Қазақстан Республикасындағы Мемлекеттік орталық музей қорындағы монеталардың сакталуы

Нумизматика термині латынша “numizma” . “монета” деген сөзден шыққан. Нумизматика ақша айналымының материалдық қалдықтарына қарап, оның тарихын зерттейтін ғылым. Сондай . ақ нумизматика монета ісі техникасының тарихы, медаль өнерінің дамуы, сонымен қатар ақша . систамасын және олардың тарихи даму процесіндегі эволюциясын, және де қағаз ақшаларды зерттеумен шұғылданады.
Нумизматикалық зерттеулердің аса маңызды методына: ежелгі заманғы сауда жолдарын анықтау, табылған көмбелер мен кейбір монеталардың топографиясын жасау, кейбір монета типтерінің кімге жататындығын, монеталардың және олардың техникалық ерекшеліктерін, штемпельдерін салыстыру жолымен анықтау жатады.
Монета соғу ісі, ақша айналымын енгізу және оны белгілі бір қоғамда
төлем құралы ретінде пайдалану . сол қоғамның әлеуметтік . экономикалық және саяси дамуының белгілі бір сатысында табысқа жеткенін көрсетеді. Монетадағы белгілер мен жазулар арқылы мемлекетті басқару түрлерін, патшаның ауысуын, әулет шежіресін, мемлекеттік төңкерістерді т.б. анықтауға болады. Олар көбінесе саяси және қоғамдық өмір оқиғаларын, соғыстар, жаулап алушы мемлекеттегі ішкі күрестер, мемлекеттік немесе діни формаларды да көрсетеді. Қоғамның экономикасын, тарихын, қолөнерін, техника және өнер тарихын зерттеуде нумизматика материалдарының маңызы айрықша / 1, 16 /.
Теңгелерді белді тайпалардың атақты адамдары шығартып, оған өз таңбаларын бастыратын болған. Таңбаға қарап оның иесінің қай әулеттен екендігін, қай рудан екендігін ажыратуға болады.
Қазақ жерінде байырғы заманнан бері далалық көшпелі болмысына тән мал тауар айырбастауы, сауда.ақша айналымын жүргізу секілді шаруашылық.экономикалық қарым қатынастары өзіндік ерекше бітімінде қалыптасып келген.
Қазақстан тарихында сонау ежелгі дәуірден бастап ішкі.сыртқы сауда қатынастарының, оның ішінде көне қалалардағы ақша айналымының алатын орны ерекше. Әсіресе, Қазақ жерінде оңтүстік өңірінде ақша айналымы қарқынды дамығандығын қазіргі археологиялық қазбалардан табылған тиын ақшалар растайды. Табылған мыс теңгенің бетінде төрт бұрыш және садақ бейнеленген ру таңбасы бар. Бұл түркі билеушісінің белгісі екендігі анықталды. Мұндай таңбалар түркеш таңбаларында кездеседі. Таңбалардың ұқсастығы Сырдариядағы түркі билеушлері мен Жетісудағы атақты адамдардың бір әулеттен тарағандығын көрсетеді. Түркеш тиындары “Түркеш Каган Бай Бага 740.766” деген жазуы бар. Акт № жоқ. КП 795577 бойынша музей қорында сақтаулы.
Ежелгі дәуірден қалыптасқан шығыс пен батысты ұштастырған жібек жол торабы Қазақстанның оңтүстік аумағын толығымен қамтыды, сондай.ақ
        
        1 Қазақстан жеріндегі ақша соғу ісінің тарихы және музей
материалдары
1. Ақша соғу ісінің ... және ... ... ... латынша “numizma” – “монета” деген сөзден шыққан.
Нумизматика ақша айналымының материалдық қалдықтарына қарап, оның ... ... ... - ақ нумизматика монета ісі техникасының тарихы,
медаль өнерінің дамуы, ... ... ақша – ... және олардың тарихи
даму процесіндегі эволюциясын, және де қағаз ақшаларды ... ... аса ... ... ... ... ... анықтау, табылған көмбелер мен кейбір монеталардың
топографиясын жасау, ... ... ... ... ... және ... техникалық ерекшеліктерін, штемпельдерін
салыстыру жолымен анықтау жатады.
Монета соғу ісі, ақша айналымын енгізу және оны ... бір ... ... ... пайдалану – сол қоғамның әлеуметтік – экономикалық
және саяси ... ... бір ... ... жеткенін көрсетеді.
Монетадағы белгілер мен жазулар арқылы ... ... ... ... ... ... мемлекеттік төңкерістерді т.б. анықтауға
болады. Олар көбінесе саяси және қоғамдық өмір оқиғаларын, соғыстар, жаулап
алушы мемлекеттегі ішкі ... ... ... діни ... ... ... ... тарихын, қолөнерін, техника және өнер
тарихын зерттеуде нумизматика материалдарының маңызы айрықша / 1, 16 ... ... ... ... адамдары шығартып, оған өз
таңбаларын бастыратын ... ... ... оның иесінің қай әулеттен
екендігін, қай рудан екендігін ажыратуға болады.
Қазақ жерінде ... ... бері ... көшпелі болмысына тән мал
тауар айырбастауы, ... ... ... ... ... қарым қатынастары өзіндік ерекше бітімінде қалыптасып келген.
Қазақстан тарихында ... ... ... ... ... ... оның ішінде көне қалалардағы ақша айналымының алатын орны
ерекше. ... ... ... ... ... ақша ... ... қазіргі археологиялық қазбалардан табылған тиын ақшалар
растайды. Табылған мыс ... ... төрт ... және ... ... ... бар. Бұл түркі билеушісінің белгісі екендігі анықталды. Мұндай
таңбалар түркеш таңбаларында кездеседі. Таңбалардың ... ... ... мен ... атақты адамдардың бір әулеттен тарағандығын
көрсетеді. Түркеш тиындары “Түркеш Каган Бай Бага 740-766” деген жазуы бар.
Акт № жоқ. КП 795577 ... ... ... сақтаулы.
Ежелгі дәуірден қалыптасқан шығыс пен батысты ұштастырған жібек жол
торабы Қазақстанның оңтүстік аумағын толығымен қамтыды, ... осы ... ... Азия ... ... қатынастары дәнекерлене байланысып
келді. Осыған байланысты Қазақстан жерінің Орталық Азия елдерінде ақша
қатынастарының ... ... ... Орта Азия ... ... ... көруімізге болады. Бұл тиындар Түркістан қаласы Қожа Ахмет
Яссауи кесенесінің ... ... ... жұмыстары кезінде Балтакөл
ауылының орта мектеп мұғалімі А. Есерковтың және оқушылардың көмегімен 1961
жылы табылған. Музейге ... ... ... кісі ... ... Акт №
48, 23.01.1962 ж. қабылданған.
Ақша жалпыға бірдей балама ретінде барлық басқа ... ... ... ... Ақша ... ... өндірушілер, сатушылар,
тұтынушылар арасындағы экономикалық байланысты қамтамасыз етеді.
Көптеген халықтарда ішкі ... ... үшін ақша ... ... ретінде белгілі бір зат атқарғандығы баршамызға аян. Ал Орта Азия
халықтарының ... онын ... ақша ... Африканың әр түрлі
аймақтарында – тастар, тасбақа қабығы, маржан ... піл ... жез, ... ... Канада аралдарында – түрлі - түсті шыны
сынықтары, эмальданған ... ... ... ... – ұлу
қабықтары, Диджи аралдарында – акула мен кашалот тістері атқарған / 2, 67-
68/.
Ал Қазақстан жерінде тиын ... ... әр ... әркелкі дамыған.
Ежелгі дәуірлерде тиын соғылымы:
1- тиын соғып жасау әдісі: Тиын соғу қолмен атқарылатын. ... ... ... ... ... қалып ( штемпель) дайындалады. Бұл аса
күрделі әрі жауапты іс. Тиын ақшалардың екі жағы болады. Яғни бет жағы ... ... ... екі ... ... ... ... осындай
қалыппен алтын, күміс және мыс қоспалы ... ... ... ... тиын ... ... тиын жасаушылар тиын
қалыбын бірде толық, бірде жартылай соғу тұстары кездеседі.
2- тиын ... ... ... ... ... және ... ... ерітінділер
дайындалады. Оны тиын теңгенің пішіні ойылып жасалған арнайы құйма қалыпқа
құю арқылы тиын жасалады / 3, 214-215/.
Б. з. II-V ... ... ... ... ... ... қалыптасты. Осыған байланысты ішкі базардың құн төлеу қызметін
атқару үшін теңгелер соғып ... ... ... ... ... ... салмақтары әр түрлі 1300-ден астам мыс теңгелер табылды. Негізгі
үлгісі – ... ... ... ... ... ... ... аймақтары Өзбекстандағы Ташкент алқабы. ҚР ... ... ... ... мыстан жасалған ақшалардың саны – 1043
бірлік. Ал, 1938 жылы ... ... ... ... ... мыс ... КП ... бойынша сақтаулы, музейге 12.08.1939
жылы тапсырылған.
Б.з.б. III ... ... ақша ... ... ... пайдалапып
келсе, б. з. I ғасырында ... ... ... ... ... ... Ақ ... бір бетіне пехлеви, екінші бетіне эфталит жазуы бар
теңгелер (б. з. V - VI ... ... ... ... ... ... ... айналымы айырбас ( мал, аң терісі, кен ... ... ... ... ... , ... т.б. ... ) түрінде
өтті. Сақтарға қытай жібегі, ежелгі парсы кілемдері сатылып ... мен ... ... ... сауда-саттық қатынастары Ұлы жібек
жолы бойымен қарқынды дамыды /4, 25/.
Б. з. III ... ... ... ... осы елдің
территориясы болып қалды. Бұл дерек жөнінде В. М. Массон: «Грек – Бактрия
билеушісі ... ... ... ... ... ... ... күміс теңгесін атап өткен». Музейде КП4282 ... ... ... ... басы ... Екінші бетінде табыт бейнесі
бар тиындарды кездестіруімізге болады.
VІ-VШ ғасырларда ... ... ... жолында орналасқан ең
ірі саяси-экономикалық ... бірі - ... ... ... ... ішінде
Тараз, Испиджаб қалаларынан табылған шағатай дәуіріне жататын теңгелер XIV
ғасырларға жатады. КП 11063/ 217, ... – 1.880, ...... жазу ... ... ... ? 20 ... жазулары
анықталған.
Ерте орта ғасырларда Отырар алқабында ақша айналымы болғандығын Отырар
төбе жұртын, Мардан-күйік, Құйрықтөбе қорымдарын ... ... ... ... ... ... ... да бірнеше түрдегі қола теңгелер ... ... бет ... шаршылы садақ және аяқтары бар, конус ... ... орын ... «Х» нысанды таңбалар сияқты белгілер
бейнеленген /2, 69/.
Жергілікті теңгелердің ... ... ... қарағанда неғұрлым
ертеректе қалыптасқан. Алайда ол Жетісуда неғұрлым көп таралған. Мұнда
жүздеген теңге табылды. Ал Отырардан ... ғана ... еді. ... ... ... түрлі: мұнда түркештер ... ... ... төрт ... құны әр ... бір ... ... тұратын
бірнеше сериясы айналысқа түскен.
Отырар жиынтығына кіретін теңгелер Сырдарияның орта ... ғана ... ... ... ... ... ... Соғдыда, Батыс Сібірде, Шығыс Түркістанда кездестірілді.
Алғашқылары аймақтық ауқымдағы ақша ... ... ... ... ... ақша ... ... Бұдан Жетісуға қарағанда,
Отырар алқабынан халықаралық және аумақаралық ауқымдағы ақша ... ... ... қарағанда, Отырар алқабынан халықаралық және
аумақаралық саудада пайдаланылған шетелдік теңгелер ... көп ... ... ... ... ... мен Жетісу өңірлерінде жаппай өз
теңгелерін соғу басталды, олардың бір бөлігі халықаралық, аймақаралық
саудада қолданылса, ... ... ... ... ... ... аяғы IX ғасырдың басы Саманидтер кезіндегі теңгелер араб
жазуымен ... Ол ... ... мемлекет билеушінің мүсіні
берілген. Бұл кезеңдегі нумизматикалық әдебиеттерде «Бухархудаттар» немесе
«қара дирхемдер» деген атау ... ... ... ... ... № жоқ, 1947 жылы ... ... ғана белгілі. Зерттеуші М. Е. Массон
«қара дерхем» туралы шетел, орыс ғалымдарының пікірлеріне шолу жасай ... үш ... ... кезеңі Махди Халифтің (775-785 ж.ж.) билік құрған жылдары.
Екінші кезеңі 792 ж. өте жоғарғы сапамен ... ... ... ... күміс дирхемдері мен алтын динарлары.
Үшінші кезеңді ұзақ уақыт мыс дирхемдердің соғылуы деп бөлді. «Қара
дирхем» кезеңі XII ... ... ... созылды. Бұл кезеңнің мыс
дирхемдері 90 сақтау бірлік. Акт № жоқ. КП ... ... ... ... ... зерттеуде Е.А. Давидович үлкен еңбек
сіңірген.
Шу аңғарының қалаларында ақша мен сауда жасаудың дамығанын VII- VIII
ғасырларда шығарылған түркеш теңгелері ... ... ... 12 ... 28 ... дейін жететін,
ортасында шаршы тесігі бар мыстан құйылған дөңгелек болып ... ... ... ... ... мұны оның сыртқы бетіндегі бір ғана жазу
«көктегі түркеш ... ... ... сөз ... / 5, ... ... Навакет қаласы Түркеш қағанатының астанасы болған. ... 45 дана тиын ... ... ... ... ... ... қазған кезде осындай теңге табылды: «Арслан – білге – қаған мырза.
Фан (Чаглан)»,- деп түсінік берілген ... ... ... ... ... Навакет қаласы
сауда – саттық, ақша айналымының ... ... ... ... ... ... оңтүстігінде, осы аймақ Саманид
империясының құрамына кіргендіктен, негізінен ... ... мыс ... ... ... сарайлары Отырарда (Фарабта) және Испиджабта
жұмыс істеді. Ақша ... ... ... ... – муссеяби,
мұхаммеди мен гитрби деген түрлері атқарды /7, 178-179/. Осы Отырар ... ... ... жасалған монеталар музей қорында КП 4365,
салмағы –2,640 мг диаметрі 20-24 мм ... жылы ... ... келмейді. Көбісі өшірілген. Аверсінде: ...л....алл....му......аллах
(ла-илла-аллах ... ... ... ... ... ... ... ... айырбасының тарихи дамуы нәтижесінде
пайда болды. Алғашқы кезде бір еңбек өнімі екінші еңбек өніміне ... ... ... ... дамуының барысында құнның жай
формасының орнына құнның толық және жайылыңқы ... ... Одан ... пен ... ... ... арасынан бір тауар ... ... ... осы тауарға айырбасталды. Сөйтіп құнның толық және
жайылыңқы формасы құнның ... ... орын ... ... ең ... формасындағы жалпыға бірдей балама ролі бір тауардың еншісіне ... ... түрі ақша ... ... Осы ... әр түрлі тайпалар мен халықтар
арасында ақша ретінде ішкі және сыртқы сауда саттықтың басты заттары болып
табылатын ... ... ... Ақша ... кейбір халықтарда (гректер,
римдіктер, славяндар, моңғолдар т.б) мал ... ... ... ... ... ... - шэй, Абиссинияда - тұз атқарды /7, 156/.
Қазақстанда ішкі сауда ... ... үшін ... ... ... тоқты немесе саулық қой пайдаланылды. Бертін келе ... ... ... ... дамуы және халықтар арасындағы қарым- қатынастың
ұлғаюы нәтижесінде ақша ролі ... ... ... ... ... ... алтын, күміс) өзінің табиғи қасиетінің арқасында ақша ... өте ... ... ... мен ... ... бірдей балама ролін
атқаруына байланысты құнның жалпылық формасы ақша ... ... кез - ... ... ... ... ақшаның пайда болуы, ақша ... ... ... ... ... ... Ол ... теңіз каури қабыршақтары, металл
кесектер, құймалар, кола балта, қару жарақ, мал және т.б. ... ... ... ... ... ... екінші бір затқа алмасуы
арқылы бағалады. Азия, Африка, Мұхиттық елдерде теңіз қабыршағы ұзақ ... ... ... ... ... ... Қытай, Үндістан, Жапонияда
теңіз қауыршықтары ақшаның ерекше міндетін атқарған еді. ... ... ... ... XI ғ. ... ... Орталык музей корында
КП 12244 бойынша сактаулы. Уақыт өте келе адамдар алтын, күміс, мыс сияқты
түрлі түсті ... ... ... ... ... ... өзара
тауарға балап алмасуы кең етек жайды. Сөйтіп металл ақша пайда болды, оның
белгілі өлшемі, ... ... ... ... т.б. ерекшеліктері де
ескерілді. Қолданыстық тұрғыдан ... ... ... өте ... болды.
Жалпы дүние жүзі тарихында алғаш рет металл тиын ақшаларды ежелгі Грецияда,
атап айтқанда Лидия мен ... ... ... ... гасырларда соғып
шығара бастаған. Қаза0стан Республикасы Орталық Мемлекеттік музей қорындағы
мыстан жасалған ақшалардың саны – 1043 сақтау бірлік, ал ... ... ... саны – 2897 ... ... ... Қытай Жапон мыс
тиындарында дракон және ... ... КП 8084/6 ... ... 68/.
Ежелгі грек аңызында Римдағы Капитолий төбесінде ... ... ... бар еді. Ел жұрт Юнона құдайды оның ақылы мен кеңдігіне
сай «ақылшы, кеңесші» ретінде құрмет ... ... Пирр ... ... ... ... көрсеткен Юнона болды. Пирр де
жеңіліске ұшырайды. Юнонаға деген шексіз алғысының белгісі ретінде оның
пүтханасына тиын ... орын ... ... алғашқы тиындарда Юнонаның
бейнесі соғылатын болды. Бұған дәлел музей қорындағы рим тиындары КП 7974 /
24 ... ... ... ... мен ... ақшаның пайда болуы, даму тарихы ерекше,
жолы ала бөтен ... ... ... ... I ... Қытайда ерекше
бітімді шағын шақа ақшалар шығарылды. Бұл жайында қысқаша ... ... « ... ... ... әуелгі дөрекі
( каури қабыршағы, олардың қола көшірмелері, пышақша-ақша, ... ... ... ) ... ... ... ... б.з. XX ғасырдың басына
дейін өз формасын өзгертпей келген төртбұрыш тесікті дөңгелек ... ... ( В.А. ... ) » ... ... Цин ... ХУІП-ХХ ғ. Сяньфэн
дәуірі . 100 цян. С: 37,01 г. ҚР МОМ КП 4101, ... ... ... КП 10226/9 ... сақтаулы.
Қазақстанда ежелгі сақтар, үйсіндер, қаңлылар жэне ғұндар ... ... ... ... нумизматикалық жәдігерлер әзірше табыла қойған
жоқ. Ғұндар «пышақ іспетті» тиындарды қолданғаны туралы ... ... Рим, ... ... ... ... елдерімен экономикалық, мәдени
байланыстарда болған ежелгі көшпелілерде ақша қолданбады деп ... ... сол ... ... ... жоққа шығара
алмаймыз. Кушан тиыны « тетрадрахма». Б.з. ПІ-І ғ. ҚР МОМ КП 24397/1.
Түрік қағандығы (V -ІХ ғ.) ... ... ... ... олар ұлан
байтақ жерде кең қолданыста болды. Түріктерде қытай, соғды, т.б. елдердің
тиындары да ішкі-сыртқы саудалар үшін теңгеріліп қолданды. ... ... ... көне ... ... бар ... ... да табылып отыр. Ол
тиындарда « ақча, бақыр» деген атаулар ... Дәл осы ... ... жолы торабыныц дәнекері транзиттік сатушылары болды. Олар
Византия, Сасанид парсылар мен ... ... ... ... құзырында орындап келді /муз. қорынан/.
ІХ-Х ғасырларда Түргеш мемлекеті Жетісу алқабында билік ... ... ... мыс ... ... ақша ... енгізіліп тұрды.
Түргеш билеушілерінң ордасы Суяб Ақбешім ... тиын ... ... ... ... ... ... түрік
билеушілерінің, түргеш әміршілерінің таңба-мөрлері және көне соғды ... мыс ... кең ... шығарылды /10, 212/.
Қазақ елі қазақ халқын құраған ... ... баба ... ... ... ... ақша ... оны айналымға енгізуді өмір
қажеттілігі деп тым ерте ... ... ... ғасырда билеуші рулардың
таңбасы қашалған, ру рәмізін бейнелеген теңгелер құя бастаған. Сырдарияның
орта алабында өмір сүрген тайпалардың қола ... VІ-VIII ... ... ... ... ... ... Ашиде әулетінің рәмізі болған арыстан бейнеленген.
Мұндай теңгелерді Суяб, Тараз қалаларындағы арнаулы шеберханаларда құйған.
Сонымен ... ... ... ... да ... ... ... сәл ұмтылып, секіргелі түрған арыстан бейнеленген мыс теңгелер,
екінші бетінде садақ және шаршы түрінде түркілердің ... ... төрт ... ... ... ... Екіншісі, үшбұрыш
таңбалы (түркінің ана әулетінің таңбасы) теңгелер. ... ... ... ... ... ... ғалымдар оқи алмай келеді. Бүлардың да
бір бетіне ... ... ... Б.з. 704 -766 ж. ... ... ... теңгелердің бетінде «Түргеш қаған теңгесі» немесе «Түркінің
көк ханының теңгесі» деген анықтама жазулар бар. ... ... ... бүкіл мемлекет дәулетін, ... ел ... ... Осы ... VI-VIII ғ. ... ... мыс, ... күміс
теңгелер Суяб, Ақбешім қалаларында да шығарылып ... Х-ХІ ... ... және ... ... орталығы болды. Қала мен
даланың арасындағы сауда қызу жүрді. Испиджаб, Иасы, Тараз және ... ... ... ... жүргізді /11, 145-146/.
Осы деректерге қарап, Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... болғандығын көруге болады.
1. 2 Орта ғасырлық дәуірдегі монета жасау ісінің дамуы және
олардың музейдегі сипаттамасы
XII ғ-дың 2-жартысы XIII ғ-дың ... ... ... Мүхаммед ибн
Текештің теңгелері Қазақстан жеріндегі сауда-саттықта ... ... Ол ... мыс, ... ... ақшалар өзінің салмағы бойынша
алтынмен бағаланып, сауда айналымына енді.
Бұл тиындар Ұйғыр қағандығы дәуірінде де ... ... еді. ... көне үйғыр жазуымен: «Күл Білге Тәңірі ұйғұр Бөкүк ... ... ... ... ( 795 -808ж.) деп ... КП 3144 ... қорына түскен.
Қазақ жерінде түргештердің саудалық әрі жәрмеңкелік қалашықтары Суяб
пен Тараз сол дәуірлерде қарқынды ... ... ... Отырарда да мыс
тиындар соғылған деп айтуға болады. Ерте орта ... ... ... атақты адамдары теңге шығартып, оған өз таңбаларын бастыратын
/12, 10/.
ІХ-ХІ ғасырларда ... ... ... ... фельстері
айналымга кең таралды. Сол кезде күміс дирхемдері «исмаили» деп аталатыи.
Оған қоса алтын динар, ... ... ... ... - худаттық - мусейяби
(ең жогары қоспалы күміс), мухаммади (аз қоспалы күміс), гитрифи (мыстан
немесе бағасыз металл) ақшалары, қытайлық т.б. ... ақша ... Араб ... бар ... және мыс ... – 90 сақтау бірлік. Ондағы
музейге тапсырылған КП 75179/1-84 бойынша сактаулы.
Зерттеушілер саманид дәуірінде жалған ақша соғу үрдісі ... ... ... де ... ... ... ... (Е.А. Давидовичтің
пікірінше) шаралары болған. Атап айтқанда сырты нақты күміс ақша ... ... ... ... ... тарапынан шығарылатын /12, 29/.
Сауда керуендері сауда-саттық міндетімен қоса рухани ... ... ... Оның ... ... де сол, мүсылман мәдениеті де кең етек
жайды, сауда тауар алмасу қарқынды ... . Оған қоса ... ... ... тиын ... міндетті түрде Құрандағы шаһада
(«Алладан басқа құдай жоқ, Мұхамед оның елшісі») калимасы ... ... ... ... хан ... таңбалары, соғылған тиын сарайы, хижра жылы
өрнектелді Бұл кездің тиындары КП7958,7959,7960 бойынша ... ... ... ... XIII ғасырдың бас шені – бұл ... ... мен ... кезеңі. XI ғасырда қалалардың жаппай
өркендеуімен, ақша айналысында аса зор қаражат тасқынын қажетсінетін тауар
өндірісі ... және ... ... ... Экономиканың
өсуіне сәйкес күмістің жетіспеушілігінен дирхемдер, яғни беті күміспен
жалатылған мыс тиындар шығарыла ... Ұсақ ... ... ... ... ... тиындар саудада даналап емес салмағына ... ... ... ... ... тиын қажеттілік бойынша майда
кесектерге ... ... ... осы ... бірқатар тиын
сарайлары жұмыс істеді: Баласағұн, Ооду, Тараз, Барысхан, Испиджаб, ... және ... ... ... тарихын зерттеуде орыс
шығыстанушы ғалымдар: В.В. Радлов, В.Д. Бартольд, т.б. –болды /9, 78/.
XI ... 18-19 – шы ... ... ... дирхемнің санасы
күрт нашарлады. Оның құрамы 20 ℅-ке дейін құлдырады.
Археологиялық қазба жұмыстары кезінде ... ... ... Құйрық – төбе, Испиджаб, Тараз, Талғар, Ақ – төбе т.б. ... XI – XII ... ... ... Қарахандар мемлекетінің
билеушілері Сүлеймен, Дауд, т.б. атынан шыққан тиындар Жетісудан, Ферғана,
Орта Азия елдерінен ... ... ... Е.А. ... ... ... ислам дінін ресми мемлекеттік хұзырында
қабылдады. Сауда ақша ... ... ... - ... ... дирхем
т.б. аталды.
Қарахандықтар мемлекетінде алтын, күміс, мыс ... ... ... ... Қазақстан мен Жетісу өңірінде ақша айналымы бұрыңғыдан ... ... Ішкі ... ... ақша ... ... (медная
фельс) тиыны мол болды. Жалпы қарахандықтарда 450-575 жылы ... ... ... 2,7 - 6 ... салмақпен соғып шығарып қолданды.
Осы кезеңдерде алтын тиын соғылып жатты, алайда ол тұрақты түрде ... ... ... ... ... арқылы ғана өлшенетін.
Мәселен Қарахандықтарда алтын мен күмістің арақатынасы 1: 8 ... ... ... ... 40 грамм күміске баланды. ХІ-ХІІІ ... ... ... Тараз, Бухара, Термез, Хоженд, Хорезм тиын ... ... ... тиын соғу ... ... Мыс ... тиындары (шамамен
X ғасыр) 1952 жылы түскен уақыты ғана белгілі. КП7389/1-71 ... ... Орта ... ... ... ... байқалды. Оған күмісті
сыртқа тасуы, күміс қорының азаюуы себеп болды. ... ... ... екі ... ... ... ... шақалап соғу тоқтатылды, оның ақша
айналымьндағы міндетін алтын, мыс тағы басқа да бағасыз металлдар атқарды.
Мыс ... ... өшіп ... өте жұқа ... ... соғылып
жатты. Сонымен бірге алтын динарлар негізгі ақша ретінде қолданылды ... ... ... үшін ... ... ... басталды / 13, 66-
69/.
Х-ХІІ ғасырларда Жібек жолының маңызы басым болды. Жібек жолының қазақ
жеріндегі бөлігі ... ... ... ... ... Науакет,
Баласағұн қалалары және Бедел, Ақсу асулары арқылы өтіп, ... ... ... жолы ... ... ... ... елдеріне шығаруға
қызмет етті. Сонымен қатар бұл жолмен Рим, Византия, Индия, Иран, Араб
халифатынан, ал ... ... мен ... сол ... ... да ... ... ішінде мирра мен ... (хош ... да, ... суы мен ... да, ... мен ... бояғыш
және минерал шикізаттары да, алмаздар мен асыл шақпақтастар, янтарь мен
маржандар да, піл сүйегі мен балық ... ... пен ... ... ... мен ... ... мен жебелер болды. Жібек жолымен Ферғананың
«Қызу қанды» арғымақтары, араб пен нисситліктердің сәйгүліктері, жүзім,
шабдалы тасылып жатты. ... ... ... заты ... ... ... Жібек
алтынмен бірдей халықаралық өлшемпұлына (валютаға) айналды, ол падишалар
мен елшілерге ... ... ... ... ... ... ... жібекпен өтелді.
1271ж Масудбек реформасы ақша айналымында жаңа кезең ашты. Бүл реформа
бойынша алтынды ақша орнына қолдану мүлдем тоқтатылып, ... 2 ... 78-81 ... ... ... ... ... Бұл күміс
ақшаларды Қазақстанның Тараз, Кенже қалаларында шыңдау әдісімен әзірлеп,
1271 жылдан XIV ғ. басқы кезеңіне ... ... ... / 8, ... ж ... ... хан реформасының да үлкен маңызы ... ... ... атынан «Кебек хан теңгесін» айналымға енгізді. Ақшаның
салмағы 8 грамм ... ... ... ... хан ... ... Тараз, Отырар, Сығанақ қалаларында әзірленді. Өзбек хан, Жәнібек
хан, Бердібек, Наурызбек, Қызыр хандардың атынан ... ... ... ... - ... Еділ жағалауына дейін кең тарады / 17, 91-
92/.
Бұдан кейін 1428ж енгізген Ұлықбектің ақша ... Орта Азия ... ... ... арасында кеңінен белгілі болды.
Моңғол дәуіріне дейін Орта Азиядағы барлық тиын ... ... бин ... ... ж.) ... ... (күміс жалатылған мыс)
теңгелері қарқынды түрде шығарылды.
1271-1272 жылдары Түркістан, Мауреннахр хәкімі Масуд-бек бин Йалабашы
шағатайлықтар мемлекетінде ақшаның ... ... Бұл ... ... жою, ... ақша ... ең ... құралы ретінде
қолдануға бағытталды. Мысалы, Отырар, Таразда қоспасы 75-82 ... ... ... ... ... ... Бұл өте жоғары сапалы күміс тиын деген
сөз.
«1463 жылы Самарқандта ... ... ... үшін ... 1 мыс ... ... 1 мыс ... үштен бірісі және 0,65 кг бидай, қызметшіге 1
мыс ... 2/2 ... жэне 1,315 кг ... ... /14, ... ... мыс, күміс тиындары тұрақты түрде Отырар,
Самарқанд және Бухара ... ғана ... Оның ... ... ... ... ... мол жасалынатын. 1967 жылы Таулы қырат совхозынан
мектеп оқушылары 0,5 м тереңдіктен тапқан 1386 ... ... ... ... ҚР МОМ ... Бұхарада соғылған XIV ғасырға жататын, салмағы –
1.960мг, диаметрі – 20мм, шығарылған жылы ... ... ... ал ... ... бухара деген жазуы
бар екендігі анықталған. ... ... ... Ал, ... ... мыс ... ... XIV ғ. жататын) салмағы – 1.350мг,
диаметрі – 19-20мм, ... ... – 75-27 ж. ... ... бал.. ... 727 деген жазулары ғана
анықталған. КП110/145 бойынша сақтаулы /муз.қорынан/.
Отырықшы қала өмірінде ақшаның рөлі тіпті де арта ... ... ... тораптарында, базарларында, керуен сарайларында пени, фулс, дирхем,
динар, манат атаулы т.б. металл тиын ... ... ... ... қолданылып жатты.
«Қыпшақтың (яки алтын ордалық) хандары тиын соғу ... ... ... ... ... деп ... ... ордалық алғашқы Батый,
Берке хандары ұлы моңғол қағанның иелігіндегі әміршілер болғандықтан тиын
теңгелерінде қағанның аты ... ... ... Тек ғана ... ... хандар өз есімдерімен ақша шығара бастады.
Қыпшақ патшалығында мыс (пұл), күміс (дирхем) және ... ... ... Тиын ... ... ... ит, түйе, жылқы,
қой, бүркіт, сұңқар, тоты, аққу, балық, гүл, садақ оқ, балта т.б. ... ... ... әр ... ... ру тайпалық таңбалар
соғылды. Қыпшақ дәуіріне жататын мыс тиындар, И. М. ... ... жылы ... ... ... ... ... ескі
керуен жолдарынан табылған. Оны 15.06.1964 жылы Джусупов ... ... ... ол ... КП ... ... ... теңге мәтіндерінде ханның аты, лауазымы, соғылған жері, хижра
жылы, бағасы жазылды. Тиынның бет жағында мұсылмандық сунни символы ... ... ... ... ... түкпір түкпірінде
тиын соғу станогі жұмыс жасап жатты. Қыпшақ ... ... ... ... ... ... ... Сарайшық, Қырым, Баку, Хорезм, Ургенч,
Сығанак т.б. қалаларында тиын теңгелер соғылды. Бұл тиындар Г. Саблуковтың
зерттеуі бойынша музей қорында КП 4356, 4357 ... ... ... ... ... ... Жалал-ад-дин Махмұд Жәнібек
хан. Сарай - әл - жадидтің соғылымы. Хижраның 741» деген тәрізді мәтіндер
соғылып жатқан еді.
Өзбек хан, Жәнібек хан, ... ... ... ... ... Алтын Орда теңгелері Жетісу - Түркістаннан Еділ жағалауына дейін
кең тарады /8,44-47/.
ХІV-ХV ғасырларда Қазақстанның оңтүстігінде Әмір ... ... ... ... ... мыс ... шығарыла бастады. Мыс тиындардың
соғылымы соншалықты мол болды, тіпті күміс ақшалар айналымын толық басып
алды ... ... ... қатар 1525 жылы күміс тиындар да бірыңгай
стандартпен 4,8 ... ... ... болды.
Дәл Отырар алқабында XV ғасырда «теңге// таига» ( кіші номиналы 4/1 -
«мири», одан ұсағы 12/1- «тангаша») деп ... ... ақша ... Бұл ... ... ... ... Сайрам, Самарқанд, Бухара,
Хоженд т.б. тиын соғатын орындарда алтын, күміс және мыс ... ... еніп ... Бір ... әр ... тиындар ырықсыз құндарымен
шығарылды /4,88/.
XVI ғасырда ... ... ... 6 - 15 ... ... ... ... дәрежелі оқушылар бір күніне 10 динар 4 пұл, 9 динар 2 пұл, ... 4 пұл, ал ... ... ... 1 ... берілетін »
«Газнауидтік билеушілер мен Түркістандық хандар Малик шахтың ... ... алып беру ... 400 000 ... ... ... ... Мунеджим-баши" әңгімесінен).
XVII ғасырдың соңында Орталық Азия көлемінде Ресей ... ... ... мыс тиындары шығарыла басталды. Бұнымен қатар ... ... ... бухаралық т.б. тиындар да ақша айналымында
жүріліп жатты. XVI-XVII ғасырларда Отырар т.б. қалаларда ақша айналымының
қарқыны бәсеңсіген тіпті де ... кезі ... ... ... оңтүстік аймақтарында негізінен орта
азиялық тиын соғатын орында ... ұсақ ... ... ... ... ғана пайдаланылып түрды. Күміс тиындары транзиттік ірі - ірі
саудаларда ... ... ... оңтүстігінде орта азиялық күміс ақшалары кең
ене бастауына қарағанда, бұл кездері осы өңірдің хандықтарымен пәрменді
түрде сауда-саттық ... ... ... ғасырлық Жәнидтік тиын
көмбесі бойынша Р.З. Бурнашеваның зерттеуі бойынша) / 6, 77/.
Сонымен қатар Орта Азия көлемінде ... ... да, ... ... ... айырбасталып тұрды. Сол кездері тиын сарайларында ... ... ... ... де қолданылған деген деректер бар.
Орталық Азияда орыс және қытай сыртқы ... ... ... ... күміс тиындары мен қытайлық жамбы ( юань бао), күміс, ... да ақша ... ... ... орын тебе ... ... күміс құймасы болып саналатын жамбы (1 лац -37,301 ... ... орыс ... ... теңгелері тауар алмасымда баланып,
сонымеп қатар ... де ... ... ... ... да ... ... жатты /11, 214/.
Соңғы жылдары отандық тарихи ... ... Орда ... ... даласында болып өткен этномәдени үрдістеріне деген
қызығушылық артып келеді. Жошы ұлысының жерінде аталмыш ... ... ... мен әкімшілік орталықтары болған жүздеген қалалар бой
көтерді. Сол ... бірі ... ... пен ... ... ... қамтамасыз етіп тұрған Сарайшық (жазба ... ... ... Сарайджук, Сарайджик, Сараджук) болды.
Сарайшық қаласының нумизматикалық материалдары өткен ғасырдың 80-ші
жылдарының аяғынан бері жинақталды. Бұл нумизматикалық ... ... ... стартиграфикалық қабаттарының ... ... үшін ... ... ... Сонымен бірге аталмыш
кешеннің маңыздылығы - қала тұрғындарда билік жүргізген ханның тиындарымен
қандай ханның тиындары тең ... ақша ... ... ... ... кешен осы қаланың тарихы тек ғана Жошы ... ... әрі одан ... ... ... сауда-
экономикалық үрдістерін зерттеу үшін зор маңызды.
Бұл қаладан табылған тиындар мыңмен саналады. Сарайшық ... ... ... ... ... ... қабаттарынан
табылған және тіркеліп өңделінген тиындардың саны 702 ... Оның ... ... ... ... ... бірнеше көмбе табылған, олардың
біріншісінде 144 нұсқа күміс, 12 нұсқа мыс тиын, ... 10 ... 5 ... ... 4 ... ... ... көмбеде 4 пұл
болды. Барлық көмбелер 8-20 см тереңдіктен табылып қазылды. Тиындардың
басым ... тат ... ... қазу барысында топырақ үстіңгі
қабаттан тиын дайындау 6 ... ... ... ... ... және
2 нүсқа кесіліп әзірленген қабыршақ табылды /15, 57-58/.
Қазірше қаладан табылған ең көне тиын Баты ... ... ... (1266-1282 ж.) билігі кезіндегі соғылған дирхем. Ол қаланың
төменгі ... ... ... және Еділ ... Үкек ... Сол ... ... атымен ордалық Бұлғар, Қырым
қалаларында және ол билік жүргізген Сарай, ... ... ... да тиын ... ... /16, ... ... ханның соғылымы (1266-1282ж.) - 1 нүсқа.
Үкекте соғылған. Бұл ханның тұсындағы күміс теңгелердің аверсінде: ... - ...... ... әлем ... ... “Соғылым
Үкек” деген мәтін бар. Салмағы 0,732гр, КП26969/1-105 бойынша сақтаулы.
XIII ғасырдың ... ... ... тағы бір түрі ... ұлы ... ... ... атымен байланысты.
2. Тоқтоғұ ханның соғылымы (1290-1312ж.) - 5 ... ... - 2 ... ... - 1 дана, Ширазда - 1 дана ... ... - 1 дана ... Бұл ... ... ... ... Бек / әділетті”, ал реверсінде: “Соғылым / Хорезм /694 ... ... ... 1,2 гр, КП ... ... сақтаулы.
Өзбек хан билігі тұсындағытиындардың ішінде Хорезмде соғылған әр
типтес тиындар ... ... ... ... ... да
жерлерінің тиындарынан өзгешелеу.
3. ... ... ... ... -136 ... - 113 ... Сарай әл-Махрусда 11 дана, белгісіз үқсас - 1 ... - 2 ... ... - 7 ... ... - 1 дана, Иезде - 1 дана
соғылған. Күміс тиындарында нүктелі дөңгелек шеңбер және ... ... “lla – illa-/ Allah/ Muhammed / ... құдай жоқ/ Алладан
басқа, Мұхаммед / ... ... ... “Сұлтан / ағзам / Өзбек”,
айнала үш жиегінде: “714 – Соғылым / Сарай/ 714” деп ... ... ... КП 26971/1-49 бойынша сақтаулы.
Өзбектің ортаншы ұлы Жәнібек хан өзін «әкесіндей ... ... ... ... ... ... ... жалғастырып Тебризді
жаулап алып, сонда өз тиындарын соқтырды.
4. ... ... ... ... - 169 ... ... -1 ... Сарайда - 45 дана, Сарай әл-Жадидте - 101 дана,
белгісіз ... - 2 ... ... - 12 ... ... - 4 ... Баржынде
-2 дана, Тебризде - 2 дана соғылған. Бұл өңірден табылған ... ... ... ... / ... әл – ... / 743”, ал ... қоршауда – екі басты бүркіт бейнеленген. КП26972/10-128 бойынша
сақтаулы.
5. ... ... ... ... - 7 ... ... - 4 дана, Гүлістанда - 1 дана, Азақта - 1 дана, Хорезмде -
1 дана соғылған. Бұл ... ... ... ... ... шығарыла
бастады. Аверсінде: “ Сұлтан әділетті/ Бердібек хан / оның билігі ұзақ
сүрсін”, Реверсінде:”759 – Соғылым / қала ... 759 ... ... ... бойынша, 27.03.2007 ж. тапсырылған..
6. Құлына ханның соғылымы (1359-1360ж.) - 3 нұсқа.
Хорезмде - 3 дана соғылған. Күміс ... ... ... әділетті /
Құлына хан / оның билігі ұзақ болсын”, Реверсінде: “/ 760 – соғылым /
Қалада ... / 760” ... ... ... ... 25.03.2007 ж.
КП26975/1-130 бойынша сақтаулы.
7. Наурыз ханның соғылымы ... - 3 ... - 2 ... Гүлістанда - 1 дана соғылған. Хан тұсында ... ... ... ... ... ... ... табылған
тиындардан көруімізге болады. Бұл тиындардың көптеген даналары ҚР ОММ
қорынан кездестіруімізге болады. Мыс ... ... ... ... ... – төрт бұрышты сызық іші оюланып келген, осы сызық ішінде
“ Сұлтан / ... ... ал ... ... төрт ... ... ... “ 761 – Соғылым / Хорезм / жыл 761”. Салмағы – 2,2 ... ... ... 3 ... ... мен Тәуелсіз Қазақстан кезіндегі ақша
реформалары
XVIII ғасырдан басталған Ресей патшалығының әкімшілік жүйесі ... ... ... да ... ... ... Жергілікті халықтар
сыртқы және ішкі саудада Ресейлік монеталарды қолдана бастады. Ал, ... КСРО ... ... ... ақша ... ... ... өмір сүруінің ақырғы жылдары елдің ақша системасына
қолайсыз әсер ... ... ... ... ... 1914 жылы ассигнацияны
алтынға айырбастауды тоқтатты, ал 1915 жылы күміс сомдарды шығару тоқталды
да, ұсақтау үшін ... және мыс ұсақ ... ... күрт ... орнына көптеген, мөлшерде қағаз маркалары ... ... ... пен ... ... қолында қалып, айналымнан шығып қалды.
Алтынды соғыс шығындарын ... ... беру де ... ... Уақытша
үкіметтің құрылуымен байланысты ақша шаруашылығының күйі ... ... ... ... берді, ауыл шаруашылық өніміне баға ... ... ... ... ... ... көп мөлшерде шығарылған қағаз
ақшалар «керенки» мен ақшаны әртүрлі алмастырушылар (бондар, облигациялар)
құнсызданды, ... ... ... ... ... 1260 млн. ... ... алтын қорын мұраға
алды. Бұл алтынның жартысы Қазанда ... да, көп ... ... ... ... ... аудандарында сауданың
айырбас формасы, жалдаптық формасы, өріс алды. Ақша шаруашылығын жолға
қойып, жұртшылықтың сенімін қайтару үшін ... ... ... ... ... ... ... ауыр жағдай, экономикалық бүліншілік 1921 жылға
дейін реформа жүргізуді кідіртті. Осы ... ... ... ... ... ақша ... түрлі үкіметтер орасан көп мөлшерде
шығарды. Оларды жаңа кеңес ақша таңбаларымен ауыстыру туралы мәселенің зор
саяси ... ... ... құны 1 сом 50 ... ... ... мен ... – 20,
15, 10 тиындар шығарыла бастады. Техникалық себептермен революцияға дейінгі
монеталар диаметрі, пробасы және салмағы ... ... ... ... ... Мемлекетттік герібінің шығып
келе жатқан күн сәулесі ... орақ пен ... ... масақтың
бейнелері бар еді. Айнала бүйірінде нүктелер арқылы шеңбер жүргізіліп,
үстінде «Барлық ... ... ... ... ... ... ... ортасындағы ашық жерде жұлдыздың суреті бар. Жұлдыздың
төменгі жағында шығарылған жылы, жұлдызды айнала нүктелермен жиектеліп,
лавр және емен ... буда гүл ... ... ... ... деген жазу болды.
Монетаның гуртінде «Чистого серебра 2 золодника 10,5 ... ... ... ... ... ... ... А.Ф. Гартман мен П. В.
Латышевтің ... ... әріп (А. Г.) ... (П.Л.) ... ... елу ... ... салынған бейнелер де осындай еді.
1923 жылы салмағы 8,6 г алтын червонец шығарылды, бұл ... ... жоқ. 1924 жылы ... ақша ... ... тағы да
жүргізілді де, құны 1 сом немесе 1 полтинник, күмістен жаңа ... – 20, 15, 10 ... 5, 3, 2 және 1 ... мыс ... шығарыла
бастады / 18, 16/.
Жаңа сомның аверсінде СССР Мемлекеттік гербінің бейне суреті мен сызық
жиегінде «СССР. Один рубль» деген жазуы бар еді. ... ... және ... ... ... ... ... болды. Реверсі
– фабрика ғимараты мен шығып келе ... ... ... ... мен
шаруаның символикалық тұлғасы, тұлға астында «1924» деген дата бар.
Айналасында нктелерден ... бар. ...... ... 18 г (43,
21д, П.Л.)» деген жазу болды. Полтинниктің де осындай аверсі болды, ал
реверсінде ... ұрып ... ... ... ... бар. Полтинниктің бір
бөлігі кеңес тапсырысы бойынша Англияда шығарылды. Олардың ... ... ... «(Т. Р.)» ... ... - Томас Росс,
Лондон монета сарайы деген сөздер жазылған ... Ұсақ ... ... ... және салмақта, қызыл мыстан ... / муз. ... ... ... сом ... шығару тоқтатылады. 1926 жылдан бастап
ұсақ монета жаңа салмақтық қатынаста қоладан шығарылады. 1927 жылы ... ... ... 1931 жылы құны 20, 15 және 10 ... ... ... ... алмастырылады да, монета түрі
түгелдей өзгереді. Содан кейін 1961 ... ... ... ... ... ... өзгерістер ғана енгізіледі. 1961 жылы құны сомдық және 50 тиындық
монеталар никельден жасалып, айналымға жаңадан енгізіледі.
Фашистік ... ... 20 ... құрметіне шығарылған 1965 жылғы
юбилейлік сом мен монеталардың юбилейлік 10, 15, 20, 50 ... ... 1967 жылы Ұлы ... ... ... 50 жылдығына байланысты
1 сомның шығарылуы көңіл аударарлық.
Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... ... жолдарында ақшаның елеулі рөл атқарғанын ... ... ... 1993 жылы ... айында өзінің ұлттық
валютасы «теңге» -ні (металл ... да) ақша ... ... ... ... ... бір ... болды.
Қазіргі кезде республикамызда « нейзильбер» қүймасы» деп аталатын 1,
3, 5, 10, 20 ... мен ... ... ... ... да жасалынып
келеді. 1996 жылдан бері «Жібек ... деп ... ... ... 1000, 2500, 5000, 10000 теңгелер шығарылды / 20, 19/.
Қазақстан Республикасының алғашқы мерейтойлық 100 ... 5 ... ұлы ... ағартушы, композитор Абай Құнанбайұлыньщ 150 жылдық
мерейтойына арналып жарық көрді.
Қазақстан ... ... ...... ... 12 жыл ... өтті. 1991 жылы Қазақстанның егемендік алуы Ұлттық
валютаны ендіруді күн ... ... ... ... бірі ... ... ... барлық аумағында 1993 жылғы 15 қарашада айналысқа
енді. ... ... ... ... ... ... ... оның тарихи
жүріп өткен жолдарын ғылыми тұрғыда зерделеуге мүмкіндік береді / 21, ... ... ... ... ... ер адамдар айналысты. Қазақ
даласынан да ішінара Орынбор, Бұқараға қарай қолөнер ... ... ... ... жатты. Алысқа аттанатын сауда керуендерін
керуенбасы басқарған. Көшпелілер ең алдымен астыққа, ұнға, ... қыш, кесе ... ... ... ... және ... мұқтаж болды. Көшпелілер бұларға айырбастау үшін мал, ет, жүн,
тері мүйізден жасалған бұйымдар, текеметтер әкелді. А. ... ... ... ... атты ... ... «... ... отырықшы тұрғындармен сауда-саттық қарым – ... ... ... охра (киіз үйдің қаңқасын бояуға пайдаланған), арқан,
сексеуіл көмірі, қорғасын, жүн т.б. ... ... ... ... ... - деп ... / 22, ... Республикасының Ұлттық валютасы – ... ... 12 жыл ... ... 1991 жылы Қазақстанның егемендік алуы Ұлттық
валютаны ендіруді күн тәртібіне қойды. ... ... бірі ... ... ... барлық аумағында 1993 жылғы 15 қарашада айналысқа
енді. Ұлттық теңгені енгізудің тарихи маңызын шынайы бағалау оның ... ... ... ғылыми тұрғыда зерделеуге мүмкіндік береді.
Қазақ қоғамында сауда ісімен негізінен ер адамдар ... ... да ... Орынбор, Бұқараға қарай қолөнер бұйымдарын ... ... ... ... ... аттанатын сауда керуендерін
керуенбасы басқарған. Көшпелілер ең алдымен астыққа, ұнға, ... қыш, кесе ... ... ... ... және ... мұқтаж болды. Көшпелілер бұларға айырбастау үшін мал, ет, жүн,
тері мүйізден жасалған бұйымдар, ... ... А. ... ... ... ... атты тарихи очеркінде «... көшпелілердің
жергілікті отырықшы тұрғындармен сауда-саттық ...... ... дамыды, охра (киіз үйдің қаңқасын бояуға пайдаланған), арқан,
сексеуіл ... ... жүн т.б. ... ... ... жүгеріге
айырбастап отыр», - деп жазады /23, 47/.
XYIII ғасырдан басталған Ресей патшалығының әкімшілік жүйесі ... ... ... да ... ... ... ... халықтар
сыртқы және ішкі саудада Ресейлік монеталарды қолдана бастады. Ал, Кеңестік
дәуірде КСРО ... ... ... ақша ... қатынысын
ұстанады.
1991 жылғы желтоқсан Тәуелсіздік жриялағаннан кейінгі елдегі
экономикалық ... ... бір ... ... ... талап етті. Тек
1993 жылы 15 қарашада ... ... ... ... ...
Ұлттық теңгені енгізді. Екі жарым ғасыр ... ... ... ... «теңге» сөзі халыққа қайта оралды. Кез келген мемлекеттің ... бір- ақ рет ... өз ... ... да ... Ұлттық валюта
елдің өткенін, бүгінгісін, және ... ... Ал, ...
Қазақстан Республикасы ұлттық валютасының тарихы Президентінің 1993 жылғы
15 қарашадағы жарлығынан ... ол ... ... ... ... ала ... Алайда сол күнге дейін теңгенің сыртқы сипатын ... ұзақ ... ... ... ... пен ... жұмыс жүргізілген
болатын / 18, 29-30/.
Қазақстанның ұлттық валютасын енгізуге белгіленген уақыттың аса тығыз
болуына байланысты және сол ... ... ... ... ұсақ ақша - тиын ... қағазбен шығарылғаны
белгілі. Алғашқы кезде теңгенің бірінші шығарылған қатары 1, 3, 5, 10, ... 100 ... ... және құны 1, 2, 5, 10, 20, 50 ... ... ... 500 сом 1 ... ауыстырылды.
Банкнот жасау үшін құрамына қазақстандық суретші – дизайнерлер
жиналып, ... ... ... өте ... ... ... Банкноттың
дизайны көркемдік жағынан алғанда эстетикалық талғамға сай, әрі ... ... ... ... ... ішкі құпиялары
ендірірілген болуы керек. ... ...... ... ... ... шын ... қандай болуы керек екенін шешу, әрі оларда
бейнеленген тарихи тұлғалардың ... ... дәл ... ... ... ... бейнелерінің бұрын болмағандығы қиындық
келтірді.
Әл-Фарабидің ( 1 теңгеге) суретін кезінде Кеңес ... ... бір ізге ... яғни ... ... қабылданған болатын.
Алайда оның нақты бейнесін архивтерде сақталған ғалымдардың еңбегінен іздеп
табу үшін көп еңбек ету керек ... ... ... ( 50 теңгеге) суреті
ағылшын жиһанкезі Томас Аткинсонның ... ... ал ... ханның
( 100 теңгеге ) бейнесін жасауға орыс деректері негізге алынды. ... (
3 ... ... ... ... негізін салушы Ә. Қастеевтің
жұмысынан көшірілініп салынды. Нақты бейне ретінде Құрманғазы (5 ... Абай ( 20 ... ... ... дизайнының функциясына
тек эстетикалық мазмұн ғана емес, оларды қолдан жасаудан қорғау да ... ... ... ... ... ... ... әлемдік
үлгілерімен бір қатардан орын алады, тіпті асып ... ... ... ... едік. АҚШ долларының төрт қорғаныш элементтері болды / 20,
144/.
Банкноттардың бұл ... 1992 ... ... ... банктың
басқармасында түпкілікті бекітілді. Теңге жасаушы шығармашылық топ ... және ... ақша – ... жасаушылар тобына бөлініп, қағаз ақша
жасаушылар Англияның ... және оның ... деп ... ... ал металл ақша жасаушылар тобы Германиядағы монета фабрикасына
аттанды. Теңге үшін ... ... ... «Portals» фирмасына, ал
бояуларына әлемде ... үшін ... ... Щвейцарияның «Sicpa»
фирмасына тапсырыс жасалды. ... ақша ... өте ... ... ... ететін шара, әрбір бөлшегін, әрбір сызығын,
микромәтіндерін ... ... ... дәл ... отырып түсіру
қажет. Қағаз ақша жасау жұмысының аса күрделілігіне ... ... ... ... ... 5-6 жыл ... уақытты талап ететін істі
теңгешілер 6-7 ай мерзімде аяқтап, 1993 ... ... ... басып
шығарылған теңгенің сәуір айында алғашқы копюрлары ҚР ... ... ... Осы ... айта ... бір ... металл монета
жасаушылар тобының баяу жұмыс істеуі себепті, монеталар уақытылы ... ұсақ ... үшін ... шығаруға мәжбүр болдық. 2 айға ... ... ... ... 2 жыл ... ащы ... теңгені жасау тарихы одан әрі де жалғасын тауып келе жатыр.
1994 жылы 1 ... ұсақ ... ... ... құны 2, 5, 10, 20, ... ... металл ақшалар, ал, 1995 жылдың 21 қазанынан 1993 жылдың
үлгісіндегі құны 1, 3, 5, 10, 20, ... ... ... ... ... ... VI- IV ғасырларға саятын Есік қорғанынан табылған
ескерткіштердегі ... ... бұл «аң ... ... ... ... ... бөлінушілікті білдіреді; 3 теңгеде «бөрі» бейнеленген, ол
қайраттылықтың, батырлықтың, айбаттылықтың символы ретінде, ... ... ... ескерткіштерінен алынған; 5 теңгеде бейнеленген «барыс
бейнесі» ... ... ... ... 10 ... ... ... аспан символы ретінде ежелден адамдарды
зиянды күштерден ... ... ... ие; 20 ... ... ... өмір ұзақтығын, ұрпақ жалғастығын білдіреді / 21, 6-7/.
Қазіргі күні Қазақстан аумағында 1998 жылғы қарашадан ... және ... ... жасалған құны 1, 2, 5, 10, теңгелік
«нейзильбер» қоспасынан жасалған 20, 50, теңгелік; ... ... ... ... 2002 жылы ... шығарылған құны 100
теңгелік металл ақшалар айналымда жүр. Біріңғай ... ... 200, ... 2000, 5000, 10 000 теңгелік банкноттар шыңдалған ... ... ... ... ... жасауға деген ұмтылыс – 1996 жылы 19
ақпаннан құны 1000, 2500, 5000, 10 000 ... ... ... деп ... алтын ақшаны айналымға алып шықты. ... ... ... ... ... ... және ... метал ақшалар
қолдануда. Тек 1995-2000 жылдардағы кезең ішінде «нейзильбер» қоспасынан он
бір ескерткіш және ... ... ... ... ... және «prof»
сапасымен бір алтын ақша шығарылған.
2000 жылы Қазақстанның үшінші мыңжылдықты салтанатты қарсы алуына
арналған ... ... ... 1995 жылы 1 ... Абай ... ... ... құны 100 теңгелік «Ана», «Медресе», «Бүркітші»,
«Махаббат», «Көш», ... ... ... 10 мың дана бес
ескерткіш күміс ақша, 1996 жылы 16 ... ҚР ... ... ... ... 100 мың дана 20 ... ескеркіш металл
монета, 1997 жылы Мұхтар Әуезовтың 100 жылдығына арналған ... 50 ... 20 ... ... 1999 жылы ... ... тұсаукесеріне арналған
таралымы 50 мың дана 20 теңгелік монета, 1999 жылы ... ... 100 ... ... ... 20 ... ... ақша, 2000
жылы Ұлы Жеңістің 55 жылдығына арналған құны 50 теңгелік ескерткіш ақша,
2000 жылы ... ... ... 100 жылдық мерейтойына арналған
ескеркіш ақша, 2000 жылы «Қазақстанның қызыл кітабы» сериясының құны ... ... ... ... 2001 жылы ... тәуелсіздігінің 10жылдығы
құрметіне «Сәулет және тарихи ескерткіштер» металл ақша ... ... ... ... ... ... кітабы» сериясынан «Сайғақ» күміс ақша, 2003 жылы ... ... құны 500 ... «Аса таяқ» күміс ақша, 2005 жылы «Көшпенділер
алтыны » сериясынан құны 500 теңгелік «prof» сапасымен «Жолбарыстың басы»
т.б. ... ... ... ... ... теңге тарихынан маңызды орын
алды. Сондай-ақ «prof» сапасындағы ... ... ... ... ... адамдар», «Қазақстанның петроглифтері», «Әйгілі алтын қазына ... ең ... ... ... «Ертеде соғылған монеталар» сияқты
ұлттық монеталардың мазмұны көне тарихты қайта жаңғыртып отыр / 24, 87-89/.
Ұлттық ... ... ... осындай жетістіктерге қарап
Теңгені Тәуелсіз, егеменді Қазақстанның рәмізі ретінде өткен тарихымыздың –
айғағы, бүгініміздің – дәлелі, болашағымыздың – ... ... ... ... ... ... ... жриялағаннан кейінгі елдегі
экономикалық жағдай белгілі бір құрамдағы ... ... ... етті. Тек
1993 жылы 15 қарашада Қазақстан Республикасы өзінің ұлттық валютасы –
Ұлттық теңгені ... Екі ... ... бойына қолданыс аясынан шығып
қалған «теңге» сөзі халыққа ... ... Кез ... ... тарихына
оның бір- ақ рет енгізілген өз валютасының тарихы да кіреді. Ұлттық валюта
елдің өткенін, бүгінгісін, және ... ... Ал, ... ... ... ... валютасының тарихы Президентінің 1993 жылғы
15 қарашадағы жарлығынан басталады, ол ... ... ... ... ала хабарлады. Алайда сол күнге дейін теңгенің сыртқы сипатын жасау
бойынша ұзақ айлар бойына қажырлы ... пен ... ... ... ... валютасын енгізуге белгіленген уақыттың аса тығыз
болуына байланысты және сол ... ... ... ... ұсақ ... тиын ... қағазбен шығарылғаны белгілі.
Алғашқы кезде теңгенің бірінші шығарылған қатары 1, 3, 5, 10, 20, 50, ... ... және құны 1, 2, 5, 10, 20, 50 ... ... ... 500 сом 1 ... ауыстырылды / 21, 111-112/.
Банкнот жасау үшін құрамына қазақстандық суретші – дизайнерлер
жиналып, ... ... ... өте ... ... ... ... көркемдік жағынан алғанда эстетикалық талғамға сай, әрі ... ... ... ... ... ішкі ... болуы керек. Басты міндет – банкноттар тарихи тұжырымдама
тұрғысынан алғанда, шын мәнінде қандай болуы керек ... ... әрі ... тарихи тұлғалардың бет-әлпетін барынша дәл ... ... ... нақты бейнелерінің бұрын ... ... бұл ... 1992 ... ... ... банктың
басқармасында түпкілікті бекітілді. Теңге жасаушы шығармашылық топ ... және ... ақша – ... жасаушылар тобына бөлініп, ... ... ... «Харисон және оның ұлдары» деп аталатын банкнот
фабрикасына, ал металл ақша жасаушылар тобы ... ... ... ... үшін арнайы қағаз Англияның «Portals» фирмасына, ал
бояуларына ... ... үшін ... ... Щвейцарияның «Sicpa»
фирмасына тапсырыс жасалды. Қағаз ақша жасау өте ұқыптылықты, ... ... ... ... ... бөлшегін, әрбір сызығын,
микромәтіндерін жеке-жеке, бір-бірімен үйлестіре дәл келтіре отырып түсіру
қажет.Қағаз ақша жасау жұмысының аса ... ... ... жұмыс істеудің арқасында 5-6 жыл мерзім уақытты талап ететін істі
теңгешілер 6-7 ай ... ... 1993 ... ... ... ... теңгенің сәуір айында алғашқы ... ҚР ... ... түсірілді. Осы тұста айта кететін бір жәйт, ... ... ... баяу жұмыс істеуі себепті, монеталар уақытылы дайын
болмай, ұсақ сауда үшін қағаз-тиын шығаруға ... ... 2 айға ... шығарылған қағаз-тиындардың айалымда 2 жыл жүргендігі ащы шындық.
Ұлттық теңгені ... ... одан әрі де ... тауып келе жатыр.
1994 жылы 1 маусымнан ұсақ қағаз тиындардың орнына құны 2, 5, 10, 20, ... ... ... ... ал, 1995 ... 21 ... 1993 жылдың
үлгісіндегі құны 1, 3, 5, 10, 20, теңгелік ... ... ... ... ... YI- IY ... саятын Есік қорғанынан табылған
ескерткіштердегі «арқар» бейнеленді, бұл «аң ... ... ... ... ... бөлінушілікті білдіреді; 3 теңгеде «бөрі» бейнеленген, ол
қайраттылықтың, батырлықтың, айбаттылықтың символы ретінде, ... ... ... ескерткіштерінен алынған; 5 теңгеде бейнеленген ... ... ... ... білдіреді; 10 теңгеде
бейнеленген мифологиялық «құс»- аспан символы ретінде ... ... ... ... ... сенімге ие; 20 теңгеде бейнеленген «ирек
ою» өмір ұзақтығын, ұрпақ жалғастығын білдіреді.
Қазіргі күні Қазақстан аумағында 1998 ... ... ... және «нибрасс» қоспасынан жасалған құны 1, 2, 5, 10, теңгелік
«нейзильбер» қоспасынан ... 20, 50, ... ... ... ... ... 2002 жылы ... шығарылған құны 100
теңгелік металл ақшалар айналымда жүр. Біріңғай стильде жасалған 200, ... 2000, 5000, 10 000 ... ... ... шеберліктің
көрсеткіштері болып табылады.
Ұлттық валютаның тарихын жасауға ... ... – 1996 жылы ... құны 1000, 2500, 5000, 10 000 ... ... ... деп ... алтын ақшаны айналымға алып шықты. Республикада ... ... ... қатар мерейтойлық және ескерткіш метал ақшалар
қолдануда. Тек 1995-2000 жылдардағы кезең ішінде «нейзильбер» ... ... ... және ... ... ... ... күміс және «prof»
сапасымен бір ... ақша ... / 25, ... жылы ... ... ... ... қарсы алуына
арналған ескерткіш металл ақша, 1995 жылы 1 ... Абай ... ... ... құны 100 ... «Ана», «Медресе», «Бүркітші»,
«Махаббат», «Көш», «Ақсақал» бейнесіндегі таралымы 10 мың дана ... ... ... 1996 жылы 16 ... ҚР тәуелсіздігінің 5
жылдығына арналған таралымы 100 мың дана 20 ... ... ... 1997 жылы ... ... 100 жылдығына арналған таралымы 50 мың
дана 20 ... ... 1999 жылы ... қаласының тұсаукесеріне арналған
таралымы 50 мың дана 20 ... ... 1999 жылы ... ... 100 жылдық мерейтойына арналған 20 теңгелік ескерткіш ... ... Ұлы ... 55 жылдығына арналған құны 50 теңгелік ескерткіш ақша,
2000 жылы академик Сәбит Мұқановтың 100 ... ... ... ... 2000 жылы ... ... ... сериясының құны 500
теңгелік «Барыс» күміс ақша, 2001 жылы Қазақстан тәуелсіздігінің 10жылдығы
құрметіне ... және ... ... металл ақша сериясынан
«Нарқобыз», «Қазақстан петроглифтері» сериясынан «Ұмай», «Қазақстанның
қызыл ... ... ... ... ... 2003 жылы «Қолданбалы өнер»
сериясынан құны 500 ... «Аса ... ... ақша, 2005 жылы «Көшпенділер
алтыны » сериясынан құны 500 ... «prof» ... ... ... ескерткіш күміс ақшалар шығырылып, ұлттық теңге тарихынан маңызды орын
алды. Сондай-ақ «prof» сапасындағы шығарылып жатқан «Есте қаларлық оқиғалар
мен адамдар», ... ... ... ... ... »,
«Әлемдегі ең кішкентай алтын монеталар», «Ертеде ... ... ... монеталардың мазмұны көне тарихты қайта жаңғыртып отыр.
Ұлттық теңгені әзірлеу саласындағы осындай ... ... ... егеменді Қазақстанның рәмізі ретінде өткен тарихымыздың –
айғағы, бүгініміздің – дәлелі, ...... ... ... ... ҚР Мемлекеттік орталық музей қорындағы монеталардың
сакталуы
2. 1 Нумизматикалық материалдардың экспозицияда сақтау
ерекшеліктері
Экспозициядағы монаталарды орналастыратын комплекстік жүйе сақтау
орындарындағы ... ... ... ... Себебі мұндағы бір тектес
заттар бір шкафка салынып қалыпты жағдайда сақталады. Ал, ... ... ... барлық заттарға ортақ температуралық
заңдылықтар сақталады. Мысалы, фотосуреттер, металл, ... ... ... да ... ... ... Ал, тақырыптық-
экспозициялық комплексті құратын әр түрлі заттар бір ... жиі ... Бұл сөре ... ... құру ... ... реттеу
міндетін қиындатады.
Музей экспозициясындағы заттарды сақтаудың негізгі ерекшеліктері:
экспонаттарды ... ... ... ... ... мен ... экспонаттар тұрған бөлмеде келермендер құрамының
көп болуы.
Монеталарды безендіру мен ... ... ... және
химиялық зақымдану қаупін тудырады.
Экспозицияны көру үшін келермендерге жарық керек. Сондықтан, жарыққа
аса сезімтал заттарға да жарық түсіруге тура ... ... ... ... келу ... де ... ... көп болуы ауаның
температурасы мен ылғалдығын жоғарлатып жібереді. Ауадағы ... де ... да өсіп ... ... ауа ... ... шаң-
тозаң көбейіп кетеді.
Экспозицияны дайындау барысында осы факторлардың әсеріне ... ... ... Экспозициядағы сөрелер шаң-тозаң кірмейтіндей етіп
жасалынады.
Экспозицияға қойылатын заттарды таңдауға реставраторлар да қатысады.
Бұл заттардың барлығына қажетті ... және ... ... Реставраторлар экспонаттардың сақталу дәрежесін тұрақты
бақылап отырады. Мысалы материалдың барлық түрінің ... ... ... жасалынған материалдардың уақыты және т.б.
Экспозициялық жиһаздар терезелерден экспонаттарға тікелей күн сәулесі
түспейтіндей етіп ... ... ... сәулесін
жібермейтін арнайы әйнектер салынуы қажет. Жарыққа аса сезімтал экспонаттар
қойылған сөрелер мен терезелер ... ... ... ... ... жарық көздерінен экспонаттарды 1,5-2 м қашықтықта
орналастырады.
Сонымен қатар, келермендердің келуін де реттеп отырған жөн. ... ... ... ... ... ... мен
экспонаттардың сапалы түрде тазалап тұрудың да маңызы зор. Терезелер арнайы
шаң-тозаң мен ... ... ... тұратын қондырғылармен
жабдықталады.
Экспозицияға қордағы барлық есепке алу кезеңдерінен ... ... ... Әр ... экспонаттарына топографиялық тізімдеме жасалынды.
Сигнализация жүйесі залдарда орнатылған ... ... ... көмектеседі / 31, 55/.
Экспозицияға монеталарды қою үшін оларды ... ... ол ... ... мағлұматтардың, анық маңыздылығы ескеріледі. Бірақ әр
бір зат экспозицияның ... және оның ... мен ... ... ... музей затының әр бір түрі өзіндік
роль ойнайды да, арнайы тәсілмен көрсетуді ... ... ... ... ... ... әсері, ең
алдымен, оның адам еңбегінің нәтижесі екендігімен ... ... ... ... ... ... ... Олардың әсер
етуінің негізгі себебі экспозиициялық әдістің көмегімен оны әр ... ... ... осы ... ... өмірлік шынайылылықтың «ізі», «қалдығы»
ретінде өткен оқиғаны куәләндырады. Экспозициядағы заттық ескерткіштердің
эстетикалық маңызын да ұмытпау керек.
Заттай деректер ғылым мен білімнің, ... ... ... ... суреттейді және оның қай уақытқа жататындығын анықтайды.
Тарихи дерек ретінде заттай ескерткіштердің маңызын көру ... ... ... ... ... ... да, ... болған оқиғаның
іздері көрініп тұртындай, байқалып тұратын ... бар ... бар, ... ... да ... ... дерегін айқын көрсету
керек. Олардың белгілерін еркін көріп, қарау үшін ... ... ... ... ... көрсететін шынының астына ... ... ... ашып ... үшін, оған қосымша ... ... ... ... / 32, ... ... ... ашу үшін музей заттарының және музейден
тыс объектілердің қайталама ... ... ... ... ... оның түп ... ... сай келуі қажет. Оның
жасалуы жағынан техникалық ... және ... ... ... мен ... зат ... түсінік бере білуі керек. Экспозицияда белгілі бір
музей жинағының негізінде құрылатын болғандықтан, оның қорында бар, ... ... ... көрмеге қойылуға болмайтын заттардың көшірмесі
жасалып, экспозицияда көрсетіледі. ... ... ... ... ... сақталған деп аннотацияда көрсетілуі қажет.
Текст экспозицияның қосалқы элементіне жатады. Текст экспозицияның
ғылыми дәрежесі мен ... ... және ... экспозицияны
қабылдауына әсер етеді. Тексті Экспозицияға қосудың қажеттілігі музей
заттарының коммуникативті екі дәрежесімен анықталады. Оның ... ... ... ... ... ... фактурасы) арқылы берілетін
деректермен сипатталады. Ол арнайы түсініктемелерді ... ... ... дәрежесі тікелей көру арқылы қабылдануы мүмкін емес белгілерін
(монетаның алынған ортасын, оның ... ... және ... ... ... ... айтуы бойынша мұндай жазбалар адам көңілін заттың
өзінен ... ... ... ... ... ... бірлесе отырып,
келермендердің оны қабылдау «коэфицентін» күшейтеді.
Ең алдымен, этикеткада заттың атауы ... Ол ... ... ... атаудың оның тақырыбын ескере отырып, әдеби тілмен
беру керек. «Монета» деген атау келерменге этикеткасыз да түсініуті ұғымға
ештеңе қоса ... Егер оның ... ... ... ... ... ... «күмістен жасалған монета» деп жазылады. Ал, егер оның атақты тарихи
тұлғанікі екенін көрсету керек болса немесе ... ... ... керек
болса, әрине этикетканың атауы өзгереді.
Өздеріңіз білетіндей экспозицияның мәнін ашу үшін әр ... ... Әр ... өзіндік сақталу ерекшеліктері
болғандықтан, экспозицияда барлық экспонаттарға ортақ жағдай жасалынады.
2. 2 Музей қорында монеталардың сақталу ... ... ... ... ... ... ... табиғи жағдайынан ескіреді, оның химиялық, физикалық-
механикалық құрамы біртіндеп өзгереді. Бұл ... ... ... ... қалыпты процессінде өте жай ... егер ауа ... ... ... ... бұл процесс тез жүруі мүмкін. Негізінен
оның тездетілуі атмосфералық факторларға температура мен ауа ... ... ... ... ... ... ... болуынан және
басқа да әр түрлі микроорганизімдердің пайда болуы мен дамуын тудыратын шаң-
тозаңдардың пайда ... әсер ... ... ... физикалық-
механикалық өзгеруі түбінде заттың біртіндеп бүлінуіне алып келеді.
Музей қорларын сақтау оның ең маңызды бағытының бірі болып ... ... ... мен ... дұрыс ұйымдастыруды қамтамасыз еткенде
ғана музей заты сол ... ... ... ... ... тоқтату мүмкін емес, бірақ оған
ыңғайлы ... ... ол ұзақ ... ... ... мүмкін. Заттардың
қолайсыз жағдайлардың әсерінен сақтау үшін , ... ... бір ... орындалады. Ол температура ылғалдылық тәртібінің, затты ... ... үшін және ... ... ... ... жүргізілетін іс-шаралардың, апаттан алдын алу және басқа да оқыстан
болатын жағдайда қорды қорғау шараларының жиынтығынан құралады.
Сақтау тәртібі музей ... әр бір ... ... ... ... ... ... жасалу техникасына
және көлеміне байланысты жеке ерекшеліктерін ескеретін жағдаймен қамтамасыз
етуге жауап береді.
Ал, сақтау жүйесін ... бір ... ... құрамына байланысты
музей материалдарын сақтау орындарына белгілі ... ... ... ... ... ... мынандай үш міндетке жауап беруі
қажет: барлық ... ... ... ... ету, олардың
барлығын ғылыми жұмыс үшін пайдалануға мүмкіндік жасау, ... ... ... ... ... негізделіп жүргізілетін қор жұмысының
бағытын музей қорларын сақтау деп ... [К. Г. ... Оның ... қордың сақталу дәрежесін қамтамасыз ету және оның ... ... үшін ... жасау.
Қорларды сақтау заттардың музейде болған барлық кезеңдеріне ... ... ... ... және ... да орындарға ауыстырылған
уақыттарында да жүзеге асырылады.
Музейдегі монеталардың ... ... мен ауа ... және оның өзгеруінен болады. Температураның өзгеруіне байланысты
монета материалдарының құрамы осының нәтижесінде олардың әр ... ... ... байланыстар бұзылады. Температураның
өзгеруі ауаның ылғалдығының ... алып ... ... ... ... ... ... құрамын өзгеріске ұшыратуы
мүмкін. Жоғарғы ... ... ... ... ... – оның тат басуына алып келеді.
Кейбір материалдар температуралық жағдайға өте сезімтал келеді.
Мысалы қалайыдан ... ... +19° ... ... температурада сақтау
өте қауіпті. Егер оны +13° С-ге дейін төмен температурада ұстаса, ... ... ... ... ... ... ұшырайды. Монетада сұр
дақтар пайда болып, тесіліп кетуі ... ... мен ... әсер етуі ... тығыз
байланысты. Температураның өзгеруі ылғалдылықтың өзгеруіне алып келеді. Осы
себептен «температуралық-ылғалдылық тәртіп» ... ... ... ... мен ауа ... ... монетаның табиғи ескіруінің ең
маңызды факторы болып табылады. Монеталарды сақтағанда температура мен
ылғалдылық ... бір ... ... ... бұл жағдай негізінен көрме
құру барысында, экспозицияны бір орыннан екінші орынға ауыстырған жағдайда
аралық температуралық-ылғалдылық ... ... ... ... ... ... тәртіпті дұрыс ұйымдастыру үшін заттардың
тек қандай материалдардан жасалғанын анықтап қана қоймай, оның құрлымын
зерттеудің ... ... ... жаңа ... үшін ... тәртіпті
анықтау барысында оның музейге дейін қандай ортада сақталғанын анықтап алу
қажет. ... ... ... ... ... ... табылған
монеталар түсуі мүмкін. Оларға қалыпты орта мүлдем өзгеше әсер етеді.
Себебі жер ... ауа ... мен ... ... ... өте алшақ. Мұндай заттар бірден қорға қабылданбай жеке камераларда
сақталады. Себебі жер ... ... ... ... заттарда
топырақты коррозия болады, бұл қордағы басқа ... да әсер ... ... ... ... ... өте ... жағдайда ұстағанда
ғана тоқтатуға болады Сонымен, музейдегі заттардың сақталу температуралық-
ылғалдылық тәртібі олардың материалдарына, құрлымына байланысты анықталып,
мамандардың зерттеулеріне негізделіп ... ... ... ... ... ... сай келетін
деректер жоқ. Бірақ, көптеген материалдарға берілген ... ... жоқ. Осы ... ... ... ... металдар
үшін сақталу температурасы +18°-20° С, 50 %-ке ... ... ... ... ... жартылай құнды тастарда кіреді) үшін +15° +18° С және 55-
65 %; ағаш үшін +15°-18° С, және 55-60 %; мата үшін ... С, және ... ... аң ... бүйымдары үшін +15°-18° С, және 55-60 %; сүйек үшін +14°-
15° С, және 55-60 % ылғалдылықта ұстау қажет.
Материалдарды ... ... ... ... мынандай:
температура +18°±1°С, қалыпты ылғалдылық 55±5% ... ... / 33, ... ... ... жағдайың тұрақтылығына әр түрлі
жағдайлар әсер ... ... ... маусымдық немесе тәуліктік
температураның және сыртқы ауа ылғалдылығының өзгеруі; музей ғимаратын салу
үшін ... ... ... ... ... жері; музейге
келген келерменнің саны.
Маусымдық өзгеріс жыл мезгілінің ауысуына және жылу жүйесіне, ... ... ... бойы ... мен ... ауа ылғалдылығының
өзгеруіне тікелей байланысты.
Маусымдық өзгерісті тұрақтандыру үшін ... жылу ... ... ... көктемнің соңғы уақыттарында өшіру керек. Жоғарғы ылғалдылықта
жылуды күшейту қажет. Температуралық-ылғалылық тәртіпті бір ... ... ... ... ... ... ... ылғалдылығымен күресуге
көмектеседі және оны ауа ... ... ... ... ... ... мен сыртқы ауаның ылғалдылығы мен температурасының арасында
тым алшақтық ... ... ... ... өте ... ... ... ішкі температура көрсеткіштері жақын болған дұрыс. Желдеткен ... ауа ... ... тура ... жөн. ... күндері желдетудің қажеті
жоқ /31,174/. Температуралық-ылғалдылық тәртіпті ... ... тағы бір әдіс ... құрғату немесе ылғалдандыру болып
табылады. ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі ылғалдандырушылар қолданады, жылу
көздерінің жанына ... ... ... ... ... су құйылып
қойылады. Ал, ішкі ауаны құрғату мен фен ... ... ... ... ... тәртіпті тұрақтандырып реттейтін жоғарыда
аталып өткен ... ... ең ... түрі ... ... ... ... кондиционерлеу жүйесі сақтау орындарында сақтау орындарында
қажетті температура мен ауа ылғалдылығын ... ... ... бар болғанымен де температуралық-ылғалдылық тәртібін тұрақты
түрде бақылап отыру қажет. Температураны термометрмен ал, ... ... және ... сияқты аспаптар мен тексеріп отырады.
Аспаптардың көрсеткішін тұрақты түрде тәулігіне 2 рет, ал ... ... ... мен ауа ылғалдылығын тіркеуге арналған журналға жазып отыру
керек.
Музей заттарының ескіруіне әсер ететін тағы бір себептерінің бірі – ... ... ... ... ... ... жарықтық тәртіптің
маңызы зор. Ол музей заттарына жарық сәулесінің ... ... ... ... ... тәртіп заттардың табиғи ескіруін тежеу үшін
қажет. Тәртіп бойынша монеталарға тұрақты жарық ... ... ... ... кейде белгілі бір көлемде түсіру арқылы сақтауға болады. Ол
мөрлердің қандай металлдан жасалғанына байланысты анықталады.
Жарықтың әсерінен монеталар фотохимиялық және физикалық өзгерісткерге
ұшырайды. ... ... ... ... және ... сәулелердің әсерінің нәтижесінен болады. Ол монеталардың
сарғайып, ... ... ... ... ... ... ... жарық ульракүлгін сәулелерге бай болса, жасанды жарық ішінде
люминесценттік шамдар қауіпті. Заттардың физикалық ... ... ... ... ... ... инфрақызыл сәулелердің әсерінен болады. Әр
түрлі материалдан жасалған монеталарға жарық әр ... әсер ... ... әсері тек материалына ғана емес, сонымен ... ... де ... ... түсі ... қара ... онда
жарықты сіңіру қасиеті арта ... ... тіке ... ... зиянды. Ал, орташа төзімділіктегі монеталар үшін жарықтық
тәртіп әр түрлі болады
Жарық сәулесіне ... ... ... ... орындарда, арнайы
жарықтан қорғайтын әйнектермен ... қор ... ... ... ... ... ... жарық 50-75 лк –тен аспау керек.
Музей жинақтарының дұрыс ... ... ... ... ... ... де байланысты. Өйткені зең саңырауқұлақ,
кеміргіштер сияқты биологиялық зиянкестер музей ... ... ... ... ... олардың пайда болып, ... ... ... ... ... ... музейдегі температуралық-ылғалдылық тәртібі бұзылса, ... ... ... ... ... ластанатын болса, музейге жаңа түскен
монеталарды дезинфекциясыз қабылданса биологиялық зиянкестер үшін ыңғайлы
жағдай туады
Заттарға зең ... ... ... ауа ... ... ... бар
монеталар арқылы жүреді. Ауадағы ылғалдылықтың жоғарылауы оның пайда
болуының негізгі ... ... ... ал ... тек
саңырауқұлақтардың өсуіне әсер етеді. Әсіресе, ол температура +20° +25° С
ауа ылғалдылығы 70% ... ... өрши ... ... ... да ... ... болып,
көбеюіне ыңғайлы жағдай жасайды. Зеңденген саңырауқұлақтар монеталарды
механикалық және химиялық жағынан да ... ... әр ... ... ... қоюы ... ... кейде реставрация барысында
қалпына келтіру мүмкін емес. Зеңденген саңырауқұлақ түскен мөрлерді тез
арада басқа ... ... ... жеке ұстау қажет. Әрине, олардың жағдайын
дұрыс анықтау үшін арнайы лабараториялық зерттеулер қажет.
Зеңденген саңырауқұлақтан ... ... үшін ... жабдықтарын 2%-
ті формальдегидтің спирттік ертіндісімен жиі сүртіп отыру керек
Музей жинақтарын саңырауқұлақтардан басқа әр түрлі ... ... ... үш ... ... ... Ағаш зиянкестері, тері, былғары
зиянкестері және қағаз зиянкестері / 35, 86/.
Әсіресе ағаш кеміргіші – шашел көп ... Оның ... ... ... ... көлбей кеміреді. Оның өсуі 2 жылдан 4
жылғадейін жалғасады. Бұл кезеңде заттың ... ... өте ... ... тек ... ... домалақ тесіктер пайда болғанда ... ... ... ... ... ... сұйық
инсектицидтермен өңделеді.
Биологиялық зиянкестермен күрес жүргізу жұмыстары ... ... және ... көзінше не олардың қатысуымен
атқарылады.
Музей қорларын сақтауда ... ... келу ... ... байланысты: монетаның жасалу ... ... ... ... ... ... ... шаңның бар жоғына,
монеталардың қойылу тәртібіне, қорабына ... ... ... ... ... шешу үшін оның жасалған материалы мен жасалу әдісін анықтап
алу қажет. ... ... ... ... ... бейім келеді. Оған
шашел тескен ағаштар мысал бола алады.
Механикалық нұқсан келтірмеу үшін сақтаудың дұрыс ... ... ... ... ... жұмыс істеу тәртібін сақтау керек. Сақтаушының
қолы құрғақ, таза болғаны ләзім. Тоқылған ... ... ... ... ең ... жерінен ұстау қажет. Музей заттарымен жұмыс істеудің
тәртібімен тек қор сақтаушылар ғана емес, экспозиция ... ... ... ... болғаны жақсы.
Қорды сақтаудың ең маңызды істерінің бірі музейдегі ... ... ... ... жағдаларды алдын алу болып ... ... ... жағдайдың алдын алу мүмкін емес жағдайда музей заттарын
құтқару мәселесі де маңызды.
Музей қорына өрт үлкен қауіп ... Оны ... ... жолы ... өртке қарсы режимді қатаң сақтау болып табылады. Бұл режимде бірнеше
шаралар ... ... ... өртке қарсы сұйықпен ... ... ... ... ... ... ... қарсы қолданылатын инвентармен жабдықтау, өрт дабылын қағатын
сигнализация ... ... ... бойы ... ... ... Дирекция әр бөлімге жауапты
адамдарды тағайындайды. Өрт болған ... ... ... ... ... ... тиіс. Өрт шыққан жағдайда оны өшіругежәне
қорды ... ... де, ... ... ... ... шақырады.
Өрт электор жүйелерінің ақуалынан шығуы мүмкін. Электриктер ... ... ... ... ... жағдайда автономды жарық беру системасына
қарастырған жөн.
Музей қорына су мен жылу жүйесінің ақаулығынан да зиян келуі ... ... ... ... ... жоғалтады.
Табиғи зардаптар – борандар, су тасқыны, жер сілкіну, жанартаулардың
атқылауы, сияқтылардың ... алу ... ... ... ... музей қорына
келтіретін зардабын әлсірету белгілі бір ... ... ... ... ... ... бірігіп жұмыс
істеуіне де байланысты.
Музей коллекциясының сақталуына соғыстың болу ... де өте ... ... ... ... музей қорындағы заттардың қайсысын
бірінші кезекте құтқару керектігін ... ... ... ... ... оргондардың нормативтеріне сай жүргізіледі.
Музей қорының сақталуы оның күзету режиміне де ... Ол ... және ... ... ... ... арнай
күзет қызметінің бар-жоғына байланысты. Бұл режимге музейдің қор сақтау
бөлмелеріне ... ... ... де жатады.
Музей ғимаратының ұраларында, бірінші қабатындағы бөлмелерінде, шатыр
терезелерінде тор ... ... ... ... ішкі және ... қор және экспозициялық қондырғыларының сенімді құлыптары болуы
тиіс. Бағалы металл мен тастар сақталатын ... ... ... ... торлар болуы қажет. Кей ... ... ... ... бөлмелерде
сақталуы мүмкін, бірақ олар сейфтерде, жанбайтын шкафтарда, сақталуы тиіс.
Терезелер сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ... ... полициялық немесе аралас болуы мүмкін.
Полиция ... ... ... ... ... ... сыртқы
шығатын және кіретін есіктерін күзетеді. Музей қараушыларының экспозициялық
залдарда, қор бөлмелерінің, реставрациялық ... кіре ... ... ... ... және ... жауапты
сақташылардың бөлмелерді қабылдау өткізу тәртібін, кілт, пломбир,
монеталарды сақтау ... ... ... ... ... / ... ... музей қорларындағы монеталарды сақтап қорғап ... оны ... ... ... үшін ... ... ... дизайнерлар жасайды. Музей экспозициясын құру ... ... ... ... ... ... музей заттарын сақтаудың өзіндік
ерекше әдістері бар.
3. 3 Нумизматикалық материалдарға реставрация және
консервация жасау ... ... ... ... қорында қоладан жасалған әр түрлі
көлемдегі монеталар коллекцияларын құрайды. ... да ... ... ... ... зерттеу, экспозицияға қою және сақтау
ғана емес, олардың ұзақ сақталуын қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... ... режимдерді енгізу және
сақтаудың өзі музей заттарын консервациялауға жатады. Алайда бұл ... ... ... ... ... ... үшін ... және
физикалық құралдарды қолдануды талап етеді. Мұндай консервациялық
жұмыстарды тек ... ... ... ... ғана ... дегеніміз, табиғи ескіру процессін баяулату мақсатында
белгілі бір режимдерді енгізу арқылы заттарды сақтау, сонымен қатар, бұзылу
процессіне ... ... ... ... ... болып табылады.
Заттарда олардың семантикалық дерек ретіндегі құндылығын төмендететін
сынған жерлері, нұқсандары немесе кейінен бүлінген тұстары болады. Мұндай
жағдайда ... ... ... ... Монетаның бастапқы кейпін
келтіру тек шартты түрде жүреді. Өйткені, материал табиғи ескіру кезінде
қалпына ... ... ... ...... ескіру, нұқсан келтіру немесе әдейі
өзгерту кезінде заттардың өзгеріске ... ... ... қалпына
барынша жақындату болып табылады. Кейде консервация мен реставрацияның ара-
жігін нақты айыру мүмкін емес. Мысалы, ... ... ... тат ... тазарту оның сақталуына да, бастапқы қалпына келтіруге де жатқызуға
болады.
Қордың сақталуын бақылап жүрген қор ... мен ... мен ... ... ететін заттарды іріктеп алады.
Іріктеуді қордағы заттарды түгендеу кезінде ... ... ... кезінде әр бір затқа көңіл бөлініп қаралады. Үлкен көлемді
заттарды сақтаулы ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтіреді. Ол үшін столдың үстіне тегіс ақ
қағазды ... ... жабу ... ... ... ұсақ ... талшықтарын тез табуға болады. Олар кейін қалпына келтіру
кезінде қажет болады. Сонымен қатар, ... ... ... биологиялық
зиянкестердің әсерін байқауға болады. Басқа заттарға жұқпас үшін төсенішті
ауыстырады.
Монеталарды қарауда рефлекторлы лампалар мен ұзын шнур ... ... лупа ... жөн. ... нұқсандарды – сызық, коррозия,
жарық, үгітінділерді сызғышпен өлшейді.
Қаралғаннан кейін оның қорытындысы арнайы кітапқа жазылады. ... ... ... басқа, оның сақталу дәрежесі хронологиялық
ретпен жазылады. Бұл ... бір ... ... ... ... ... мен ... өте жауапты іс. Қате ... ... ... жұмыс музей затының жойылуына әкеліп соғады.
Жаңа тәсіл мен жаңа ... ... өте ... және ... ... қажет етеді. Қайталанбас сирек заттарды жөндеу
аса маңызды іс.
Консервация мен реставрация жасаудың керектігі, ... ... ... ... мәселелерді арнайы кеңес не комиссия шешеді.. Оның
шешімі протоколда тіркеледі. ... ... ... мен нәтижелерін
реставратор арнайы құжатта ... ... ... ... ... ... сипатталу карточкасына енгізіледі.Бұл құжат заттың
спецификалық тарихын айғақтайды. Жылдар бойы осылай ... ... ... ... мен ... ... ... көмектеседі.
Реставратордың музейдегі функциялары көп қырлы. Сақтаушымен бірге ол
музей заттарының сақталуын қадағалайды, консервация мен ... ... ... ... да осы ... ... заттардың экспозицияға
қойылуы мен тасмалдануы мүмкіндігі ... ... де оған ... ... ... зерттеу жұмыстары музей заттарын зерттеуші
ғылыми қызметкерлерге де пайдалы. Мысалы, заттың материалы мен жасалу
техникасын ... ... ... алады.
Қола адамзат тарихында өте көне құйма болып табылады. Ол ... б.з.д 3-2 мың ... ... мен ... орнына енген еді.
Қоланы көптеген ғасырлар бойы ... ... ... бастап, керемет
монументтік мүсіндерге дейін әр түрлі заттар жасалып келді. Бүгінгі күнге
дейін қола өнер ... ... ... ... ... өз маңызын
жойған жоқ. Реставрация жұмысы әсіресе, музей қорларын археологиялық
экспедициядан табылған заттармен жиі ... ... ... ... ... ... жер астынан табылған мыс пен қоладан жасалған ... ... тез ... ... ... ... коллекцияларды зерттеу
үшін оны ең алдымен дезинфекциялап, реставрация жасалынып, оның әрі ... ... ... Сонымен қатар, музей қорында ұзақ уақыт болған
заттарды реставрация жасау да маңызды міндеттердің бірі ... ... қола ... бір ... ғана ... ... ... Оның дұрыс
сақталмауы және өткен уақыттарда реставрация мен консервацияның дұрыс
жүргізбеудің барлығы қола мен ... ... ... ... ... ... алып келеді. Қола мен мыстан жасалған заттарды
реставрациялау үшін оны алдын ала ... ... ... ... жүргізу
керек. Ол үшін мыналардыы ескеру қажет: а) қола мен мыстың құрамын анықтау;
б) оның бүлінуінің себебі мен сипатын ... г) ... ... қалпына
келтіру барысында, оған зиян тимей, гарантия беретін әдіс-тәсілдер қолдану;
Сонымен қатар, реставратор қалпына келтірілген ... ... ... шешіп алуы керек, оған ортаның әсері және ... ... ... жалпы міндеті өнер ... ... ... ... келтіру. Бұл міндетті дұрыс атқару үшін Музей
жәдігерінің химиялық, физикалық ... ... ... ... ... ... ... келтіруде жасалған материалдың мәнін,
ерекшелігін ескерген де ғана оның ... ... ... ... / 34, ... қола мен ... ... заттарған қашаннан бастап реставрация
жасағаны туралы деректер жоқ. Бірақ, коллекциялау мен ... ... ... ... тазалау, сақтау сияқты мәселелері ертеректен
қызықтыруы мүмкін. Реставрациялық жұмыспен немесе сол ... ... ... ... ... не ... айналысқан. Ұзақ
жылдар бойы тазалаудың әдіс-тәсілдерінің тәжрибесі қалыптаса берді. Ал,
олардың ... ... ... ... болып, оны ешкімге жария етпей
әкеден балаға мұра етіп қалдырып отырды, ... ... ... ... айтылмай шебердің өлімімен жоғалып та кетті. ХХ ғасырдың басында
коллекционерлердің мыстан жасалған заттарды ... оны ағаш ... ... апта ... ... ұстау сияқты әдістерін қолданды.
Кейбір жағдайларда ғана металлдан жасалған аса бағалы заттарға реставрация
жасау процессіне ғалымдар қатысатын болған. Мысалы, 1862 жылы ... ... ... ... ... вазаға реставрациялық
жұмысты монета сарайының тәжірибелі химигі Вайсенбергер жасаған /34, ... қана ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... ғана ... тарихи маңызы бар құнды заттарды реставрациялау мәселесі ғылыми
тәсілде жасау әдістерін қолдана бастады. Сол ... ... ... ... ... ... ... ғалым А.К Марковтың
мақаласы борлды ("Очистка древних монет" Спб., 1908). Онда алтын күміс, мыс
және қола ... ... ... ... ... ... айтылған
еді. Бұл мағлұматтық сипатта айтылғанымен маңызы зор, ... ол ... ... ... ... ... еді. Ал, сол уақытта көне
қоланың табиғи құрамын зерттеп анықтау ... ... ... ХІХ ... ... ... химиктер археологиялық қазбадан табылған металл
заттардың химиялық құрамын зерттеумен айналысты. Сонымен ... ... М. ... алтын, күміс, қола, мыс және басқа да археологиялық
заттардың химиялық анализін жасады. ... ... ... ол ... ... туралы дерек бойынша археологиялық заттарды
датасын табу жүйесін анықтап шықты.
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... қалыптаса бастады. Онда реставрацияны ғылыми пән ретінде
қалыптасуына аса үлкен роль ... ... ... ... Бірінші
дүние жүзілік соғыстан кейін, соғыс уақытындағы ауыр жағдайдан зақымдалған
музей коллекцияларын сақтап қалу үшін ... ... ... ... ... заттарды реставрациялаудың ғылыми жағынан
дамуы тездетілді. Мұнда 1918 жылы Британ музейінің жанынан ұйымдастырылған
реставраторлық лабараторияның ... ... ... химигі А. Скоттың
жарияланған есебінің маңызы зор. Ол есептің маңыздылығы ... ... ... ... ... сипатталған әдістерінің
көпшілігі ғылыми негізделген, көптеген эксперименттермен тексерлген ... әры ... ... ... жасалынған.
Кеңес одағы кезінде көне қоланы консервациялау мен реставрациялаудың
ғылыми негізінің ... ... ... Марра атындағы
материалдық мәдениет тарихының ... ... ... ... ... ... ... роль атқарды. Олардың
жұмыс нәтижесі реставраторлар методикалық пасобия шығарды (Материалы по
методологии археологической ... Ал, 1935 жылы ... по ... исследования реставрация и консервация древних
металлических ... ... ... М-Л, 1935 г вып /30) атты ... Скоттың есебін орыс тіліне аударды.
Ұлы Отан соғысынан кейін ... ... ... ... жою үшін ... ... жұмыс анағұрлым белсенді қарқын
алды. 1947 жылы М.В. Фармаковскийдің "Консервация и реставрация музейных
коллекций" деген кітабы ... ... Бұл ... ... мен
қорғаушыларға соғыстан зақымдалған коллекцияларды қорғау мен қайта қалпына
келтру мақсатында үлкен көмек болды. ... бұл ... ... мен ... ... ... жетілдіру мен жаңа түрін ашу
белсенді ізденістер ... ... ... бір ... ғалымдардың еңбектері
жарыққа шықты 1947 жылы Аносова жәе Смирновтің «Способы очистки изделий ... ... в ... 60-жылдары И.О. ... ... ... «Археологической экспедиций 1950 г»,
Н.Т Клинова «Методика ... ... ...... и ... ... изоброзительного искуство» .
Мыспен қоладан жасалған көне заттарды реставрациялау барысында
мынадай мәселе тууы мүмкін: заттар коррозия ... ... алып ... пе ... сол қабаттармен бірге консервациялау керек пе, ... ... ... ... алып ... ... пе ... Кейбір жағдайда олар
алынып тасталып, тазаланған заттың сыртын жылтыратып тонировать ету керек.
Бірақ та мыспен ... ... өнер ... ... ... ... әсемдік, көркемдік, эстетикалық талаптары бирден-
бір шешуші талап бола алмайды.
Реставрациялық принциптерді таңдауда металлдың химиялық табиғи құрамы,
оның бүліну ... ... мәні ... табылады.
Заттарды өңдеу әдісі туралы шешім және әр түрлі дәрежеде тазалау
заттың сақталу дәрежесін ерекшелігін ... ... ... ... пен қолада эмаль тәрізді оны табиғи түрде жақсы сақтап тұратын
пленка түрінде болады. Сондықтан оны алып ... ... жоқ. Ал, оның ... ашық ... ... ... ... болса, онда патинаны зақымдамай
сол тұсын ғана алып тастауға болады.
Реставрацияға түскен қоладан жасалған зат ... ... ... ... ... ... ... сипаты және басқа да деректер
анықталып алынуы керек. Тек осыдан кейін ғана ... ... ... ... ... ... /34, 130/.
Қола мен мысты реставрациялау барысында тазалаудың үш: механикалық,
химиялық, электрохимиялық ... ... ... ... ... Санк-Петербургтегі Мемлекеттік Эримтажда ... Бұл әдіс ... ... ... қабатында әр түрлі
қошқылдың ошақтары болған жағдайда ғана қолданылады. Олар ақырын ... ... ... ... ол ... алып тастау қиынға
соқса, медициналық кішкентай балғамен ұрып түсіру керек.
Кейде сыртын патина ... ... ... ... ... ... ... заттар механикалық тәсілде жақсы тазаланады. Тот басқан
жерін скальпельмен алынып тастайды. ... ... ... ... керек. Кейбір жағдайларда тотықтар алынып ... соң, ... ... ошақтар қалып қояды. Ондай жерлерді толық ... ... ... ... ... ол жерде біраз уақыттан соң жаңа
тотықтар пайда болуы мүмкін.
Заттарды механикалық тазалаудан кейін ... ... ... ... екі үш
күнге Розенбергтің ылғалдық камерасына ... ... Егер де, ... бәрі ... ... ... онда екі үш күннен кейін онда су
тамшылары ... ... ... су ... түсі ... ... біраз
уақыттан кейін ол жасылдана бастайды. Ол кепкеннен кейін осы жерда ашық-
жасыл түсті ұнтақ пайда болады. ... ... зат ... ... ... ... Содан соң ол қайтадан ол Розенбург камерасына салынады. Егер
екі үш күннен кейін бұл затта қышқылдық ошақтары пайда болмаса, онда ... ... ... ... ... ... тәрізді патинамен жабылған заттарда мханикалық тазалауға
келмейтін терең коррозиялық ошақтар болады. Мұнда жағдайда, сол орынды ғана
тазалау туралы ... ... ... ... ... жолмен жүреді.
Егер эмаль тәрізді патинамен жабылған заттардың қышқылы бар жерден
басқасын ... бен ... ... жабады. Егерде белгілі бір
себептермен мүмкін болмаса, эмальдік қабатты да ... ... ... химиялық әдіспен тазалайды.
Тазаланған заттарды алды-ала қырық отыз минут спиртте ... ... Жәе ... ... ... Қола ... ... әдіспен
тазалау оксильдіәр түрлі қышқылдармен ерітуге ... ... әр ... ... қышқылдар қолданылады. Олар:
органикалық құмырсқа қышқылы, ... ... ... суын ... ... қолдану барысында жақсы нәтижелер алуға болады. Бұл
үшін 15 % құмырсқа қышқылды алып, оксильдерді ерітіп, 60-70º С ... тез ... ... қола ... құмырсқс қышқылымен тазартқаннан
кейін қызғылтым түске айналады. Бұл затта мысты ... ... ... Зат ... ... ... ... қызып түсі өзгереді.
Сонымен қатар, 10º лимон қышқылын қолданады. Химиялық реактивтермен
затты жақсылап тазалағаннан кейін оларды ... ... ... ... ... 3-4 рет ... жөн. Әр ... сайын суын ауыстырып отыру керек.
Оны кептіргеннен кейін Розенбергтің ылғалдық ... ... ... ... ... оған келесі операцияға көшуіне болады.
Қола заттарды қышқылдардың әлсіз ерітінділерімен тазалау ... ... кей ... өте ұзақ ... ... Бұл процесс қола
заттарының бетіндегі оксильдердің еріту кей жағдайларда өте ұзақ ... Бұл ... қола ... ... ... ... байланысты ұзақ болуы мүмкін. Мұндай жағдайда қоланы тазалаудың
электрохимиялық әдісін ... ... ... әдіс ... ... ... ... үшін затта эмаль ыдысқа салады, оның ... ... жұқа етіп ... Оның ... ... ... да толығымен
ұсақ цинкпен стін сеуіп тастайды. Енді ыдысқа электролит құйылады. Ол 10-15
% натрийдің ерітіндісі болып ... ... ... цинктан 3-4 см
асып тұратындай етіп құю керек. ... тез ... ауа ... ... ... ... ... былай түсіндіруге болады. Электролиттегі
екі түрлі металдың өзара ... ... ток ... ... қола заты ... ... +,- катод, ал цинк анод болып
табылады. Осы элементтің электорлық тогы суды екі бөлікке - ... ... ... ... тәрізді бөлінген водород катодқа бөлініп
шығып, ... ... ... ... қола ... ... Ал,
кисларод анодқа бөлініп цинкпен қосылып кетеді. Затты тазалау өте өте
ақырын ... Оы ... үші ... отқа қойып екі үш сағат қайнату керек.
Тазалау процесі біткеннен соң ыдыстан затты ... ағын суға ... соң ... ... ... ... ... құрғатады. Бұда
кейін затты 30-45 минут таза ... ... және ... құбылыстардан
сақтау үшін антикоррозиялық қабатпен қаптайды. Ол үшін синтетикалық смолаға
негізделген лак, парафин, балауыз сияқты заттар қолданылады.
Ал монеталарды тазалау – бұл ... ... ең бір ... Қазба жұмысы кезінде табылған монеталар маңызды датаны анықтайтын
материал болып табылады. Сондықтан бұл жұмыс өте ... ... ... ... ... (рим, ... шығыстық (араб,
хорезімдік, сасанидтік), және көне орыс монеталарын тазалау жиі ... ... мыс ... жиі, ал, ... ... ... түседі.
Олардың сақталу дәрежесі монеталардың жатқан ... ... ... олар бетін қышқыл баспағған, патинамен жабылған немесе
монетаның суретін ... ... ... жұқа ... ... ... олар ... оксильдік қабаттың әртүрлі формасы мен құрамы
мен қапталып кездеседі.
Монетадағы оксильдер қола заттарындағыдай ашық-жасыл түсті хлорлық
қосындылардан ... ... ... олардың бетіндегі бейнелер, жазу мен
белгілерді және тағы басқа ... ... ... ... ... ... ... органикалық қышқылдар – құмырсқа, сірке суы
және минералдармен жүзеге асырады. ... ... ... ... ... ... ерітінділерін 15% - құмырсқа, 10% - сірке
суы ышқылдарын қолданған дұрыс. ... ... ... ... ... ... соң еріген оксильдерді тазалап, алып тасталынады.
Қола заттарын реставрациялау операциясының бәрі ... ... ... үшін ... химиялық әдістерді бірге
жасауға болады. Қышқылда жатқан монетаны пинцетпен қысып, қысқа қырқылған
кистичкамен тазалайды. Бұл үшін ... ... ... ... «кистичканы»
қолдануға болады. Мұндай кистичкамен тазалау барысында тотықтың ерігіш
жоғары қабаты түседі. Бұл ... ... ... және монетаның бетіне
сызықтар түсіру қаупі болмайды. Әр уақытта ... ... ... ... бұл ... ... байқап отыруға көмектеседі.
Монеталардан қатты, қалың тотықтар болған жағдайда ... ... ... және барлық уақытта сәтті аяқталмауы мүмкін. Мұндай монеталарды
тазалау үшін қола мен мысты тазалауға қолданылған электрохимиялық тәсіл
жақсы ... ... ... ... жағдайда міндетті түрде қатаң бқылау
жасау керек. Егер монета жақсы сақталған болса, онда тазалау процесі ... ... ... ... ... ... тазалаудың электрохимиялық
тәсілінің барысында монеталардан тотықты алып тастағаннан ... қара ... ... ... ... ... анық көрінбейді. Бұл жағдайда
монетаны құмырсқа қышқылына салып, өңдеу жасау керек немесе нәзік ... ... ... ... ... ... кейін монета бетіндегі
бейне анағұрлым айқындала түседі.
Кейбір жағдайларда тотық алынғаннан кейін де ... ... ... ... қалып қояды. Олар кейде бүдір-бүдір болады, олар
монетаның бейнесін жауып көрсетпейді. Бұл қабаттар ... ... оңай ... ... ... ... ұзақ қайнатқаннан кейін де, механикалық
тәсілмен де бұл қабат алынбайды. Мұнда қызғылтым бояудың түсі сұр ... Оны ... ... өңдеу жасағаннан кейін сұр түсі кетіп,
тазаланады.
Нашар сақталған, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... қиындықтарған алып келеді. Кейде ... ... ... оның ... бейнесін айқындауға болады.
Оларды электрохимиялық ... ... өте ... қатаң бақылаумен
жүруі қажет. Мұндай монеталарды ақырын, ешқандай күш ... ... ... ... өте ... сыртқы бейнесін көруге болады. Кейде
толық тазаланбаған монеталарды ... үшін ... ... ... ... ... ... кейін қайта тазалау жұмысы жүргізіледі. Көбінесе,
мұндай монеталар қайта тазалау барысында ... ... ... ... ... ... ғана қалады. Толығымен тазаланбаған қатты
тотыққан монеталарды сақтау барысында ... ... ... ... ... атап ... жөн.
Антика заманының күміс монеталары қалың сұр тотық қабатымен ... ... ... ... ... ... 10% ... қышқылының
ерітіндісін қолдану жақсы нәтиже береді. Монеталарды бұл ерітінділерде
тотықтың толық ... ... ... ... ... жуу және алып ... ... жасалынады.
Қалың шығысты монеталарды (хорезм, қараханид, сасанидтік) тазалауда
антикалық монеталар сияқты жүргізіледі.
Жіңішке мыс (соғды, түргеш) монеталарын өте ... ... ... ... және ... ... ... қажет.
Ал, орыстың мыс монеталары электрохимиялық тәсілмен жақсы тазаланады.
Күміс монеталар құмырсқа ... 10% ... 60-70° С ... ... ... тотық алынғаннан кейін екі-үш рет ыстық суды ауыстыра
отырып, қайнатады. ... ... ... ... Одан ... ... ... ұстап болғаннан кейін, қорғаулық заттар қабатымен жабады.
Монетаның бетін жабу, қоланы жабу сияқты жүреді.
Реставраторлық практикада қатты ... тек қана ... ... ... қола ... ... тура келеді. Мұнда реставрацияың ... оны ... ... үшін оның ... ... және уақытша
консервациялау болып табылады. Мұндай қатты зақымдалған заттарды химиялық
және ... ... ... ... ... алу қауіпін тудырады.
Мұндай жағдайда тек қана ... ... ... ... ғана ... Заттан оксиль скальпель немесе басқа да құралдармен ақырын алынады.
Мұнда ... ... ... ... алмас үшін құралды ұрып түсіруге
болмайды. Оны тазалай отырып, заттың жалпы формасы анықталынып, шығарылады.
Бұл тазалауды ... ... деп ... ... себебі механикалық
тәсілмен оксиль толығымен тазаланбайды. Бірақ, негізгі мақсат орындалуы деп
санауға болады, ... ... ... толық тазаланбағанымен ғылыми-зерттеу
үшін затты қолдануға болады.
Археологиялық қазба нәтижесінде ... ... ... ... оның ... ... ... дәрежесіне, жағдайына байланысты
үш топқа бөлуге болады. Бірінші ... ... ... тегіс және жұқа
тотығу қабатымен жабылған темірлер жатады. ... ... ... ... ... мен де оның ... өзгеріске аса көп түспейді.
Екінші топқа, сыртқы қабаты қалың тотығу қабатымен жабылған, бірақ,
металлдық ... ... ... ... ... ... ... оның формасы мен көлемін қатты өзгеріске түсіреді.
Үшінші топқа, толығымен темір тотығынан тұратын темір бұйымдар ... ... ... қатты тоттанудың әсерінен бүдірлер, ісініп кеткен
орындар байқалады. Мұндай заттар ыдырап, ... ... оның ... ... ... ... Олар ... ұрылғанда бөлшектеніп шашылып
кетеді.
Темірдің электрохимиялық тәсілі мыста жүргізілген тәсіл сияқты ... ... ... ... ... сүр ... ... қабат жұмсарады. Әлі де ылғал заттан тотықты жұқа ... ... ... ... түсірмей, өте жай ақырын тазарту керек.
Содан соң оның ... ... ... Оны ... ... үшін қызыл
резенкемен өңдейді де, жұмсақ щеткамен тазартып, тотықтың қалдықтарынан
затты толық тазартады. Егер ... ... ... ... толық
тазармаса, ол электрохимиялық тәсілмен тағы қайта өңдейді.
Жақсы металдық ... ... ... ... ... тәсілінен басқа мынадай тәсіл қолданылады. Ыстық суда
жуылған заттарды он он екі ... 5-10 % -тік ... ... ... ... Бұдан кейі оларды ағын сумен жуады, жұмсарған тотықтарды
скальпельмен тазартады. Содан ... 5 % ... ... 1-2 % ... ... ... ... 10-15 минутта кейін оны ыдыстан алып, ағын
судың астында жуады да, скальпель ... ... ... өңдейді. Монетаны
қышқылмен өңдеп біткеннен кейін 10-12-сағат тағы да 5-10 %-тік ... ... ... ... соң оны ... ... ... да,
кептіреді.
Таттық қабатының толық кеткенін тексеру үшін, кейбір қауіп ... дат ... ... ... ... ... салады.
Электрохимиялық тәсілмен тазаланған заттар жылтырап тұрады. Темір
монеталарды ... ... ... үшін ... анти ... ... жабады. Қазіргі уақытта темір үшін бетін ... әр ... - май, лак, ... смазкалар қолданылады. Бірақ, олар темір
монеталар үшін көп жағдайларда сай ... ... ... ... майдың қою және қалың қабаты ғылыми зерттеу немесе ... үшін көп ... ... ... ... ... ... Оны мынадай әдіспен жабады: ыдыста парафинді 120º температураға
дейін жеткізіп ерітеді, ерітілген парафиннің ... ... ... ... бар ... ... ... кептірілген (кептіру
шкафында 120º тампературада 30-40 минут ұсталады) ... ... ... парафині бар ыдысқа оны салғаннан кейін, мөрдің ... ... ... ... ... ... пленка монетаның сыртқы бейнесін
көрсетіп тұрады.
Кейбір жағдайларда парафинмен жабылған заттардың бетінде ақ дақтар
пайда болады. Ол ... ... ... натрдың толық тазартылмағанның әсерінен
болады. Олар монетаны қайтадан суға қайнатқан ... ... ... тез кетеді. Содан соң оны тағы да ыстық парафинге салып алу керек.
Реставраторлық практикада ... ... ... ... ... өңдеу тәсілі бар.
Ингибитордың металлды коррозиядан қорғайтын қасиеті оның металдық
сыртқы бетінде қышқылдық ... ... ... келе алатын жұқа
абсорбоциондық ... ... ... ...... ... ... аз көлемде қосылатын
зат. Ол металлдың ... ... ... ... ... барысында көптеген органикалық заттар ингибитор бола алады.
Қорытынды
Еліміз Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейінгі жылдары ұлттық мұрамызды
сақтауға, оны ... ... ... назар аударылып отырғандығы
баршамызға аян. Қазіргі заманда осы мәдени-тарихи және ... ... ата ... ... ... өскелең ұрпаққа таратуда –
музейлердің алатын орны ерекше.
2004 –2006 жылға дейін ... ... ... ... ... ... ... мәдениетімізде ерекше орны бар,
маңызды ... ...... ... ... ... ... жұмыстарына баса назар аударылып отыр.
Сондықтан, қазіргі кезеңде ... ... ... музейлер
қорының зерттеу әдістемелік нұсқауларын жасау, оның ... ... ... ... анықтауыштар, дайындап шығару
міндеттері тұр. Осы орайда еліміздің көне музейі – ... ... ... музейінің өз қоры мен экспозициясындағы құндылықтардың
ғылыми өңделген, каталогтар сериясын басып шығаруды жоспарлап, оны жарыққа
шығару, еліміздің ... мұра ... ... оны жұртшылыққа
танытудың алғашқы қадамдары деп білуге болады.
Осы музей заттарының ішінде әлі де болса, толығымен ... ... ... ... ... ... - алғашқы зерттеу
жұмысының нысаны болып отыр. Музей қорындағы нумизматикалық материалдар ... ... ... ... ... отан ... тәрбиелейтін,
бүгінгі жастардың дүниетанымын кеңейтіп, оларды ғылыми зерттеу жұмысына
жетелейді. Қазақстан тарихында ... ... оның ... көне
қалалардағы ақша айналымының алатын орны ерекше. ... да, ... ... ... ... тәрбиесінде ескерткіш ретінде
атқаратын маңызы зор. Жұмысты жазу барысында осы ... ... ... ... жұмыстарын барынша қарастыруға тырыстық.
Диплом жұмысының бірінші бөлімінде Қазақ жерінде жүргізілген ... ... ... ... мен ... ... торабы сонымен қатар,
орта ғасырларда тауар айналымындағы ... ... ... ... ... қарастырдык. Осының негізінде, Оңтүстік Қазақстан
мен Орта Азия аймақтарында ... ... ... дамудың
ерекшеліктерін, халықтар арасындағы байланыстың болғандығын көруге ... және ... ... VII – XVIII ... ... ... ... және Қазақстан жеріндегі Ортағасырлық қалалардағы
ақша соғу ісінің даму тарихына тоқтала кетіп, ... ... ... ... Термез, Отырыр Ходженд, Хорезм қалаларындағы алғашқы
ақша сарайларында соғылып шығарылған тиындардың ерекшеліктері толығымен
сипатталып жазылған. Осы ... ... ... ... есепке алу
бөлімінде жұмыс жасағанымызда монеталардың негізгі бөлігі музей қорына
археологиялық экспедициялардың негізінде ... ... ... жылы А. Н. Бернштам ... ... ... ... төрт ... ... бар қола ... табылғандығы жөніндегі
мәліметтер Қазакстан Республикасы Орталық ... ... ... ... ... кездестіреміз. Бұл теңгелерді А. Н. Бернштам
түргештік теңгелер деп атап, оны VII – VIII ... ... ... Ә. Х. ... ... ... институтының Батыс Қазақстан
археологиялық экспедициясының нәтижесінде Сарайшық қалашығында табылған
негізінен Жошы әулетінің ... ... мен ... ... ... музей қорына өткізілген. Осы монеталардың негізінде бүгінгі
таңда ... ... ... ... музейде ғылыми картоцкалар
мен каталогтар дайындалып жатыр.
Бүгінгі таңда музей қорында отыз төрт мың ... ... ... ... сақтаулы. Оларды сақтап болашақ ұрпаққа жеткізу, білімі
терең, жас мамандардың қызметінің негізінде ғана жүзеге аспақ. Сондықтан да
шығыс ... ... ... ... ... ... ... алатын, жас
мамандардың атқаратын қызметінің маңызы зор.
Диплом жұмысының екінші бөлімінде Қазақстан Республикасы ... ... ... ... материалдарды қорғау және сақтау
мәселелері қарастырылды. Сонымен қатар музейдің ішкі құндылықтары болып
табылатын ... ... ... ... ... деңгейін анықтап, оларға консервация және ... ... ... ... ... ... салыстырулар
жасалынды. Осы жұмыстарды атқару барысында, музейдің бас қор сақтаушысынан
мәліметтер алғанымызда, әлі де ... ... ... ... ... жатқандығына көз жеткіздік. Осы кемшіліктерді
ескере ... ... ... ... ... ... шет ... алмасу мақсатында, оқуға жіберуде. Өкінішке орай жас мамандардың
алған білімі музей қызметіне емес, басқа мамандық саласына қызмет ... да ... ... ... ... сақтап, оны насихаттап
отырған музейдің қоғамдағы орнын ... ... ... ... ... ... ата-бабаларымыздан қалған асыл мұраларымызды,
көненің көзі, алтынның сынығы деп өткеннің белгісі ретінде ел-жұрт болып,
қорғауымыз, ... және ... ... үшін ... ...

Пән: Мұрағат ісі
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан жеріндегі монета соғу ісінің тарихы62 бет
Биологиялық факторлар5 бет
Жер салығы. Жер салығы бойынша жеңілдіктер10 бет
Жүктің сақтығын қамтамасыз етудің заманауи түрлері3 бет
Тұрғын үйді жалдау шарты20 бет
Құжаттардың бұзылуының факторлары4 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Алматы қаласының жоғарғы оқу орындарының тарихи музейлері49 бет
Ақтөбе облыстық музейлердің бүгінгі жетістіктері нарық заңдылықтарына бейімделген даму сатысының бірі112 бет
Берілгендер қорындағы кестеледі біріктірудің теориялық негіздері35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь