«Адасқандар». романнан повестке

Қандай халық болмасын өзінің азаматтық тарихына енжар қарай алмаса керек. Әдебиет тарихы . халықтың азаматтық тарихымен сабақтас құбылыс. Адамның тынымсыз еңбегімен, зерек ақыл, ыстық жүректің жылуымен бірлікте ғана жасауы мүмкін таланттың қыр.сырына арнайы үңілу бұл жұмыстың мақсаты емес. Алайда шығармашылық және зерттеушілік болмысын талант пен еңбектің бірлігінен тыс түсіндіруге болмайтын, табиғатында талантты, ғұмырында еңбекқор, қазақ әдебиеттану ғылымының қазіргі белді өкілі, көрнекті сыншы, филология ғылымының докторы, профессор Құлбек Ергөбектің терең еңбек жолы, терең шығармашылық келбеті, терең ғылыми ізденістері туралы сөз бола қалған жағдайда алдымен талантты өз ғұмырында шығармашылықтың қиындығы мен қызығына бірдей жұмсап үлгерген Құлбек Ергөбек қазақ әдебиеттану ғылымының қыр сырына қанық бұл жолға таланты мен күш қайратын бірдей жаныған ғалым.
Әлеуметтік, танымдық.мазмұндық тұрғыдан алғанда да, эстетикалық, әдеби.көркемдік тұрғыдан алғанда да аса маңызды зерттеу еңбектерінің атына заты сай болуын қамтамасыз ететін принциптері. Мұның өзі зерттеушіге зор жауапкершілік нардың жүгін арқалатқан міндеттер. Іс жүзінде зерттей білу де . талант. Теңіздің түбінен інжу теріп алғандай көп оқып, ізденудің кірпияз талғампаздық жемісі. Сәбит Мұқанов жайлы көптеген сыни мақалалар, зерттеу еңбектері шын мәнінде де көп еңбек етіп, талғампаздық пен мұқияттылық танытқан. Құлбек Ергөбек әдеби.ғылыми мәселелерді мөлдіретіп жазған, Тіл оралымы бай, сөз саптасы шешен. Алайда ол татусыз тамсану, дәмсіз су сорудың жетегіне ешқашан ерген емес. Не айтса да деректермен, нақтылы пайымдаулармен, ұстамды ой.пікірлермен көрінді. Құлбек зерттеулерінде сарыла ізденген нәр бар, еленіп екшеленген ой бар.
Осыдан болар Қазақстанның халық жазушысы Әбіш Кекілбайұлының «... Сіздің ұлттық әдебиеттануыңыз бен әдебиет тарихының заманға лайық жаңа методологиясын жасақтау академиялық орнықтылығы мен кемелділігін қамтамасыз ету жолындағы тыңғылықты ізденістеріңізгн сүйсінемін», . деп пікір білдіруі кездейсоқ емес.
Иә, академиялық орнықтылық ... Бұл қасиет қателеспесем Құлбекке кезінде біреу де болса бірегей болған Қазақтың Ұлттық Мемлекеттік университетінің ұстаздарынан дарыған деп ой түюге болады. Алайда сыншы, зерттеуші Құлбек Ергөбек шығармаларының кейінгі толқынға, артынан ерген ізбасарларына беймәлім қырлары бары анық.
Бітіру жұмысының негізгі мақсаты мен міндеті:
Қазақ әдебиетінің жарқын бейнелерінің бірі Сәбит Мұқанов шығармашылығын зерттеп, бүтін бір шеберханаға айналдырған сыншы, зерттеуші Құлбек Ергөбектің еңбегін тану арқылы оны қазақ әдебиетінің құнды беттеріне айналдыру. Жазылған шығарманы оқу бар да, оны кәсіби тұрғыдан тану бар. Осы ретте Құлбек Ергөбектің Сәбит Мұқанов туралы зерттеу еңбектерінің кейінгі әдебиеттанушылар үшін танымдық маңызы зор. Осы тақырыпты зерттеудегі біздіңі мақсатымыз да осы арнаға саяды.
        
        РЕФЕРАТ
Бітіру жұмысының тақырыбы: Қ.Ергөбек Сәбит Мұқанов шығармашылығын
зерттеуші
Бітіру жұмысының көлемі: 41 ... ... ... ... ... ... бөлімнен, үш
тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Негізгі ... ... ... мен ... ... ... әдебиет жолына түсудегі қадамы айқындалады.
Бірінші тарауда ... ... сыни ... ... шығармалары аясында сөз қозғалады.
Екінші тарауда Сәбит ... ... ... ... ... ... мен жаңаша бағыт алуы айтылады.
Үшінші тарауда Қ.Ергөбек зерттеулеріндегі Сәбит Мұқановтың фольклор
зерттеуші ретіндегі қыры баяндалaды.
Бітіру жұмысының ... ... ... сөздер: Шығармашылыққа
адалдық, еңбекқорлық, шеберлік, рухани байлық пен биік талғам.
Бітіру жұмысына пайдаланылған әдебиеттер саны: 22
КІРІСПЕ
Қандай халық болмасын ... ... ... енжар қарай алмаса
керек. Әдебиет тарихы – халықтың азаматтық тарихымен сабақтас құбылыс.
Адамның ... ... ... ... ... ... жылуымен бірлікте
ғана жасауы мүмкін таланттың қыр-сырына арнайы үңілу бұл жұмыстың мақсаты
емес. Алайда шығармашылық және зерттеушілік ... ... пен ... тыс түсіндіруге болмайтын, табиғатында ... ... ... ... ... ... ... өкілі, көрнекті сыншы,
филология ғылымының докторы, профессор Құлбек Ергөбектің терең ... ... ... ... ... ғылыми ізденістері туралы сөз бола қалған
жағдайда алдымен талантты өз ғұмырында шығармашылықтың ... ... ... жұмсап үлгерген Құлбек Ергөбек қазақ әдебиеттану ғылымының
қыр сырына қанық бұл жолға таланты мен күш ... ... ... ... ... тұрғыдан алғанда да, эстетикалық, әдеби-
көркемдік тұрғыдан алғанда да аса ... ... ... ... ... болуын қамтамасыз ететін принциптері. Мұның өзі зерттеушіге зор
жауапкершілік нардың ... ... ... Іс жүзінде зерттей білу де
– талант. Теңіздің ... інжу ... ... көп ... ізденудің кірпияз
талғампаздық жемісі. Сәбит Мұқанов жайлы көптеген сыни ... ... шын ... де көп ... ... талғампаздық пен мұқияттылық
танытқан. Құлбек Ергөбек әдеби-ғылыми мәселелерді мөлдіретіп жазған, Тіл
оралымы бай, сөз ... ... ... ол ... ... ... ... жетегіне ешқашан ерген емес. Не ... да ... ... ... ой-пікірлермен көрінді. Құлбек ... ... нәр бар, ... ... ой ... ... ... халық жазушысы Әбіш Кекілбайұлының «...
Сіздің ұлттық әдебиеттануыңыз бен әдебиет тарихының ... ... ... жасақтау академиялық орнықтылығы мен кемелділігін қамтамасыз
ету жолындағы тыңғылықты ... ... - деп ... ... ... ... ... ... Бұл қасиет қателеспесем Құлбекке
кезінде ... де ... ... болған Қазақтың Ұлттық Мемлекеттік
университетінің ұстаздарынан дарыған деп ой түюге болады. ... ... ... Ергөбек шығармаларының кейінгі толқынға, артынан ерген
ізбасарларына беймәлім қырлары бары ... ... ... ... мен міндеті:
Қазақ әдебиетінің жарқын бейнелерінің бірі Сәбит ... ... ... бір ... ... ... ... Ергөбектің еңбегін тану арқылы оны қазақ әдебиетінің құнды беттеріне
айналдыру. Жазылған шығарманы оқу бар да, оны ... ... тану бар. ... Құлбек Ергөбектің Сәбит Мұқанов туралы зерттеу еңбектерінің кейінгі
әдебиеттанушылар үшін танымдық маңызы зор. Осы ... ... ... да осы арнаға саяды.
Сондықтан бітіру жұмысымызды Қ.Ергөбек ... оның ... ... ... әдебиетіміздің марқасқасы С.Мұқанов
шығармашылығын зерттеген еңбектеріне ... жөн ... ... ... жаңа ... ... зерттеулердің бір бітіру жұмысының
ауқымына сыйғызу мүмкін ... ... ... ... ... ғылыми түрде қарастырып, талдап таразылаудың уақыты ... ... ... тек тың ... сүре салу ... Қалай болғанда да,
диплом жұмысымызға арқау болып отырған ауқымды еңбектер әдеби ... ... ... ... ... сараланбағаны ақиқат. Осыны негізге ала
отырып бітіру жұмысының мақсатын айқындап, саралай зерттеуді міндетімізге
алдық.
Бітіру ... ... ... аз емес. Бірақ соның ішінде әдебиетке ... ... ... ... бірі – сөз жоқ ... ... «Сыншы
атану, сыншы міндетін сезіну - өз буыныңның ... ... ... өз ... санау, сөйтіп жетістік – кемшілікті өз мойныңа
көтеріп алудан басталған» дейді Құлбек ... Б ... ... Б.Соқпақбаев, Д.Исабеков, ... ... ... ... ... пікірі, ой-толғамдары
таразылауы қандай мәдениетті, ... ... ... ... ... сын бар, жазушыны көтермелейтін сын бар. Мұның екеуі ... ісі. ... ...... ... сын. Әдебиетті
көтеретін де осы сын. Құлбек Ергөбектің сыны да дәл ... ... ... ... ... ... ... сын. Ұлы ақын А.С.Пушкин
«Сын тарихы – ел тарихы» ... ... ... шығармашылығынғылыми
зерттеумен байланыстырған біздің кейіпкеріміздің сыншылық көзқарасы бір
әңгіме тарауы. Әрине, ... жәй ... ... ... ... ... көзімен зерттегенде сынның қатар ... ... ... бүгінгі әңгімеміздің өзектілігі деп Құлбек Ергөбектің
сыншылық қырын алуымыз жайдан жай емес.
Бітіру жұмысының құрылымы:
Жұмыс кіріспеден, негізгі ... үш ... ... ... тізімінен тұрады. Алғашқы тарауды Құлбек Ергөбек
қазақ әдебиетіндегі сыншы, зерттеуші деп ... онда ... ... ... ... әдебиетке бет бұруына ықпал еткен алдынғы буын
ағаларының, ұстаздарының атап ... ... пен ... ... негізге алынады. Сонымен қатар, құлбек Ергөбектің
шығармашылығының шыңына айналған ... ... ... келу жолдары
сараланады. Екінші тарауда Құлбек Ергөбек «Адасқандар» романын – романнан
повестке деп ... бұл ... ... ... ... ... ... ала отырып, түпнұсқадан алыс кетпей, нақтылықты ... ... ... иерең үңілуге тырыстық. Соңғы тарау, бүкіл бір
дәуірдің бет-бейнесін ... ... ... ... тағы бір ... Оның ... ауыз ... зерттеудегі еңбектері сыншы Құлбек
Ергөбектің назарынан тыс ... ... ... жаңа заманның жазушысы
деп тану арқылы жеке зерттеу жұмыстары сараланады.
ҚҰЛБЕК ЕРГӨБЕКТІҢ ӨМІРІМЕН ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ.
Қазақ ... ... ... ... жету ... ... даму
сатыларынан өтті.
Аз ба, көп пе адам баласы Алла тағаланың берген ғұмыр жасын жасайды.
Жасай ... оны өз ... ... ... мінез-
құлқымен, ақыл-парасатымен, болымды-болымсыз іс-әрекетімен толтырады. Ал
бұған өнерпаздық, суреткерлік, қайраткерлік сияқты ... туа ... ... ... ... бұл бір ... берген сыйы. Талант сыйы. Міне,
осы сыйды кәдеге жаратып, дерексі қабілетті деректі мақсатқа ... жоқ ... ... ... әр адам ... ... ғұмырына,
тағдыр-талайыны, әлеуметтік ортасына лайық өрілетіні айдан анық.
XVIII ғ. Өмір ... ... ... бірі ұлы ... Люк де ... ... ақыл ойын тануға кіріспе» ... ... мына бір ... ғылым әлі теріске шығарған жоқ. Ол
былай депті: «Мен талантты адамның іс-әрекетінен, ... тыс ... деп ... ... ... көптеген қабілетіміздің біріккен
күш-қуатының нәтежесінде пайда болады және ол ... ... ... астыртын бірге жасайды. Егер осы қасиеттерінің бірі жоқ
болса, онда талант та ... ... ... ... сый ғана ... ол ақыл мен ... ... нәтежесінде қол жеткізетін қадір-қасиет, ерекше
мәртебе». (Вовенарг. Размышления и максимы л.1988.с27). (әд.-1).
Адамның тынымсыз ... ... ... ыстық жүректің жылуы мен
бірлікте ғана жасауы, алайда шығармашылық және ... ... пен ... ... тыс ... ... ... ғұмырында еңбекқор, қазақ әдебиеттану ғылымының қазіргі белді
өкілі, көрнекті сыншы, ... ... ... профессор Құлбек
Ергөбек керек (терең) еңбек жолы, ... ... ... ... ... ... ... туралы сөз бола қалған жағдайда ... ... ... ... тілге оралады.
Абай айтқан: Еждиһатсыз,
михнатсыз,
табылмас ғылым сарасы.(2. 164б.)
Тәңір берген талантты өз ғұмырында ... ... ... ... ... ... Құлбек Ергөбек қазір әдебиеттану ғылымының
қыр-сырына қанық, бұл жолға таланты мен күш-қайратын бірдей жұмсаған ғалым.
Құлбек Ергөбек Сәрсенұлы 1952 жылы 16 ... ... ... ... ... ... келген. «Төрт жетім бала баққан анам Бибі-
Айша өте ойлы кісі болған. Содан осы Құлбекті оқуға ... бе, ... ... бе деп көп ... ... ... Құлбекті оқуға жіберіңіші?
бұдан бірдеңе шығады» - деп жалынған немере ағам, ... ... ... Өзі ... ... Өзін осы ҚазМУ – ге түсерде сүйемелдеген
балалар ақыны Әнуарбек ... ... ... ... ... - ... тағы да сол Көпен. Ірі Түрколог –ғалым Мархаббат
Томановқа «Сен де, мен де, ... ... ... ... емес, құда-жекжатым
емес, мына Құлбек жетім бала екен, ... ... - ... ... ... дейді автор.
Міне осы кісілердің көмегімен 1970жылы Әл-фараби ... ... ... ... ... факультетіне оқуға түседі. Осы
жылдардан бастап әдебиетке араласқан, оның қаламынан осы уақыт аралығында
ондаған ... ... ... ... ... ... ... Бұл өз құрдастарының ішіндегі ең өнімді көрсеткіш. ... да, ... та ... ... ... ... ой тұндыратын
қасиетімен құнды екенін айтар болсақ, ... ... ... ... ... ... ... ізденістің жетегінде жүретін пайымдаулар
туралы әдебиетіміздің кешегісі мен бүгінгісіне ... ... ... ... ... әдеби-ғылыми мәселелерді қолынан келгенінше
мөлдіретіп жазып келді. Тіл ... бай, сөз ... ... ... ол
татусыз тамсану, дәмсіз сөз сорудың жетегіне ешқашан ерген емес. Не ... ... ... ... ұстамды ой-пікірлерімен көрінеді.
Құлбек зерттеулерінде сарыла ізденген нәр бар, еленіп ... ой ... ... ... халық жазушысы Әбіш Кекілбайұлының «... Сіздің
ұлттық әдебиеттануыңыз бен әдебиет ... ... ... ... ... ... ... мен кемелділігін қамтамасыз
ету жолындағы тыңғылықты ізденістеріңізгн сүйсінемін», - деп пікір білдіруі
кездейсоқ ... аға буын ... әрі ... досы ... былай дейді:
Құлбек Ергөбек Университет есігін менен бірер жыл кейін ашты. Алдымен іні,
кейін ... ... ... кетті. Сол жылдарда кішкене арық сары
баланың қолынан атақты шығыстанушы ... ... және ... ... ренессансы», Г.Белинскийдің томдары ... гөрі осы ... ... ... ... ... ... осы сары баладан сарабдал сыншы, салиқалы зерттеуші ... ... ... Қарап отырсақ, сонан бері уақыт Құлбектің ... ... ... істепті.
Иә, академиялық орнықтылық ... Бұл қасиет қателеспесем ... ... де ... ... ... ... Ұлттық Мемлекеттік
университетінің ұстаздарынан дарыған деп ... ... ... ... ... ... Т.Кәкішев,
Р.Бердібаев, Р.Нұрғалиев – бұлар әдебиеттануда ... дес ... ... тұлғалар еді.
Жазушының бойынан кейде Бейсекеңнің (Б.Кенжебаевтің) ... ... ... ... ... ... ... (Р.Нұрғалиев) сөз саптасы кездесіп қалып жатады. Ең
бастысы олардың зерделі зерттеушілік мектебі Құлбек еңбектерінде ... ... ... ... ... Ергөбек жазушы шеберханасына көп
үңілген зерттеуші. Ал ол ... ... ... ... Одан ... жаратылу тарихын, кәдімгі қоңыр тіршіліктің жазушы ... шыға келу ... ... ... ... ... ... бай
деректердің шығуы әбден мүмкін. С.Мұқанов шығармашылыға осы бір ... ... ... ... ... оның ішінде орыс әдебиеттану
ғылымында ХХ ғасырдың 60-70-ші жылдары ... осы бір ... ... ... орнығуы Құлбек Есімімен байланысты. Әдебиеттану
ғылымында қандай да бір теориялық ізденіс пен әдістеменің ... ... ... ... ... өнер ретінде бітімін ашу. Ал ... жолы ... ... қаншама әдіс-тәсіл, теориялық ... ... ... мектептері бар болса, көркем ... да ... жолы бар деп ... ... – типологиялық,
құрылымдық, структуралистік, функциолистік, жүйені анаметикалық, тағысын
тағылар ... ... ... ... ... бұл бір ... әңгіме
айтпағымыз, жазушы шеберханасы, егер ол дерекке бай ... ... пен ... арасын, шындық пен жазушы тұғырын, өмір мен ... ... ... ... ... ... ... Шолақ»,
«Аққан жұлдыз», «Мөлдір махаббат» романының жазылу тарихындағы бұл сырдың
құпиясын зерттеуші Құлбек ... ... ... ... ... ... ... қана емес елеулі зерттеу әдістемесін аса ... ... ... ... ... ігелі сипатталды.
Құлбек Ергөбектің келесі бір қомақты ... ісі. – ... ... Асылы балалар әдебиетінің жазушысы ғана емес, сыншы
мен зерттеушісі болу үшін де бұл әдебиетті әрі сүю, әрі ... ... ... өзі айтқандай: «Бөбек пен өбектеп өткен талаптар»
Ө.Тұрмантайов, С.Омаров, ... ... ... Ж.Самақов т.б. туралы қалам тарту үшін зерттеуші өз ... Бұл жанр адам ... Бұл бала ... білу үшін дана болуды
қалайтын жанр. Құлбек республикамызда қазақ балалар әдебиетінің көркемдік
ізденістерін, ... ... ... ... үнемі қадағалап, қалам
тартып келе жатқан санулы сыншы, табанды зерттеушілердің бірі ғана ... ... ... ... ... - ... ... Құлбек Ергөбектің мінезінде ұстазға деген құрмет ... бұл ... ... ... ... ... ... қасиет.
Көрнекті түрколог Бейсенбай Кенжебаевтың қолынан ... ... ... ... бір ... ... ... әдебиеті мен ғалымында есімі
танымал ғалымдар, жазушылар және қоғам ... Бәрі де ... ... ... ... мығым Б.Кенжебаевты үлкен құрметпен ұстаз тұтады.
Оның қазақ әдебиетінің тарихын түрік дүниесінің бір ... ... ... ғылыми тұжырымдамасын әдеби жұртшылық жақсы біледі.Алайда ғалымның
мол мұрасын шашау шығармай жинап бастыруда, зерттеп тануда, ... ... ... осы ... атқарған ісі қыруар. Шын мәнінде адам
сүйсінерлік Б.Кенжебаевтің рухани ... ... ... ... ... десек ешқандай да асыра айтқандық емес. Ол ғалымның ... ... ... мен ... ... ... «Жылдар жемісі»
(1984), «Әдебиет белестері» (1987), «Асау жүрек» (1995) ... ... ... жарыққа шығарды. Әдебиетіміздің озат пікірі үшін, мәдениетіміздің
ұлттық мүддесі үшін, кішкене момын ... ... ... ... қайтпас-қайсар ерлігін зерттеуші ұлт пайдасы үшін болғандықтан да
ерлікке балап, мұндай ерліктің санын он беске ... ... ... ... ... музейін ашу жұмысына біздің зерттеушіміз,
Құлбек Ергөбек бірден-бір мұрындық ... ... бен ... ... мақсатына айналдырған құлбектің еңбектері бір
қайырып, толымды жинақтауға келді.
Соның айғағы жарыққа шыққан ... бес ... ... мен ... ... деп ... тақырыптық кітап ретінде ұсынып отыр. Бірінші
кітап – түп-түгелімен ... ... ... екінші кітап - қазақ
прозасы туралы, үшінші ...... ... ... төртінші кітап -
әдебиеттану, сын әлемі хақында, бесінші кітап – шығармашылық, ... ... ... кітап бір проблемаға арналады. Назарға алынған мәселеге орай ... ... ... ... не ақын, не жазушы, не балалар әдебиет
өкілі, шығармашылық ... ... Олар ... ... (Ағыстар)
тақырыптас проблемаларға сабақтасады. Бірін-бірі ... ... ... осылай келеді. Жалпы қазақ әдебиетінде, оның ішінде әдеби
сында мұндай тақырыптық кітап жасауға талпыну ... ... ... ... ... ... сынына тақырыптық кітап жасау тәжірибесін әкеліп
отыр. Бес ... ... ... ... ... ... ... ғалым Бейсенбай Кенжебаев пен қазақ балалар әдебиеті ... ... ... ... ... тарау көркем деректі проза ... ... ... ... ... қабылданады.
«Қайырымсыз уақыттың қайсар ұланы» (б.Кенжебаев), «Заманы аямаған, тағдыры
аялаған » (Ө. Тұрманжанов) екі саланың екі ірі ... ... олар ... ... ... бір ... ... соқпақтармен, өрістермен олардың
тағдыр ауыртпашылығын ... ... ... ... ақын, дүлей жыр»
(С.Торайғырұлы), «Сүлей ақын, сыршыл жыр» ... ... ... жыр» (С.Мәуленов) да осыған жете қабыл. ХХ ... ... ... ... ... толғамдар. «Бір өлең» - ұғым ... ... ... ... Бірақ, өте сирек. Сыншы «Бір өлең» атап
бір бөлім құрайды. Сұлтанмахмұт, Сәбит, Қасым, Мұқағали ақындардың ... ала ... ... әр ... ... қарайды. Тарихына барады,
таласқа да кетеді. Сыртқы фактурадан ішкі иірімге де өтеді. ... ... ... талдап береді. Бір өлеңнің жазылу тарихын қалай ... ... ... ... ... ... ... ашық
сипаты» мақаласын алып қарайық. Ж.Жақыпбайұлының қолжазбасына ... ... ... ... жыр жинағы жарық көрген соң, жабық пікірді ала отырып,
оны жарық көрген жинақпен салыстыра талдайды. Бұл ... сын үшін тың ... ... өрісін танытады. Екінші кітаптағы «Жұмбақ жан» да Тәкен
Әлімқұловтай табиғаты ... ... ... мен шығармашылық табиғатын өзара
бірлік-байланыста қарастыратын деректі, ғұмырнамалық ... дер ... ... Исабеков жайында жазылған «Тағдырлар толғауы» дербес монография
делік. Осы тұста бір жайды айта кету ... ... ... ... ... көп ... ... шығармашылық очерк, әйтпесе сын
мақала жазса да ол ... ... ... ... ... ... ... деректі әдебиеттану дегізерліктей. Тың сүрлеу, соны соқпақ.
Екінші кітаптағы ... ... ... ... сынына тиісінше
маманданғанын, уақытқа ілесе, жанр ... ... ... ... ... ... ... – түп-түгелімен балалар әдебиеті мәселелеріне
арналған мақалалардан бас құрапты. Қазақстан жазушылар Одағында балалар
әдебиеті кеңесін басқарысқан ол, ... ... ... елей ... ... көп ... жазып, көп баяндама жасапты. Соның баршасын тақырыптық
кітапқа жинақтағанда – қазақ балалар ... түу ... ... желі ... ... ... жанрлық түрлену жолы, авторлық құрам
түгенделіп шыға келеді екен.
Шабытты жазу, табысты ... ... сын ... ... ... ... жүріп, өздерін ұмытып кете баратын. Төртінші кітапта
әкесіндей болған Бейсенбай ... ... ... ... ... ... ... сыншы Бақыт Сарбалаұлына дейін ... өз ... ... ... ... Сын ... бару ... жылдық тәжірибесін қорыту, марқұм сыншы Қалжан Нұрмаханов күнделігімен
сырласу, жанрға ... ... ... жазған публицистикаға, мемуарға зер
салу - әдебиетшінің ... ... елеу ғана ... өткір жанрдың
кешегісі, бүгіні, ертеңі жайында ой толғау ... сөз. «Бір ... ... мен ... ... ... «Бір роман...» аталатын
көлемді тарау, кемел зерттеу бар.
Ол өзі көп ... бері ... ... келе ... ... Мұқановтың
«Мөлдір махаббат» романының жазылу тарихы жайында. ... ... ... бар да, талдауға сараңдау келетіні белгілі. Ал, автор
мәселені «Бір роман...» - деп ... ... ... болып келген бір
шығарманы ішек – ... ... ... ... Жеке ... жазылу
тарихы, творчестволық лаборатория, шығармашылық психологиясы – Құлбек
Ергөбектің арнайы бағыт етіп, ұстап ... ... Ол бұл ... алып бара ... уақыт перзенті. Уақыт перзентін жарық дүниеге әкелді, ... ... ... ... жарық дүниеден алып кетеді. Жарық дүниеге келу
мен одан көшудің аралығында ... ең ... ... ... ... адам баласы шарқ ұрып ізденеді. Тіршілік бақыты үшін күреседі. Кейде адам
баласы бақытты ... ... өзін ... ететін акдамның жұмыр-тіршілікті
мәңгіліктей көріп, селқос қарап, жауапсыздыққа айналдыратын өзі деп ... ... одан ... дүниеге бақытсыз болып келіп, күресіп жүріп
бақытқа жетіп, соңына із ... ... ... ... Бұл ... ... да ... тәжірибесі, тағдырға айналған соқпа-соқпа сырлар
жатыр. Тағдыр қызық: орта адам толмайтындай, толысқан адам ... ... сан ... ... соншалық күрделі екеніне ел таныған,
халық мақтанышына айналған ... ... ... жолы ... ... ... өмір ... творчестволық тағдыры барынша күрделі,
халық жадына терең ұялаған, жарық дүниеден:
«Осы да жетті деген тілегіне, жол ... бар ... ... ... ... Мұқановты алайықшы. Елдес жерлестерінен ... ... ... ... арғы ... ауқатты, дәулетті болыпты. Қазақ
үшін дәулетті ... ұғым да ... ... ... ... байлық
салыстырары – мал. Сол малдың ұзын-ырғасын көңілге медет еткен байырғы
қазекем бірінен-бірі ... ... ... ... ... қарап
жүрді. Біз оқулықтан немесе халқымыздың тұтас бір ... ... ... ... мол «Өмір мектебі» трилогиясынан сіңірі
шыққан кедей ретінде білетін Сәбит Мұқановтың арғы ... ... ... ... ауқатты адам болса керек. Тіпті мыңғырған малы бар ... не тұр, ... ... ... ... қабылданған Сәбит
Мұқановтың не әкесі, не өзі туралы болып отырған жоқ қой. Керісінше, әңгіме
халық ... ... арғы ... ... болып отыр.Демек,
жазушының бабасы бай болыпты деп суынатын, ... еді деп ... де жоқ. ... ... ... ... ... бақ пен таққа мәңгі ие жоқ,
Кер келмей кете берер еш кие жоқ.
Басында шалқып, тасығанымен,
Түбінде таусылмайтын дүние жоқ.
Сәбит Мұқанов жиырмасыншы ... ... мал ... ... ... ... әке мен ... зар, ішер асқа, киер ... ... ... ... – жалшы болып аттады. Бірақ, жетім баланың
жұлдызы жарқырап жанғалы тұр еді.Барша бай бабаларынан гөріаты әлемге ... ... ... ... барынша бай ұрпаққа айналғалы тұрды. ...... өзге ... жоқ ... арғы ... ... тектілік тұтатындай қандай қасиеттер бар еді? Бұл сұраққа
Сәбит ... өзі ... ... ... ... ... ден ... алтыншы әжесі – жаугершілікте қолға ... ... ... ...... ... ... атам Сырымбет батыр екен,
Қан майданда қырқысқан жауларменен.
Дұшпаныма белімді бекем буып,
Сол атамның салтынан қумадым мен, ... ол. ... ... сырт ... ... күрессе, бұл тап жауларымен
жағаласты. Сол ... ... да. Бұл да ... заманда болмай
қоймайтын нәрсе еді. Жоғарыдағы төрттаған топтамадан мынадай да ... ... атам – ... ... ... періні аулап, жынды қуған.
Менде міне, нақ сақшы
Жолатпастан маңыма жауды қуған.
Немесе ол Бектемір атасы жайында былай дейді:
Екінші атам Бектемір белдескенді,
Жықпай ... ... ... ... ... күресте теңдескенді,
Оған куә - замандас алуан көп.
Осы «Өмірбаяныма» деп аталатын топтаманы оқи отырып, қызық құбылыстың куәсі
боласыз. Біріншіден - ... ... ... бар. ...... өз
бойындағы қасиеттерді әр атасының ерекшелігімен сабақтастырып, ... ...... ... ... жақындаған сайын нақтылана
түседі.
Бірінші атам – Шүкей ақын еді,
Деседі «көмейінен күй саулаған».
Мені де ... ... ... ... ... «атасы бұл да аумаған!» - ... ... ... қайдан бастау алғанын көреміз. Өзінің әкесі ... ... ... осы ... ... ... ... ұрығына,
Көз тіксең менің мінез, қылығыма.
Аумаған әкем, - жалшы ... ... бай ... - дейді.
Әке мұндай болғанда, шеше қандай? «Алып анадан» деген сөз бар емес пе?
Шешесі марқұм Балсары әнші еді,
Бұлбұлдай қапастағы мұң зар ... ... ... ... сәби ... ... кеткен,- дейді ол аяулы анасы жайында.
Байыптап қарасақ, ақынның осы шоқ-шоқ өлең шумақтарында алдымен нақты
адамдардың мінез-құлығы, сурет келбетінен гөрі қазақ ... ... ... ... ... кәсіп - мал бағу, ойы жаугершіліктен озат
болып, қолы ... қалт ... ... ... ... ... ... күресі елес беріп өтеді. Ақынның қуанышы мен ... ... мұңы ... ... бұл өлең халқымыздың әлі жинақтала ... ... ... хатқа түсе алмай келе жатқан азаматтық тарихы секілді үзік-
үзік, буын мен буын ... қиял ... ... ... ғана ... ... ... Оның өзінде бүгінгі ел ... ... ... бар буын ... ... ... ... жазба шежіре, әйтпесе, европалықтарша әулет тарихи, атадан балаға
мирас болып ... ... ... ... ... сүйеніп, жазылмай
«деседі» болып басталып, «деседі» болып аяқталатын ауызша екпінде баяндалып
отыр. Өткеніне оқыпты: тура мағынасында да, ... ... да ... өзі өз өмір ... ... қадау-қадау көздерін, үзіліп-
жалғасып жататын жылғаларын ұзын құлаққа ден қойып, қиял қуатымен өлеңге
айналдырмасқа амалы жоқ. ... ... ... үрім-бұтақ шежіресінің
қажеттігі де осында ғой. Белгілі совет жазушысы Д.Граниннің де үрім-бұтақ
сөздігін жасау керектігін сан ... ... бар. Бұл ... ... ... ... ... А.С.Пушкиннің үрім-бұтағын түгендейтін екі
томдық және оның замандастарын таныстыратын «Пушкин достары» аталатын ... ... ... ... ... нышандары ғана. Қазақ әдебиетінде
мұндай игілікті, қызықты шаралар әзірге атқарыла ... жоқ. ... ... Академиясының Ш.Уәлиханов атындағы тарих, ... ... ана бір ... ел ... ... ... ғылыми
жүйелеп, кітап етіп бастырмақ ниетте болғанын білеміз. ... ... ... ... ... ... жинап, оны жүйеге түсіру былай тұрсын, әр
кезеңде жазылып, кітап болып басылған ... ... ... ... ... шежіре кітаптарын тауып оқу кейінгі
ұрпақ үшін арман ... ... Көне ... ... ... түрі ... ... де бізден гөрі көршілес өзбек, ... ... ... Әзірге бізде шежіре жинаған және оған қысқа ғылыми
сипаттама жазған ... ... ... қана ... ... ... бітпей
қалған «Қазақ қауымы» тарихи этнографиялық еңбектің «Халық мұрасы» (1974)
деп аталатын қысқа нұсқасы біздің пікірімізге толық ... ... ... ... ... ақын өлеңдеріне сүйенсек,
үлкен қаламгер Сәбит Мұқановтың бабаларында бай да, ақын да, ... ... да, ... да, әнші де ... ... бәрі жиналып келіп Сәбит
Мұқановтай алыпты ... ... ... ... ... атаның
жетінші ұрпағы Сәбит Мұқанов өмір табалдырығын білімнен басқа бәсіресі
жоқтақыр ... ... ... ... де, ол ақын,жыршы, бақсы, батыр, әнші
бабаларының ол заңды жалғасы еді. ... ол жаңа ... ... ... ... ашты. Данышпандар халықтың сұранысымен тумайды,
уақыттың сұранысымен туады дейтін қанатты сөз бар. ... ... жаңа ... ... жаңа қоғам қажеттілігімен қалыптасты, жаңа заманды
орнатып, ... ат ... Оның ... ... бар ... ... ... уақытқа сай жаңа арнада дамытуға келіп саяды. ... оның ... ... ... ... ... жүргендей сыңай танытқан
кездері болды. Қандай жағдайда да кездік қап ... ... ... – бар болмысыменхалықтық дарын еді. Сол себепті халық мәдениетінен
қандай жағдайда да қол үзген, халық әдебиетінен ... да ... ... жоқ. ... ол ... ... еріп адасқан сәттерде де, халық
мәдениетіне қарсы болған кездің өзінде де – ... ... ... соның нәрін жұтып жүрді.
І. ҚҰЛБЕК ЕРГӨБЕК ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ СЫНШЫ, ЗЕРТТЕУШІ.
Әдеби сынымызда да әжептеуір ілгерілеу бар. Көркем ... ... ... бар ... құбылыстары болсын, қандай ... ... ... де, ... да әзір. (7.3б) Білімпаздпрдың
сөзіне сенсек, әдеби сын іштей төрт ... ... ... ... сын, ... сын, ... сын. ... жетпей жүргені де – осы
Органикалық сын. Органикалық сын дегеніміз не?
Мұнда сыншы ... ... әрі ... әрі ... ... әрі ... әрі ақиқаттану тұрғысынан (имни ілім
тұрғысынан) саралай отырып, сонымен бірге автордың ... ... ... терең үңіледі. Сыншының көзінен автордың ерекшелігін, жаны мен
жаратылысын танытатын ірілі-ұсақты, үлкенді-кішілі фактілердің ... ... ... неге ... ... Қай дінеге сенді? Кімді жек
көрді? Ақшасын қалай жұмсайтын? Әйел ... еді? Нені ... ... Неден
жиренбеуші еді? Пендешілік қырлары қаншалық еді? Пендешілік қырларынан неге
арыла алмай-ақ кетті? Қойшы не ... ... ... болмысына бойлай
отырып, оның ішкі қайшылықтары мен сенім-таным дүниесін де жан-жақты ашады.
Міне, жазушының өмірдегі болмысы мен ... ... ... ... ... һәм толық сынды органикалық сын дейміз.
Л.Н. Толстой туралы жазылған сындарды толық жинақтасақ, 200 ... еді. ... ... ... де ... асып ... кем
емес. Дей тұрсақ та, тереңдігі ... ... ... ... ...... ал Достоевский туралы еңбектердің ішінде –
Буниннің де Цвейгтің де зерттеу еңбектері органикалық ... ... ... ... әдебиеттегі – ғалым, ... ... ... Ергөбектің
«Арыстар мен ағыстар» кітабына енген жазушы Тәкен Әлімқұлов туралы ... атты ... ... ... ... ... ... баладым. Сыншы Тәкен Әлімқұловқа қатысты ... ... ... ... «мынауы – үлгілі екен», «мынаусы – үлгісіз
екен», «мынауы – жарамды ... ...... ... деп әлгі ... ... жерден қиқалап, әуелгі әлібі менбастапқы ... ... ... ақиқатын қашырып, берекесін кетірмейді. Құлбек үшін Тәкен
Әлімқұловтың жаны мен жаратылысынан сын аңдататын ... ... ... үшін ... Әлімқұловтың жанының жылнуын, «жыбырлауын» (Абай),
қозғалысын көрсете алатын әрбір фактыбағалы. Сондықтан да сыншы ... ... ... ... – бітімін өмірдегідей дәл көрсететін
фактілерді қаз-қалпында келтіреді. Яғни, ... ... ... ... фактілерді көзден таса етпеуге тырысады. Құлбек Ергөбектің
«Жұмбақ жаны» - Тәкен Әлімқұлов өзінің ... жан» атты ... ... құнды еңбек. Бұл еңбектің бағалы болатынының ... бір ... ... себебін біз айтпай-ақ қояйық. Өйткені, бұл себепті осы еңбектің
кіріспесінде ... өзі де дәл ... тап ... ... кетіпті. Енді
Құлбектің өз сөзінде: «Өспірім жастан шығармаларын жастанып оқыған сүйікті
жазушым. ... ... ... ... ... ... тура,
осы бір дара табиғатты, дана болмысты жазушы жайында мандырымды ... ... Бір ... ... - ... Рас, ...... тағдыр
иесі еді. Бірақ, «Тағдыр» жалпы сөз. Маған дейін де ... кісі ... мен ... сөз емес. Біреудің дайын ... ... ... ... іс – мер ісі. ... ... арнап киім «пішілуі» керек. Бейнелеп
айтқанда, әрине, ... ... ... ... ... мақаланың
келесісін. Бұлда дәл емес. Тағдыры бір-біріне ...... ... ... тосындығы неде? Тәжрибе аздығы ма, басқалай себебі бар ма;
Мен мәселенің мәнін аша алмағанмен. Әр кез - әр кез ... ... ... ... енді ... ... Жасырмай, бүкпей
мойындасам, Тәкен Әлімқұлов - әдеби ... ... ... ... сөз. Өзің ... ... имеуі қанған мақала қалай
шықпақ?! Енді бағамдап отырмын, Тәкеңді көрген, білген, ... ... ... іздеген екенмін. Ал, Тәкен аға ішін ашпаған. ... ... ... яғни ... ... ... керек екен. Албырт көңіл жас өз
мінімді ... Бар ... міне ... ... ... толтыру үшін
қайта толғануға тура келді».
Қандай әдемі сыр! Қандай ашық ... ... ... ... жолы ... ... ... яғни Тәкен Әлімқұловтан іздеген» және
тапқан, таба алған! Бізде ... аз ... ... ... ... ... белсене араласатыны некен-саяқ, сол некен-саяқтың бірі сөз ... ... ... ... сыншы міндетін сезіну - өз ... ... ... ... өз ... ... ... – кемшілікті өз мойныңа көтеріп алудан басталса керек. Басқа жол
жоқ»,- ... осы ... мен ... ... ... ... Сыншы осы
сөзін дәл осы кітабында ісімен де, білімімен де, ... ... де, ... ... ... де дәлелдей алған.
Бейімбет Майлин, Жүсіпбек Аймауытов, Бейсенбай Кенжебаев, Бердібек
Соқпақбаев, ... ... ... ... Өтеген Нұрғалиев, Болат
Қанатбаев, Қуандық Түменбаев туралы ... ... ... – қандай мәдениетті, өтімді, тұщымды. Ал енді Б.Қанатбаев пен
Қ.Түменбаев шығармалары туралы тұжырымын тек сын ғана ... сыр десе ... ... ішкі ... ... ... сын бар, ... сын бар. Мұның екеуі де – еренсіздің ісі. Сынның төресі ... ... сын, ... ... де – осы сын. Құлбек
Ергөбектің сыны да – дәл ... ... ... ... сынның
беделін өсіретін өміршең сын.
Сәбит Мұқановтың 100 жылдығы ЮНЕСКО арқылы тойлануы – қазақ ... мен ... биік ... ... ... құбылыс.
Сонымен қатар, Сәбитті кеңес үкіметі үшін ... ... ... ... ... ... құжат. Еліне ерен еңбек сіңірген, жаңалықты орнатуға
асыққан қайраткердің өмірі мен өнерпаздық жолы мұнтаздай таза, ... бола ... ... - өзі ... XIX ... төл ... Сәбит Мұқановтың қоғамдық - әлеуметтік және пенделік тірлігіне шолу
жасағанда талай ... мен ... ... ...... қуаныш
пен шаттықты, қасірет пен опықты мол табамыз. Ол өмір сүрген кездегі
оқиғалар ... ... баға ... ғана орындысы мен орынсызы,
ұлылығы мен кішілігі көрініп, өзінің ішкі пиғылыңмен таразылайтын сәт ... ... ... ... ширек ғасыр болса да, Сәбит ... ... ... ... ... Тіпті, кеңес үкіметі құлағаннан ... де ... ... ... ... азайған жоқ. Осы жәй Сәбиттің
сорлылығынан ба? Ол жасап кеткен ұлы ... ... ба? ... ... Бас ... 30 сессиясы Тараз қаласының 2000, Сәбит Мұқановтың
100 жылдығын дүниежүзі көлемінде атап өтуге ... ... ... ... әрі жас ... ... орындап тауып отыр. Бұл тәуелсіздігіміздің
әрі ... ... ... арқасы. Олай болса, ... ... тағы да бір ... ... ... ... үш ... ұлттық намысыздың қуаттылығын, санамыздың жетелігін танытатын күш
келді.
Соның бір қарлығашы – ... ... ... ... жайында жазған
20 жылдан бері айтып – жазып жүргендерінің ірі – ... ... ... алдымызға келіп отырған осы жинағы дер елі. «Адасқандар» сынды атақты
романның кейіпкерлерінің тағдыр – ... ... ... ... ішкі ... ашу сияқты жанкешті зерттеуші бірден докторлық
диссертация деңгейінде жазылуы, екі ... ... ... докторы атағын алуы
айтуға ғана оңай нәрсе. Сәбит Мұқанов жөнінде төрт ... ... ... Құлбек Ергөбектің тірнектеп жинап, оқушыға жеткізген тың
мағлұматтары, қызықты деректерінің өзі әрі ... да ... ... ... көз ... ... ... қуаныш. Осы кітапты қолына
алған пенде түгел оңып шықпай көңілі ... ... – ала ... ... ... ... дабына көңіл аударып, Түркістанның
1500 жылдығын абыройлы өткізуге бар ынтасымен кіріскен таланты ... ... ... ... де ... ... үшін қасиетті рух – Сәбит Мұқанов. Сәбит мұражайының ұйымдасу,
өсіп – ... ... – қол ... ... ... ғылыми қызметкер
болып жүруінің өзі басқа жұрт ... ... ... ... Жарты
ғасыр бойына артық айтайық, келе бағалайық, Сәбит Мұқановтың советтік ... ... ... ... ... ... болып
келгендігін қасы да, досы да біледі. Сол уақыт ішінде Сәбеңнің жақсы да,
жаман да іске ... ... ... ... ... де ... ... Құлбектің ызғары алыстан соғып, қалың өкінішке оранған жан ашуы
мен адалдығын қалтқысыз ... ... ... ... желі – ... ... оқып ... кеңес берер едім. Өйткені, онда ғибрат алар
сәт мол. «Сәбит Мұқановтың ... ... тура жол ма? Жоқ » - ... ... ... ... ... ширатыла бастайды. Әрі қарай алып жүргендердің
соқпағына түсіп кетер ме екен деп ... ... ... ... ... ... ... замана желінің өтінде жасады, иір қисық талай жолдан
өтті» деген кезде бір ойыспақ болғанымен арт жағында зіл ... ...... ... Тағдыр – асау мен тура жолды ... яки ... ... - деп тағы да ет пен ... ... еске ... ... 1900 – 1973 жылдар аралығында өмір ... ... ... ... ... ... пенде бастан кешуге тиісті өмір белестерін
кешті.
Тарих ... ... ... ... өтсе, Сәбең де солай адасып
барып өтті. Адаса жүріп халық сүйген, одақ оқырмандары шығармаларын қызыға
оқыған ... ... ... ... ... ... ... оның замандастарының көбі уақытында көтеріле алған жоқ. ... даңқ ... ... ... ... ... есту, сөз
жоқ, «жазушы бақыты»деп келеді де «Сәбит Мұқанов үлкен жазушы бола жүріп,
үлкен қателіктерге де ... - деп тағы да ... ...... ... ... шын қиын тығырыққа тірелген зерттеушінің
ішкі толқынысы. Өйткені, ол, Олжас Сүлейменов айтқандай, «даланы асқақтату
үшін ... ... ... ... сананың мың бұрылысы екендігін
байқаймыз. Әр адамның өз амандығы үшін қолынан ... ... ... ... ... ... ... іс түспегендер оп – оңай.
Сәкеннің де, Сәбиттің де ... ... ... коммунистік
идеалғаойланбай сенуден туғанын ашық айту керек. Сәкен иілмей, шүбәланбай
мерт болды. Сәбит ... ... ... ... ... де ... қазақ әдебиетінің бақытына аман қалды. Құлбек ... ... кір ... ... бірі ... да рас. Қатерлі өткелден
өткендердің, тірі қалғандардың қолы да, ары да ... 1961 ... ... ... ашық ... жиналысы көрсетіп,
дәлелденгендігін айтпай кете алмаймын. Ал енді ... ... екен деп, ... ... не ... ... шамалай аламыз ба? Осындай ойды
Құлбек бір қыдыру тұздықтап айтқанымен қисынды мәселеге ... ... ... да ... ... Ол – ...... – Мағжан қарым – қатынас
жайындағы мәселе. Осыған тереңірек баруы керек еді. ... мен ... ... ... 1929 ... ... ... тұрғыдан күресті.
Солай бола тұрса да, Алаш зиялыларының, әсіресе, 1929 -1931 жылғы қуғын –
сүргіндеріне, сот ... ... ... жоқ. ... ... контреволюциялық топ бар, оның көздегені – ... ... деп ... ... ... ... жою ... бұрып жібергендіктен
Сәкен мен Сәбит идеялық әшкерелеуден арыға бара қойған жоқ. Тіпті, әрі ... соң ... 1929 ... ... ... ... ... құшуға сәл
– ақ қалған болатын. Бұдан басқа бірдемелер ... ... ... ... жоқ ... ... жарияланып жатқандар да кездеспейді, өйткені, газет
тілшілерінің әр ... ... ... ... ... ... Сәкенге қарсы атыстырып – шабыстырушылар кездесіп қалады. Ондайлар
Сәкен мен ... ... ... ... тағдырына араласы болса
тартылып қалмасы тағы ... ... мен ... – Сәбит және Мағжан
проблемасы жайында Құлбекке және оқушыға жәрдемдесуін ... – ақ ... ... ... ... ... ... жазған «XXғасырдағы
қазақ әдебиеті» деген еңбегінде әрбір дарын жөнінде түйетін ойына, жасайтын
қорытындыларына ... ... ... ... ... аппарат тұлан тұтып
жатқанда, С.Мұқановтың «Қазақ ... ... ... ... мектебінің
іргесін қалаған алғашқы адам – Ахмет. Ахметтің бұл тарихи еңбегі бағаланбай
қалмақ емес. Бұны пролетариат та бағалайды» - деуі ... айта ... ... ең ... ... түйін екені сөзсіз. Не болмаса Мағжанды бағалауына
көз тастайық. «Қазақтың тілін ... ... ... жаңа ... ... ... еңбегі көп. Абайдан кейін тіл өнегесіне Мағжаннан
асқан ақын қазақта жоқ», - деп ... ... ... ... ... тастамай сынау оның әдебиет тарихында алатын орнының
мөлшерін ... ... ... бұл алды – арты ... ... ... ... тексерулер болмақ» - деп айтқанын жоққа ... ... осы ... әдебиетшілер де, тарихшылар да біле бермейтін бір жайды
еске түсіре кетейін. Мағжан ... ... ... арып – ашып ... ... ... ... 1959 жылы 10 қарашада маған оқып берген еді. ... ... ... ... ... ... жаздым. 1990 жылы Абай
атындағы опера және балет театрында ... 90 ... ... ... жасаған баяндамасында бүкіл республикаға естірте
айттым. Ол хатта «таяуда түрмеден шығамыз, сонда қай ... ... ... ... кек ... ... ... ба, әлде «Тоқсанның тобындағы» ойды
айтасыз ба? Біз ... ... ... ... ... үшін ... жағына шыққаныңыз олжа болар еді» - деген ойларды жазыпты. Осы тұста
Зылиха апайдың М. Горькийге, оның әйелі Е.Пешковаға барып, ... ... ... ... шағы ... ... ... профессуралар институтында
оқып жатқан Сәбит ... ... ... ... ... ... Мағжанға Сәбиттің хат жазып, өтініш білдіргені тарихи
шындық. Жайық Бектұровтың ... «Мен ... 1932 – 33 ... ... ... оған лагерьге Мурманск жағына хат жазып
жібердім» деген ... ... ... ... Ш.Елеукенов өзінің
«Мағжан» атты монографиясында ол хаттан цитат алып, бізге беймәлімдеу ... ... ... «1936жылдың қыркүйегінде Қызылжарға Сәбит Мұқанов келе
қалғанда Мағжанды әдейі ... ... ... ... сөйлеседі, жылы –
жылы сөздер айтып, Алматыға қызметке шақырады. 1936 жылы 27 ... ... ... ... ... мен ... ғой: - ... өзінің
шын ниеттен совет әдебиетіне қызмет етемін десеңіз жазуыңызға ешкім бөгет
болмайды деп. Сол сөзім әлі де сөз. ... шын ... ... ... ... ... ... қағатын бұрын пәлен болып едің дейтін кісі болмайды.
Пролетариаттың рақымы мол. Ол қорғай да ... ... да ... ... сөз емес істі ... көреді».[12.127б., 135 -136 б.]
20 жылдардағы таптық желекті мықтап жамылған, большевиктік үгіт –
насихатқа әбден бой ... ... ... сөзі қалмаған Сәбиттің
жеке адамға табыну әбден дәуірлеп тұрған кезде «тап ... ... ... ... ... қанатының астына алуы қайран қалатын ... ... ... ... мен ақын – ... ... Мағжанмен амандасуға жарамай, теріс айналып кетіп жатқанда 1937
жылы 20 ақпанда ... ... ... Мен ... жаңа ... ... қалам күшімен көрсетсем деген жалғыз тілекпен оралдым.
Мен қалған ... ... ... мен ... істе ... ... құрылысқа еңбек етуге бел будым. Мен үшін енді еңбекші таптың,
коммунистік партияның жолынан басқа жол жоқ. Қалай ... да ... ... деп ... Егер ... ... тапсам орталыққа бауруды ойлап
отырмын. Әрине, өэ ... ... айта ... ... ... ... ... осындай жазуға қазіргі халім мәжбүр етіп отыр.
Кешіріңіз «Құрметпен Мағжан» дегенді тебіренбей оқи алмайсың.
Демек, ... ... хат ... қол ... ешбір күдік
келтірер жай еместігін пенделік тұрғыдан тағы бір ... ... жоқ. ... Алматыға 1937 жылы 25 наурызда көшіп келгенде алдынан
шығып, қарсы алған жалғыз Сәбит Жазушылар Одағының ... ... ... қарсы алуға талай адамды жұмсауға мүскіндігі болғанын ешкім жоққа
шығара ... ... өзі ... ең бір ... сыры – ... жуу ғана
емес, азаматтық таныту екені сөзсіз.
Станса басында Мағжан «Менің жолым – ... ... - ... ... соған сәлем бергін дейді». Сәбең ... ... ... ... ... сәтте Мағжан мен Сәкен көздеріне жас алып құшақтасады. ... ... ... Сәкен үйіне қонып, келесі күні Сәбит үйіндегі түнемел
қонақасыға барады.
Өзге емес, ... ... ... ... ... ... ... троицкиишіл – бухарисшіл, ұлтшыл – ... ... ... ... ... деп, 1937 жылы 18 тамызда «Қазақ
әдебиеті» газетінде ... ... ... өз ... ... мақтап, 1932 жылы басылған «XX ғасырдағы қазақ
әдебиетінде» ... ...... ... ... ролі
бар деген қателері үстіне соңғы кезге шейін ... ... ... ... ... жасады.
«Халық жауларын» әшкерелеу науқаны басталған кезде біраз ... ... ... шауып бара жатқанын көрген соң, маусымнан
қазанға ... яғни ... төрт ай бойы ... сапарда жүрді.
Алматыдан алыстау үшін Мәскеулетіп ... Сол ... ... ... ... жиналыстарында, әсіресе, Ханза Жүсіпбеков баяндама жасағанда
«Қаулысында Сәбит туралы көп айту ... Оны ... ... ... ... дегендерді қадай айтқаны белгілі. 1937 жылы 7 ...... ... ... ... ... және ... өсіру туралы» жазушылар пленумында С.Сейфуллин, С.Мұқанов «халық
жауларының қылықтарына мән ... ... ... ... ... көп ... қателер жіберген» дегенді қаулыға кіргізді. Оны «Правда» мен
«Казахстанская правда», «Социалистік Қазақстан» ... ... ... 24 ... ... 2 – 3 қазанда Сәбит ... ... ... екі ... ... ... партиядан шығарылды.
Мен Құлбектің Сәбит жайында жинағына пікір білдіріп отырғанда Мағжан ...... ...... ашайын деп әдейі ұзақ баяндадым. Ал
жинақтан орын алған Құлбек мақалалары мен ... ... ... ... ... бірді – екілі шұрайлы дүниесіне назар аудара
кеткен орынды болмақ.
Құлбек Сәбит өміріндегі ... ... ... кездесулерді,
таңғажайып тосын жайларды, араласқан адамдардың кескін – қияпатын тарымды
баяндап, шығарманың кейіпкерлері мен прототиптерінің ... ... мен ... ... ара ... қиналмай ашып, күнсенбей жазып,
ешкімге жалтақтамай ой айтып, құдай берген қасиетін айрықша таныта білген.
Дерт пен тең тіл ... ең ... ... ... елін тек ... ғана көре ... Ер қаруы – бес қарудың Құлбектің талдырмаш,
тәпелтек бойынан табылғанына ... мен ғана ... ... ... еңбек сіңірген Қ.Ергөбектің Сәбитшіл ... бір ... ... дер ем. ...... беттеріндегі қызықты да тың
мақалаларға, жиын – жиналыстарда жасайтын ойлы да ... ... ... ... көрген – білгендері мол адамдардан тағылым ала білетін
мінез – пиғылы танып ... ... ақша ... атақ үшін ... ... ... да ... тиер ме екен деп ұйқы – күлкіден айырылып жүрген
жауынгер сыншының, ... ... сөз ... құл ... ... ... Менің бұл ақжарқын ойларым, ең алдымен, дарынды жастың
алар биігі көп болса екен деген ниетпен туып отыр. Өйткені, ... ... арғы – ... ... қойғанда, тарихи – мұралық, архивтік – мемуарлық, ... ... ... ... ... ... жүзе бастаған Құлбектің Сәбең
жайындағы зерттеулері бір төбе ... ... ... Бейсенбай
Кенжебаевтың адал еңбегін жарқырата көрсетіп жүрген жәдігерлігі тағы ... ... ... құбылысы әбден ойланылған, бірінен – ... ... ... өсіп ... ... ... айтатын
болсақ, ананың бойына біткен ұрықтың өсіп - ... ... ... ... сәбидің өсуі айғайымен жарық дүниеге ... ... ... ... ... ... жасалған композициялық
тұтастық бар. Қазір кейбіреулердің Сәбит Мұқанов тапшылықтың сабылын соғып,
әдебиетіміздегі зорлық –зомбылықты күштеп танған деген жаман, ... ... ... ... ... ... ол ... – шудың
ызғарын автор есінен шығара алмайды. Оларға еріп ... ... ... ... ... әдебиетінің көшбастары болған Сәбит Мұқановтың тарихи еңбегін
қимайды. Мүлдем құлан – таза ... ... ... ... ... ... мен пікірлер кес – кестеп алдынан шыға
беретіні тағы бар. ... осы ... ... ... жол ... Сәбит
Мұқановты сүйіп отырып, сынаудың жақсы үлгісін көрсеткен. ... ... ... ... дептістенгендердің соқпағына түспей, тарихи шындық
деңгейінде баяндап берген. Бұл – құптарлық және ғылымының айнымай жүретін
жолы, методологиялық ... ... ... та ... былай басшылыққа
алатын жол. Әйтпесе, бір кебісті бір кебіске кигізіп, теке тірестіріп, бабы
мен ойының ұзын – ... қып – ... ... ... ... ... тиістіміз.Өйткені, біреуді мақтау үшін екіншісін даттап
тарих жасай ... ... ... ешкім өлмейді. «Іштері қан жылай
жүріп, сыртымен саясаткер болды. Қатары сүлдерін сүйретіп шыққанын көрді»,
«сыңаржақ ... ... ... таяққа жықты, басына бұлт
үйірді деп айтуға болады» - деп жаны ... ... ... ... махаббат» (1959) аталатын роман жазып аяқтады» деп
сипай сынауы мейлінше жарасымды. Сүйе ... кем – ... ... ... терең де айтуға болады екен. Міне, зерттеушіні осындай қиын жағдайдан
жәрдем тиетін мәселеге, яғни ... ... ... бірқыдыру
дендеп барған. Өйткені, С.Мұқановтың алашордашылар, ... оның ... ... ең ... ... ... ... жазғандары аз емес қой.
Мен де Сәбитті сүйемін, қадірлеймін, оның тарихтағы ... адал ... дау – ... ...... да дайын екенімді 90 жылдығына
жасаған баяндамада ... жас» ... ... ... ... газетіндегі «Алыптардың адасқаны қайсы, араздасқаны
қайсы» (25.06.1999) деген ... тағы ... ... ... жүргенім
жұртқа аян. Мәселен, «Адасқандар»романына кірісер ... ... ... ... ... контреволюциялық ұйым құрып, Совет үкіметін
құлату ... ... ... ... ... ұғым – ... етек ... кезді
ешуақытта ұмытуға болмайды. Алашордашылар деген атаудың қарғысқа айналып
бара ... ... ... бір ... ... «безендіруге» асыққанын
құптай қоюымыз да қиын. Алайда, роман оқиғасына тікелей ... ... ... ... ... ауғанын да қалыс қалдырып кетуге болмайтын еді.
Бірақ, терең қазып, нақтылай түсу тапшылдық көзқарастың ықпалынан болғанын
С.Мұқанов анық түсініп, 1935 ... ... ... ... сыры» дейтін
қияс тарауды түгел алып тастады. Орыс ... ... ... ... ырду – ... ... отырғандарға жол бермеді. Көркем шығарма,
ойлы зерттеулер әрқашан да оқушысын біресе ... ... ... ... ... Ең бір сұсты да күрделі мәселеде, әсіресе, ұлтымыздың
мақтанышына айналған қайраткерлердің іс - әрекетінен кем – ... ... кір ... ... әлі де ... ... ... шырқыраған
шындықты айта білгендер ғана бізді елдікке, ауызбірлікке шақырарын ескеріп,
қатерлі де қиын ... көз ... Оған ...... ... соққан
замана желі – ай...» атты шыншылдығынан қаны шыққан шығармасы.
Қ.Ергөбектің жинағынан тіміскілей қарағандар әбден ойланбаған тұжырым,
қате пікір, ... ... ... ... ... ... өзендей мөлдіреп те
шымырлап аққан ой машығынан, оны ажарлап та тынбайтын. Ана ... ...... ... ... жанның бір жұлдызы жоғары. Құлбектің мақала –
эссе, ғылыми – зерттеу еңбегі өте ... ... Оның ... ... ... сөз бояуымен ажарлауға тырысуында емес, әрбір қарапайым сөзді
ауыр да, күрделі ойды айтуға орынды пайдаланып, мән – ... ... ... білуінде дер ем. Жылтыр сөйлеп, бояуын көбейту дегеннен бойын аулақ
салғанда ғана салмақты сөз ... ... ... Бұл ... ... ... ... өңін қашырмай жеткізе білетін қаламның қасиеті.
Соның нәтижесінде тақпақты да нақышты сөз ғана ... ... ...... ие болар ой орамдарын көріп қызықпаймыз. Алдыңнан ақ күн туып, ойлы
да ажарлы еңбектеріңмен қуанта бер, Құлбек!
ІІ. «АДАСҚАНДАР». ... ... ала ... ... ... алыс ... аттанған. Қытай Халық
Республикасында сапарлап, жазбақ шығармаларына материал ... енді ... ... Отанына оралмақ. Бала-шаға, дос-жаранмен қауышқан ... ... ... Ел қадірлісін шығарып салу, қарсы алу ... ... ... ... ... ... ... қаламгерлері
үшінмәдениет белгісі дәстүрге енді ене бастаған кез деу шындыққа жанасады.
Міне, ... ... күні ... ... ет ... ... ... қарсы алысуға оның үйіне келді. Абыр-сабырмен жүрген жазушы жары
сынай қарап тұрған жалтыр бас ... ... ... да, өзі ... ... ... ... ас дайындайтын бөлмеге кетті. Самұрық
ұшақтың келуіне әлі ... ... бар. ... көзі ... ... ... ... жазу столының тартпасын тартты. Күнделік.
Жазушының күнделігі. Алда жазбақ шығармасының шағын ... ... ... ... Әдебиетші еріксіз жазушы орындығына жайғасты ... ... ... жеделдете оқи бастады.... Тірі ... ... ... шәт-шәлекет шаруасымен оты кіріп, күлі шығып
жүрген жазушы жары әдебиетшінің әрекетін көзі ... ... ... ... жәй ... жарының қойын кітапшасын парақтап отыру
әйелдің көзіне ерсі көрінді. Ол жарына, оның жазуына деген хас ... ... ... ... ... ... өзі де аңғармай қалды.
-Мұныңыз не?
-Жәй! Сәкең келгенше уақыт өткізейін деп....
-Иесі жоқта тартпасын ашып, жазу-сызу оқығаныңыз ұят қой, бетім-ау!
-Енді онда ... не бар? ... ... ... ... ... бірі осы Құлбек Ергөбек....
-Жазушы түгілі қарапайым адамның өзінің тірлігінде адам баласына
ашпайтын сыры ... емес пе? ... ... алып барып оқыңыз.
Әдебиетші қызарақтай орнынан тұрып кетті. Күлген болды. Күлкісі ... ... ... ... ... өзі де ... ... Ақыры қызарақтап,
үйден шығып та кетті....
Бұл қазақтың көрнекті жазушысы Сәбит Мұқановтың өмірінде болған
оқиға.Мәриям ... ... ... ... де көңілі жарқын, ... ... ... ... ... ... оқиғаны қаз-қалпында
баяндап отырмыз. Баяндап қана қоймай, осы оқиғаға ой ... ... ... бірсыпыра сырға көзіңіз жетеді. Әрине, бұл жерде бір
әдебиетшіні кінәлаудан ... ... ... ... ... әдебиетші жазу столының тартпасын өзімсінген сыңайда ашты,
өзімсіңген ... ... ... дәптеріне үңілді. Жазушының шығармашылық
шеберханасына енгісі келеді ... оның несі ... Олай ету – ... ... әдебиетші үшін де тиімсіз болмас еді. Сөйте тұра, жазушы ренішін де
түсінгің ... ... көзі ... оның шеберханасы белгілі
дәрежеде құлыптаулы сандықтағы ... ... ... ... Осы ... ... көріністі тарата талдап көрейікші. Біріншіден, үлкен бе, кіші
ме, әрбір жазушының өзіндік шығармашылық құпиясы бар. ... ... ... ... ... комедиясын» ойша жоспарлап, кілтін тапқан Оноре
де Бальзактың данышпандылыққа бастайтын төте жолды ... деп ... ... әр ... он, он екі рет ... Лев ... ... оқушының жазушу черновигінде шаруасы қанша, біткен, аяқталған
шығарманы оқыса жетпей ме деп, ... ... ... ... дейінгі аралықта қаншама жазушылық тағдыр жатыр десеңізші?! Роман
жазуға үш рет бел шешіп отырып, үшеуінде де жаза алмай, ... ... ... екен деп ... ... А.Чехов, операция үстінде тәнімді ... ... ... ... ... ... сөз ... жаттым дейтін.
И.Тургенев мінезі, әйтпесе өзінің бар қолжазбасын сақтауы өз алдына,
өзіне жолданған ... ... ... ... қалдырмай жинайтын.
С.Мұқанов дағдысы да өзіне қызық, қайталанбас тағылым ғой.
Шығарма перзентке бара-бар еңбек. ... ... ... ... жазушы қиналысы... бәрі-бәрі әдебиетші үшін қызық. Ал, ... ... әрі ... толы ол сәттердің қайсысы да толық. Әр ... ...... тағдыр. Қимас сыр ендеше жазушының өз
шығармашылық құпиясын көзінің ... ... ... ... ... ... ... тігілген жанар, орынсыз қызығушылық деп
қабылдауы заңды. Сәбит Мұқанов орнында қандай ... ... да ... ... ... ... ... Сәбит Мұқанов – қазақтың көрнекті жазушысы. ... ... ... ... әлемдік деңгейге көтерілген
жетпісінші ... ... ... ... ... бір ... ... бір
сәт те суытпай өнімді де, жемісті еңбектелген классик ... ... ... ... ... ... болмақ. Ұлт әдебиетіне толайым-
толассыз табыс әкелген жазушы шеберханасы, жан сыры ... де ... хақ. ... ... ... саласындағы еңбегінің нәтежесінде
«Адасқандар» романы ... ... ... ... мен ... ... ... алынған «Адасқандар» романы оның ... ... ... ... ... айқындап берді. Шығармасы
револютциядан кейінгі қазақ ауылына енген жаңа ... орын ... ескі мен ... ... ... арналған да, бұл келелі
мәселе бай балалары ... пен ... ... махаббат желісімен
баяндалған. 1935 жылы «Адасқандар» орыс тіліне аударылып «Сын бая» ... ... ... ... ... табысын айрықша құптаса,
«Комсомольская правда» газеті мейлінше мінеп мақала жазуының өзі – ... ... ... мен ... мол екеніне айғақ. Қазақ
әдебиеті сынында құрғақ ... етек ... ... ... көп ... ... айта ... болмайды. Қазірде «Мөлдір махаббат»
болып, түзетіліп қайта жазылған романның тек С.Мұқановтың ғана ... ... ... ... ... атап ... мәні бар.
Жазушы Сәбит Мұқановтың шеберханасы – қалың оқушы жұртшылығын,
әдебиетші, журналистер қауымын көзі ... ... ... ... ... ... махаббат», «Ботагөз», «Өмір
мектебі», «Аққан жұлдыз» секілді құбылысқа ... ... ... ... ... сәттерінде оқушыларымыздың ... ... ... ... – сол ... ... Бір ғана
«Ботагөз» романы шығармашылық тарихынан жетпісінші жылдары әдебиетші Серік
Мақпыровтың кандидаттық диссертация ... , ... ... тұрғыны
К.И.Бурмистрованың «Өмір ... ... ... ... ... ... ғалымы Н.Әбсаттаровтың «Өмір мектебі» романына мемуар ретінде
қарауы – бәрі де Сәбит ... ... ... ... ... әдебиеті беделіне ғана емес, бүкілодақтық деңгейде ... ... даму ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Иә, сөйтіп Сәбит Мұқанов шеберханасы – кісі құмартарлық ... Сөз ... ... ... ... ... біреу болса да тап
солай қызыққан болар еді, жазушы жан сырына. Тіпті жазушыдан қалған ... туу ... ... ... ... ... ... шығатынына еш күмән болмасқа керек. Белгілі ... ... ... ұлы ... аяқталмаған шығармалары мен шығармалық
экзистерін зерттеуге бағыштауы тегін болмаса ... Оның ... ... ... ... он ... рет басылды. Әрдайым абыройға
ие болып келе жатқаны да ... ... Ал ... Сәбит Мұқановтың бар
болмысын көз алдыңа тұтас елестетсең етек-жеңі мол, іргелі шеберханасы бір
адамға тиесілі ... ... ... ... ... ... әдебиетінің
қалыптасып,өсіп-өркендеу жолының жанды шежіресіндей әсер ететіні бар. Бір
Сәбит Мұқановтың қаламгер ретінде өсу, ... ... ... ... ... жазушыларына ортақ тәжірибе, ортақ кемшілік жедел өсіп жетілу сырын
қоса паш етіп ... Олай ... ... ... бір сәт ... билеп,
жазушы қойын кітабына үңілуін де түсініп қабылдау жөн. Үшіншіден, ... ... ... жеке ... жазылу тарихы деген ыңғайда
ғана қарастырады. ... ... ... ... ... ... ... жылдары емес, одан ертерек бой ... еді. Бұл ... көзі ... ... өзін де ... жемістірек болғандай еді. Бірақ мына жағдайды да ескермеуге
болмайды. ... ...... ғылымның басын біріктіре
еңбектенуді тілейтін қиын ... ... ... психолог Л.С.Выготский
бастаған ғалымдар біраз дендеп барған бұл ... ... ... ... ... ұзақ ... шегерілді.
«Бүкілодақ» деңгейінде шығармашылық психологиясын әлденеше ... ... ... зерттеу,тек алпысыншы жылдардың аяғы мен
жетпісінші жылдардың дарынды ... ... ... ... ... ... ... шығармашылық психологиясы саласында өнімді,
тындырымды еңбектеніп келеді. Олай болса, «одақтық» филология ғылымының бір
бұтағы ретінде өсіп, ... ... ... ... да жекелеген
жазушылар шеберханасын шығармашылық психологиясы тұрғысынан өз ... ... деп ... Сол алғашқылардың бірі болып ... ... ... оның жеке ... жазылу тарихы
қарастырылуы тағы да заңды құбылыс. Жақсы бастама жазушының бір «Ботагөз»
романының жазылу тарихын зерттеумен ... ... ... ... ... ... жеке шығарманың жазылу тарихы бағытында басталған әңгімені одан
әрі творчество ... ... ... ... ... ... бағытта жалғастырамыз. Әңгіме қазақ жазушысы Сәбит
Мұқановтың әдеби мұрасы жөнінде ... ол ... ... ... қалыптасқан орта бар, оны ұмытуға әсте болмайды. Олай болса көпке
белгілі-белгісіз ортақ ... ... ... ... салыстырыла
қарастырылуы заңды. Ең басты тұтқан ... ... ... ... ... архиві және «Сәбит Мұқановтың мемориалдық
музей ... ... көз ... ... ағымдағы баспасөз
материалдары кеңінен пайдаланылады.
Сәбит Мұқанов өмірлік шындықты ... ... ... ... ... ... ... Алдымен жазушы
көркем шындыққа айналдырарлық өмір шындығының өлшемі не? Оны ... ... ... ... ... ... өмірлік шындықты үш материалмен
елестетуге болады; Бірі – ... ... ... ... ... – «Еңбекшіқазақ» газетінде 1928 жылы мамыр айларында жарияланған
сот процесінің материалдары, үшіншісі – ... ... жеке ... материалдар. Міне, осы үш жүйе материалдарын ойша тұтастырып
қарасақ – алдымен «Адасқандар» (1931), ... ... ... ... ... ... болған өмірлік шындықтың келбеті біршама айқындалып
қалады. Енді осы материалдарды ... ... ... жүйе – ... ... опасыз Бәтима» дастанының романға
қатысы хақында. Кейіпкер прототипі – ... өз ... ... ... етіп ... ... ... Сұлтанбек,опасыз Бәтима» -
қазақтың ежелден жан серігі болып келе ... ... ... ... ... ... Авторы – Сұлтанбек Әбеуов. Дастанның
лирикалық кейіпкері – ... пен ... және ... ... орта.
Шығармада негізгі қамтылатын мәселе – Сұлтанбек пен Бәтиманың махаббат
сүйіспеншілігі. Ал, сол сезімді махаббат ... ... екі жас ... ... айнала бастағанда, біз енді «Еңлік-Кебек» болмасақ нетті?
– деп торығады.
Дастан екі жастың бастан ... ... ... ... ... қиналған сәттерін баяндайды. Шығарманың сюжеттік желісіне ден
қойсақ, мына жайды көреміз. Арғын ... Өтей ... ... ... ... ... ... өркендеп жеті-сегіз атаға жеткенімен өзара қыз
алысып, қыз берісе қоймаған бірін-бірі ... ... ... ... бар
аталас кісілер. Сол Әбеудің Сұлтанбек аталатын баласы Мақаштың Бәтима
есімді қызына ... ... ... қызға он үш жасында сөз салады. Бірақ қыз әзір жас екенін
айтып, көне қоймайды. Он төрт жасқа шыққанда жігіт тілегін ... ... ... ... ... ... Расында екі жас бірін-бірі
құлай сүйеді. Олардың бірін-бірі шын сүюіне қарамастан кедергі ... ... бар. ... ... ... екеуі туыс,әлі қыз
алыспаған ағайын. Екеуі үйленсе, ағайын арасы ашылады. Бұл – ... ... ... ... ... ... аталы жердің Сәлім деген таз
баласына атастырылған жесірі. Қазақы жөнімен қарағанда, үлкен ... – осы. ... ... жол ... қос ... жүр. ... ... ме?» дегендей, екі жастың арасындағы сырласқан жүрек, байласқан
уәде, ... ... ... жетеді. Әбеу Сұлтанбекке, Мақаш
Бәтимаға райларыңнан ... ... ... де, ... ... ... екі ... екеулеп райдан қайттым ... ... ... оқып жүрген Сұлтанбек Бәтиманың хатын алып, ... хат ... өң бе, түс пе, бұл не ... болғаным ба жұртқа мазақ?
Арсыз-ау, жолында өлем демеуші мең,
Уағданы бұзғаның ба, ... ... – деп ... ,Бәтиманың жер –
жебіріне жетеді.
Сүйектен өткен сөзге шыдамаған Бәтима «Қызыл Отау» ... арыз ... ... алады да, Әбеуге келеді. Болашақ қайын атасы қинала-қинала
мал сойып, батасын береді. Қыз ... ...... бұл ... ... ... және қоғам қайраткері Міржақып Дулатов
бар-ды. Ол ... ... Қыз да осы үйге ... ... ... қосылуына Міржақып та, Сейідәзім ... ... ... ... екі ... бар. ... ағайын арасын ашпаңдар дейді.
Содан соң, Сұлтанбек оқуын ... ... ... шығу ... ... аяқтап қалған, әрі алыс ағайын Мұстафа Көшекұлына шық ... ... ... ... жыға ... Бәтима олардың айтқанына
көніп, мән-жайды түгел баяндап, Шымкентте (Сұлтанбек бұл ... ... ... оқиды) оқып жүрген Сұлтанбекке хат жолдайды.
Қойдым деп хат жазыпты
Дос болмады сенен бөтен тірі жаннан.
Қосылсақ жала жауып екеумізді,
Ағайлар ... ... ... - деп баяндайды. Хатты алған
қызуқанды Сұлтанбек енді хас ... ... елді ... бетім қалмады деп,
поездан құлап, өлмекші болады. Өлер алдында ата-анасымен өлең ... ... үшін ... олармен қоштаспай кеткенін есіне алады.
Содан кейін Бәтима екеуінің махаббат хикаясын өлең етіп ... ... ... ... ... ... Өзі үйде жоқ ... ол: әМен өлген соң
арулап қой да, бұл «тарихты» ... ... ... - деп хат ... Оқу ... ... Қаным үйге келіп, досының хатын тауып алады
да, оны ... ... ... ... ... ... өлу амалын
қарастырып жүрген Сұлтанбекті ажалдан алып ... Жаны ... ... ... «Бәтима Мұстафаға тұрмысқа шығыпты» деген хабар дүңк ете
қалады. Қызды сүйген көңіл, оның өзгеге ... ... ... ... ... бастай жөнеледі.Ол енді Бәтиманы өлтіріп тынбақ.
Сұлтанбектің ұғымында уәдесіне жетпеген Бәтима опасыз. Келсе ... ... ... ... ... өзін әлі де ... Қыз қылығынан шыға
алмаған Сұлтанбек, Бәтиманы өлтіруге қимай, енді Мұстафаға кектенеді. Бірақ
ол Мәскеуде. Енді не ... ... Екі ... ... себеп болған
нағашысы бар емес пе? ... ... ... ... ... ... Барса, нағашысының үйінде Жүсіпбек Аймауытов, Мұхтар Әуезов, Сапа
Жүсіпов отыр екен. Бәрі де ... ... ... оған басу ... алып ... ... қыз деген әңгімені қойып, сабағыңды оқы
деген ойды шегелейді. ... ... аса ... ... қайтады. Сөйтеді де Мұстафаның жанына тиіп, қанын шығарып хат
жазады.
Махаббат машақатымен ... ... ... әлсірейді. Екі жақты
күйзеліске ұшыраған ол, демалыс алуға мәжбүр болады.Демалыс алғаннан ... ... ... жұмысқа тұру жайын қарастырады. Жарының соңынан
Сұлтанбектің іздеп келгенін көңіліне дық алған, әрі бір ... ... жаны ... ... ... да ... ... ғой)
Мұстафа оған кектене қалады. «Бай баласы» - деп әшкерелеп, «Лениншіл жас»
газетіне жаздырады. Таптық ... үдеп ... ... ... әшкерелену,
күні ертең оқудан кетумен бара-бар. Бұл-Сұлтанбек үшін ауыр ... ... ... ... Сұлтанбек те барды.Бірақ, газеттегі жігіттер оның
жауабын баспайды. Басу былай тұрсын, жақында жазаланатынын да есіне ... ... ... өлтіргелі жүр екен» - деп «Лениншіл жас» газеті
тағы да жазады. Осының бәрін Сұлтанбек Мұстафадан көреді. Әрі ... ... ... әрі өзін ... күн ... айналған белсенді
журналист бөлесін Сұлтанбек өлтіреді.
Міне, «Адасқан ... ... ... ... ... ... ... қоспасыз, өмірлік шындық.Ақынталап Сұлтанбек өзі бастан кешкен
хикаяны бастан-аяқ бір ... ... ... ... ... өрнегі
көркем, өлеңдік қуаты ... ... ... Тым ... де ... ... лиро-эпикалық дастан дәстүрінде туған шығарма. Шығарманың
құндылығы – оның ... ... ... ... ... ... дерек көзі, жазушының шығармашылық лабораториясына
септесумен де бұл дастан әрі қызықты, әрі құнды құжат ... ... ... Мұқанов аталмыш дастаннан не пайдаланды? Біздің
пайымдауымызша ... ... ... дастаннан махаббат драмасының
шындығын таныды. Кәмелетке толар-толмас он бес-он алты жасар қос ... ... зор ... ... жете ... Қос ... ... мен адал дүрсілін байқады. Аталық салт-дәстүрдің (әрине оны
жамандауға да ... ақ туын биік ... ... , қала ... ... ... күшіне кеткенін көрді. Өзі күнде айтысып-тартысып
жүрген ... ... ... Кәдірбаевтың қос мұңдық хикаясына қатысы
барын байқады. Адасқан жастар тағдырынан «Адасқандар» деген атауды ... ... ... ... ... ... екі жорамал ... ... ... ... ... поэмасының ықпалы
емес пе деген ой. Екінші – тікелей аталмыш дастан атын алуы ... ... Бұл ... ... ... ... ... күрделі. Жазушы табиғаты тіпті қиямет. Жоғарыда нақты
мысалмен баяндағанымыздай, ... ... өзін өмір бойы ... адал ... ... бұлжытпай орындайтын сенімді сарбазымын
деп білді. Сол себепті партия атынан айтылған әрбір сөзді халыққа ... ... ... ... қатар, халық сөзін де парияның ... ... жоқ. Бір өзі ... бір ... ... ... жалғанда
жетпіс үш жыл ғұмыр кешті. Қоғам адасса – ол да адасты. ... тура ... – ол да ... Жазушы өз қоғамымен бірге жортты, өз қоғамы ... ... тән ... те, ... те оның бір ... дарулы
перзенті жазушы Сәбит Мұқановқа да тән. ... ... ол ... ... ... сүйіп оқыған, алдак сүйіп оқитын, ұлттық классика қатарынан ойып
орын алатын кәделі-кәделі шығармалар қалдырды соңына!
Сөз ... ... ... ... ... ... ... келіп: «-
Сен неге Сәбит Мұқанов өмірінен бір роман жазбайсың? Тап Сәбеңдей ... тура ... тура ... кісі жоқ қой ... ... - ... осы ... ойладым. Ұзақ жылдар жазушы музейінде істеп, жазушы ... ... ... архивін ақтарған, талай-талай деректерді көз
алдыма елестете отырып «Сәбит Мұқанов - өз ... ... ... келдім. Ал жазушы өмір сүрген қоғам, дәуір тарихқа өзінің барша
жетістік-кемшілігімен барады. Сол секілді Сәбит Мұқанов ... ... ... ... ... ... ... адастырған сан
құбылып соққан замана желі-ай...
ІІІ. СӘБИТ МҰҚАНОВ АУЫЗ ӘДЕБИЕТІН ЗЕРТТЕУШІ.
Халықтың баймұрасы – ауыз әдебиетіне оны ... ... ... С.Мұқанов 1924 жылы «Қазақ ... һәм ... ... туы 1824,24 ... ... қазынасын дұрыспайдаланайық»
(Социалистік Қазақстан 1939) «Айтыс және ақын» (Әдебиет майданы, 1939 ... ... ... ... /кітапта: Батырлар жыры 1939,I том/
«Халықтыі ауыз әдебиеті және ... / ... ... 3 июнь ... ... Қазақстан 1943, 4 декабрь) т.б. Жекелеген ... ... ... мен олардың өмірі мен творчествосы жайлы ғылыми
талдауға құрылған кіріспе (алғы сөз) мақалалар жазып, ... ... ... ... ... ... ... төңкерісінің он жылдығына
арналған өлеңдерінен ... ... (1927), ауыз ... ... ... (1939) мен Айтыс (1942) жинақтарын қарастырып, бастырып
шығарды.
30 жылдары Абай С.Торайғыров ... жылы ... ... ... ... ... Шашубай, Ыбырай, Нүрпеиіс, Доский т.б.
Халық ақындарының өмірі мен ... ... ... ... Бұл Сәбит
Мұқановтың 20-30 жылдардағы польклор мен халық ... ... ... және ... ... ... ... қадамдары еді.
Зерттеуші ақын әдебиетінің үлгілерін елеп – екшеп, ой ... ... ... орта және ... ... ... ... мен
хрестоматиялардың жазылуы күн тәртібіндегі негізгі де күрделі мәселе болған
кезде-ақ С.Мұқанов бұл іске белсене араласты. 1930 жылы б.Майлинмен ... ... оқу ... ... ... (1926) , ... әдебиетінің
хрестоматиясы» (8 және 9 класстарға арналған) 1937-1951 жылдар аралығында
шығаруға ... ... ... ол «ХХ ... қазақ әдебиеті» (1937),
«Қазақтың ХVIII-XIX ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихынан ... ... ... ... ... ... әдебиетші-ғалымдық жолы
оқулықтар жазу мен хрестоматиялар құрастыру ... ... ... ... ... ... ... ғылымының жас
күнінде басталды. Өз замандастары С.Сейфулинмен, М.Әуезовпен қатар ол жаңа
советтік әдебиеттің ескі дәстүрлерін ... оның ... ... ... ... тырысты. Осы ниетпен басылып кеткен Сәбиттің ... ... ... ... ... - ... академик С.Қирабаев
(3.17-29б). 20-30 жылдардағы ... ... ... ... ... ... әдебиет тарихына қатысты дисскуссияларға қатысып,
пікір-сайысына ... ... ... да ... ... ғалымдық қалыптасу жолының бел-белестерін аңғартады.
Табиғатында ерінбей еңбектену, іздену, ... ... ... ... болу ... ... төл ... дамуына
қамқорлық жасауға игі ықпалын тигізді. Өмірдің қилы-қилы күндерінде халық
қамын («табын») ойлаған ақын, жазушы, ... ... ғалы ... ... ... уақыт талабына сай дамуына көп үлес ... ... ... ... уақыттың сұранысымен туады дейтін
қанатты сөздер бар.
Сәбит Мұқанов жаңа уақыт сұранысымен туды, жаңа қоғам қажеттілігімен
қалыптасты, жаңа ... ... ... ат ... – 101,13 – деп ... ... жаңа заманы – Кеңес үкіметі, социалистік ... еді. ... ... ... партия уранына еру С.Мұқановтың
шығармашылығында да, зерттеу еңбектерінде де ... ... ... ... ... оның ... ... теріс пікірлері болғанымен,
оны сезіп, мойындап отырады.
Қазақ әдебиетінің тарихын кеңес дәуірінде ... ... ... ... ... Осы кезеңде әдебиеттің тарихын зерттеу мәселесәне
көңіл ... ... лек ... ... ... ... Ә.Қоңыратбаев, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев,
Е.Ысмайлов т.б. болды десек, бұлар әдебиеттің тарихын зерттеуді ... ... ... ... бастады. Олар халық шығармасының ... ... ... ... ... аңыз ... жинап, зерттеуге көңіл бөлді. Сондай-ақ тарихи
әдебиеттің де қалыптасып даму дәуіріне де ... ... Осы ... аңыз ... ... ... жүзіне шығару, насихаттау ісіне
белсене араласуына М.Горькийдің оған берген ақыл кеңесі үлкен қозғау салған
сияқты. Бұл жөнінде ... 1932-33 ... ... рет М.Горькиймен
кездестім. Мен оған қазақтың бай фольклоры туралы айтқанымда: - ... ... бай ... ... ... өте жақсы. Сіздер
қазақ жазушылары, алтын сандықтың үстінде екенсіздер, ол сандық ... ... ... – деді (140) – ... ... ... Халық мұраларына деген ыстық ықылас, ерекше бетбұрыс ... І ... ... ... ... ... айтқан
ойларынан соң өзгеше қарқынмен өрістеді. Халықтың бай асыл мұрасын келешек
ұрпаққа жеткізу – ... ... ... ... болды. Осы үлкен абыройлы
мәдени, әдеби науқанға белсене ... ... ... мақалалар жазып,
жинақтар шығарды, ел ... ... ... ... ... және
күйшілерге қамқорлық жасап, ... ... ... ... бай асыл ... ... ... соңғы еңбегі – «Халық
мұрасы» (1974). Осы ...... ... «Жан азығы» деген
төртінші бөлімінде халық ауыз әдебиетінің бірнеше түрлеріне және олардың
кейінгі ұрпақ, ... ... ... мұра ... жету ... кеңінен
тоқталған сондай-ақ «Шежіре және тарих жайында», «Қазақ халқының ертедегі
қоғамдық өмірі», ... ... ... ... де қазақ
халқының ертедегі тарихына қатысты шежіресі мен дүниетанымы, тілі, ... ... ... жайынан кеңінен мағұлматтар беріп, оны да
халықтың бай ауыз ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетіне еліктеуден,
үйренуден бастағаны белгілі. Жас шағында «Қимашы ... ... ... ... ... ... Тілегенов, Хамит Махметовтердің «Білім көзі орыста»
деп бағыттауы, Баймағанбет Ізтөлйін ... ... дос ... татар
әдебиетінің классигі Ғабдолла Тоқай мен Абай өлеңдерін құныға оқуы,
«Алпамыс», ... «Қыз ... ... ... білуі, міне мұның бәрі
болашақта оның ақындық, зерттеушілік жемісті жолға түсуіне ... ... ... халық ауыз әдебиеті шығармашылық жолға түскен жас таланттың
алғашқы «ауызданған», нәр ... ... ... еді. ... ... халық ауыз әдебиеті мұралары хақында ... жаза ... ... тарихы, қазіргі жайы, болашағы туралы құнды пікірлер
білдірді және ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті һәм Ыбырай» (1924) деген мақаласында қазақ
халқының ауыз әдебиетінің байлығын, бұл байлықты жаңа ... ... ... ... жекелеген өнер иелері халық ... ғана ... ... Ауыз ... ән мен күйді халық арасынан шыққан еңбекші
халықтың тұрмыс-тіршілігін, өнерін жақсы ... ... ... ... ... әдебиеті ғасырлар бойына жасалған мұра екенін ескерте келе
оның топтық, қоғамдық мүдделерді білдіретінін ашып атап көрсетеді. ... ... ... ... ... әдебиет шамалы сықылды
көрінетіні бар. ... ... ... ... жоқ сықылды болады. Бірақ шынын
тексергенде олай-емес, бар. Әдебиет екі ... ғой, ... ауыз ... ... әдебиеті. Қазақта жазба әдебиеті әлі жан-жақты толық өркендеп
болған жоқ. Ал ауыз әдебиеті бізде бай, ... ... ... ... дей ... Сәбең 1924 жылдың өзінде-ақ ... ... ... ... оны ... ... ... Осы мақалада автор
«Қазақ әдебиетін төмен сатыда деп далаға ... ... ... ... кеткен ешбір ел жоқ. Мәдиниетті елдердің бәрі де ... ... ... та ... аз ... ... ... сөз жоқ.
Бірақ бұл күнді күтіп отырмай қазақ әдебиетін тексерудің ... ... ... ... сала білу ... - (5. ... - деп, халық ауыз
әдебиетін жинау, ол мұраларды жариялау, ... ... ... ... ауыз ... бір бай жері - ... онда туған Орымбай,
Шөне, Арыстанбай, Шал, Тоғжан, Біржан, Жүркей, Ақтан сияқты ақындар ... ауыз ... ... ... ... аттары аталған ақындардың
сөздерін аттап өтуге ... ... ... тірі көзі – ... ... (5. 19б), - деп ... арасында көненің көзіндей көргені мен білгені
көп ел ақындарынавн жазып алу ісіне шұғыл ... ... де ... осы мақаласында қазақ арасында аңыз әдебиетін де, әнді де көп
білетін кісілер ... ... ... ... ... тұста авторға қосылмайтын да жерлеріміз бар, өйткені дәулетті
қауым өкілдерінен де ... ... ... шыққандығы (мысалы: Бұқар, Абай,
Тәттімбет т.б.) тарихтан жақсы мәлім ғой. ... ... ... ... ... ... ... бөлді. Олар ауыз әдебиеттің
жазба әдебиетке, әсері, жазба ... ауыз ... ... ... ... ауыз ... ... қазақ өлеңдерінің түрі т.б.
Қазақтың көркем ... ... және ... деп ... бөле отырып,
ауызша әдебиетті де екіге бөліп қарастырады. «Оның бірі ... ... ... деп аталып кеткен шығармалар болса, екіншісі, авторы
белгілілер».
«Біріншісіне мақал, тақпақ, жұмбақ, ... ... көне ... ұсақ ... ... ... ... жыры», «Ғашықтық жыры»,
сияқты күрделі ... ... (1-129), - ... ... бұл ... отырған ауыз әдебиетінің түрлерін жіктеуде, саралауда пікір нағыз
тоғысқан, дәлелденген ғылыми деп айта ... ... ауыз ... ... ... ... бірнеше түрлерінің барлығы ... ... (1927), ... ... 1926), «Қазақ
әдебиетінің тарихы» (1948-1961), М.Ғабдуллиннің ... ... ... (1964) т.б. оқулықтарда кеңіне талданып, ғылыми тұжырым жасалған.
Екіншіден, авторы белгілі деп ... ... жыры мен ... да ... ... (авторв жоқ) С.Мұқанов бұл эпостық ... деп осы ... ... ... ... және ... ... сияқты. Бұл тұста М.Әуезовтің: «Рас бүгінгі салт өлең
мен батырлар өлеңі болса, соның барлығы жалпақ ел ... ... ... оның жеке ... бар. ... бұл шығарушылар ақындар сол
сөздердің ішінде жалғыз өзінің кһзқарасын, ... ... ... ... ... ... жыр ... айтатын түгелімен жалпақ елдің ұғымы мен
көзқарасы. Айтатыны көптің қарадай ... ... ... ... өлең
қылушылар ауызша әдебиеттің құр ғана жақсы айтушысы, құр ғана әңгімешісі
болды» (8-21б) – деген ғылыми ... еске ... ... ... ... бар, ... жоқ деп бөлу ... Десе де, автор осы
ауыз әдебиетінің түрлеріне жекелеп ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің қоғам дамуында өшпейтін рухани
мұра екендігіне тоқталды.
Сөйтіп, С.Мұқанов ұрпақтан-ұрпаққа, ғасырдан-ғасырға жеткен халықтың
асыл-қазынасы – ... ... ... ... ... және ... дер кезінде белсене араласқан, көп игілікті істер ... ... бірі ... көп ... ... тыс қала ... бір ... – балалар
әдебиеті. Балалар әдебиеті – ... ... ... Кеше ... бүгін жоқ, кеше нар дегенің бүгін ... ... ... алмай
қалды. Өнерге өлшем өзгерді. Тарих елегі талайларды қатты ему ... ... ... жаза ... еді. ... ... қарап тұрар еді: «Осы
шынымен әдебиет пе, жоқ па?» - деп ойланатын шығар сірә. (14. 361б) ... Ұғым ... ... ... ... ісі ... ... оқи-тоқи
айқындалып жетпеген тап осындай аласапыран кезеңде әдебиет ... ... ...... ... есептесіп жеткен жоқ. Жаңалар жасалып жеткен жоқ.
Өліара шақта өнер жайында, онда да өлең ... ... ... ... бесенеден белгілі.
Маған қазақ балалары поэзиясы хақында баяндама жасау тапсырылған.
Балалар әдебиеті – кішкентай бөбектердің ... ... ... ... ... ұғым ... ... шарғы. «Е, қойшы, балалар әдебиеті
деген не тәйірі?» - деп ... ... ... ... айтсақ, бұл
кішкентай бөбекке: «Е, қойшы, бұл боқмұрын адам болар деймісін?» - ... ... ... ... Бұл жай ақиқат: бала-келешек (Баланы
келешек тұта алмасақ, ... ...... құны бес
тиын). Балалар әдебиеті – ... ... Біз ... ... Біз ... тәрбиелитін келешек әдебиетіне қарыздармыз. Соңғы
жылдары М.Әуезовтің «Ел ... ... ... ... - ... сөзін ойлы-
ойсыз көп айтатын болдық қой. ... ... бір жолы – ... ... Бесік жыры – балалар әдебиеті. Балалар әдебиеті – бесік жыры. Міне,
осындай әдебиет жайында сөйлеу керек. ... ... - ... ... қытымыр
кезең, бар дарынын идеология ... ... ... ... ... қаламгерлер жетерлік. Әдебиеттің айқындаушы жанры саналған ... ... ... еріп ... ... ... ... қалды.
Міне, осындай жағдайда қазақ балалар поэзиясының халі нешік екен ... жыр ... ... ... ... ... екен. Мінбеге шығар
міндет үстінде Өтебай Тұрманжанов, Мұзафар Әлімбаевтың ... ... ... ... ... ... европалық үлгідегі жыр жиһазына
ендім. Сұлтан, Есентай, Ермек, Ескен ескегін ... ... ... ... жатқан Ашықбаевтың айшуақты өлең-жырларына дейін аралап,
сүзіп шықтым. Сөйттім де, қазақ балалар ... ... екен деп ... Шүкір!
Бүгінгі қазақ балалар поэзиясы – европалық деңгейіне ... ... ... кең, ... ... мәдениеті үлкен миуалы әдебиет ... ... ... ... ... өскен өрісінде Өтебайдан
Өтепбергенге дейінгі бір қауым қазақ ақынының ... ... мен ... ... мен ... бар. ... ... екі кісіні бөл-жара
айтсақ, ешкімнің сыздауығы сыздамас. Бірі - Өтебай Тұрманжанов, екіншісі –
Мұзафар ... ... ... мұрасы – аңыз әдебиеті мен қазақтың
маманданған мәдениеті балалар поэзиясы арасын ... ... ... көпір
іспетті. Ал, Музағаң «Балдырған» журналын ширек ғасыр басқарып балалар
әдебиеті ... ... ... ... ... «Ақ Ордасы», Қ.Мырзалиевтің «Қарлығашынан» біздің күтеріміз
осындай көшелі іс! Балалар әдебиеті және ... Бір ... ... ... ... ... ... балалар қаламгері саясаттан тыс тұруға тиісті-
ақ. Алайда, қазақ балалар қаламгерлері де саясат қамытын аз кимепті.
Үйімізде, төрімізде –
Портретте ... ... жүзі ... бізге?
Бұл – Ленин бабамыз,
Бұл – Ленин данамыз!
Бала жастан жүректе жатталып қалған өлең авторының кім ... ... ... да өлең ... Тіпті, жақсы-ақ өлең. Өткінші тақырыпқа жазылса да
қазақ ақыны мықтап жазған. ... ... ... ... ... ... іштен өкінішті айтады. Ал, мұндай өлеңдер қазақ балалар поэзиясында
бірсыпыра. Ұғым ... ... Егер ... ... ... жазбай
кеткен, Жамбылда тұратын Асқаржан Сәрсеновті, онау Ақтөбеде тұратын Көмек
Ыбыраевты, мынау отырған Өтепберген ...... ... ... ... ... ... түрпідей тиюі мүмкін. Ал, шыны солай
әйтпесе, өмірден елеусіз өтіп ... ... ... Әнуарбек Дүйсенбиев,
Жәнібек Кәрбозин балаларға арналған классикалық дүниелер еді, ... ... ... ... ... ... ... бүгін жаңарған уақытпен бірге ұғымды жаңарту
керек бізге! Өмірдегі пендешілік ... ... Шын ... ... ... ... өнер ... Өнер беделге
қарамайды, Беделге қарамайтыны емей немене, атақ-абыройы зор талай-талай
мүйізі ... ... ... балаларға жыр арнап жүр. Ол жырлар сырттай
пішілген тон ... ... ... ... ... ... ... өлең қабылданбайды, автордан бұрын өледі. Бұған өліден,
тіріден көптеп мысал келтіруге болады. ... ... ... ... ... 1977 –жылы «Қазақ балалар поэзиясының антологиясы» аталатын жыр
жинағын жарыққа шығарған еді ғой. ... ... ... бес» ... ... еді. ... ... 1992-жылы «Шынашақ» аталатын ... ... ... ... ... ... ... енген
балалар ақынының саны бұл жолы – отыз бір. Демек, ... ... ... ... өлең ... ... берген. (Антологияға өлеңі кірмесе кіржйіп өкпелейтін қазақы
әдетіміз бары мәлім). Ал, соңғы антологияға өлең сұрыптауда ... ... ... балалар ақыны өлеңдерін іріктеп ала білген. Міне,
әлемдік!
Анология дегеннен ... ... ... ... ... ... ... түскенде, құба-құп еді. Айталық жоғарыда аттары аталған Асқаржан
Сәрсеков, Көмек Ыбыраев, Байбота ... ... ... өлеңдері
антологияға енбей қалған.
Балалар әдебиеті жайлы ... ... ... әңгіме. Жанр-жанрды
жүйелеп, ақын бітенді тізімдеп, жырды жүйелеп ... ... тар. ... ... ... ... ... жоқ. Жаманды-жақсылы мақалаларда
мүмкін – ... ақын ... ... әр ... ... ... ... бәрі қас емес, жылы сөйлегеннің бәрі дос ... ... ... ... ... тап ... дағдарыс бар. Балалар әдебиетіне
қалам тартқан ақындарымыз ілгеріде «Балдырған» ... ... бері ... ... ... ... ... келе жатыр еді. Жақсы
дәстүрден көз ... ... үшін ... ... ... ... секілді тақырыптың жыр жинақтары жарық көре бастады. Құптарлық
қадам. Мұның сыртында «Рауан» ... тағы бар. ... де, ... боз өтедінің» керін келтіріп, бала атымен бедел өтіп кеткеннен
сақтану керек. Әзірге ... ... ... ... ... ... ... ақын көрінбейді. Ертай да әдебиеттегі ескі есімге айналғалы
қашан.
Бүлдіршіндерге ... ән ... ... ... ... ... берген, соңына «Балдырғандай» ансамбль жасақтап қалдырған
Ибрагим Нүсіпбаев рухы алдында бүткіл ... бас иуге ... ... ... ... ән жазатын сазгер сирек. Ондай сазгер – ... ... да, ән ... ... ... таңдай алмай, үйлесім, үндестік
танытпай жүр, қаттырақ айтсақ, көрінген компазитор ... ... ... ... ... сыны да марғау халде. Серік Қирабаев, Мұзаффар
Әлімбаевв, Зейнолла ... ... ... ... ... жазғаны елдің есінде. Жақсы дәстүр ... ... ... әдебиетінің белді өкілі Өтебай ... ... ... атты ... ... ... ... еді. Бәлкім «Балауса» ма,
әлде басқа баспалар ма – ... ... ... шығармашылық
тағдырына арнайы сериямен жүйелей жазып, жарыққа шығарып отырса, жарасып-ақ
кетер еді. Қып-қысқасы, қазақ балалар әдебиеті – келешек ... ... ... ... де ... ... ... жартысы, ХХ ғасыр басына дейін қазақта балалар
әдебиеті ... ұғым бола ... жоқ. Оған ... қазақта балаларға арналған
рухани қазына жасалмаған екен деп ойлауға болмайды. Қазақтың бай ... ... ... ақын ... ...... ... балалар
әдебиеті. Ал, балалар әдебиетінің жіктелуі, салаланып дамуы, ... ... ... ХХ ... ... жылдарынан басталды.
ХХ ғаысрдың жетпісінші, сексенінші жылдары қазақ балалар әдебиеті
қарыштап ... Оған ... - ... ... - ... баспаларының
ашылуы, «Жалын» баспасы жанынан балалар мен жасөспірімдерге арналған жылма-
жылдық жабық бәйгенің ықпалы зор болды. Ал, ... ... - ... ... ... күртілдеп тұрар ұстаханасы. М.Әлімбайұлының ... ...... атындағы халықаралық сыйлық алуы,
саланың ақын – жазушылар шығармаларының халықаралық кітап жәрмеңкелеріне
қатысып, ... ... ... ... да – ... ... ... өркені көрсеткіші. Ілгеріде қаламгерлердің ой-толғаныстары, академик
С. Қирабаев, сыншы ... ... ... ... зерттеген
Ш.Ахметовтің Монография, Монографиялық очерк кітаптары, ақын Қ.Мырзәлінің
«Сөз сиқыры» сын ... ... ... ... әдебиеті жайында
жазған еңбегі біз жазған, құрастырған ... ... ... ... ... ... кітаптары, міне бұл саладағы біршама еңбектер
осылар. Өркениет өрісіне ұмтылып, ғаламдастыру шегіне ілігіп ... ... ... ... ... ... ... рухани қазынасын молайту,
көкжиегін кеңейту қажет-ақ.
Өмірге қызыл
гүл ектім,
Өссін деп,
гүлін ашсын деп.
Жақсы ниет,
жақсы тілектің,
Жұпарын
жұртқа ... ... ... ... гүл – оның жыры. Халқына ақын жырын сыйлады, сырын
сыйлады. Әдебиет дегеніміз бір жұмбақ ... ... бір ... ... ... роль ... ... тарихында бар болған, нар болған
қалам иесі уақыт өте келе етекке қарай ... бара ... ... ... кеткендердің қаншама олардың?!) Есесіне, тіршілігінде көп елене
қоймаған баз біреулер уақыт өте келе ... ... ... еніп ... ... әдебиет тарихна уақыттың бір кесегін ғана емес, бар
кезең талабына жауап ... бар ... ... қаламгер ғана енеді.
Қазақ балалар әдебиеті әңгіме болғанда ауызға алдымен ... ... ... ... Ол әдебиетіміздің осы қызықты саласының ... бірі ... Бұл – ақын ... үшін лайықты баға. Балаларға
арналған өлең-жыр-ақын мұрасынң өзгеще ірі, қайталанбас қызықты саласы. Ол
жанры ... ... ... ... бай ... ... ... балалар
әдебиетіне келуіне екі жай негіз болды. Бірі «Мен балалар тақырыбына 1929
жылдан бастап ... ... ... алды туындым «Қарлығаш».
Жазғандарымның бәрі балалар мен жасөспірімдерге ... ... жай – ... 1984 жылы ... ... ... ... Мұнда тарихи мәселелер
қозғалып, оны қолға алу, жайы сөз ... ... ... ... маңызды
мәселенің бір саласы – балалар мен жасөспірімдер әдебиеті болатын». (6. 70-
71б.) (6. ... ... ... ... ... Мұқановтың шығармашылығын
зерттеген ғалым. Жеке шығарманың жазылу тарихы, шығармашылық ... ...... ... алып бара жатыр.
Шыңғыс Айтматов қол қойған құттықтауда: «...Тек бір ... ... ... тұтастай Орталық Азия халықтары әдебиетінің көркемдік
кестесін терең ... әділ ... ... ... етеміз», -
деген еді. Расында Құлбек қазақ әдебиеті сынын ... ... ... ... ... бірлікте қарастыруға беттеп барады. Құлбек Ергөбек
соңғы жылдары әдеби ортадан жырақта тұр. Әдебиетке ... аз ... ... ... ... ... Осы орайда классик жазушы Д.Исабеков хатынан
үзінді келтірсек. «Құлбек, сен қаршадайыңнан ... қара ... ... Архив ақтарып, шаң-тозаңның ортасында отырдың. Әдебиет
тарихына қатысты бірде бір құнды факт ... ... тыс ... жоқ. Бәрін
жаздың ерінбей тердің.өзге зерттеушілер елең қылмайтын ұсақ болып көрінген
детальдардың өзі ... ... ... ... ... ... ... баршаны мойындатқан, баршаның ыстық лебізіне бөленген ондаған құнды
кітаптардың авторы болдың. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... сөзі мен ... мен қазақ прозасының айтулы шеберлері
жайлы зерттеу еңбектері өзінді ... ... ... ... ... ... «Арыстар мен ағыстар» атты кітабың тереңнен ой қозғаған,
балалар әдебиетін нағыз ғылым ... жан ... ... аса ... еңбек
деп білемін. Қазақ балалар әдебиетінің классигі Өтебай Тұрманжанов жайлы
жазған тарауың нағыз ғылыми, нағыз көркем шығарма. Таза ... ... мен ... ... ыстығы мен суығына жүз күйіп, мың тоңып
жүргенде өзіңнің басты мақсатың - ... ... ... асыл ... сол жолда ел таныған, жұрт мойындаған ғылыми еңбектерді бір ... ұмыт ... ... ... етіп келе ... бірімізге мақтаныш».
Толайым ойдың толастамаған шағында ... ... келе ... Құлбек
Ергөбектің еңбегі осындай. Шамасы, ... ... оған әлі ... ... ... ... шығармаларын зерттегенде көз жеткіздік. Ал, оған
ыстығы мен суығы қатар жүретін әдебиеттің азапты жолындағы тынымсыз ... ... мен ... өз ... бір ... арқау болатындай
сипатқа ие. Әсіресе Сәбит Мұқановтың «Адасқандар» романының зерттеуі,
ондағы ... ... ... ... ... тек ... ... шыққан шебер сыншы Құлбек ... ғана ... ... ... ... тек тұлға ғана таниды» деген сөздің
жаны бар. Сондықтан қазақ әдебиетінің бір ... ... ... ... ауысса да құнын жоймайтын шығармаларын зерттеп, оқырмандарына ... ... ... ... деуге толық негіз бар.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аллаға иман 8 бет
Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау12 бет
Сопылықтағы төрт баспалдақ10 бет
Сәбит Мұқанов 10 бет
Сәбит Мұқановтың поэзиясы3 бет
Шетелдегі қазақ әдебиеті және әдеби байланыс7 бет
Мағжан Жұмабаев9 бет
Мұхтар Шаханов9 бет
С.Торайғыровтың шығармалары18 бет
Торайғыров сұлтанмахмұт4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь