркiмнiң кiрме мәдениетiне
елiктеудi қойып, өз мәдениетiне бетбұрып, ұлттың құнды дүниесiн ... ... ... үшiн алдымен домбыра өнерiн сүйiп тыңдаудан бастап,
оны қадағалап үйрету ... ... арғы ... ... ... ... ... жол аша алады.
 Қазақтың жаны        
«Домбыра - қазақ музыка мәдениетi тарихында ел iшiне ең көп ... Үй - ... ... домбыра шертпейтiн отбасы қазақ арасында кемде -
кем. Халықтың әншiсi, ақын-жырауы, ұзақ дастандарды жатқа ... ... бәрi де «әу» деп ... ... ... домбыраның үнiне қосып шырқайды»,
- дейдi А. Жұбанов /29/.
Домбыра аспабының әуенi бар жерде алпауыт ... ... ... әр ... ... өнер ... ... аузы дуалы өнерпаз
адамдарға жетелеп апарып, бата алып, аузына түкiртiп, оның ... ... ... үш ... ел ... билiк айту, батыр боп сауыт кию, отау тiгiп әке
мен ананың рөлiн атқару, сөзге тоқтап, үлкеннiң ... ... ... ... ... ... биiгiне дейiн көтерiлу дәстүрiн сақтап
жету тектiлiктiң байрағын құлатпайтын iрi тұлғаның ғана ... ... осы ... ... ... ... домбыра өнерiнен дамыған,
екпiнi күштi ... ... мен ән, ... ... ... ... және мiндеттi түрде өнердiң сан ... ... қол ... ... ... ... ... ойлау қабiлетiн
шынықтырады, ұтымды ойланған сөздiң жүйелi жетуiне және ... ... ... ... ... айла ... тиiстi жерде дұрыс
пайдалануға ... бола ... ... той, ... - тез ойлауға, тапқырлыққа тәрбиелейтiн өнер
сайысы. Айтыстай адамды аңдаусызда күтпеген, ... ... ... ... өнер ... жоқ. ... бәдiк айту, тойда жасөспiрiмдер ... ... ... ... ... машықтанады, ауыз әдебиетi мен музыкаға
сүйiспеншiлiгiн арттырады, олардың ой-өрiсiн кеңiтедi, тапқырлық ... ... - деп ... ... ... ... ... еске алып айтады. Демек, өнер - ерлiк ... ... пен ... ... пен ... ... ... шыққан әуеннiң ырғағы адамның iшкi жан ... ... ... ерiп ... сөздiң мазмұны ой елегiн тербейдi. Шектi қағып,
перненi басу арқылы әуеннiң құдiреттi күшiн iздейдi және оның ... ... ... ... ... ... ... қабiлетiн
оятады, ынталанып iздеуден еңбек етуге дағдылайды. Ән айту - вокалды ... ... - ... ... Екi үлкен бағытты домбыра өнерi бiрiктiрiп
орындай алады және олардың ... ... ... тәрбиелiк үлгiсiн
көрсете алады. Тiл мәдениетiн қалыптастырып сөз ... ... ... өнердiң барлық түрiн бiр мезгiлде орындап, тыңдармандардың
құлағына жеткiзедi.
 Домбыра тамырындағы пәндiк сапалар
 Домбыраға тек қана ... ... ... деп қарауға болмайды. Оның
тамырында пәндiк сапалар ... ... сан ... ... ... ... үшiн ... дамыту - бүгiнгi ұрпақ мiндетi. Ата-
бабаның домбыра өнерi арқылы жеткiзген музыкалық дәстүрi - әлемдiк музыкаға
қосылатын құндылықтар. XXI - ... ... ... ... ... Ал, ... ... прогресiн домбыра аспабы меңгере алды. Оған
ДЭККО жанры дәлел бола алады.  
 Домбыра ... - ... ... ... ... шек қағу -
математика. Домбыра пернесiн басып, әуен шығару, бiр мезгiлде поэзия ... ... - ... ... екi ... ... есту ... құлақ
күйiн келтiру - физика. ... ... күй ... ... бiлу - ... ... қосылып ән-терме, өсиет т.б. шығару
оны ... - ... ... ... күй ... мен ән ... - тарих. Домбыра арқылы күй сезiмiнiң мәнiн жеткiзу - ... ... ... ... ... - тiл.  ... ... тең
айтысқа түсу, ойдың еркiн әрi ашықтығы - демократия.  Әуеннiң пайда болуы -
музыка. Ән дауысын реттеп шынықтыру - ... ... ... үйрету,
шығарманың этикалық - эмоциялық, эстетикалық әсерлiгi - педагогика. Аспап
жасау, оны күту ... - ... ... ... ... толық
меңгерiп, халық алдына шығып өз өнерiн көрсету - ... ... ... ... шоғырланған интеграциялық сапаларды жинақтап кешендi
түрде бiр мезгiлде көрсету - мәдениет.
Осындай ұлттың құнды қазыналарын домбыра шанағына жинап жұмбақ ... ... ... ... ... бұзбай тексiздерге бiлдiрмей
әкелуi, сiзбен бiздi ойландыруы тиiс. Ал, мұндай ... ... иесi ... соңды iлiм мен ғылым толық ашып оны тұтас халыққа түсiндiрудi
қарастыра ... ... оның ... ... ... ... халқының бойына сiңiру
туралы бағдарлама мен тұжырымдама ... әлi ... жоқ. ... ... ... әлi күнге дейiн тиiстi ғылыми зерттеу
орталығы жоқ, ... ... ... әр ... ... ... өнер ... күштерiмен домбыраның беделiн түсiрмей келедi. Домбыраның ... ... ... ... ... ... да ... көбiсi
орындаушылық жақтарында шоғырланғандығын ғана көремiз.
ДЭККО кездейсоқ пайда болған жанр емес
ДЭККО кездейсоқ ... ... жанр ... Оның ... XX - ғасыр соңына
қарай электронды домбыралар эстрада да көрiнгенi жалпыға аян. Бұл домбыраны
ғылыми - техникалық прогреспен үйлестiрудiң алғашқы ... едi. ... ... - ... ... десе де ... осы iзденiстi жалғастыра отырып пайда болған жаңа ... ... ... ... Алайда, бұл сияқты iзденiстер ... ... ... ... ... жеке өзi ... ... деп тұжырымдау қиын. Сондықтан, бұл көп болып ойланатын бүкiл
халықтық, мемлекеттiк iс.
Домбыра ... ... ... 2500 жыл ... ... болжам бойынша 5000 мың жыл бұрын
болған деген сөзер де айтылады) пайда болғаны туралы деректерде ... ... ... оны ... ... ... ... ол халық аспабы
болып есептелiнедi. Домбыра аспабы туралы Геродот, Приск, В. ... ... А. ... В. ... А. Левшин, В. Бартольд, В. Радлов,
Н. Савичев, Б. Куфтин, Ш. Уалиханов, А. Жұбанов, М. Әуезов, А. Затаевич, ... Б. ... Д. ... С. ... Т. ... ... т.б. зерттеу еңбектерiнде сақ, ғұн, үйсiн, қаңлы, көк түрiктер,
оғыз-қыпшақтар, ноғайлы ... мен ... ... екi шектi
аспап жиi ұшырайды. ... ... ... ... ... ... кем дегенде осыдан екi мың жыл бұрын
тұтынылған қос шектi аспаптың бейнесiн ... ... ... бүгiнгi
күнгi ең тектес, ең жақын аспап ретiнде қазақтың домбырасы мен қырғыздың
комузын жатқызуға болады деп В. ... ... ... ... Орта Азия ... қазақтың қобызы осы ... ... ... арғы ... екенiн айтады В. Виноградов.
Сондай-ақ, Р. Садоков Домбыра аспабы IV ғасырда Арал теңiзiнiң ... ... ... ... ... деген қалаға
археологиялық қазба жүмыстарын ... ... ... ... ... 2400 жыл ... ... қазақ домбырасына өте ұқсас, қос шектi аспап
ұстаған әуезшiлердiң қыш мүсiндерiн ... ... ... белгiлi зерттеушi Д. Кiшiбеков бұл ... ... ... «Геродоттың жазғанына қарағанда көшпелi скифтер тамақ ... ... ... ... ... ... екi ... балалайкаға
қосылып ән салатын көрiнедi. Бұл ән айтылған ... ... ... ... көздерiне жас үйiрiлетiн едi дейдi. Дәл ... ... ... ... Приск те жазады. Сiрә, балалайка дегенi
домбыра, бiр-бiрiне қарсы тұрып, өлең айтады дегенi Айтыс болуы да мүмкiн»
/30/. Сөйтiп ... ... мен ... ... ... сабақтастық,
байланыс болғаны байқалады.
Б. Момышұлы «Домбыра - қазақтың қасиеттi дүниесi. Оны тарта алмасаң да
қадiрлей бiл. Себебi, ... ... ... ... ... сiңiру
домбырадан басталады. Домбыраның сырлы сазына ауызданбаған бала ... ... ... болады. Домбыраны қастерлей бiлмеген қазақтың
баласы туған халқының жанын ... Ал ... ... ... ... ... ... тең. Ондай ағаш жапырақ жайып, сая да болмайды,
жемiс те бермейдi» , деп, ойын ... ... «Ел ... ... аңыз бар. ... ... қан ... ханның атастырған жалғыз қызы бойжеткенде бiр кедей жiгiтке ғашық
болып, көңiл қосып жүредi ... Мұны бiлiп ... хан ... ... Жiгiт ... ... қыз ... жетпей бiр ұл, бiр қыз табады.
Көптiң көзiнен, ел сөзiнен сескенген хан жаман атқа ... ... ... бүлдiршiннiң көзiн жоюды астыртын мыстан ... ... ... ... жаңа ғана ... сәбилердi көз көрмес, құлақ естiмес жерге
апарып, биiк өскен жап-жасыл ағаштың басына ... ... ұлды ... iлiп ... Нәрестелердiң көз жасы тамған ағаш бұтақтары суалып,
қура бастайды. Қос жүрек соғуын тоқтатқанда, бәйтерек те өсуiн доғарады. ... өсек сөз, ... ... ... қыз ... ... ... шығады.
Бармаған жерi, баспаған тауы қалмайды. ... ... ... ... ... жылаумен жылдар өтедi. Қатты шаршап, дiңкесi құрыған қыз
әбден қурап қабағы ... ... ... биiк ... ... келiп
қисаяды. Ұйықтап кеткен соң оны бiр сүйкiмдi саз, сиқырлы әуен оятады.
Құлақ түрiп, ... «ән ... ... ... биiк ... күмбiрлеген
үн естiледi. Қыз күндiз егiзiн ... ... осы ... ... түбiне
келiп, неше түрлi әуез естiп, көңiл жұбатып, тынығып ... Бiр ... көз ... ... қыз ... басына шығамын деп оны құлатып
алады. Бiрақ көп ұзамай ... ... ... ағаш ... ... ... Қыз
оның құпиясын бiлмек болып, тексередi. Ағаш жуан түбiнен басына ... ... ... ... екi ... бұтақтан-бұтаққа керiлiп қалған шектердi
көредi. Бұл қыздың екi баласынан қалған жұрнақ едi. ... ... ... ал ... жағындағы шек қатты тартылыпты. Егiзiнiң өлiмiнен хабары
жоқ қыз ендi ағаш неге ән салатынын түсiнедi де өзi де қуыс ағаш ... ... екi ... ... ... ... көрсе, керемет үн шығады, құлақ
тұндырады. Қыз байғұс бостау тартылған шектiң үнi мұңды шығатындықтан ... ал ащы, тым ... ... ... ... ... қызым -
Зарлық деп ат қойып, ... ... ... күй шығарып, ел ... ... ... ... ... ерте заманда, ер етегiмен су кешкен ... ... ... тарауы қарт жыраудың толғауымен қосылып ... ... ... ... ... ... оның ... Ж. Еңсепов) қуыс
мойнынан шығып кетпесiн, њәм тоғыз тараудың белгiсi болсын деп, бүкiл ... ... ... ... ... - ... ... екен. Осыдан соң оның
шанағы кеңейiп, ... ... ... Ал елiм деп ... ел ... ер
есiмдерiн паш еткен қарияның құрметiне домбыраның құлағы ... ... ... ... ... ... тебiрентiп, ой толғайтын қос шек
тартылған екен. Осылай ол халықтың алтын ... боп сол ... ... ... ... ... нәтижесi домбыра адам тектестiкке
жақындығы байқалады. Басы, мойны, құлағы, бетi сияқты аттас сөздер ... да ... ... адам ... ... өмiр сүретiнi рас
болса әйел-еркек, ұл-қыз болып домбыраның екi ... аты ... ... ... бар, өйткенi қос шектiң үнi арқылы ... ... ... ... ... ... жиынтығы дәлел бола алады.
Сонымен, домбыра ... ... бас иiп қол ... жандарды
кездестiруге болмайды. Домбыра өнерi тәлiм-тәрбие үлгiсiнiң ең ... ... ... айтуға болатын негiз бар, оған дәлел бабалардан
мұра болып қалған күйлер мен ... ... мен ... ... ... жыр мен ... аңыз ... мен шежiрелер сияқты iрi-iрi тарихи
көздердiң тамырлары бiрiгiп келуi арқылы өнердiң құндылығын сақтайды.
Домбыра бойындағы әлеуметтiк қызметтер
Домбыра - ... ... рухы мен ... Домбыра - оқу пәндерiнiң
көмекшi ... ... - ... көзi. Домбыра - сахна
орындаушылығына ... ... - сөз ... ... ... ... Домбыра - адамның iшкi жан дүниесiн емдейдi, қолдайды,
көтередi, денсаулықты нығайтады. Домбыра - еңбекқорлыққа үйретедi. Домбыра
- жарысу мен ... ... ... ... - шежiренi бiлудi талап
етедi. Халық композиторларының дәстүрiн жалғап, сақтап, дамытуға мүмкiндiк
бередi. Домбыра - оның ... ... - ... ... адам ... тұрақтандырып, көркемдейдi, сенiмдiлiгiн
арттырады. Домбыра - иманды болуға жол ... ... - ... ... ... Домбыра - жаңашылдыққа ұмтылдырады. Компьютердi ... ... ... ... бола ... (ДЭККО). Домбыра - аспабы
арнап күй, сүйемелдеу ... ... көзi. ... ... ... ... ... Ақан, Мұхит, Бiржан, Әсет, Нұртуған
т.б. мектеп үлгiлерiн дамыту болып табылады.
Домбыра әуенi - Қазақ мiнезiмен ... ... ... ... ... сабақтас, қоңыржай, кең пейiлдi
таза, ақкөңiл, бейбiтшiл, жүрегi пәк болып келедi. Кең дала ... ... ... бiр ... ... күндiз-түнi болсын ұмытпайды, адаспайды, сақ
жүредi. 5-6 шақырым жердегi бұтаның артында тұрған ... не ... ... ... от ... мен буды ажырата алады. Есту, көру ... ... жер, су, қыр, төбе ... ... ... ... ұмытпайтын
тiрi-компас тәрiздi халық және тез жаттап алатын ... ... тез ... ... ... ол ... ... өскен ел
екенiн бiлдiредi. Саққұлақ, көзi ... иiс ... ... ... ... ... ... көпшiл, кекшiл емес, әңгiмешiл, сауықшыл
өнерпаз халық. Жалбақтамайды, жасқанбайды, оқшауланбайды, батыл ойын тез
айтады. Ұзақ ... ... уәде ... ... Сөйлескен кезде
ашыла бастасаң, ол да ашылып сөйлесе ... ... бiр ... ... Адам ... тiке ... тұспалдап ойын жеткiзедi. Бұйрық берсе
естiмеген, түсiнбегенсiп қалады. Ал, өтiнiш бiлдiрiп өтiнсең жаны ... Бала ... ат ... ... ... ... ... өседi. Азия
халықтарына ұқсамайды. Ыстық-суық пен аштыққа төзiмдi келедi.
Дала құсы ... ... ... таза ... ... ... үшiн
жанын беруге әзiр тұратын тектi халық. Басқа жақтан жау ... ... күш ... күн туса ... ру бiрiгiп, «қазақ» ұранын ту ... ... ... ... Хас батыр, қас сұлу, қас шешендердi әр ру-рудан
тудырып батыл, ержүрек етiп тәрбиелеудi бiлген ... Бiр ... ... бара жатқанын сезсе «қан» (қыз) алысып, жаңарту ... ... ... ру ... ... ... ту еткен халық. «Бiз қазақ деген
мал баққан елмiз. Бiрақ ешкiмге соқтықпай жай ... ... ... ... ... деп, ... шетiн жау баспасын деп, найзаға үкi таққан
елмiз. Ешбiр дұшпан басынбаған ... ... сөз ... ... ... ... ... дәм-тұзды ақтай бiлген елмiз. Асқақтаған хан
болса, хан ... ... ... елмiз. Атадан ұл туса, құл боламын деп
тумайды, анадан қыз туса, күң ... деп ... Ұл мен ... ... алмайтын елмiз. Сен қалмақ болсаң, бiз қазақ, қарпысқалы келгенбiз,
сен темiр болсаң, бiз көмiр, ... ... ... жат елге
танысқалы келгенбiз, танысуға көнбесең, шабысқалы келгенбiз. Сен қабылан
болсаң, мен арыстан, ... ... Жаңа ... жас ... жарысқалы
келгенбiз, тұтқыр сары желiммен, жабысқалы келгенбiз. Берсең, ... айт, не ... ... ... деп Қаз ... Қазыбек жауына
қасқая қарап тұрып, домбырасын қағып тұрып айтқан екен. Дала төсiн ... ... де ... таптатпай, бiреуге есесiн жiбермей, өсiп дамыған
ел бiреудiң езгiсiнде малай болмаған ... ... ... ... қазақ
мiнезi қандай кең болса, домбыра өнерiнен дамыған сан түрлi өнердiң кеңдiгi
дәлел бола алады. Мысалы: күй ... алып ... ... бас буын мен ... жиi ... ұшырап реприза қойылады және ол орындаушының
еркiнде сақтала бередi. Сол сияқты бiр күйдiң ... ... ... да
бар, қазақтардың кейбiр мiнезiнде де бiрнеше варианттар кездеседi. Осындай
ұлы халықтың ... мен ... ... ... ... ... ... берекелi
Қазақ дастарқан жайса мол, бар жиған-тергенiн қояды. Тамақ iстесе көл-
көсiр мол жасайды. ... ... ... ... жан ... ... ақ ... алдына ас қояды. Дастарқан басында қонаққа қойылатын
үлкен ырым бар ол қонақкәде ... өнер ... ... ... ... ... тиiс. Домбыра тартып ән, күй болмаса естiп, көрген
бiлгенiн айтып тың естiлмеген ... өнер ... бiлуi ... ... ... ... де үлкен мәнi бар. Алдымен шай iшiледi
сұхбат, пiкiр сұрақ жауап ... ... соң ... ет кәдесiмен
тартылады. Берiлетiн сыбағалардың жоралғылары ... ... ... ... ... ... жиен, жеңге-келiн қыз-қырқын, бала шаға,
апа-жезде т.б. бәрiнiң өздерiне ... ... ... ... ... сүйек етiмен бiрге қазанға салынады. Мұны келген қонақ та байқап
отырады. Соған байланысты өнер ортаға тасталып, қонақкәденi ауыл ... да ... ақын ... ... кезде үйде болмай, балалары ет асса, оған
қонақтары риза болмапты. Себебi, ... қол етiн асса ... ... ... ... ... ... Балалар бiлмегеннен қол асыпты,
                                 Асса да бала қолды мол асыпты.
                                 ... ... ... сан ... ... да бала ... жол асыпты.
Шернияз ақын философиялық терең ойлы ұтқыр өлеңiмен келген қонақтарды
тәрбиелеп ... ... ... ... ... қатты мән берiп оны
құрметтегенi көрiнiп тұр. Демек, дастарқан арқылы тәлiм-тәрбие, өнеге мен
өнер иелерiнiң тоғысатын бiр-бiрiне ... ... мен ... ... шерiн тарқатып айтып, тату-тәттi өмiр сүретiндiгiн байқап
айтуға болады.
Дастарқанға ... еттi оң ... ... ... бiр ... ... ... жейдi. Қолмен ет жеу бiр-бiрiне деген жылылық,
жақсылық, ынтымақ, бiрлiк ләззатын сыйлайды. Өйткенi, аяулы ... ... ... ұмытпау керек. Ал, қазiргi тамақ жеу бiр-бiрiнен ... ... ... ... жоқ) ... ... ... нышандары
iшке тартылып кеткен, жiбiмейтiн тасбауыр халге жеттi. Қазақ табаққа ... ... ... жей ... ... ... ұры-қары, ел iшiнде
азған, беделi жоқ адамдармен табақтас ... ... ... ... жаман адамдарды ет жеуге кiргiзбей, үй есiгiнiң сыртында ... ... ... Жасы ... кiсi, болмаса елге аты шыққан iрi
өнерпаз адамдар - ... ... ... ... жас ... аты шыққан
адамдарға ұқсап дана, батыр болсын деп әке-шешелерi қадағалап отырған. ... және бата алу ... дәл ... ... ... Демек, аты
әйгiлi не болмаса, жасы үлкен қария ... бата беру ... ... қадағалап отырған.
Дастарқан басына сөзшең өнерпаз адамдарды жинауға тырысады. Өйткенi,
тамақ пiсiп үлгергенше өнерпаз, ... ... ... ... мен ... ... ... өлең, терме, күй тартып тәрбиелiк мәнi бар
қасиеттердi ... ... ... ... ... қалыптасқан сан
түрлi әдiс-тәсiлдер кең даланың мiнезiн көрсетедi. Дала ... мен ... үнiн, ... ... ... ... ... музыка үнiмен
өрнектеп, ерекше сезiмге бөлеп, тыңдаушыларына ... ... ... ... ... ... басында тәрбиелiк мәнi бар үлгiлi насихат айтып,
ағартушылық ... ... ... ... ... ... ... өнерi арқылы қалыптасқан азаматтардың бойында жамандық қасиет
тарих ... ... ... ... ... ... олардың бойына өнерден
нұр құйып, құлпыртып, жiгерлендiрiп, жетiлдiрiп отырды. Сол ... ... ... iлiп, ... реңдерден сақтандыратын қуаты күштi
құрал ретiнде ... ... ... ... ... Мұның өзi қазақ халқының
тектiлiгiн таныта түстi. Әйтпесе алқалы жиын мен ... және ... ... ғана ... ... ... рахатқа бөлей бiлдi.
Домбыра ... тек ... ... ... ... ... жамандықтарды керi қашыруға ... ... ... күш болды /32/. 
2.2 Қазақ халқының күй жанры философиялық
синтезге толы мазмұн ретінде
Қазақ ... ... ... өзінің терең тамырлы тарихымен де,
философиялық синтезге толы мазмұнымен де, эстетикалық – эмоциялық рухының
асқақтығымен де, өмір-тіршілікті дейнелеуден де ... ... ... ... де, жанрлық және түрлік әралуандығымен де, ең соңғысында
өмірдің сан саласын реттеп отыруға айрықша ықпал еткіш қолданбалы-кәделік
қызметімен де ... ... ... ... орын ... Бұл ... ... мәдени-рухани әлемі туралы кез келген салиқалы ... ... ... әсте ... өте ... ... атаулыны адамзат
мәдениетіне қосқан үлесімен ғана парықтау қажет болса, онда қазақ халқының
мағұрлана бетке ұстары ең ... ... ... тиіс ... ... ән және күй ... ... тін ретінде
салалауында қазақ ұлтының қазақ этнонимін иемденіп тарих сахнасына шығуынан
көп бұрын қалыптасып үлгенген. ... ... ... ... мен ... ... ... қазіргі түркі халықтарының
біразына ортақ Қорқыт (ІХ ғ.), ... ... ғғ.), Сары ... ... Асанқайғы (ХҮ ғ.), Қазтуған (ІХ ғ.) сияқты тарихи тұлғалардың
музыкалық мұрасын ... ... ... жеткізе алған бірден-бір халық –
қазақтар болып ... ... ... жеткен авторлы күйлердің өзі соңғы мың
жылдан астам уақыт аясын қамтиды.
Музыка зерттеушілері бүгінгі ... ... 5 ... күй және 5 ... мұрасын тіркеуге алып отыр. Қазақ ... ... ... тақырыптар
соңғы екі-үш мың жыл аясында Еуразия қос құрлығына өткен шежірелі тарихты
паш етеді. Мәселен, “Қос мүйізді ескендір”, ... ... ... ... ... “Ел айрылған”, “Қоржынқақпай”, “Қалмақтың қара ... ... ... ... ... тарихи оқиғалар мыңжылдықтар
аясын қамтып жатыр. Жер сардары Александр ... ... ... мен көк ... Юрий гагариннің (“Косманавт”) арасында екі жарым
мың жылдық қою тарихтың жатқаны аян. Сол қою тарихтың небір ... ... ... мен олардың аңыздарына арқау болған. ... ... ... мен ... ... ... ... әуездік-әуендік тілінің
орамдылығымен баурап қана қоймайды, сонымен бірге әлеуметтік – тарихи
өмірімен бітеқайнасып ... ... де ... ... ... ... музыкасы жалпы қазақ мәдениетінің аса мәнді бір
бөлігі ретінде ден қойлырады. ... ... ... ... ... сияқты, оның музыкасы да қоғамдық өмірдің барлық қырлары мен тарихи
кезеңдерін мейлінше айқын бейнелей алған. Тіптен, қазақтың ... ... ой ... де ... ... ... ... арқылы
анағұрлым байып, биіктеп отырғанын атап өту қажет.
Ең бастысы, қазақ ... ... өмір ... ... ... ... ... – түйсіктері, арман-аңсары, содан кейін, әрине алуан реңді
табиғаты музыка тілінде айрықша бейнелілікпен көрініс тапқан.
Сонымен қатар, қазақ музыкасы ... салт атты ... ... ... ... ... ... көріністерінің бірі болып
табылады. Әсіресе, түркілер музыка мәдениетінің ... ... ... ... ... музыкасы өзінің терең тамырлы дәстүрімен де, мейлінше
төлтума қасиетімен де алдымен назар аударады.
Белгілі бір музыкалық ... ... ... ... ... ... ... өнердің ел өміріндегі ... ... ... сондай-ақ музыкалық өнерді ... ... одан әрі ... ... ... пен ... ... деген мәселелерге ден қойып отыру шарт.
Халықтың музыкалық мұрасы бір ғана данрлық, стильдік тұрғыда анықталып
қоюы мүлде ... ... ... ... ... де ... келгенде, бұл мәселе қазақ музыкасының тарихын парақтау
барысында ұсынатын ең өзекті ...... бірі ... ... ... ... ... күй өнерінің тарихы мен қадыр
қасиеті туралы зерттеудің өзекті мақсаты ұлттың текті де төлтума ... ... ... ... ... ... беру, сол арқылы бүгінгі
және болашақ ұрпақтың жадында мәдени-рухани сабақтастықтың сақталуына және
музыкалық мәдениеттің әрі қарай шыңдала дамуына ... ... бұл ... ... музыкасының, соның аясында күй өнерінің тарихы
мен қадір – қасиетін білсе ... ... ... ... жөнеледі
десе, асыра дәріптегендік болар еді. Кезінде ... ... оқу ... боламын деп ойлау, бейнелеп айтқанда, ... оқу ... ... ... ... ... деп ... болатын. Сондай-
ақ, заңды жатқа білу оны орындауға кепіл болмайтыны сияқты, музыка ... ... ... ... ол ... өнер ... ... болады деп
ойлаудың қисыны жоқ.
Алайда, кең мағынасында ... ... ... ... ... ... туралы ғылыми, жүйеленген таным-түсінік қалыптастырудың
қоғам үшін де, сол қоғамның бір ... ... ... адам үшін ... мен қажеттіліне күмән болмауға тиіс. Әсіресе, әлемдік аралас –
құралас күшейіп, мәдени-рухани алашабырлық бел ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырмай тұрып және сол
таным-түсінік арқылы рухани мәдениетке ... ... ... ... болу да, ... ... да, ... төлтума қасиеті өанық
өлмес өнер туындату да мүмкін ... ... ... ... ... ... ... мәдени – рухани
құбылыс ретінде ғылыми тұрғыда парықтала ... жоқ. ... ... ... ... тарихының, қазақ филологиясының немесе мәдениеті мен
өнерінің аясында мәдени-рухани айғақ ретінде ғана ... ... ... ... ... былайша пайымдауға болады:
• Қазақстан тәуелсіздік алғанға дейін қоғамдық ғылым салалары мен
білім ... ... ... ... ... ... ... еуропашыл көзқарастардың үстемдік құруы қазақ
музыкасын оның ішінде күй өнерін ... және ... ... ... бермеді;
• Қазақ музыкасы туралы осы уақытқа дейін жинақталған тарихи,
этнографиялық материалдар ... ... ... ... нәтижесінде қазақ музыкасының тарихи болмысы мен ... ... ... ... ... тарихы жалпы тарихтың немесе жалпы мәдениет
туралы ... ... ... ... ... ... біртұтас мәдени-рухани құбылыс ретінде
парықтауға мүмкіндіктің болмауы, өзінен-өзі бұл ... ... ... ... ... ... ... болды, сөйтіп, қазақтың дәстүрлі ... ... ... ... енді ... ... ғана ... келді.
Қазақстан дербес ел болғаннан кейін қоғамдық ғылымдардың бұрынғы
идеологияланған мазмұнын бірден ... ету оңай ... бұл ... тың ... ... ... ... мен ерекшеліктерін
жаңаша жүйелеу ісі уақытты қажет етуде. Әсіресе, ұлттың төл болмысына тәнік
(аналог) құндылықтарды ... тану ... мен ... жүйесіндегі өзекті
проблемалардың бірі болып отыр.
Уақыт шіркіннің кемшілкті ... ... ... ... ... күмән жоқ. Осының бәрінің жүзеге асуының
бірден – бір кепілі – бүгіннен, осы қазірден ... тиіс ... ... ... керек.
Күй өнерінің құдіреті болмысы ой өрбіту үшін ... ... ... және ... ... ... ... алу
қажет.
Жалпыа дамзаттық деген ұғымның аясы белгілі бір ... ... ... Ал, ... ... ұғым болса, керісінше, ұлттық
қасиеттерді қаперге алғанда ғана белгілі ... ие ... ... шәк келтірген немесе ұлттық ... ... ... деген өзінен-өзі антиұлттық болып шығады.
Себебі, дербес ұлттар бар жерде ғана ... ... ... ... ... Осы орайда, “интерұлттық” деген терминнен гөрі “ұлтаралық”
деген терминнің анағұрлым ұрымтал әрі мағыналық ... дәл ... ... ... ... ... деңгейі ұлттық мәдениет атаулының
интерұлттануына себепші болуда. Сөз жоқ, мұндай үрдіс ... ... ... ... ... ... ... ғана жүзеге
асуға тиіс. Мұны қаперге ілмеген кез келген ұлттық мәдениет ... ... деп ... ... идея мен ... ... ... толғап, сыр тартқан қазақ хальқының күй мұрасы ... ... ... ... керуенімен ұрпақтан қрпаққа ұласып келеді.
VIII-IV ғасырларда өмір сүрген күй атасы Қорқыттың есімі тек ... ... ... ... қазақтарға аңыз болып таралғандығы мәлім.
Міне сол Қорқыттан бері келе ... күй сазы ... ... ... ... ... мұң-шерін, қуаныш күйінішін баяндайды. «Асқақ
құлан» аңызы Шыңғысхан дәуірін меңзейді. Ел ... бұл ... ... кездеседі. Солардың бірі Маңғыстау өңірінде орындалып келген атақты
домбырашы Мұрат Өскенбаевтың жеткізуіндегі аңыз нұсқасы.
«Асқақ құлан» аңызының бұл ... ... ... ... ... ... ... түрінен бөлек. Оны мұрат Өскенбаев былай деп баяндайды:
«Саруалының арығы деген жерді үйір-үйір құлан жатыр ... ... ... ... ... ұлы ... құралайды көзге атқан мергендерімен жолға
шығыпты. ... ... ... ... ... шығыпты. Ханның ұлды құланды
көргеннен кейін, үстіне қызыл шекпен киіп, қолына қаруын ... ... ... ... ... ... ... салады. Басқа қу шоқайлы
сұр мергендер сайсайдың тасасымен бет-бетіне аң ... ... Сол ... ... ... ... ... шапқан жалғыз құлан жер тарпып өткендей
болады. Жер ... қара ... ... ... ... ... ... жүргенде, бір құдіретті өктем дауыс «Қу шоқайлыдан қаша жүрің, қызыл
шекпендінің үстін баса жүрің!» - деп, жар ... ... Осы ... ... ... қараңғы түнек сейіліп, жер беті жап - жарық болып шыға келеді.
Енді мергендер келіп қараса, ойнақ салған ... да жоқ, ... ... ... да жоқ. ... ... ... баласының жалғыз шынашағы
екен. Сол шынашақты алып, олар аулына қайтады.
Хан өзінің баласының оралмағандығына күйініп, ... ... ... айтады.:
- Менің балам аман есен оралатын болсын! Баламның суық ... ... ... өлді деген хабарды айтса, көмейіне
қорғасын құйғызамын. Баламның бір ... ... ... ... - деп ... бүктүсіп жатып алаы. Хабаршы
болып ханның алдына баруға жан шықпайды. Сөйтіп ... ел ... ... тұрғанда Кербұқа деген домбырашы шығып:
- баласының өлімін домбырамен мен естіртейін деп дүйім жұртты өзіне
қаратады. ... ... ... тізерлеп отырып бір күй
бастайды. Бұл күйң ... ... ... ... ... Екінші күйін шлады. Бұл күйде Хн баласының қаза ... ... ... мұны түсінген хан басын көтеріп:
- сенің мына күйің «Балаң өлді, Жошы хан» деп тұр ғой, - деп ... ... ... Ей ... ... өлгендігін өз аузыңыздан естіп отырмын депті.
Сонда, хан қатты қапаланып,- «Қап» , мен ... ... ... ... ... ... айдаһар алдына
апарып тастаңдар! Жылан жұтсын! - деп бұйырған екен. Домбырашы
жыланның алдында да күй ... ... ... балқып, баурын жазып,
тұмсығымен, жұдырықтай алтынды домалатып әкеліп ... ... ... ... ... ... ... олжаға батып, жөніне
кетеді. Аңызда адам өміріне араша ... күй ... ... ... бойы өзімен бірге жассып келе жатқан халық күйлері ... ең көне ... ... Ол ... ... ... ... жадында сақталып сатыланып молайып мәдени дамудың ... ... ... ұлттық мұра ретінде қалыптасты. Қазақ музыка мәдениеті ... өте келе ... ... ... ... ... ... 15-17 ғасырлар аралығы авторлық атауды қалыпиастырды.
Көптеген шығармашылық жолында ... ... ... ... ... ... ... аңызға айналған Кетбұғы, Асан Қайғы, Байжігіт
күйлері шығарушы адамдщардың кім екенін ... ... ... ... ... аты ел ... ілтипатпен
аталып келген. Оның аңызға айналған өмірі мен шығармашылығы қазақ халқының
басынан өткен соқпақ тіршіліктер мен ... ... ... ... ... ... да сан алуан. Оның «Қайың сауған»,
«Ақтабан», күйлері қайғы-қасіреттерін, «Қосбақан», ... ... ... бейнелесе, «Жетім торы», «Көк қаршыға» күйлері өмір-
тіршіліктен туған.
Байжігіт ... ... ... ... кең ... ... ... Байжігіт күйлері негізінен орындаушылық дәстүрдің
шерітпе күйлері мектебіне жатады. ... ... де ... ғасырлар
ұрпақтан ұрпаққа желесін үзбей, мұра болып сақталып келеді.
Байжігіт Жылкелдіұлы Қосай немересі жөніндегі деректер тек ел аузында
қалған аңыз әңгімелер ... ... ... ... ... ... Байжігіт дәстүрін ұстап күй
шерткен ... 1931 ... ... мол ... Олар ... ... жылы 117 ... қайтыс болған), Кеней, Раш, Күбіра, Мақажан, Бадау,
Құлыншақ, Хаймолда т.б. Осылардың ішінде Мүсәпірхан Байжігіт күйлерін ... Ол ... 7-ші ... ... ... туралы көптеген құнды
деректер жинағы этнограф ... Омар ... ... жөнінде алғаш
мәлімет беріп, күйлерін нотаға түсірткен Омар ақсақал және күйші ... ... ... домбырашы Таласбек Әсемқұлов болды.осылар
арқылы Байжігіттің отыздан астам күйлері бар.
Байжігіт ... ... ... болып, ғалым Омар Хай-мулдинді сөзге
тартқанымда Омекең былай деді:
- мен Байжігіт ... ... 1927 жылы ... ... ... Ол ... көне домбыраны көрсетіп:
- «Сырлы аяқтың сыры кетсе де сыны ... ... ... ... ... ... халық шебері Құлқараның жүргізген өрнектері зері, ою-
әшекейі домбырадан кетпейді деген еді. Шынында да ... ... Ел ... ... ... ... әрқилы аңыз
айтылып жүретін-ді.біз осы жайында ... ... ... ... ... Соған орай мүсәкен бізге былай деп жауап
берді:
- халық айтса-қалыс айтпайды, солай екені рас,-деді. Ол былай ... ... ... өнер ... жалғыз атты кедей, ерке ұлан, сұлу
жігіт, біреудің жалғыз баласы болыпты. Жастық шағында ... өмір ... ... ... көп ... ... ... жүрген күндердің бірінде Ақсұңқар атты
қыздың үйінде қонақта ... Бұл ... ... иесі ... де, ... де қағыстырып, өз сезімін қызға жеткізіп, тілек
білдіріпті. Бірақ тәкәппар байдың сұлу еркесі Байжеңнің ... ... сөз ... бнріпті. Сөйтіп, Бәжең: «Осы
тілекті әкеңе айтқызсам, сен маған қосылар ма ... ... ... құдіретің жетсе келістім»,-деген екен.
- Біздің халықтың кешкі шайының орны ерекше болатыны белгілі ... ... ... ... ... кезі. Байжігіттің күй шертіп
беруін қалап, тілек етіпті. Сол ... ... ... ... дәл ... ... Байжігіттің де күткені осы еді.
«Қоңырқаз» домбыра ... ... ... ... қиқулап,
наздана сыңқылдап, қанат қаға сілкініп, серпіле сұңқылдағандай әсер
алған жұрттың ойын бөліп – «әйел түгіл еркек менің ... ... не жаны ... ... ... ... ... құлағы шалған қыз:
«Қияннан іліп, қияға қонған қыранға тұғыр болдық: өзіңіз бердіңіз,
тойыңызды жасаңыз» - ... еді ... ... ... ... ... ... үш жүзге тарта
күйі болған. ... ... ... ... ... күйлердің көпшілігін ел
арасынан үйренген О.Хаймулдин өнертанудың кандидаты, музыка зеріттеуші
Х.Жүзбасов және ... ... ... ... ... ... ... күйлерін ел арасына таратып келген адамдардың бірі Семей
облысы Шұбартау ауданына ... ... ... ... Жүнісбай
Стамбайұлы еді. Жүнісбай күйші болашағынан үміт күткен жиені Таласбекке ... ... ... ... ... Ата ... жауапкершілікпен
қарап, өнерге қатал талап қоятын өзге де сыншы ... өзі де ... бала ... үйренген екен. Жүнісбай Байжігіттің күйлерін Бодау ақын
және Қызай деген атақты домбырашылардан үйреніп, бойына дарытады.
Байжігіттің күйлерін бізге жеткізуші ... ... ... ... ... ... болып отыр. Жүнісбай ақсақал 1973
жылы 80 жасында өзінің туған аулында дүние салды.
1975 жылы ... ... ... ... он бір ... ... бірнеше рет жарық көрді.
1976 жылы «Жұлдыз» ... ... ... ... ... ... ... Мағауинның Байжігіт күйшінің өмір – мұрсын
байяндайтын көлемді мақаласы жарияланды /34/.
Қазақ телеарнасы ұйымдастырған ... ... ... ... орындауында Байжігіттің «Қылаң батыр», «Сараби», «Ақтабан
шұбырынды», «Қайың сауған», «Көкбалақ», «Кербалақ», ... ... ... ... «Көк ... ... ... т.б. арнайы беріліп жүрді.
Сырлы әуенмен сомдалған, көңіл тербетер қазақ елінің ұлттық ... ... ... орыс ... мен ... және ... назарын ерте аударғаны мәлім. Бұған өткен 19 ... ... ... ... ... ... ... б. естеліктері дәлел.
Қазақ халқының тарихи тағдырына көз жіберсек өнер дамуы кеңінен құлан
жайып, өркендеп ... ... ... Ел ... ән мен күй, саз
өнері фольклорлық дәрежеде сақталып келді. 19 ... өмір ... ... ... күйлерінің нотаға түсіріліп зерделеп
зеріттелуіне тек 20 ғасырдың басында ғана ... ... ... ... рет қазақ ән-күйлерінің ноталық үлгісін қағаз бетіне түсіре
бастаған этнограф-зеріттеуші А.В.Затаевич еңбектерінің саны 2400-ден асты.
Ол 1925 жылы ... ... 1000 ... ... ... ... 1931 ... халқының 500 ән – күйлері» деп аталатын екінші кітабы жарық ... ... ... ... ... музыкалық мұрасының қаншама ұшаң
теңіз екенін, оның ... ... ... ... аңғаруға болады.
А.В.Затаевич негізін қалап кеткен қазақ музыкасының ... ... ... және ... өмір ... ... жолында еңбек
еткен өнертану ғылымының докторы, академик Ахмет Жұбановтың алар орны
ерекше.
Профессор Ахмет ... ... ... ... ... қазақтың Құрманғазы атындағы академиялық халық аспаптар ... жылы ... ... ... хаық ... және 19 ... сүрген атақты халық композиторлары Құрманғазы, Дәулеткерей,
Тәттімбет, ... ... ... және ... ... күйлері
енгізілген еді. Академик А.Жұбановтың көп ... ... ... ... пернесі», «Заман бұлбұлдары», «Құрманғазы» атты
кітаптар жарық көрді. Құрманғазы мен ... ... ... да ... жұртшылыққа ұсынылды. Ұлттық музыкамыздың сәулеленіп, өркен жаюына
бұл күйлер жинау барысында Қазақстанның ... ... ... ... Уахап Қабиғожин, Қамбар Медетов, Науша Бөкейханов, Махамбет
Бөкейханов, Ғабдулман Матов, ... ... Қали ... Жалекеш
Айпақов және қобыз күйлерін орындап жеткізуші Жаппас Қаламбаев, Дәулет
Мықтыбаевтардың қосқан үлесі зор. ... ... өсу ... ... ... ... ... төкпе күйлердің
Құрманғазы күйшілік мектебі берік ... күй ... ... ... ... ... ... хорлардың өзі халық
композиторларының күйлері негізінде жазылған. Күй ... тұқа ... ... ... ... ... ойнақы ырғақ пайда болатынын,
ұлттық колориттің әсем иірімдері әр жүректтен орын аларын аңғару қиын ... күй ... ... ... ... ... болғандық
құрылымын М.Төлебаевтың «Біржан – ... ... ... ... А.Жұбановтың «Абай», Қ.Мусинның «Қазақстан»,
Кенжебек Күмісбековтың «Фараби сазы», Нұрғиса Тілендиевтің «Ата ... ... ... ... ... ... шығармаларының
негізгі дәніне айналап, қазақ музыкасының алтын ... ... Бұл ... оның ... ... нәр алған композиторларымыздың ... ... күй ... ... ... ... ... жолы деп білеміз. Күй қазақ халқының асыл мұрасы,
қымбат қазынасы. Сондықтан да күй ... – ел ... Күй ... зерттей
отырып, ел тарихының философиялық маңызын түсінеміз.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тарихқа көз жүгіртсек, әр ... өз ... әр ... жолдармен
белгілейтіні ерекше байқалады. Айталық, арабтарда көне тарихын алып тас
мүсіндерге ... ... ескі жазу ... сақталған. Үнділерде би
өнерінің тілімен бейнелесе еуропалықтар зәулім храмдар мен ... ... Ал, ... ... болса, өз тарихын аса бай ауыз әдебиетімен
жырлап, саз ... ... ... бірі – күй ... – көне ... Оның сан ғасырлық тарихы бар. Қалыптасқан дәстүрлері
мен мектептері бар. Күй тілі – ана тілімен бірдей. Күй ... ... ... ... да, ... тұр-түсінен, тілінен, ұлттық сипатынан
айырылып қалмайық деп, ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов, Ілияс Жансүгіров, Мұхтар Әуезов, Әлкей ... ... ... басқа қазақтың біртуар азаматтары қайта-қайта айтып
та, жазып та кетті. Керек десеңіз ғылыми ... ... де ... әр ... мазмұны, өзіндік тілі, философиясы, әуен ырғағына ... бар ... ... ... ... ... әрі жақын түсінеді.
Соған қарамастан, бір ғажабы күйлер тарихы мен оның ... адам тіл ... ... даму ... ... ... тілде де, күйде де белгілі бір жүйеге бағынар заңдылық ... Және осы ... ... ... ... ... Қазақ тілінің әуелі
дыбыс пен буынға негізделген жеке сөздер мен сөз тіркестері арқылы ... ... ... ... ... күй де өзіне тән ... ... ... мен ... т.т ... бөліктерден бас
құрап барып адам жанын тебірентер неше ... күй ... ... мен ... осылай байланыстыра зерттеудің керемет нәтижелер
беретінін бір кезде профессор ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерге тиісті осы жаңа арнаға философия мамандары
тарапынан да, өнер адамдары ... да ... ... жасағандар күні
бүгінге дейін болған емес. Тек жазушы ... ... ... ... атты ... бұл ... ... – жарым пікір өрбітеді. ... мен ... мол ... ... бұл еңбектің маңызы зор деп
білеміз.
Ғасырлардан ғасырларға іріктеліп, ... ... ... ... өзімен бірге дамып, қалыптасып отыратын бұл мұраны абайлап
тұтынып, қастерлей білгеніміз жөн. ... адам ... ... бірге
жасасып келуінде табиғилық басым болатындығында. Олай болатыны бізге жеткен
әрбір күйдің сарынынан ата-баба өмір сүрген ... ... ... тән құбылыстар мен оқиғаларды ... ... жан ... күй ... ... ... болсақ, күйлерден аспан мен жер
аралығында адам ... ... ... ... ... түр-түрі
орын алып жатыр.
Аққудың сұңқылы, қаздың ... ... ... ... ... сыбдыры, ат тұяғының дүбірі, ботаның боздауы, қасқырдың ұлығаны,
бұлбұлдың сайрағаны т.т. бірде бірі күй ... тыс қала ... ... ... ... мен оның ... ... адам тіл
философиясымен біртектес даму жолын байқай ... ... ... де,
күйде де белгілі бір жүйеге бағынар заңдылық орын алған. Және осы ... ... ... отырады. Қазақ тілінің әуелі дыбыс пен ... жеке ... мен сөз ... ... ... ойды білдірер
сөйлемдерге ұласатыны іспетті күй де өзіне тән ... ... мен ... т.т ... ... бас ... ... адам
жанын тебірентер неше алуан күй сарынына айналады.
Күй мен философияны осылай байланыстыра зерттеудің ... ... бір ... ... ... ... ... Бірақ, өкінішке
қарай өзара бірлесе зерттеулерге тиісті осы жаңа ... ... ... да, өнер ... ... да ... ... жасағандар күні
бүгінге дейін болған емес. Тек жазушы ғалым Ақселеу Сейдімбековтың ... атты ... бұл ... ...... пікір өрбітеді. Күй
шежіресі мен тарихынан мол мағлұмат беретін бұл еңбек күйдің ... ... зор деп ... бұл ... күй философиясы” атты бітіру ... ... ... ... ... отырып 30-ғасыр
шеңберінде зерттеу жүргізіп, сөйтіп оны үш дәуірге топтап, жіктеп ... ... ... ... ... біздің жыл санауымызға дейінгі ... ... ... ... ... Орта ... ... мен ХІІІ-ХІҮ-ғ.ғ. аралығы.
6. Кейінгі ХҮ-ХХ-ғасырлар аралығы.
Осы аталған дәуірлерде де қазақ күйлерінің түпнегізі ... ... ... ... ... арқылы түптеп зерттеу арқылы болашақ
ізденістерге азық ... ... ... ... ... сақ ... ... тартып, қазақ халқының күйлері арқылы көмескі болып ... ... ... үңіледі. Сонда бір байқалатын қазақтың көне музыка ... ... ... ... есте жоқ ескі замандарға жетелейтіні. Яғни бұл
қазақ мәдениетінің, қазақ ... ... көне ... ... ... ... халқының күйшілік өнері жайлы оның жазба мәдениетін ХХ-ғасырдың
үлесіне жатқызамыз. Себебі, бұл ғасырға дейін өмір сүрген қазақтың ... мен ... ... мен шығармашылығы жайлы бізге жеткен жазба
деректер де, мәліметтер де жоқтың ... ... ... ... ... ... ... сарын-сазы, әуен-ырғағы,
композициялық құрылымы, ... ... ... ...... ой-санамызды ежелгі дәуірлерге меңзеп, тарихтың тұңғиық
тереңіне жетелейді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Бекенов ... Күй ... ... 2002, ... ... ... ... Н. Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына
Жолдауында “Мәдени мұра” бағдарламасы. 2005 ... 18 ... ... С.И. Горноалтайские находки и скифы. – Москва, 1952. – 268 с.
4. Юлий Полидевск, “Ономастикос”. Москва, - 1965 ж. 254 – ... ... ... ... ... и ... о ... и Кавказе.
Собрал и издал в русском переводе В.В. Латышев, Том1. Греческие
писатели. Вып. 3. СПб., 1900, с. ... ... А. ... ілкі ... ... ... – Алматы, 2000. –
166 б., 48 б.
7. Квинт Курций Руф. История А.Македонского. – Москва, 1993. – 464 с., с.
438-439.
8. А.Сейдімбек. ... ... ... 1984. 125-б.
9. Марғұлан Ә. Қорқыт туралы жазбалар. - // Қазақ әдебиеті, 1982, 12
қараша.
10. Сейдімбек А. Қазақтың күй ... ... 2002. –832 ... К. ... Смысл и назначение истории. Москва, 1991, 46-б.
12. М. Қашқари. Түрік сөздігі. ІІІ том. Алматы, 1998, 186-б.
13. Абдулкадыр ибн ... ... ... ғғ.) Музыка ғылымындағы әуендер
жинағы. Оксфорд. Бодлен кітапханасы. 1980.
14. Л.Н. Гумилев. Древние ... ... 1967, ... Л.Н. ... ... ... Москва, 1993, 39-б.
16. Елтұтқа. Энциклопедиялық жинақ. – Астана, 2002. –365 б.
17. Ақселеу ... ... ... ... 1996, ... ... Ғасырлар пернесі. Алматы, 1975. 10-бет.
19. Садоков Р.Л. Ежелгі хорезмнің музыка мәдениеті. Алматы, 1970. 156-б.
20. Қ.Жұбанов. Шығармалар мен естеліктер. Алматы, 1990. ... М. ... ... 1969. ... Шәкәрім Құдайбердіұлы. Түрік қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі. Алматы
1991, 23-б.
23. Райымбергенов А. Күй қайнары. 1990, ... ... ... ... 1975, ... ... Өмір жыры. 1994, 59-б.
26. Т. Ақселеу. Күй шежіре. 1992,165-б.
27. М.Әуезов. Құрманғазы туралы. 11-том, 233-бет.
28. В.В. ... ... ... ... 1978, ... А. ... ... жаны. Алматы, 1995, 145-б.
30. Д. Кiшiбеков Қазақ мәдениетінің ерекшеліктері. Алматы, 1993, 97-б.
31. Сарыбасов Б. Қазақтың ... ... ... 1981.- 208 ... ... ... ... қазақ – домбыра. Алматы, 2001, 135-б.
33. Ахмет Жұбанов. Ел тарихы – күй ... ... 1998, ... ... ... ... ... өмір – мұрсы. // «Жұлдыз» журналы.
1976 жыл, №9.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
«Құмар Сұлу» романы8 бет
Жануар тектес азықтар27 бет
Жемнің қажеттілігін есептеу5 бет
Жүгерінің өсіру технологиясымен танысу және зерттеу7 бет
Мал азығын механикаландыру6 бет
Мал азықтық өсімдіктердің химиялық құрамы4 бет
Малазықтық дақылдар және олардың сипаттамасы9 бет
Малазықтық дақылдардың агробиологиялық ерекшеліктері7 бет
Микроорганизмдерді мал азығын дайындауда қолдану4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь