Эпостағы тұлпар образы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4.8

І тарау
1.1. Қазақ халқының жылқы туралы наным.түсінігі ... ... ... ..9.17
1.2. Эпикалық жырлардағы тұлпарлар бейнесінің зерттелуі..18.26

ІІ тарау
2.1. Эпостағы тұлпар образы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27.47

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47.49
Пайдаланған әдебиеттер тізімі. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..50.51
Қосымша әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 52
        
        ЭПОСТАҒЫ ТҰЛПАР ОБРАЗЫ
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Эпостағы тұлпар образы
Жұмыстың көлемі: 52 бет
Жұмыстың негізгі мақсаты: Эпостық шығармалар ішінде жиі ... ... ауыз ... ... мол ... бейне – жылқы –
адамның жақын досы, ақылшысы, сырласы, тағдырласы түрінде өрілетіндігін
ашып көрсету. ... ... ... ... “Ер Тарғын”, “Қамбар
батыр” т.б. батырлық жырлардағы тұлпарлардың ерекше қасиеттерін, сыр-
сипатын ... ... келе ... ... ... ... орнын
анықтау.
Жұмыстың құрамы: Кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен және ... ... ... ... ... ... ... қазақ фольклоры және эпос туралы
шолу жасалған. Ал негізгі бөлімнің бірінші тарауында қазақ ... ... ... мен ... ... ... ... зерттелуі
қарастырылса, екінші тарауында тұлпар ... ... тән ... ... ... жұмысындағы айтылғандардың барлығының түйіні
түйінделген, яғни тоқсан ауыз сөздің ... ... ... деп
айтуымызға болады.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
.... 4-8
І тарау
1. Қазақ халқының жылқы туралы наным-түсінігі..............9-17
2. Эпикалық жырлардағы тұлпарлар бейнесінің зерттелуі..18-26
ІІ тарау
2.1. ... ... ... тізімі. ..........................................50-
51
Қосымша әдебиеттер тізімі..................................................
52
Кіріспе
Қазақ халқының ерте замандарда жасаған мәдени мұрасының бір түрі –
халықтың ауыз әдебиеті.
Жазу-сызу ... ... ерте ... ... ... өзінің тұрмыс-
тіршілігі, қоғамдық өмірі, шаруашылығы мен кәсібі, қуанышы мен ... ... тағы ... ... неше ... ... ... мақал-мәтел, аңыздар ойлап шығарған және оларды ... ... ... ... да бұларды халықтың ауызша шығарған көркем
шығармасы, даналық сөзі, яғни ауыз ... деп ... Ауыз ... деп те ... ...... сөзі. Ол – халықтың ауызша
тудырған көркем шығармасы, халық даналығы деген ұғымды ... ... ... халықтардың бәрінде бар. Ал, халықтың ауыз әдебиетін
зерттейтін ғылымды ... деп ... ... алғанда, қазақтың ауыз әдебиеті де әр алуан. Халықтың
тұрмыс-салтына, әдет-ғұрпына байланысты ... ... ... ... аңыз-әңгімелер, ертегілер эпикалық жырлар, айтыс
өлеңдері тағы басқа қазақ ауыз әдебиетінің негізгі түрі болып табылады.
Бір халықтың ауыз ... ... ... ... ... ... сюжеттердің басқа бір халықтың ауыз әдебиетіне ұқсас
келетіндігі ... ... ... ... ... ... ұқсастығынан туады. Бір-бірімен ешқандай қарым-қатынас
жасамаған, ... ... ... ауыз ... ... ... ... міне осыған байланысты.
Ауыз әдебиеті халық өмірімен тығыз байланыса ... оны ... әр ... ... арқылы елестетеді. Әрине, бұдан ауыз әдебиеті
бірден дамыған деген ұғым ... Оның ... ... ескі ... ... яғни алғашқы қауымдық құрылыста пайда болған. Бертін келе
қоғамдық, экономикалық жағдайдың, адам баласының дүние ... ... ... ... ауыз ... де дамып отырған. Демек, халықтың
қоғамдық өмірі, тұрмыс-тіршілігі, әлеуметтік көзқарасы тағы ... ... ... және ... ... әсер ... ... берген.
Сондықтан да ауыз әдебиеті өзінің даму жолында талай қоғамдық құрылыс ауыз
әдебиетінің идеялық бағытына, мазмұнына ықпал ... ... ... сәйкес ауыз әдебиетін тудырған, оны пайдаланып отырған. Яғни,
фольклор үнемі ... ... өтіп ... Сөйтіп, біртіндеп
көркемдігі кемелдене бастайды.
Ауыз әдебиетінің ... ... ... ... әрине ауыз
әдебиетінде ... ... ... ұғым тумайды. Онда автор ... ... ... ... әу ... ... бір ... Мәселен, “Ер Төстік” т.б. сияқты ертегі, әңгіме, жырлардың
қайсысын болса да, әуел ... жеке ... ... Бірақ ол кезде хатқа
түспегендіктен шығарушы ... ... ... ... ... ... айту ... тарап кеткен. Олардың авторы халықтың өзі
болған. Ауыз әдебиетін халық ... деп ... ... осылай
қалыптасқан.
Ауыз әдебиетінің жазба әдебиеттен бір айырмашылығы ауыз ... ... көп ... ... ... ... ... кейіпкерлерінің аттары ұқсас келетін шығармаларды бір шығарманың
туынды түрі, яғни нұсқасы ... бұл ауыз ... көп ... ... ... ... ... Қазіргі күнде бұл жырдың жиырма
сегізден аса нұсқасы бар. Олардың жалпы мазмұны, ... ... ... ... бір-біріне ұқсас келеді. Бәрінде айтылатын басты
әңгіме Қобыланды батырдың сыртқы және ішкі жауларға қарсы күресі, осы жолда
оның ... ... Бұл ... ... нұсқаларында әр түрлі
жырланады, ал ол нұсқаларда өзара ... ... ... қатар ауыз әдебиетінде нұсқалардың көп болуы шығарманың ауызша
айту арқылы тарауына байланысты деп білеміз. ... ... ... ... жиналған жерінде айтады. Сол арада тыңдаушы
көпшіліктің арасынан жаңағы ... ... ... ... ... табылда. Енді олар сол ертегіні бір жерде өзінше әңгімелейді.
Жаңалап айтады, алғашқы әңгімелерінің кей жерін ... кей ... ... ... ... Сөйтіп, ертегінің ішінен жырдың екінші бір ... ... ... ... ... мұндай жағдай кездесе бермейді. Әрбір жазушы (не
ақын) шығармасын өз атынан жариялайды, оны ... бір ... ... Қай ... ... ... ... жұртқа белгілі болып
отырады.
Ауыз әдебиетінің ... ... тағы бір ... бар. Ол: ... ... ... ... мен сөйлемдердің тұрақталған
ұқсастық пен ... жиі ... ... ... ... ертек ерте екен,
Ешкі жүні бөрте екен.
Қырғауыл жүні ... ... жүні ұзын ... ... ... бір ... болыпты, оның үш баласы болыпты” деп
басталады. Ертегілердің бұлай ... ... ... ... ... ... осындай бір-біріне ұқсас келгенімен, одан кейін
әңгімеленетін оқиғалардың ... ... ... болады. Ал, жазба
әдебиетте шығарма мұндай ... ... ... сөз ... Әр ... ... басқа авторға ұқсатпай өзінше бастап,
өзінше ... ... мен ... әдебиеттің арасындағы айырмашылықты көрсететін
келесі бір белгі деп ауыз әдебиетінде бірнеше өнердің бірлесіп ... деп ... ... ... ақын ... ... ... шығарған. Сонда ол ... ... ... ... ән, күй ... келтіріп алып, жыр-әңгімесін белгілі бір
мағаммен айта берген. Міне осы ... ... ... бірлесіп келгенін
көреміз. Атап айтқанда: ақындық өнер ән, күй ... ... ... жыр ... ... ... ақын ... тыңдаушы қауым бар. Олар
бірлесе келіп, жаңа бір ерлік жырдың ... ... ... ... Бұл тек ауыз ... ғана тән ерекшелік деп ... ... ... ... ауыз ... негізінде туған. Ауыз әдебиеті халықпен
бірге сан ғасыр жасасып келе ... ... ... ... ... жалы,
түйенің қомында жүріп-ақ алуан түрлі сөз өнерін тудырған немесе “өнер алды
– қызыл тіл” деп сөзді ... ең ... ... Ауыз ... бір ... да ... да ... құралдарының да міндетін атқарған. Сондықтан
халық әдебиетінің эстетикалық талап-талғамға ... ... ғана ... ал ... ... ... қалып отырған. Қысқасы қалай айтсақ
та халық әдебиетіндегі халқымыздың ғасырлар бойы жасалған аса ... ... дау ... ... ауыз ... ... “Қыз
Жібек”, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, “Қарақыпшақ Қобыланды” т.б. ... ... ... ... ... ... ... Міне, халық әдебиетінің
құдірет күші деп отырғанымыз осы.
Халық ауыз әдебиетінің тағы бір ... деп ... ... ауыз
әдебиетінің үлгілерін тек ... ғана ... тән. ... ... ... ... жырларының түрлерін тек әйел заты ғана ... да ауыз ... ... ... ... ... ... кейбір
жанрлық түрлер тұрмыс-салтқа тікелей қатысты болады.
Қазіргі кезде халық ауыз әдебиетінің кейбір ... ... ... ... ... атап айтатын болсақ жар-жар
арқылы бұрын қыз-жігіттер ұзатылған қызды уатса және оның ... ... ... ... ... айтса, қазіргі кезде үйленуін құттықтап
жақсы тілек ... ... ... ... ... ... түрлерімен бірге көлемді эпикалық
мұраларымыз да баршылық.
Ежелгі замандардан бері талай ғасырлардың ... ... мен ... ... өтіп ... ... фольклордың құнарлы саласының бірі – эпостық
жырлар. Эпос халқымыздың сан ғасырлық арман-аңсарын үміт-мұратын ... өнер ... Ол ... ... ... ... ... келе жатқан бағалы байлық.
Эпикалық жырларды жинау, жариялау, зерттеу ісі ХІХ ғасырдан бастап
қолға ... ... Оның ... даму ... ... ... образдар жүйесі туралы ілгерінді-кейінді зерттеу жұмыстары
жүргізіліп келеді. ... ХІХ ... ... ... ... ... жайында Ш.Уәлиханов, В.В.Радлов, Т.Н.Потанин түйін-
тұжырымдары ... ... ... ... зерттеу объектісіне айналған көзі ХХ
ғасырдан басталады. Осы тұста Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, ... ... ... ... жазып алып жарыққа шығарған. Оларды
жүйелеп, ғылыми тұжырымдар айтқан. Бұл ... ... ... ... ... алынды. Эпикалық жырлардың генезисі, таихилығы, жанрлық
белгілері мен көркемдігі ... сөз ... ... ... ... Осы
қатарда М.Әуезов, С.Сейфуллин, С.Мұқанов, ... ... ... ... ... ... Р.Бердібай, С.Қасқабасов, О.Нұрмағамбетова, Т.Қоңыратбаев,
С.Садырбаев, Б.Әзібаева, Б.Әбілқасымов, ... тағы ... ... ... ... эпикалық жырларды әр қырынан қарастырды, жекелеген
зерттеулер жазды. Эпостанудың даму жолын аталған ... ... ... ... емес. Ғалымдар ілгері-кейінді айтылған ой-
тұжырымдарға сүйене отырып, ... ... ... ... бірнеше топқа бөледі.
Эпикалық жырлар халқымыздың рухани-мәдени байлығы.
Біздің диплом жұмысымыз екі тарау және ... мен ... ... ... ... тізімі беріледі.
Кіріспеде ауыз әдебиеті туралы шолу жасалады. Жұмыстың І-тарауында
қазақ ... ... ... ... мен ... ... ... зерттелуіне назар аударсақ, ІІ-тарауында ... ... тән ... ... ... ... ... жинақталды.
1.1 Қазақ халқының жылқы туралы наным-түсінігі.
Ел аузында: жылқы – жеті ... бірі “Ат ерді ... “Ат ... ... ...... патшасы” деп ұлықтаған ұлағатты ұлтымыз
желден жүйрік ... ... ... ... ... ... ... сабақтастырып келеді. Хас тұлпарға қатысты ... ... ... әр ... жанымызда атой салып, бой көрсетіп қалады.
Біздің тегіміз – ... ...... ... да ... “... аттың
жалына қиямет күніне шейін жақсылық байлаулы тұрады”,- дейді. ...... ... ... ... ... кербез, киелі жануар. Қазақ
қазақ болып, ұлт болып қалғаны үшін – ат пен анаға ... ... ... ... ... ... ... түйенің қомында, білектің күшімен,
найзаның ұшымен сақтап қалып, бізге аманат етіп тапсырды.
Жылқы түлігінің қасиеті мол, орны ... Ол – ... ... ... ... ... кисең киімің. Жылқының еті де дәрі, сүті мен қаны
да дәрі. Қазысы адамның сүйегін ... ... сол май ... ... ... сүйегін бұзып, қайта салады. Бие сауған ... дені сау ... ... ... ... астынан бүкіл денесіне
дариды. “Жылқы – жаным, қымыз - қаным”,- деген Ақтайлақ би. ... ... ... еті - бал”,- дейді дана халқымыз.
Жалпы жылқы малына беретін 22 тұжырымды сын бар. Құлын – ...... ... Алып – ... ат – ... ... Ат болатын тай
– саяққа үйір, адам болатын бала – қонаққа үйір. Жүйрік атта жол ... ... мал ... ... ... жердегі еншісі. Міне, осы тектес
мақал-мәтелдерді жалғастыра беруге болады. Не дегенде де ... ... ... ... ... ғана ... ... де жылқы түлігін табиғатын терең
түсіне, түйсіне, ... ... ... би жол ... ... бір жолы топ
барымташы Домалақ анамыздың қолынан шай ішіп, сый-сияпат көреді. Үйір-үйір
жылқыны барымталап қайтқан олар сол үйге тағы да ... ... ... ... ... риза ... ... бір жылқы алыңыз деп мезірет
жасайды. Сонда анамыз көп үйірдің ішінен ең нашар кәрі құла сары ... ... Бұл ... мен ... ... де ... ... күні
анамыздың айтуы бойынша кәрі айғырды таудың басына алып ... екі ... ... ... ... бұрағанда, кәрі айғыр жан даусымен шыңғырады.
Оны естіген үйірлі жылқы барымташыларға бой бермей ... ... ... ... қасына жиналыпты. Бұл үйірі құтты айғыр болған екен. Осылайша
анамыздың ақылы, жылқының қасиетін жете білетіндігі ... ... ... ... ... - ... “Ат ... қазығын табады” деп халқымыз ... ... ... ... басы ... ... қашықтықтан да туып-өскен
жеріне тарта береді.
Қасиетті жылқы малы қазақ үшін ... ... пен асық кең ... арналған сияқты. Бірінсіз – бірінің күні де, сәні де, мәні де ... бағу ... ... ... ... Пайғамбарымыз. “Халық едік артық
көрген атты ... деп ... ... ... Қазақ өзінің бауыр
етінен жаралған баласын жақсы көргенде “құлыным” деп ... ... ... ... ... тозбасын, қадірің қашпасын”,- дейді.
Әйтеуір атсыз әңгіме жоқ. Қазақ өзі ... ... ... түспеген халық.
[17.15].
Тұлпар бейнесін тереңнен зерттей отырып, халқымызбен бірге ... ... асыл ... ... болуы мен дамуына да тоқталсақ,
Ч.Дарвиннің еңбегіне сүйене отыра атақты палеонтолог ... ... ... ... ... жайлы белгілі ғалымдар қазірге
дейін зерттеулер жүргізуде [34.172,173].
Тұлпар туралы дерек ... өте мол. ... ... шығу ... ... ... ... – айдаһарға ұқсас бір көрінер
қыры, келбеті болған. С.Әжіғалиев ежелгі ... мен оның ... ... тау және ат ... арасындағы
генетикалық байланыс жөнінде сөз ... ... ... “ тау мен ат”
байланысымен шендестіруге болады. ... ... ... ... ... ... деп есептелген Манго Морито тауында мекендейтін
күміс аттар аспаннан түскен ... ... ... ... және ... ... ... (тау), “таз” (тай) сөз ... ... ... ... ... ... ... бейнесін молынан сақтап
отыр. Бірақ оның ... ... ... ат ... ... ... ... мүмкіндік берген жоқ.
Рас, судан шығатын тұлпарлар туралы аңыздың ... да ... ... ... (Каспий) теңізінің жағалуына дәлірек айтсақ
осы теңіздің оңтүстік-шығыс (Түркменстан) және оңтүстік-батыс (Әзербайжан)
жазалауына ... ... ... ... ... жарату (антропогенез) мифологиясына
қатыстырылады. Түркі-моңғол халықтарының фольклорында (эпосында) “жылқыдан
жаралу” мотивінің бар ... ... те атап ... ... ... ат эпос қаһарманының ата-аналарының біреуі, көбінесе шешесі болып
баяндалады. Мәселен, Саха-Якуттың олонхолардағы “жылқының баласы” әр түрлі
нұсқалармен белгілі. Бір ... ... – адам ... ... ... ... ол – ... жылқы кейпіне енген қатын-тәңіриесінің ... ... ... ... да ... шығу тегі жағынан жылқы, ат
тәңіриесі – Джесеймен байланысты болып келеді де:
1. Ерен – жылқының ... яғни оның ... – бие ... ... ... ...... бие кейпіне енген адам сипатты әйел.
3. Ереннің шешесі оны ат қорада туады. Бұдан шығатыны Ереннің өзі де
жылқы ... ... тай) ... бола ... - ана ... ... – қарындас (яғни жылқы тотемдер) ... ... ... ... бұл жылқы бейнелерін кәдуілгі адам
кейіпті шешелер мен қарындастар (әйел текті тәңіриелер мен ... ... ... ... ... сарқындарын түркі
халықтарының эпостары мен ... ... ... ...... ... бір ... оны зооморфизмнің бір варианты деп есептеуге
болады. Жылқытұрпаттылық дегеніміз ... ... ... ... кейпінде, тұлғасында да суреттелуі. Ер адам – айғыр,
әйел – бие тұрпатында ... ... ... көне грек ... ... ... да ат ... суреттелген, архаикалық миф
Посейдонның Делитрамен ат (жылқы) кейпінде ... ... ... “некелесу” үнді мифологиясындағы Вивасват туралы ... де ... ... ... ... мен ... (қазақ) фольклорынан да табуға
болады.
Шоқан Уәлиханов қырғыздарда арбаушы батырлармен қатар арбаушы аттардың
- арбын ... ... ... дегеннің де болатындығын жаза келе, қазақта
да “жылқы әулие” ... ... ... ... Бұл ... ... құлын” мен қазақтың “жылқы әулие” дегендердің мифтік ... ... ... ... фольклорында “су және жылқы” байланысы “су жылқылары”
(суын айғыр, суын биелер, теңіз ... ... ... ... ... ... телімелік келтірімнің ... де ... ... ... мысалдардың бар екендігін айтуымыз
керек.
Ертегілер мен эпостар, аңыздардағы, яғни олардың ар жағындағы ... ... ... тіпті оның “сумен байланысы” көрсетілмей қалғанның өзінде
де су жылқысы болып табылады.
В.А.Гордлевский су жылқылары туралы мифтік түсініктердің ... ... ... қалдырған. Ол бойынша “су жылқыларының жүні алтын
болады, аттың аузында ... бір ... тас ... ... ... шыққанда тасты бір биіктеу жерге қояды, адамды көрген ... ... су ... ... ... ... делінеді.
“Қорқыт ата кітабы” циклінде де теңіз айғыры кездеседі.
Осындай аңыздар башқұрттарда да бар. ... ... ... ... ... ... жылқылар туралы сюжеттерге елеулі орын
берілген. Солардың бірі – башқұрт халқының құрамындағы ... ... шығу тегу ... аңыз –эпоста келтірілген: “Күшлек деген жігіт
өзінің сұңқарын бір үйір су ... ... ... ... бір ... оларды қара жорға тұлпар бастап шығады. Осы тұлпар ... қыз ... Осы ... ... ... ... ... руы болып тарапты...”,-
дейді С.Қондыбай. [25.56].
Аңыздық келтірім ... суын ... жыл ... ... ... яғни ... бір күні теңіз астынан жағаға шығады екен. Міне, осы
судан шығатын күнді, шығатын тұсты ... ... ... ... ... сол маңайға жібереді. Мұндағы басты пиғыл: “Су астынан
шыққан айғыр жерлік биелердің бәріне ... да ... ... ... ... осындай суын айғыр түсіп, буаз болған бие болатын болса, оны
(биелерді) басқа жылқылардан бөлек бағып, одан ... ... ... ... оқшау өсірген екен.
Ғұлама ғалым Ә.Марғұлан “Ежелгі жыр-аңыздар” атты еңбегінде: “ Жылқы
бағу туралы Қазақстан ... бір ... ... ... Сақ, ғұн, ... бері қарай қазіргі дәуірге дейін олар жылқының неше алуан әдемі
мүсінін бастаған. Олардың аса қадірлегені ... ... ... ғұн ... жылқыны сондай-ақ, қадірлі көргендіктен ... ... ... ... ... ... үйсін байларының жылқысы
бес мыңнан кем болмаған, оғыз бен қыпшақтарда ең бай ... ... ... ... ... деген. [14.215].
Жалпы ертедегі әңгіме-аңыздар, суын теңіз жылқысы туралы әңгімелер
баршылық. Оны тіпті ... ... ... ... ... ... Тұлпарлар, суын теңіз жылқысы туралы аңыз-әңгімелер көптеген
халықта бар.
Осы тұста Қожаназар ... ... ... қара ... үйірі
немесе бітімі суын құлыны [40.430] ауыз әдебиетінің нұсқаларындағы әр
кейіптегі тұлпарлар: ... ... ... бір ... ... ... күйіне негіз болған ет пісірім уақытта Марқакөлді айналып
шығатын қанатты пырақ “Едіге”, “Орақ-Мамай” ... ... ... ... ... ... дүниеге келген күні оның Аққұла су құйрық
тұлпары ертегідегі қытай тарихшыларын таң қалдырған ғұндардың бір күнде ... ... ... ... мерген” ертегісіндегі ғажайып құлындар
“Керқұла атты Кендебай” ертегісіндегі алтын құйрықты құлын, мың бір ... ... жер ... ... иелерінің су астындағы сыңары,
немесе теңіздің , көлдің астын жайлаған ... ... ... ... ... ... ... Сол сияқты сыры беймәлім күшке таң қала
келіп, қыпшақ елінің ақыны ... ... ... дастанында Алланың
әмірімен тау ішінде үңгірдегі тұлпар суретін түз ... ... ... ... айтқан.
1988 жылы “Ертегілердің” І томының 62 бетінде зерттеуші ... ... ... ... ... ... әңгімесі берілген:
“Ұрғашы құлын есейген соң, түсінде суын көріп, ғашық болады. ... ... айлы ... ... ... барғанда, теңізден суын шығады. Суын –
теңіз жылқысы. Өте әдемі, ... жалы ... ... ... ... тұрады-мыс. Міне, осы екеуінен тұлпар туады”. [41.62].
Қытай жазбаларындағы Хуңза тайпаларының этнонимі жергілікті айғыр
атауынан ... ... ... айта келіп, бұл тайпа мен ... ... ... жері бір ... ... ... деген сөз “арғымақ”, “тұлпар” дегенді, білдіретіні баяндалады.
Аттың киелі (мифтік) табиғатының барлық уақыттағы өзектілігі арғы
қазақтарда (дей – ... мен көне ... ... ... ... болатын “арнайы” тәңір иесінің болуына жағдай ... ... ... ... -ата”, “Дүлдүл - ата”, “Жылқышы ата” деп ... ... иесі мен ... бейнесінің ар жағында осындай
функциялы ... ... дау ... ... ... ... айы ... (жылқы) малының
тәңіриесі. Әлгі “арбан құлан” мен “жылқы әулеті” дегендердің ... ... ... ... ... ... ... Есік үйінен табылған сақ ... ... ... ... ешкі ... ... қанатты екі аттың кескіні бар, ... ... ... ... өсіп ... ... аңыздарында ат үлкен орын алады. Аңыз ... ... ... ... да ... малының пайда болуы жайлы мифологиямен қатар адам ... ... ... ... мен ... де ... әйелдер қатты жаны қиналып, толғақ қысып, ... ... ... іргесіне ат байлап, немесе аттың үстіне ... ... ... ... ... миф ... ... “Қазақтың халық прозасы”
атты еңбегінде: “Қазақ фольклоры тұрғысынан қарағанда миф деп отырғанымыз
- әлемдік ... ... ... ... ... сипаты мен оған
сәйкес келетін дүниені жаратылыстың әр түрлі ... мен ... ... ... мен ... ... адамзаттың алғаш қалай ... және ... мен ... шығу тегі мен ... ... ... прозалық шығармалар”,- деп жазады.
[4.65].
Халық сенімінде төрт ... ... арғы ... ... ... деп ... Сондықтан, төрт түліктің төрт түрлі ата тектері ... ... ... ... өлеңдері арналған “О, мал иесі, Шопан
ата, Қамбар ата, Ойсыл қара, Зеңгі баба! ... ... пәле көп, ... ... ... ... көр, сақтай көр. Біздің береке-бірлігіміздің бұза
көрме!”- деп қайталап өлең ... ... - ... атаға арнауы да осы тектес болып келеді:
Шаруаның бір пірі Жылқышы ата,
Тілегенде өзің бер ақтан бата.
Үйір-үйір ... ... ... әдеп мата. [11.24].
Әр халық эпостарында адамның жылқыдан жаратылу ... де ... ... “Бұзансы - батыр” эпосында батыр жылқы болып туады.
Кей кездері ол адам кейпінде де, құлын ... де бола ... ... боз
бие күрең құлын туып, ол үш күннен кейін ... ... ... ... ... ... бен ... адам мен жылқы арасындағы байланыс шындыққа ұласып,
оқиғаның негізіне айнала бастаған. Мәселен, бурят версиясындағы ... ... ...... ... айласымен Гесерге қосылады.
Жылқының атрибутты функциялық бейнесі ежелгі түркі мәдени дәстүрінің
соңғы кездерінде де бейнеленген.
Аңызға қарағанда ... көк ... жер ... атпен түскен. Якуттар
алғашқы адамның көктен ... ... ... ... ат денелі бір
нәрседен жарытылғандығына сенген. Тәңірі мен хабарласу атпен ... ... ат ... ... адамды жарату (антропогенез)
мифологиясында қатыстырылады.
Жылқыға деген құрмет пропорциялы, ... ... ... ... қалыптасты. Көптеген зерттеушілер тек қазақтардың сөздік
шығармашылығы жылқы ... ... ... ... көптігін айтады. Осы
жерде айта кететін жай, қазақ фольклорының контексінде жылқы әр кез ... ... ... ... символы ретінде – қанатты, аспанға жақын және оның ...... ... деп ... ... өз ... ... аспанмен халық қазақтың көптеген аңыздарын байланыстырады.
Олардың бірі – жеті ... ... ... ... ... ... ... Ал, “Темір-Қазық, Ақ боз ат және Көк боз
ат, жеті қарақшы” аңызында жеті ... ... ... ... қазыққа
байланған екі Ақ ат (Ақ боз ат) пен Көк (Көк боз ат) атты ... ... ... ... мен Темір қазық).
2) Интеллектілік символ ретінде, оның бойы ақылға тіл байлығына ... өз ... ойлы ... ... жол ... ... ... аттары
осындай ерекшеліктерімен өзгеше болып келеді. Олар ақылды, ойлы, батырдың
қай кезде болмасын ... ... ... пен ... ... Сұлулықтың, мырзалықтың символы. Қазақтар секілді атқа арнап сонша
ән, мақал, тамаша ... ... атты ... ... ... оның
бейнесін, сұлулығын, маңғаздығын, мырзалығын, ... ... ... ... көп ... ... болады. Бұның өзі
халқымыздың ұлттық ерекшелігі десе ... ... ... ... келе ... қазақпен бірге жасасқан асыл
жануарымыздың халқымыз үшін орны ерекше болып саналады. Жылқыға ... ... өте ... ... Халқымыз жылқыны қасиеті көп, пайдасы мол деп таныған;
- Халықтың таным-түсінігінде – жылқы адамның қанаты, досы, ... ... ... ... ... жоғары түсінікте болған, қорғаны әрі
қамқоры санаған;
- Халық әдебиетінде ... ... ... ... көзі де, ... да мол;
- Арғы-бергі тарихтағы оқымысты зерттеушілер тұлпар бейнесі мен
өзгеше ... ... ... ... ... ... болғанын
дәлелді жеткізеді.
1.2. Эпикалық жырлардағы тұлпарлар образының зерттелуі.
Халқымыздың өткен тарихына көз салсақ, ... өмір бойы ... ... ... ... ... білмеген ел емес. Көшпенділік ... ... не ... ... ... байланысты қолданған стратегиясы
болған. Күшті жаудан ел-жұртын қорғау мүмкіндігі болмаған шақта олар ... ... ... алыс ... көшіріп, көз тасалау қамын жасаған.
Халқы үшін жанын пида етер көзсіз ерлерін халық барынша қадірлеп, ... үлгі етіп ... ... Поэзия тілімен олардың өшпес ерлігін
жырлап, бейнелерін сомдап кеткен. Мәңгілік эпос ... ... ... ... айналдырған. Осылайша халық поэзиясында дәстүрлі ерлік
эпосты қалыптастырған. [3.8].
Осы шығармаларда асау ат, сенімді тұлпарлар ... ... ... ... мен ... ... да ... Түркі-
моңғол эпос, аңыздарының көбінде жылқы басты қаһарманның ата-анасы болып
келеді. Одан бергі эпостарда анасы емес, бие ... ... оны ... ... ... болып келген.
Б.Жетпісбаеваның “Символ в движении литературы” ғылыми зерттеуінде: “Скиф –
сақ жыртқыштық стилінде, қасқыр мен ... ... да ... ... реалистік және шартты түрде бейнеленген. Осы бейнелеу тенденциясы
символдық ... ... ... қалыптастырды”,- делінген [18.112].
Түркі, сол секілді қазақ дәстүрінде, жылқының бейнесі, қасқырдың
бейнесі секілді терең ... ... ... ... мұра ... ... халықтарының барлық эпикалық жанрында – “атқа мадақ” ... ... ... “Күлтегін” жырында бірнеше рет аттың түрлері,
жауынгерлердің ... ... ... Бұл ақ құла – ... мен ... ат – Алып ... ақбоз ат Огсиза сол секілді ... ... 21-ге ... бір соғыста өзінің ақбоз аты Ышбара Яштарға мініп,
жорықты бастайды. Ақбоз ат сол ... ... ... жорықта Йегин –
Силигқа мініп жорыққа шыққанда да осы аты да ... ... ... М.Жолдасбеков Күлтегін образына
тоқталып, оның ... мен ... ... сөз ... Орхон
шығармаларында эпостық образ дәрежесіне жеткен басты әрі ең өзекті тұлға –
Күлтегін екендігін айта келіп, ат ... ... ... ... ... бала
батыр жырда үнемі беку, өсу үстінде ... ... ... ... ... ... жеңіске ортақ болған атақты
Алып Шалшы мен Азман ... ... ... ... алты ... ... төбенің
тозаңын бір төбеге қосқан”, “Суға салса батпайтын, отқа салса жанбайтын”
жүрісте – көлік, жауда – ... ... ... ... ... боламыз [20. 88-89].
Тұлпар бейнесі халық прозасы жанрынан да ... ... ... С.Қасқабасов өз еңбегінде: “Батырлық ертегі жанрының ең ... бірі – ... ... ... ... туып, өте жылдам өсуі. Ол
адамша ... ... ... ... ... ... отырады. Желден де,
құстан да жылдам, ақылды да айлалы ат кейіпкер батырдың жан серігі.
Қазақ фольклорында ат – ... ... ... қиял-ғажайып
ертегілер мен эпос қаһармандарының ең ... ... ... ... ... ... ... аңыздардың көбінде батырдың аты мен оның арасындағы байланыс
мотивтері де кездеседі. Шығыс эпостарында жалпы орын ... бір ... ... тойы ... ... аты да өз тағдырын жолықтырады.
Мәселен, “Рүстемнамада” Рүстемнің аты – Рахш бір кездерде өз иесін ... ... ... Ал ... оны ... жүріп Тахминаның әкесінің
шатырына келіп, сұлуды ұнатып қалады. Тахмина ... ұл ... ... ... ... ... [19.126].
Қырғыздың “Манас” эпосында да Манастың Ақ Құла аты батырмен бір ... ... ... эпосындағы Алмамбет пен оның Сарала аты да
тетелес болған екен. Өмір бойы олар ... ... ... соң оның денесін қиындықпен еліне жеткізіп, тұлпары Сараланы бірге
жерлеген.
Сол секілді ертедегі моңғолдарда Сүлде жалауы ... ... да ... ... бар. ... ... тоғыз құйрықты ақ жалауының сағасының
үстіне ақбоз айғырдың жалын байлаған. Сондықтан ақ ... ... ... майданға аттанарда жалауы ызбарлы, суық болу үшін оған қара
айғырдың жалын байлаған. Ұрыс ... ... да қара ... ... 27]. ... Тәңірлік өз діні, өзінің тілі, өзінің әрпі болғаны
белгілі. Бұған қоса ... ... ... де, өзіндік әдебиеті де болды
деп айта аламыз. Түркілердің сол ... ... ... ... мұрасы аз емес. “Алпамыс” (“Алып Манаш”, “Манас”) “Қорқыт”
(“Деделе Қорқыт”) ... ... ... ... ... ... болғаны кейін әр халық өзіне оны мұра етіп ...... ... шындық [35. 4].
Ғасырлар бойы жырланып, бүкіл түркі тілдес ... ... ...... эпосы орта Азия халықтарынан түркіменде,
өзбекте, тәжікте және қазақта бар. ... ... ... ... абхазда, құмық халықтарында, Балқан түбегін мекен еткен
елдерде, шет елдерден – арабта, түркімендерде кездеседі.
Қазақта ... ...... ... үш ... бар.
Жырда Раушанбек бір тұлпардың қу басын құшақтап “Кімдер айтар сені ... деп ... ... тұрып жылайды. Мұны естіген Шағдат шахы: “Мұның
тұлпар ... сен ... ... ... Раушанбек қу басты ұстап:
“Мұның тұлпар екендігін білгенім, Байқағанға жеті жерде белгі бар. ... ... ... ... Бір тұлпардың жетпіс жерде ... ... ... бар ... Таңдайында жетеуінің бірісі. Екеуі тұр екі
құлақ түбінде, Екеуі тұр отыз тістің жігінде, Екеуінің орны ... ... ... ... ... бұл күнде. Илансаңыз мен берейін есепті,
Көрсетпесем, айтты ... ... - Бір қу ... жеті ... ... ... ... көрсетеді”. [21.11].
Ұлт руханиятында әдеби жәдігерліктерде – тұлғалар туралы тағзым ... алар ... ... ... жыры – ... қаһармандық эпос халық поэзиясының
ертеден келе жатқан көлемді де ... ... ... Оның ... ... ... ... құрылатындықтан және қалың
бұқараның ... ... ... ... баурап, әсерге бөлейді. Сондықтан да ол қалың бұқараға кеңінен
таралды, ұрпақтан-ұрпаққа жетіп ұзақ уақыт сақталады. [24. ... ... ... ... ... мен оның тұлпарлары жайлы
еңбек жазған. Р.С. Липец ... ... и его коня в ... зерттеуінде тұлпарлар мен батырдың образына терең ... ... ... аты оның ... ... ... қанаты ретінде
суреттеледі. Батырлар жырында ерге қанат болып, қиналғандар, жанына медеу
болатыны – олардың ... ... ... ... Ер ... ... Қамбардың – Тұлпары т.б.
«Алпамыс батыр» жырында Байшұбар, алпамыстың алдына «мені ұста» деп,
өзін көлденең ... ... ... ... деп оны ... ... абайлап ақылмен ойлап, қолына келгенде, ... ... ... ... Сол ... төрт аяғы тең ... баяғы дұшпандар ұстап
алмасын деп жасырған бойын жазады. Жырда Байшұбардың бейнесі, «Ауыздықпен
алысып, ұшқан құспен ... ... ... ... еті бұлтыңдап,
Құйындай шаңы бұрқылдап, Құлақ салсаң дыбысы, Таң суындай, Қолтығынан ... ... ... ... мойнын созады. Шу дегенде жануар, Ұшқан
құстан озады, Тарта-тарта баланың, Алақаны тозады», - деп ... бір ... ... ... Расында да, батырлар жырында тұлпарлар образының
шабысы небір керемет суреттеулер, пейзаждар арқылы берілетіні анық.
Ғалым ... ... жыр ... «Осы ... әсем ... күштілігі мен нанымдылығы сонша, болмайтынды болдырады да,
халықтың эстетикалық талғамын ... ... ... ... ... көрікті келбеттер, ажарлы әсемдіктер, талай ұрпақтың ... ... ... ... ... ... ... - дейді.
[23. 9]
«Құртқа күйеуінің еліне келе жатқанда үйірдің ішінен Қыдырбайдың ... ... де, ... сол ... сұратады. Қыдырбай келіннің келмей
жатып билеп төстей бастағанына ашуланып, биені бермей, ... ... әлгі ... ... ... та ... Тек қызы Хансұлу өтінген соң
ғана шал жібіп, кер биені келініне ... ... ... «Кер ... ... меңді ат болар, жалғыз ағаң ... ол, торы ... жат ... жыл он екі ай ... жоқ ... сонда менің көкем қайда
деп, Аларсың менің мазамды, Сол ... ... тұр ... - ... Қобыланды кер биеден туған Бурылға мінген соң, ел қамын ойлап,
өз ... ... хат ... ... ... ... ... да Қобыландының әкесінің (не
нағашысының) ... аты ... ... ... [256 ... ... ... жырына зор маңыз берген. ... ... ... ... ... тоқталсақ: «Астындағы
Тайбурыл, Аралдай аузын ашады, Аяғын топ-топ басады. Бір төбенің ... ... ... ... тері ... Жауған күндей күркіреп, ... ... ... мен құлжаның, Ұзатпай алдын тосады. Көл құтан мен
Қарабай көтеріліп ұшқанда, ... кесе ... - ... ... әуел ... халқымыздың санасына, дүниетанымына етене жақын
болғандығын дәлелдейтін рухани мұраларды және ... ... ... ... орны ... ... Р.Бердібаев, Ә.Қоңыратбаев,
М.Ғабдуллин, Н.Келімбетов, А.Қыраубаева, С.Мұқанов, Т.Сыдықов, ... ... т.б. ... ... ... ... жеңіп, ат көтінен түсіріп өлтіреді. Содан кейін
Қазанның ... ... ... ... қолмен жалғыз соғысып, қырып жеңіп
шығады. Қазан ... Қият қолы ... соң, ... шауып, шаншып олжалап
алып болған соң батырлар қайта қайтады. Жолшыбай ... мен ... ... ... ... ала ... болады. Далада жатқан қалың жылқыны
алдарына салып айдап жөнелгенде, жылқыда да көбікті батырдың Тарлан ... аты ... Сол ... сезіп, қалаға қашып келеді. Көбікті жау
келгенін біліп, атына мініп ... Бұл ... ... ... бір ... келіп, ұйықтап жатқан болады. Көбікті ұйықтап жатқан Қараман ... ... алып ... салып тастайды. Көбіктінің Қарлыға деген
қызы екі батырды босатып алып солармен ... ... ... ... ... болады. Қобыланды еліңді қырып, шауып кетемін дейді ... ыза ... ... ... ... соң, ... ... Тайбурылдың тіліне қыл бұрау салып, қинап, ... ... ... ... ... атып ... ... қызды ертіп алып, Қараман үшеуі
көбіктінің жылқысын тағы алып жөнеледі. [16 62-63]
Тайбурыл туралы көзқарас, ой-пікірлер өте көп. ... ... ... жайлы: «Тайбурыл ХІҮ-ХҮ ғасырларда өмір ... ... аты. ... ... Қобыландының осы халық арасында Қобыландының
осы тұлпардың иесі болуын былайша сөз ... ... ... ... ... кер бие ... Ат ... сенімді тұлпарың болады», -
дейді.
Құлын дүниеге келген соң, оның бар мехнатын батырдың ...... ... алады. Құртқа құлынды қырық күн құлықтың сүтімен (бір-ақ рет
құлындаған бие), келесі ... ... ... ... (екі жыл ... ... бие) ... Осы кезде Тайбурылда қажырлы күш пен темір бұлшық
еттер пайда болып, келесі тоқсан күнде ... ... деп, оның ... әр
түрлі емдік шөптерді қосады. Жылқыны арнайы киіз үйде ... Тек екі ... алды мен күн ... оған күн ... ... Қобыландының
жолдастары өз ара күңкілдеп: «осы Құртқа құлынды неге батырдан жасырады,
неге көрсетпейді. Шамасы бір жақын ... ... ... болар» деседі.
Бұл сөздерге Қобыланды ... да ... ... ... ... ... ... құлын Қобыландыны ала жөнеледі, теңізден аттап
өтеді. Бірақ алдындағы бір төрт ... ... ... ... құлынға
ашуланып қайтып келеді. Сонда Құртқа айтады: «Құлында әлі кемшілік ... ... ... өзім ... ... - ... ... оны алты жасқа
келгенше мәпелеп енді жылқыны ... ... ... ... көзін ешқашан
көрмеген Тайбурылдың көзі жайнап, көкке шапшыған.
Тайбурыл батырмен бірге талай жорықтарға ... ... ... ... ... ... ... секіріп өтіп, Қобыланды
ерлікпен жауды қырады», - дейді. [99. 15]
Сондай-ақ, арғымақ ат адамға тән ... ... ... болса, оны соғыс алаңынан алып шығып, тістерімен ... ... ... ... ... құлап қалмауын ойлайды. Егер батыр алға қарай
құлайын деп бара ... ... ... ... деп бара жатса құрығын көтеріп,
оған кедергі жасаған. Жаралы батыр үшін ... ... ... ... ... ... елге білдірулерін жалынып сұрайды. Батыр ... ... оның ... еш ... ... ... жеу үшін
әрекеттенген жыртқыш аңдарды ... ... ... ... ... ... денесін еліне апаруға әрекеттенеді. «Қобыланды батыр» ... аты ... ... ... ... ... ... жолындағы күресі, тамаша суреттелген. Жаулар Тайбурылды ұстап,
елдеріне әкетуге ... де оған ... ... ... ... оны ... да дұшпаннан құтқару үшін әрекет жасайды.
Қысқасы, тұлпар да батырмен егіз иесімен жаны біртұтас болып бейнеленеді.
Эпостарда тұлпар өз ... ... ... және ... ... ... ... құстар да аттың жылдамдығынан ілесе алмай,
аяқтарының ... ... ... көзден ғайып болуы бір сәтте жүзеге
асады. Қыдырдың боз аты ... бір ... ... бір ... ... ... апара алатын болған. Қобыландының Тайбурылы да ... ... ... ... ... хазірет Мұхаммедтің Пырағы сияқты қанатты.
Осы себептен құстармен бірге ұша алады, оларды аяқтарының астында ... ... ... ... ... ... тауларды батпақ
пенен шөлдерді, дала менен көлдерді басып өтеді. ... ... ... ... жаңбырдың сіркірегенін елестетеді. Қозғалу мен көзден
ғайып болуы бір сәтте жүзеге асады. Оның ... мен ұшуы ... ... ... Мұндай аттардың шапқанда аяқтары жердегі шөптерге тимей,
тұяқтарының оты шығатын болған» [42. 177]
Ер Тарғын ... ... ... аты өзге ... ... ... жары баққан тұлпар емес. Оны өсірген Тарғынның өзі. Ол
батырдың қолғанаты, ... ... ... ... ... Тарлан
тұлпардың бейнесіне тоқталсақ: «Күн шыққанда қараса, болған екен тамаша.
Қырылып жауы батырдың өзі қапты ... ... ... Тарланның, тұрпатына
қараса, От орнындай тұяқтан, Оймақтайын қалыпты. ... ... ... ... Қиған қамыс құлақтан, Бір тұтамы қалыпты. Бір құмақтай
құйрықтан, Бір ... ... Тула ... ... Он жеті ... ... да ... алмайды. Ол жараға болмайды, әлі де ойын салады, Қос
тізгінін ...... Ер ... ... аты ... не бір қиын
кездерде тастап кеткен қасында болады.
“Қамбар батыр жырында Қамбар аң ... ... үйлі ... ... ... ... ер жүрек батыр ретінде суреттеледі. Ел шетіне жау тигенде,
Қамбар тағы да халық үшін қаһармандық іске ... ... үшін ... ... ... ... ... қапа болмасын”, - дейді. Жырда
Қамбар жан ... өз ... ... ... ... туған пырағым, Аға-
іні сен едің. Тар жерде жолдас шырағым, Мойның алтын таяқтай, қамыстай екі
құлағың, төрт аяғың ... ... кесе ... ... сүмбідей,
жылқыға бітпес жануар, сымбатың менен саяғың, Ажалым жетіп осыдан, өліп
кетсем ... жоқ, ... ... бұл жағым”, - дейді.
Қазақ эпостарында, ұрыс-соғыстарда аттар негізгі орындарды алған. Алыс
жерлерге аттың көмегімен жетіп, жаңа ... ... ... басып
алған. Сондай-ақ, соғыс тек батыр мен жауы арасында ғана ... ... ... ... ... ... ... батырдың аты жеңіске
жетеді. Батырдың тағдыры – оның атының да тағдыры. ... ... ... ... ... және шындыққа жанасымды болып
келеді.
Түріктердің қызу қанды аттарының ... ... ... Бұл ... ... ... тебу және артқы аяқтарында
тұрып, алдыңғы ... ... ... ... өтіп ... ... ... аттарын жаралаумен, жеңуімен және өлтіруімен жақсы болады. Жау
атының өлуі жаудың ... ... Егер ... ... ... батырдың аты дұшпанның атын бағып жүріп, оны ұстап өлтіретін болған.
Ат – ... ... ... бірі және ... ... тебеді.
Егер айқас уақытында батыр жығылар болса, тез арада оның қасына келеді.
Дұшпанға қарсы ... ... ... үшін өзін жау ... ... тосады. Соғыс кезінде батырды арқа жағынан оқ тимеуі үшін оны
сыртынан да ... ... ... ... ... алдына тізерлеп,
оны үстіне мінгізеді. Осылайша батырды соғыс алаңынан аман-есен құтқарады.
Батырлық жырларда атты әр түрлі айлакерлікке ... кезі де ... ... айла - ... ат ... өзі үйретеді. Аттың амал-
әрекетке бай қабілеті батырлық ... ... орын ... Ол аттар
атылғанда қашып кетіп, керек болғанда жерге жатып, оқтан құтылады. ... ... ... ... ... ... негізгі мақсат – жауды
алдату жауды жаңылдыру ниетімен ... ... ... кері қашу ... ... ... ат иесі ... үйретілуі тарихи шындық болып
саналады. Жауды алдату мақсатымен аттың өзін ауру ... ... ... ... аты аяғын жаралы әрекетке көшіп, ақсай
бастайды. Бұндағы тұлпардың мақсаты – ... ... ... аз ... ... ... кетіп жау қолынан құтқаратындығын біледі. Жауды алдату үшін
аттың сұлулығын, мінезін өзгерту де ... ... ... ... өзін ... ... көрсету арқылы белгілі болады.
Батыр жеке жеңіске жете алмайды, оның ең үлкен ...... ... және ... оның ... ... мен ... байланысты. «Ойлайтын», «сөйлейтін», «ұшатын» бұл ... ... ... ұлттық бірлік пен елдің тұтастығын қамтамасыз
етілуінде маңызды рөл атқарады. ... ... ... ... сүйіспеншілікпен суреттелетін бейнелердің бірі – жүйрік ат
бейнесі. Ғасырлар бойында көшпелі өмір кешкен ... ... ... ... ерекше маңызы болғаны мәлім. Сауса сүт, мінсе көлік, сойса ... ... ... ел ... ... орын ... Бұл тарапта неше алуан
аңыздар, өлеңдер, мақал-мәтелдер ... ... ... ... ... ... ... көкке көтеріле мадақталады.
Мұның бәрінің түп негізі жылқының адам баласы тарихымен бірге жасасып,
қызығына да, қиындығына да ортақ ... келе ... ... ... мен ... ... зерттеу [26] тақырыбы да болып жүр. Бұндай
еңбектерден көп тың мағлұматтар ... ... ... ... ... ... бес мың жыл ішінде бұл түліктің тұқымын өсіру, жетілдіру
жолында көп еңбек сіңіргені айтылады. Қолда ... ... мен ... өте ... да ... атап көрсеткен. Ал «тарпаң»
атауы қазақ арасында да кеңінен мәлім болған үйренілмеген асау ... ... деп ... Бұл сөз ... өлеңдерінде ұшырап
отырады. Атақты ақын Мұсабек ... ... ... қаршыға Қырымның ілетұғын
Басқа салсаң таспадай тілетұғын
Айыл, құйысқан, тартпаның керегі жоқ
Тартсаң да тырп ... ... - ... ... ... ... – торпақ бейнесі өзге түркі тілдес (башқұрт
т.б.) ... ауыз ... де бар. [27] ХІХ ... ... ... ... ... далаларында да кездесіп отырған.
Көне тарихтың куәгері – жылқының қоғам, жеке адам өміріндегі қызметі
алуан түрлі. Орта Азияда мың ... ... ... [26] Бұл ... ... ... күллі қасиетін, сыр-сымбатын жетік білерлік мерзімі екені
мәлім. ... ... ... ... ... ... ... қорымызда соншалық
анық сипатталып отыратыны осыдан. Аттың сұлу тұлғасын ... өлең ... ... де ... ... жүру ... ел ... үйреншікті әдет екенін
зерттеушілер ... ... ... ... ... ... қатар ат құлағында ойнап өсетінін жазып қалдырған. “Девушки и
женщины ездят ... и ... ... на ... как ... Мы так ... как они ... колчаны и луки. И как мужчины, так и женшины могут
ездить верхом долго и ... ... және ... ... ... хас ... ... жары немесе
қарындасы қажет болған жағдайда атқа мініп, жауға қарсы шаба білетін болып
көрінуі құр ... ... ... өз шындығынан туған. Бұл ретте қарақалпақ
эпосы – «қырық қыздың» жасалуында да ... ... ... ақиқат жатқанын
көрмеуге болмайды. [30]
Ежелгі скифтердің атты әскерлері жойқын күш болғаны көптеген ... ... ... скиф ... ... ... ... Мәселен, бір скиф патшасының астындағы аты иесінің
дұшпанын ... ... ... аңыз ... бар. Бұл аңыз ... ... ... арғымақтар бейнесін еске салады. ... ... ... ... тіл ... «сөйлейтіні», Алпамыстың
Байшұбары арам ойлы мыстан кемпірді теуіп, үстіне мінгізбейтіні осы ... ... ... атқа ... ... ұшан-теңіз ғажайып аңыз
әңгімелер бұл пікірді толық сипаттайды.»
Жылқы малына деген ... ... ... ... да мол көрініс береді. Бурят қаһармандық эпосында (улигер) атақты
батыр, мергендердің бәрінің де сенімді серігі-астындағы жүйрік аты ... ... ... батырдың аты панасыз қалған балаларды құтқарушы
ретінде де көрінеді. [31] Бұл ... ... ... ... ... ... ... мінген аты жүйрік болып көрсетілуі қаһармандық эпостың
түпкілікті идеясына елді ... ... ... ... тікелей байланысты.
«Ат ердің қанаты» деген нақылды замандар бойында қалыптасқан түйінді пікір
жатыр. Соғыстың, ... ... атты ... ... ... ... ... қадірлі болғанын түсіну қиын емес. Жүйрікке қол жеткізу ер
жігітке ... ... ... жаяу қалу ... ... ... ... елдің тұрмыс қалпында қуса жеткізетін, қанша құтылатын аттың орны
бөлек еді. ... осы ұғым ... ... санасына әбден сіңгенін
көреміз. Жырларда жүйрік атқа ... ... ... көркемдік қуатын
бейнеленеді.
Қаһармандық эпоста батырдың аты түрлі жағдайда алуан сипат танытатын
киелі жануар есебінде ... Сол ... ... ... ... ... ... Ұшқан құстан озатын ересен жүйріктігі;
2. Алыс жолға алқынбай жететін қайратты, төзімділігі;
3. ... ... мен ... ... ... ... арам пиғылын
танитын естілігі;
4. Қысылтаяң тұстарда « тіл ... ... ... ... ... Сын сағаттарда түсін өзгерте алатын сиқырлы өнері болатыны;
6. Жау келе жатқанын күн ілгері ... ... ... ... ... мерт ... денесін далада қалдырмай, еліне алып келетін
опалылығы т.б.
Әсіресе, батырлар жырында аттың ... ... ... ... ... мысалды тізіп келтіруге болар еді. Біз аттың ... ... ... үшін ғана ... ... ... ... батырдағы” Тайбурылдың шабысын ... ... елең ... ... ... ... ... сұлулық, асқақтық, өршілдік ұғымдарына еріксіз
ұштастырады, мәрттіктің мәңгі ... ... және ... ... Атап ... нәрсе – “Қобыланды батыр” жырында Тайбурылдың әр
кезеңдегі шабысы үдемелі түрде бірінен-бірі асып ... ... Сол ... ең шырқау жері қырық күншілік Қазан хан еліне ... ... ... ... ... шумақтар.
Тайбурылдың шабысына лайық шабытты өлең шалқиды да отырады. Бұл ... да ... да, ... ... келе ... ләззат алады, ерлік,
намыстылық бәрі бірігіп, тас ... ... бір ғана ... ... ... ... ... отымен ғана салыстыруға болатындай.
Арандай аузын ашады
Аяғын топ-топ басады,
Бір төбенің тозаңын
Бір төбеге қосады.
Кешке таман ... ... ... менен құлжаның
Ұзатпай алдын тосады.
Көл жағалай отырған
Көкқұтан мен Қарабай
Көтеріліп ұшқанша
Белінен басып асады.
Дуадақ пен жек қалды,
Әлде өтірік, әлде шын
Ақ ... мен ... ... жеп ... ... ... ... көлсізден
Құла мидай шөлдерден
Адам жүрмес жерлерден,
Батпақ- лай көлдерден,
Асқар-асқар белдерден,
Жалғыз ... жол ... үзіп ... ... жайлаған
Қалың қыпшақ елдерден.
Намаздыгер өтті енді,
Намазшамға жетті енді,
Қобыланды мен Бурылдың,
Уәдесі бітті енді.
Жүйрік аттың осындай ... ... ... ... оны жан-
жануардың бірі деп қана қарамай, адам ойын, ... ... ... ... ... ... “танитын”, керек кезінде ақыл кеңес беретін
жүйрік көп жырда кездесіп отырады. Атты сөйлетудің бір мысалын ... ... ... ... ... ... Тайбурыл
батырға “тіл қатады”.
Жаудың еліне жеткенмен, қорғаннан қарғу қиын болып тұрған кезде
Тайбурылға тағы да тіл ... ... , ... дегеніне жеткіземін
деп уәде береді. Ал Көбіктінің Тарлан аты хан жылқысына ... жат ... ... ... ... ... Бір ... нәрсе – Қобыланды Көбіктінің
жылқысын ... ... ... ... ... жүре ... сол себептен
батырды қияттар жалғыз тастап кетеді. Бұл ... ... ... ... ... бар тәрізді [2.43].
Алпамыс батырдың киімінің исін сезген Байшұбар темір торлы ... ... ... бір ... қара аты ... келе ... Алпамысты
“болжап”, аяғын ілгері баспай қалды. “Ер Тарғын” жырында Тарлан ат ... бар ... ... ... Алтай халқының эпостарында батырдың
астындағы аттары жау көзіне түспейтіндей басқа кейіпке ... ... ... ... ... ... аттың тұлғасы жасалған. Жалпы
алғанда тұлпар тұлғасының жасалуы қаһармандық эпостың ең ... ... ... ... бірі болып табылады. [3.50].
“Қобыланды батыр” жырында батырға жауынгер жолдас ретінде суреттелген
тұлғаның бірі – Тайбурыл.
Ел қорғау ... ... ... ... тұлпарды әр халық өзінің
эпостық жырына екі жүйеде қосқаны ... ...... ... қандай ерекше болса, оның тұлпары да сондай болып келеді.
Кейде ол тұлпарлар да батырмен күнде туған ... ... ... ... мән ... ...... не батырдың өзі іздеп тауып алады
немесе оларды ... ... ... ... ... береді.
Мәселен, Илья Муромецтің мінуіне керекті атты, батырдың қару-жарағын ... ... ... ... атты ... ... берген.
Әр халық батырлар жырына батыр мінетін тұлпарларды осы секілді жүйеде
қосады да, бұған айрықша мән ... ... ... ... ... ... құтқарып әкетуші күш немесе тар жол тайғақ кешулерде, хауіп-
қатер туған кездерде батырға ақыл беретін білгір сүйеніш етіп ... да ... ... ... жолдас болған тұлпарларға “Байшұбар”,
“Көкше тұлпар”, “Желаяқ”, “Бозқасқа”, “Тарлан”, ... ... ... ... ... ... ... есебінде жырланады.
Жыршылар Қобыландының образын оның ана құрсағында жатқан кезінен
бастаса, Тайбурыл да ... Оның ... ... ... болатын тұлпар
екендігі, кербиенің ішінде жатқан кезінде-ақ белгілі болады.
Кейіннен Құртқа секілді данадан тәрбие алып өскен Тайбурыл Қобыландыға
жауынгер жолдас болады. ... ... ел ... ... ... қиялы
Қобыланды мен Тайбурылды бір-бірін түсініскен жолдастай, аға мен ... ... ... ... ... бір ... адам ... айтқанды түсінетіндігінде.
Қырық күншілік Қазанға бір күнде жеткізуді өтінген ... ... деп уәде ... ... ... ... көзіңе,
Түсірмесем жүзіңе
Жан серігің Бурылды
Сол жерде шал құдайға [15.54].
Қобыланды түсінде Алшағырдың ... елін ... ... біледі де,
қатты қапаланады. Бұл жайды Тайбурыл сезіп қайғыланады, ыза кернегендіктен
аяғы да ақсайды.
Ойына жұрты ... ... ... біліп Бурыл ат
Күйініп аңсап жүр екен [15.97].
Қобыланды өз елінің жұртына келеді, елін жау қай ... ... ... ... ... Сонда ол жолды Тайбурыл тауып береді. Осы секілді
әңгімелерді ақындар жырына қоса ... ... ... ... адам ... ... ... қасиет бар деп көрсетеді. Сондықтан да
жыршы-ақындар:
Жазығы мал демесең;
Тайбурылдың ақылы
Адамзаттан артық-ты,- деп ардақтайды.
Тайбурылдың екінші бір қасиеті – ... ... ... бәрі де ... ... ... жүйріктігі олардың бәрінен
асып жатады. Тайбурылдың жүйріктігі шапқан сайын үдей түседі, ... ... ... Қобыланды, “Әйт, жануар, шүу” дегенде:
Аршындап бурыл гуледі,
Табаны жерге тимеді,
Тау мен тасты өрледі...
Көлденең жатқан көк тасты
Тіктен тиген ... ... ... ... бурыл жөнелді –
десе түс кезінде Тайбурылдың жүрісі онан сайын үдеп кетеді:
Аттың жолы қазылды,
Ұмтылғанда қысылып,
Бес жүз құлаш ... тері ... ... секірді...
Арандай аузын ашады,
Аяғын топ-топ басады,
Бір төбенің тозаңын
Бір төбеге ... ... ... ... ... ... ... бұрынғысынан да
үдетіп жібереді. Сары садақтың оғындай зымырайды, жұлдыздай ағады:
Кешке таман Тайбурыл
Жын қаққанға ұқсады,
Құлан ... ... ... ... жағалай отырған
Көкқұтан мен қарабай
Көтеріліп ұшқанша
Белінен кесе басады...
Көркемдік жағынан ... ... ... ... ... ... қазақтағы батырлар жырының аса сұлу, өте шебер
суреттелген асқар шыңы деуге болады.
Мұнымен ... ... ... ... ... қиялы
жатқаны да байқалады. Одан сеңгір-сеңгір ... ... ... ... ... ... ... күншілік жерге бір күнде жететін ... ... ... қиялы көрінеді. Ерте кезде Тайбурылдай алысты бір-ақ аттайтын
тұлпарлар болмаса да, сондай ... ... ... ... ... ... ... басқыншы жауға қарсы құйындатып бара
жатқан халық қаһары да, халықтың жауға деген ызасы мен кегі де ... ... ... ту ... көтерген Қобыланды басқыншы жаумен дереу
кездеседі, оны тез талқандап ... ... ... Ол ... жау келе ... ... “еліңе жау шабуылдап кетті” деген ... ... қар ... ... ... мұз қатады, тұла бойын ашулы кек
пен ыза кернейді. Осы сол жауға дереу жеткізетін де ... ... ... үшін кек ... аттанған батырдың тасқындаған ... ... ... ... мен намысы “Тайбурылдың шабысы”
арқылы да берілген ... ... ... ... ... ... жағынан, не адам
сықылды иесі, не ұшатын қанаты, ... бір ... ... ... бір жағы ... ... ... жекелеп көрсету, басқа
аттардан оғаш ету болса, екінші жағынан, ескі көп ... ... ... ... есі бар, шын ... ... жануарларға тіл біте алады
деген наныммен де байланысты.
Тайбурылда аңыздық ... ... ... бәрі бар. ... су ... туады. Кейде ол, адамша ойлайды, қайғырады, сөйлей де
біледі.
Жоғарғы ерні қыбырлап,
Төменгі ерні жыбырлап,
Тайбурыл сонда ... ... ... ... атымен, кейде басқа атпен аталса да, жырдың
көпшілігінде бар. Және оның ... ... ... ... Құртқа
болады.
Тайбурылды бағушы адам да, Қобыландының сүйген жары, айтушы қыз
Құртқа ... өзі, ... ... ... атының қандай мәні барлығын
дәлелдейді. Құртқа оны ... ... ... ... деп ... ... не ... қатар:
Анаңыз “тұлпар” деуші еді,
Анаңның сөзін сынайын –
деп, Құртқаға Қобыланды Тайбурылдың анасы деген ат береді. ... анаң мен ... ... сен ... өзі де ... [2.67].
Сөйтіп, жақсы атты дәріптеу, халықтың ел қорғау тілегімен байланысты
туатындығына бұл мысалдарымыз ... ... бола ... жырлардың қайсысын алсақ та, жақсы атсыз жыр жоқ.
Аттың ... ... тек ... ... қырғыз, қазақ сияқты көшпелі
елдердің ақындары ғана жасай алған; отырықшы ... олай ... ... ... “Пегас”, көне орыстарда “Конек - Горбунок” сияқты тұлпарлар
болғанымен, олар ... гөрі ... ... ... ... ... ... Байшұбары адамға тән қылықтар жасап,
иелерімен ... ... ... бұл ... гөрі ... бейім.
Бұған мысал ретінде Едіге батырдың “Боз ... ... ... ... ... ... ... қадаған,
Кекілін қыздай тараған,
Жүргенде ізін санаған,
Бауыры тартық жараған,
Қысыр ... ... ... ерінді,
Сарымсақтай азулы,
От орнындай тұяқты;
Сол сияқты Тайбурылдың шабысынан бір мысал:
Жоғарғы ерні көк ... ерні жер ... ... ... тері ... табиғаттан тысқары шабысқа айналып кетеді. Бірақ, бұл жоғарыда
айтқандай мифологиялық ... ... ... [7.144].
“Алпамыс” жырының үш нұсқасында да батырдың айналасындағы адамдар сан
қырлы, сан қилы ... ... ... сол үш ... да ... араласып
жүретін ортақ кейіпкерлер бар. Соның бірі – батырдың қысылтаяң, тар ... ... аты – ... Бұл ... да ... “Ер ... ... тән ертегілік сипаты, Тайбурылға ұқсаған эпостық
жағы бар. Алпамыс бала кезінде өзіне серік келетін атты ... ала ... үйір ... ... Байшұбардың өзі келеді де тілек білдіреді.
Ошақтай бар жауыры,
Тартылып қалған ... ... дымы ... күйі ... артық демесең,
Сұлулықтан міні жоқ.
Құнан тісін тастаған,
Шұбар дөнен жолықты
Мені ұста деп Байшұбар
Көлденең тартып тұрады. [15.230].
Алпамыс оны ... ... ... ... қалады. Құйрығынан ұстап
лақтырады. Бірақ дөнен ... ... ... ер қанаты – тұлпар
ат болып шыға келеді. ... ... ... ... ... бірге болып
жорықтарда оның шын серігі ретінде суреттеледі. Байбөрі малын ... ... ... ... оның ... осы ... ... аттанады. Батырдың
астындағы Байшұбар жырда былай суреттеледі:
Байшұбардай тұлпардың,
Ойынды еті бұлтылдап,
Төрт аяқтан шыққан ат,
Шақпақ тастай жылтылдап.
Құлақ салсаң ... ... ... ... ... сылпылдап
Шүу дегнде, Шұбар ат.
Ұшқан құстай озады...
Байшұбар, тек сәйгүлік ... ғана ... ... да. ... ... күні ... сезіп қалған. Ол батырға кемпірді ... ... ... ... ... ... ... мыстан кемпірдің
батырға хауіпті жау екенін былайша қимылмен ескертеді:
...Байшұбарға мінбекке,
Дұшпан зәлім қу мыстан,
Оқтайланып ... есті ... ... тебеді.
Сонда кемпір құлады,
Ұзынынан сұлады...
Алпамыс зынданға түскенде, Байшұбар жауға берілмейді.
Алдына ... ... ... ... ... Шұбардың,
Сыртына адам келмеді,
Жем қояды шөбімен,
Ешбірін шұбар жемеді...
Қаншама көп болса да,
Шұбарға әлі келмеді,
Неше дәулер жабылды
Бәрін де ... ... ... ... ... ... ... зынданнан босанып шығуына да Байшұбар көмектеседі.
Ханның қызы ... ... ... ... ... ... ... жануар
Жерге тарпып табанын...
Сөйтіп, Байшұбар ат алдымен өзін, содан кейін Алпамысты қалмақ
тұтқынынан құтқарады.
Байшұбар ... ... ... ... Алпамыстың абыройын
арттырып, оның шын мәніндегі батыр болуына жәрдем етеді. Ол, әсіресе
Алпамыстың ... ... ... ... қалмақ зынданынан
құтқарылуы тұсында, жаулармен бел шешініп күреске ... ... ... ... қамқорлық көрсетеді. Мәселен, Байшұбар әрі жолдасы, әрі
иесі Алпамысты қалмақ ... ... ... опасыз жұдырығынан
былайша қорғайды:
...Қарғып кетті Шұбар ат,
Шыдай алмай астында
Үстінде бала бар ... әлі ... мен ... ... ... ... ... еліне келгенде,
жылқылар оның иісін біліп, соңына еріп ... Ал ... ... ... ... тұра ... Байшұбардың шабысы әсіреленіп берілген. Құлтай бабаң шұбарға
мініп, Жәдігерден ... ... ... жануар, шұбарым,
Мойныңда алтын тұмарың.
Тасып-толып тарқасын,
Бүгінгі күні құмарым
Сенің ... ... ... ... ... ... құдай гүлімді,-
деп қайда жасағандай болады. Байшұбар өзінің үстіндегі батыр ғана емес,
оның аталарын да таниды [6166].
Ол ... ... төрт жүз ... қалмақтың атын қуып жетіп, басып
озады. Ғажап ... ... ... кесірлігінен тапқан
аяғының жарасына қарамастан, бәйгеден ... ... ... ... ол:
“Жиырма күндік жолдарды жеті күнге шақтапты”.
“Алпамыс” ... ... ... Байшұбардың шабысын, күшін
көрсетуде мына тәрізді ... ... ... ... “жылтылдап”, “сыңқылдап”, “есіктей”, “бесіктей”, ... т.б. ... ... ... ... жырланған:
Ләшкәр тартып келеді,
Ауыздықпен алысып,
Ұшқан құспен жарысып...
Алпамыстың еліне қайтқан кезінде:
Енді Шұбар шабады,
Жер жобасын табады.
Таудан аққан тасқындай
Төгіліп Шұбар ... қиын ... ... ... ұшқан қарғадай
Тағы жерге тимеді.
Төрт аяғы атқан оқ,
Әртүрлі шабыс бастады,
Алдында жатқан аңғарды
Жер ошақтай тастады,
Құбылып ұшқан сұңқардай,
Жердің жүзін сыпырды,
Қалың ... ... ... ... ... ... батырдың атының тек тамаша жүйріктігін
анықтап қоймайды, сонымен бірге ... тез ... ... ... ... ... тілегіндік те аңғарылады. [5.87].
Жиемұрат версиясының қазақша нұсқасы “Алпамыстың” басқа версиялары
тәрізді ... ... ... ... ... ... ... астындағы аты – Байшұбарды дәріптеуге көп мән берген. Байшұбар жыр
уақиғасы дамуының орталық тыныс ... ... ... ... ... бара жатқан сиқы мына тәрізді
әсіреулермен берілген.
...Асыл туған Байшұбар,
Қүстай ұшып ... ... ... ... ... көзі ... осылай әсірелеудің, сөзсіз, ертегілік мәні бар:
...Қырқылмаса қанаты,
Сөйлемесе тұяғы,
Жамандатқыр Байшұбар,
Жиырма күндік жолдарды,
Жеті күнге ... ... алып ... ... сымбаты да сәйкес, сәні мен
көркі бірдей жарасып тұрады.
Оның:
Омырауын көрсең есіктей,
Мойын еті бесіктей,
Талдап өрген жібектей.
Кекілі сұлу жануар.
Базардағы ... сұлу ... ... ... сұлу ... қиған қаламдай.
Құлағы сұлу жануар,
Орыстай келген легендей.
Тұяғы сұлу жануар,
Жалтыраған қояндай.
Ауырлығы екі ... ... ... атын осылай етіп суреттеуден оның ғажайып шабысын, ... ... ... Жоғарыдағы тәрізді сыртқы сипатының әдемілігі
Байшұбардың батыр үшін жаратылған ... ... ... ... қайда болса да, қандай жағдайда жүрсе де өзін Алпамыспен
бірге сезінеді: “Раң мен ... ... ... ... ... ... ... Қаражан маңдайын сипап, омырауын қасып, құлағына басып,
дорбаны Байшұбарға ... ... Ілсе де ... ... сілкіп, шашып
жемейді...”
Алпамыс та Байшұбарды қатты қадірлейді. Қалмақтардың қараулығынан
жазықсыз жараланған Байшұбарды Алпамыс, ... ... ... күтімге алады. Қайткенде де тез жазылып, аяғының жылдам айығуын
күтеді.
...Төрт қозының құйрығын,
Қазанға ... ... орап ... ... ... бес күн Баршын суытты,
Он бес күн Қаражан суытты
Он бес күн Алпамыс суытты.
Байрақтан келген ... күн, ... түн ... ... ... ... ... жері Жиделі-Байсынды
сүюге үйретіп бақты. Осыны ... ... ... ... ... ... оның туған елі мен өскен жерінің, ата-анасының,
ағайын-халқының ұлы ... ... ... ... ... Мұны ... Қалмақ елінде көріп, әкесіне арнап айтқан сөзі айқын дәлелдейді:
...Сұлтан аман деп көңілім жай ... ... ... кеткенде қысыр емген тай едің.
Байшұбар топтан ... ... ... ... жолда қалдырып,
бәйгеден бірінші болып келген кезінде Баршын ... ... ... ... ... ... отырып, оның астындағы
атын да аса беріле күтеді. Алпамыстан оны да ешбір кем ойламайды. ... ... да ... (“Он бес күн Баршын суытты”).
Батырға қалыңдығына қосылу үшін батылдық пен табандылық, ерлік пен
қажырлық қажет. ... ... жас ... ... бар. ... ол ...... жалғыз өзі ештеңе жасай алмас еді. Сондықтан қасындағы
серігі астындағы аты, “... Жалы құлағынан ... төрт ... тең ... бір ... ... бүршігі бар, жал кекілі жібектей...”
Байшұбардың жәрдемі басқалардан айрықша.
“Ер Тарғын” жырында батырдың қысылтаяң, тар ... ... ... ... өзі ... ... – Тарлан.
Құлын емдің, тай емдің,
Құлан жаста арда емдің.
Дөнен жаста үйреттім,
Алты қабат ала арқан,
Жібектен өріп ... ... ... ... ... ... ... асаттым.
Жер дүңкілдеп келгенде,
Дұшпан көзі қорықта [39.385].
дейді Тарғын.
Тарғын мертігіп, ауыр жағдайға ұшыраған шағында ... ... Ал, ... ... ... келе жатқанын пысқыру, алқынын терге
малыну немесе тарпыну арқылы Тарғынға сездіріп отырады.
Тұлпарына сырмінез ... ... ... ... үшін де ... ... оның сырт сипатына да сүйсініп қарайды:
От орнындай тұяқтым,
Омыртқаң бар атандай...
Құйрығыңа балайын:
Қанаттан шыққан қанжардай!
Жолыңа сенің болайын;
Күлтелеген жібектей!
Шықшытыңа болайын;
Орылып ... ... ... ... ... ... ... қабақтай!
Сағағыңа болайын;
Піскен алма сабақтай!
Екі көзіңе болайын;
Қорқыт жаққан шырақтай!
Танауыңа болайын;
Еділден шыққан аңғардай!,- [39.385-386].
деп жыр ... ... көз ... ... ... ... тек ... жыршы тыңдаушы секілді тұлпарлар ел қорғау үшін ғана емес, күнделікті
тұрмыста да ... орын ... ... ... соңғы шабуылын суреттеген жерін алсақ өз
қимылын да, атының шабысын да өте көркем қолданған ... ... ... ... ... алғашқы қарқыннан бәсеңдемей, өрши түседі.
Бір уақыт болғанда,
Толғады батыр найзаны,
Жалғыз жаумен ойнады,
Көтеріп салған көк сүңгі,
Тіріде қанға тоймады.
Бір ... ... ... ... көбі ... ... да осы сықылды өрши түседі:
Өз-өзінен зырлаған,
Басын тартса болмаған,
Көк айыл болып көпірсе,
Алты басып аттауға,
Айшылықты ойлаған...-
деп келеді де:
Ұмтыла ... ... жал ... әл ... жүйрік болса да,
Бір тынысы болмады,
Болдыратып күн жетті.
Мойнын барлап қараса,
Өкпе ... жалы ... ... ... ... әлі ... екі күн болғанда,
Болдырды дейді жануар,-
деп барып бітіреді.
Алдыңғы ... ... ... шабысын әдейі бәсеңдете түседі.
Тарланның шабысын көрсетудегі бір мақсат шын ... ... ... ... да үдей ... аңғарту.
Етектейін еріннен
Екі елісі қалыпты.
Жалбыраған жалына
Жалғыз қарыс қалыпты...
Тұла бойын қараса.
Он жеті жерден жаралы.
Сонда да тәңірім алмапты,
Ол жараға болмапты,
Артынан қиқу таянса,
Ет арқасы ... ... ... ... ... десек те,
Жыр басқаннан озады,-
деп, он екі күнгі шабуылдан кейінгі ... ... ... ... бұрынғы шабыстарынан да асырып жібереді. [132].
Қорытынды
Жылқы жайлы арғы-бергі тарихта, дамыған елдер тәжірибесінде халықтық
тағылымдарда көп айтылып, ... ... ... ... ... ... – мал патшасы” деген теңеулер
айтылады. Ең алдымен ... күй ... жыл он екі бойы ...... ... ... қусаң жетесің”,- дейді ол ... ... ас, ... ... Қазақтың сүйікті сусыны қымыз, жейтін
еті – қазы-қарта, жал-жая. Жылқының осындай ... ... ... “Әй, жылқымен шығарда жаны басқа, қайран қазағым-ай! Ат ... ... ... не болар?” деп отырушы еді.
“Ежелгі эллиндерден гректерге жеткен аңызда, аттың құлағында ойнап
Жерорта теңізінің ... ... ... дала халқын алғаш көріп үрейі
ұшқан эллиндер оларды кентаврлар деп атап (басы адам, денесі ... ... ... ... қашқан”,- демекші [38.10], бұл жерде кентаврлар
деп отырған біздің арғы бабаларымыз. Жабайы жылқыны ең ... ... ... ... ... Мұны ... ... бүкіл әлемге дәлелдеп
бермек. Бұдан алты-бес жарым мың жыл ... ... ... ... түз ... ... ... жүген, арқасына ер салған ең арғы
Батай бабамыз көрінеді. [36.10].
Қазақта ... ... ... бағаланады, салтанат пен сұлулықтың
өлшеушісі қалыңмалға , ат бәйгеге жылқы беріледі, айыпқа ат-шапан ... ... ... ... барлық мал түліктері ішінде жылқы малын жоғары бағалаған.
Жігіттің де сұлулығын, мінез-әдетін, серілігін, таза ... ... ... ... тазалығымен салыстырады. Жас балаға деген сүю сезімін
“құлыным”, ... ... ... ... ... Құрметті қонаққа
қойдың басын тарту, ең қадірлі адамға ат мінгізу ... де мал ... ... және ... ... нәтижесінде тұлпар
мифологиялық аңыздарға тән архаикалық кейіпкерлерінің ... атап ... бір ... әрі ... әрі ... реңк ... ... берілгендігін тануға болады.
Генеологиялық талдау барысында халықта тұлпар бейнесіне қатысты діни
көзқарастың жан-жақты қалыптасқандығы байқалады.
Тұлпар – халықтың діни ... ... ... ... ... бірде аллегориялық астарда, бірде фольклорлық образды
күрделі бейне.
Осы орайда бітіру жұмыстың ... ... ... ... жылқы
малы туралы наным-түсінігінің арғы бастауларын қарастырдық.
Жылқы адамға ең қажетті түліктің бірі ретінде халық қасиетті санайтын
“жеті ... ... де ... ... ... атты ерге ... болған, ел намысы үшін жан
пида қылған қаһарман ... тең ... ... ... малы ... ... ... жырланады. Тұлпар, пырақ, тарлан, сәйгүлік,
дүлдүл, күлік аталатын жылқылар тіпті жау ... ... ... ... ... де ... Батырлар мінген тұлпарлар иесі мыңға қарсы
шапқанда өзінің төзімділігімен, ... ... және ... ... жол ... ... ... Байшұбар, Қобыландының
Тайбурылы, Қамбардың Қарақасқасы, ... ... ... ... ... жылқылар. Ертеректе Шалқұйрық, Қотыр тай, Қазан ат бәрі де
адамның сенімді серігі, ... тіл ... ... ақыл да ... ат ... ... ... бейнелеу өнері суреттері, әсем ән
күй аз емес. Оларда ер адамды ғасырлар бойы мұратына жеткізген, жан ... ... ... жан-жақты суреттелген. Бірақ тұлпардың ескі
замандағы өшпес, ұмытылмас ең кесек ... ... ... ... ерге ... ... ... атқа адам мінезін берген Тайбурыл,
Байшұбар, Тарлан, Қамбар мінетін Қара қасқа аттар үлкен ... ... ... Тұлпар кейде өз иесімен адамша “сөйлеседі”. Батырдың
барлық сертін орындайды. Сонымен ... ол ... ел ... ... ат ... Батыр жанында туған ауыр сезімге ортақтасу да байқалады.
Жырда тұлпарлардың сипаты мен ... ... ... ... ... ... алуан түрлі пернелері бар. Ол –
бірде ерлік, ... ... ... болған қайғылы сезімдердің символы болған
ат. Елімен бірге ... ... ... ... ... әсірелеу түрінде жырланған
“Тайбурылдың шабысы” – қазақтағы батырлар жырының аса ... өте ... ... шыңы ... ... эпопеясы қыраттарымның,
тұяғымен жазылған пырақтарымның”, -
деп Серік Ақсұңқарұлы айтпақшы, ... ... ... ... ... аз
емес, әлі де жазылмақ. Айта кетсек, ... Ақан ... құс ... ... ... ... ән, күмбірлі күй, поэмалар, драмалық
шығармалар, кинофильм дүниеге ... ... ... ... ... атқа ... ... жеткізер”, -
демекші, батырлар жырындағы алып батырларымыздың салтанатқа, жақсылыққа, өз
мұратына жетуде сенімді серігі тұлпарлардың орны ... ... ... ... ... ... ... М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991.
2. Жұмалиев Қ. Қазақ ... мен ... ... ...... ... Р. Эпос ... – Алматы: Білім, 1997.
4. Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984.
5. Ғабдуллин М., ... Т. ... ... ... ...... ... Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1997.
7. Мұқанов С. Халық мұрасы. – ... ... ... ... Р. ... эпосы. – Алматы: Ғылым, 1982.
9. Бердібай Р. Эпос – ел қазынасы. – Алматы: Рауан, ... ... Ш. Эпос ... – Алматы: Ғылым 1993.
11. Сейітжанов З. Халық әдебиеті. – Алматы: Қазақ университеті, ... ... М. ... ... ауыз ...... ... 1996.
13. Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым, 1987.
14. Марғұлан Ә. ... ...... ... ... ...... Жазушы, 1977.
16. Маухаманов С. Пырақ // Егемен Қазақстан, 2002, 31-шілде.
17. Қазақ халық әдебиеті / Құрастырған: Садырбаев С. – ... ... ... Б. Символ движении в литературе. – Алматы: Ғылым, 1999.
19. ... Р.С. ... ... и его коня в ... ...
Москва: Наука, 1984.
20. Жолдасбеков М. Асыл арналар. – Алматы: Жазушы, ... ... ...... Жазушы, 1973.
22. Есенберлин І. Алтын орда. – Алматы: Жазушы, 1973.
23. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. – Алматы: ... ... Төрт ... / Ред. ... О. – ... ... ... Қондыбай С. Арғы қазақ мифологиясы. – Алматы: Дайк-Пресс, 2004.
26. Ковалевская В.Б. Конь и всадник. – Москва, 1977.
27. Киреев А.Н. Башкирский ... ... ...... 1970.
28. Путишествие в восточные страны. Плано Карпино и ... ... ... ... ... Т. ІІ, ІІ ...... 1965.
30. Қарақалпақ фольклоры. Т. VІ.– Нүкіс, 1980.
31. Шаракшинова Н.О. ... ...... ... ... ... ... эпос. – Москва, 1973.
33. Дарвин Ч. Происхождение видов. В 4-х томах. Т. 4. – ... ... ... ... С. ... ... толғаған толағай жыр // Қазақ әдебиеті,
2002, 21-маусым.
35. Бейсенбек Е. Жылқы онтологиясы // ... 2002, ... ... А. ... ... ... ... Филология
ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертация.
– Алматы, 2005.
37. Қазақ эпосы. – Алматы, ... ... және ... Әдеби сын. 11-кітап. / ... ... ... ... ... ... // Құраст.: Әбдіқадыров Қ. 2-кітап. – Алматы: Жазушы, 1984.
40. Шынар А. Эпостағы арғымақ аттар // ... 1998, № ... ... А. ... ...... Аруана, 2003.
42. Шынар Ә. Түркі ... ... ... ... // ... 1998, ... ... Сейдімбек А. Күй шежіре. – Алматы: Ғылым, 1997.
2. Сақыпұлы А. Нартуған шайр. – ... ... ... Қанарбаева Б. Қазақтың наным-сенімдерінің фольклордағы көрінісі. –
Алматы, 2004.
4. Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті. – ... ... ... Әлімқұлов Т. Тұлпарлар тағдыры. – Алматы: Жазушы, 1975.
6. Жұмаділов Қ. ...... ... ... ... Р. ... ... – Алматы: Жазушы, 1977.
8. Дәдебаев Ж. Тұлпардың сыны мен ...... ... ... Мың бір түн / Ауд.: ... Қ.Т. 3. – ... Қазақстан
мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1954.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ер бағынан ат бағы артық20 бет
Г.Салықбаева лирикасындағы дәстүр жалғастығы61 бет
«Тұлпар» сервисі10 бет
Батырлар жыры. Эпостағы дәуір және дәстүр мәселесі43 бет
Ер Тарғын» жырындағы Тарғын батыр образы10 бет
Тұлпар мен ту19 бет
Тұлпарлар театры17 бет
Тұңғыш президент образын қалыптастырудағы PR рөлі87 бет
Эпостағы қазақтану мәселелері (Қобыланды батыр эпосындағы)83 бет
Қ.Жұмаділовтың «Дарабоз» дилогиясында хандар образы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь