Мемлекеттік тілге байланысты қабылданған заңнамалық құжаттардың сипаты және олардың жүзеге асырылу деңгейі

Кіріспе

1 "Мемлекеттік тіл" ұғымы және оның анықтамасы
1. 1 Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі қалыптасу жолдары, кезеңдері
1. 2 Мемлекеттік тілдің әлеуметтік қырлары
1. 3 Еліміздегі қазіргі кездегі тілдік жағдайдың әлеуметтік мәселелері
1. 4 Қазақ тілінің қоғамдық қызметі мен қолданыс аясы жайында
1. 5 Мемлекеттік тілмен басқа ұлттардың арақатынасы, қақтығыстар мен келісімдер

2 Мемлекеттік тілге байланысты қабылданған заңнамалық құжаттардың сипаты және олардың жүзеге асырылу деңгейі
2. 1 Тіл саясаты мен ондағы негізгі ұсыныстар
2. 2 Мемлекеттік тіл мәртебесін сақтауға байланысты жүзеге асырылуға тиіс іс . шаралар
2. 3 Мемлекеттік тілдің Қазақстандағы аймақтық дамуына ұсыныстар

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
        
        Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Тіл – қоғамдық құбылыс. Ол адам баласының
ғана келбетін, даму сипатын көрсетіп қоймайды, сонымен бірге ... ... алға ... ... көркеюін көрсетеді. Тіл – адам баласының
ғана емес, ұлттың, халықтың, қоғамның ... ... ... ... ... тіл – ғылымнан да, мәдениет пен өнерден де
бұрын аталады. Ғылым да, мәдениет те өнер де ... ... ... та ... ... ... ... адамның жан – дүниесіне
өлшеусіз әсер ете алатын ... ... ... ... ......... Ш. Бектұров тілдің қызметі туралы ... ой ... ... ... тілдің қоғамдық қызметімен қатар, ойды жарыққа шығару
қасиеті де бар. ... адам өз ойын ... ... тіл ... ... біреудің ойын тіл арқылы түсінеді. ... ... ... ... ... яғни адам қоғамына қызме етуі және ойлаудың,
ойды жүзеге асырудың ... ... ... алынады. Тілдің қатынас құралы
болу қызметін қарым – қатынас коммуникативтік қызметі десе, ал оның ... ... ... ... ... ... қызмет дейді».
Тілдің бұл екі қызметі – қарым – қатынас коммуникативтік қызметі мен
көркемдеуші бейнелеуші экспрессивтік қызметі - өзара бір – ... ... бірі ... ... ... Мысалы, басқа тілді үйрену
үшін адам, ең алдымен, сол тілде сөйлейтін адамдармен қарым – қатынас ... ... ... үйреніп алғаннан кейін ғана сол тілде ойлап, ойын
жарыққа шығарудың құралына айналдырады.
Әрбір құбылыстың ... шығу және даму ... ... ... ... шығу тарихы бар. Кейбір тілдер ерте туып, ... ... келе – ... ... жатса, енді бірқатары ілгері басып дамиды. Осындай
қолданудан шығып қалған тілдерді өлі ... ... көне ... деп ... ... ... өмірде қолданылып жүрген ... ... ... ... ... дейді. Әр мемлекеттің өз ішінде көбірек
қолданылып, мемлекеттік маңызы бар іс ... ... осы ... тиіс ... – мемлекеттік тіл дейді. Мәселен, бұған қазіргі
қазақ ... ... ... ... ... тілінің әлеуметтік қырлары, қолданылу ... сөз ... ... ... ... тер ... ... ғалымдардың
нақты тұжырымдарына сүйене отырып, мемлекеттік тілдің ... ... ... ... Мемлекеттік тіл тақырыбы қазіргі таңда ең
өзекті мәселелердің біріне айналып отыр. Өйткені мемлекеттік тіл – ... ... ... ... тарихы талай ғасырлардан бері келе жатқан
құбылыс. ... тіл ... дәл ... ... ...... ... бастан өткеріп көрмепті. Ана тіліміздің бүгінгідей жағдайға
түсуі қазақ халқының ұлттық, отаншылдық сана – ... ... ... көрсетеді. Бірақ мемлекеттік тілдің құлдырауы бұлай ... ... ... елдігімізді мүлде жоғалтарымыз ақиқат. Сондықтан бұл
жұмыстағы негізгі ой қазақ тілінің өткір мәселелерін жан – ... ... ... ... ... мемлекеттік тілдің қолданылу, жұмсалу
аясы. Мемлекеттік тілдің қызметін ретке келтіруге бағытталған іс – ... ... ... ... ... ... көрінісін,
бет – бейнесін анықтау. Мемлекеттік тілді нығайту жолында жасалып ... баға ... ... ... ... ... қалыптасу тарихы
тұңғыш рет ғылыми деректермен дәлелденді. Қазақ тілінің ... ... ... ... Тіл ... ... тұжырымдары
айқындалды.
Жұмыстың құрылымы: Бітіру ... ... үш ... пайдаланылған әдебиеттер, қосымша әдебиеттер ... ... ... ... ... әр жылдары жарық
көрген мемлекеттік тілге ... ... ... ... ... ... ... басқа да ғалымдардың баспасөз
беттерінде жарияланған мақалалары.
1 "Мемлекеттік тіл" ... және оның ... ... тіл» ... ұғым ... ... үшін ... мән беріп кетейік. Әрі мемлекеттік тіл ... ... ... бізге көп таныс бола қойған жоқ. Мұның да астарында бір саясат
жатқаны анық еді. Сол ... ең ... ... ... ... тіл» ұғымы қандай мағынада қолданылды, соған үңілеміз.
"Мемлекеттік тіл" ұғымы жарты ғасырдан астам уақыт ... ... не ... не заң ... не
лингвистикалық әдебиеттерінде жете зерттелмегені былай тұрсын, ол өз
мәнінде де ... ... ... де ол ... ... ... қарама-қайшы мағынада түсіндірілді.
Мемлекеттік тіл идеясының өзі ... ... жат, ... ету ... ... ... ... айыпкері ретінде
ұғындырылып, оны шет елдерге тән адамды алдымен қанауы, бір ... ... ... ... ... деп ... Мысалы, Үлкен кеңестік
энциклопедияда оған: "Мемлекеттік тіл дегеніміз - бұл ... ... сол елде ... ... табылатын және мекемелерде іс жүргізу
саласында, мектептерде сабақ ... ... тіл. ... ... тіл ... қалған кіші ұлттардың өкілеттігін
шектеу ... және ... ... ... үстем ұлттың өз тілін күштеп
енгізуі нәтижесінде іске ... ",– [ 1, 485 ] деп ... ... ... көріп тұрғанымыздай, кеңес үкіметі құрамындағы ұлттар
тіліне жасап отырған өз үстем саясаттарын дәл ... ... ... ... ... ... ... сипаттауға ұмтылған, бірақ
өздерінің жүргізіп отырған әрекеттерін жасырып қала да ... ... ... ... ... ... тіл"
терминін кеңестік өмір саясатына сыйыспайтындай етіп көрсетуі өрши түсті.
Бұл сөз жүзінде ... ... ... ал іс жүзінде орыс тілінің
үстемдігін жүргізуге бағытталған кертартпа тіл саясатының ... ... ... тіл ... қозғауға батылы жетпеушілік немесе
бұл ұғымның осындай түсініктемелеріне үнсіз бас изеушілік ... ... ... ... ... т.б.) ... оны
аса маңызды қызметтік мәнін зерттеу аясынан шығарып тастады. Сол себептен
кеңес үкіметінің тұсындағы заң ... ... тіл» ... деп ... ... өзінің бір айқындалған себептері болды.
Төңкерістен кейінгі бірінші ... ... ... ... іс-қағаздары заңды түрде оларды ... тіл деп ... орыс ... ... ... халқының тілінде
жүргізіліп отырды. Бұл кезеңдерде тілдердің еркін қолданылуы мен дамуына
біршама жақсы ... ... ... ... ... көлемінде
қабылданған мынадай заңды құжаттарды атауға болады:
1. 1919 ... ... 10-да ... ... ... ... ... Комиссарлары кеңесінің (СНК) декреті негізінде қабылданған "Қырғыз
(қазақ) Автономиялы Кеңестік Социалистік ... құру ... ... ... ... 2. Қазақ КСР- і ... 1-ші ... ... ... ... правосының декларациясы (1920ж,6- қазан); 3.
1921 жылы ақпан айының 2-сінде Қазақ АССР ... ... ... ... орыс ... мемлекеттік мекемелердеқолдану
жөніндегі" декреті; 4. 1923 жылы ... 22- ... ... ... ... туралы" деп аталатын Қазақ КСР Орталық атқару
комитетінің ... 5. 1924- жылы ... ... қабылданған Қазақ
АССінің Орталық Атқару комитеті қабылдаған Қазақстанның 1-ші Конституциясы.
Мұнан кейінгі жылдарда да, яғни 1924 жылы ... жаңа ... онда ... ... айқындалды, бірақ мұнда "мемлекеттік
тіл" емес одақта республикаларда жалпы қолданылатын тіл туралы ... ... ... мағына беретіндігі, қолдану аясы түсіндірлмейді.
Соңғы жарты ғасырлық уақыт (1938-1987) аралығында "мемлекеттік тіл"
ұғымы республика жұртшылығының өмірінде заң ... ... ... Бұл
тіл теңдігі мен ұлт тілінің дамыту мәселесі сөз жүзінде ... ал ... ... ... ... ... саясаттың күш салған тұсы болды.
Осы кезеңде ... ... ... тіл ... жарияланбай-ақ, орыс тілі
КСРО аумағында барлық өмір салаларында жеке дара "ұлы" тіл ... ... ... ... ... ... ... 1938 жылдың 13 наурызындағы
КСРО Халық Комиссарлары ... мен ... ... ... "Ұлттық
Республикалар мен облыстардағы мектептерде орыс тілін міндетті түрде ... ... ... ... ... көріп отырғанымыздай не жергілікті
тілдерге қысымшылық көрсету жөнінде, не орыс ... ... ... ... ... ... оның ... өмірде, білім беру
саласында өзге тілдердің қызметінің ... ... ... және ... қалған өмір саларында да күйзеліске түсуіне әкелді. Осының
ізімен дәл осндай, яғни орыс ... ... ... ... ... 1961, 1978, 1983 ... қабылданып, іс жүзінде іске асырылды. Бұл
ұлттық тілдердің өз сөйлеушілері үшін ... ... ... тіпті
кейбіреулерінің мүлдем тіл ретінде жойылуына әкеп соқтырды. Мысалы, Кеңес
үкіметі орнаған кезде РСФСР- да тұратын ... 193 ... ... ... ... ... 90. Ал 1998 жылғы дерек бойынша КСРО-да ... ... 39 ... жүргізіліпті. Сонда арадағы 51 жылда 51тіл
жойылыпты.
Осындай қатты ... ... ... бірі – ... ... ... бұрынғы Одақтағы өзге тілдер сияқты өзінің қызметін ... ... ... өз ... екінші тіліне айналып,
тұрмыстық жанұялық қатынасқа дейін ысырылды. Оған тағы бір ... ... ... Кеңес үкіметі мен Компартия жүргізген зорлап ұйымдастыру
саясаты кезіндегі ... ... ... мен ... өзге ... ... жаппай қоныстандырылуы еді. Соның кесіріне қазақ
тілі өз этникалық Отанында ... ... ... ... Ұлтаралық
қатынас құралы ретінде қазақтардың ықтиярынсыз икемделген орыс тілі өз
өктемдігін жұргізді. Ақырында ... ... ... ортасы бұзылды. Қазақ
жерінің солтүстігі мен орталығында, күллі қалаларда қазақтың азайуы ... ана тілі шет ... ... ... ... жылдар аралығында
қазақ мектептерінің саны 4391-ден 2400-ге дейін азайған, ... ... ... ... уақытта 1901 мектеп жабылған екен.бұл қазақ ... ... ... де ... ... ... есін ... 1986-1987 жылдардан бастап азаттық үшін ашық
күреске ... ол ... ... ... ... Орталықтың тегеурінінде
әкімшілдігіне төтеп беріп, ана тілін дамыту мәселесі күн тәртібіне қойылды.
Осыған орай қазақ халқының ... ... ... бойынша 1987 жылы
Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті мен Қазақ ССр Министрлер Советінің
"қазақ ... ... ... ... қаулысы қабылданды. Мұнан
кейінгі жылдарда КСРО-ның ыдырауы мен ... ... ... ... тілі ... тілі ... жарияланды. Кейбір
республикаларда өз тіліммен қоса орыс тілін ... ... ... ... ... ... ... 1989 жылғы Тіл заңында: "Қазақ
ССР-інде орыс тілі ұлтаралық қарым-қатынас тілі ... ... сол ... ... ... ... ... орыс тілінің
мемлекеттік тілмен ... ... ... ... ... деп
жазылды. Бірақ қабылданған Конституцияларда да, шыққан ... ... тіл" ... ... ... ... сол ... 1989 жылы өз тілдері мен орыс тілін қатар мемлекеттік ... ... ... Тәжікстан, Украина, Қырғыз, Өзбек, Қазақстан
республикаларының Тіл туралы заңдарынан ... ... ... ... ... олардың әрқайсысынан көмескі түрде болса да,
мемлекеттік ... ... ... болады. Мысалы, Молдавия
Конституциясының ... ... ... Тіл ... Молдавия
мемлекеттік тілі – молдаван тілі деп жазылғаннан кейін оның түсініктемесі
ретінде мынандай сипаттама ... ... язык ... ... и ... ... и ... основе латинской графики",– делінген.
Орыс тілінің осы ресми тіл мәртебесі болуы кейінгі ... ... заң ... әлі ... ... ... ... келеді.
Бұл қазіргі таңда өз тілін мемлекеттік тіл ... ... ... ... "мемлекеттік тіл" және "ресми ... бір ... ... ... ара ... ... бір-
бірінің қайшы қойылуына себеп болып отыр. Мысалы, Қазақстан Республикасының
Конституциясында "Қазақстан ... ... ... ... деп анық ... Ал орыс тілі жөнінде: "мемлекеттік
ұйымдардажәне жергілікті ... ... ... орыс тілі ... ... тілімен тең қолданылады",– делінген» [2, 6].
Жалпы әлемдегі тілдік процеске назар аударсақ, онда "мемлекеттік ... ... тіл" ... ... ... сөздер. әрине "ресми ... ... тіл" ... ... кездесетін сәттерде болады.
Мұндайда ол бір мемлекеттен тысқары ... ... ... тіл ... ... мүмкін. Мысалы, БҰҰ жұмыс тілі деген
сияқты реттерде [3, 196] ... ... ... ... айналып өте алмайтын, ас қажетті
құбылыс. Дегенмен, ол мемлекеттің саяси ... ... ... ... ... байланысты әр қалай сиппатталуы ... ... ... ... ... сияқты елдерде мемлекеттік тіл– соны
жариялаған ел азаматтарының ... ... ... тиіс ... ... мемлекеттік тіл– көпұлтты елдің ... ... ... ... ... құралы болып табылады. Сондай-ақ кей елдерде
мемлекеттік тіл қарсы шығуға болмайтын тіл болып ... ... ... ... ... болып табылады (Пакистан).
Сонымен жоғарыдағыларды негізге алар болсақ "мемлекеттік ... ... ... ... ... Қандайда тіл болмасын, егер мемлекеттік тіл болып жариияланса, ол–
сол елдің негізгі тілі. ... да, ол тіл ... ... ... ... тіл. ... сан алуан
өмір салаларында алдымен пайдалануға тиісті.
– Мемлекеттік тіл – оны жариялаған ел азаматтарының барлығы ... ... ... ... Мемлекеттік тіл – Ту мен Елтаңба сияқты мемлекеттің рәмізі.
– Мемлекеттік тіл – ... ... ... халқын саяси-мәдени
бірлікке ұйымдастырудың тілі.
– Мемлекеттік тіл – елдің лингвистикалық бірлігін ... ... тіл – ... ... ... тіл, оған ... ... тіл.
Сонымен "мемлекеттік тіл" ұғымына нақтылай анықтама беретін болсақ:
Мемлекеттік тіл ... ... ... халықтың ұлттық
құрамына қарамай іс қағаздарын, мектеп пен жоғары оқу орындарында оқыту,
мәдениет, ... бен ... ... ... т.б.) ... ... мен оның ... аясын (сфера) кеңейту үшін ... ... бір ... жоспарланған жан – жақты бағдарламалар жасалады.
Мемлекеттік тіл ... ... ... және оның ... ... ... ... бір тілге мемлекеттік мәртебе
(статус) беру оның басқа тілдерге қысымшылық ... ... ... ... ... Тіл туралы Заңында (1997 ж.) анық ... ... КСРО – ның ... және басқа да мемлекеттік құжаттарда
ашық айтылмаса да, орыс тілі іс ... (де - ... ... ... ... Орыс ... осындай ерекше ролі геральдикалық
әдіспен анықталады. Мысалы, КСРО – ның ... мен ақша ... ... ... ... беріліп, басқа ұлттық тілдердегі лексемалар ... ... ... бола алады. Кейбір көпұлтты ... ... ... мәртебе басқаша аталуы мүмкін: ресми тіл,
ресми түрде қолданылатын тіл, ... ... және ... ... ... «көпұлтты» және «көптілді» деген терминдердің синоним
сөздер ретінде қолданылуын сөйлеу тіліміздегі қателеріміздің бірі ... жөн. ... КСРО ... ... ... ... себебі
Одаққа өздерінінң белгілі бір территориясы, шекарасы, басқару органдары бар
субъектілер енген болатын. Ал Қазақстан ... ол ... ... жоғарыда
көрсетілген Одаққа тән ерекшеліктер болған жоқ, сол ... ... ... тіл білімі тұрғысынан қарағанда көпұлтты емес,
көптілді елдер санатына ... деу ... ... ... ... қатарына жататын мемлекеттің субъектілері (ұлттық
республика, облыс, ... т.б.) ... ... ... ... ... құқылы болса, көптеген елдерде мұндай еркіндік жоқ. себебі
көптілді елдің құрамына диаспора ретінде енген ұлт – ұлыстардың ... ... ... т.б. ... ... мүмкін., яғни бұл
құбылыстардың тарихи мән – мазмұны жоқ. сол ... ... ... ... қазақ тілі мемлекеттік тіл болып, орыс
тілі ресми түрде қолданылатын тіл болып жарияланған [4, 37].
Мемлекеттік тіл – ... ... ... ... белгілі бір территорияға тараған және құқықтық мәртебеге ие ... ... ... ... ... бірақ құқұқтық жағынан кейбір
елдерде ерекшеленеді [5, 3].
Мемлекеттік тіл – мемлекеттің басқа ... ... ... ... ... ... және ... органдары тарапынан қоғамдық
ұйымдар мен кәсіпорындар, білім беру, ғылым және мәдениет, ... және ... ... ... ... ... әр түрлі саласында интеграциялық
қызмет атқарып, мемлекетті нығайтудың негізгі құралы ... ... ... және ... ... ... етеді.
Мемлекеттік тіл – мемлекеттің барлық халықтарының ұлтаралық қатынас
құралы ретінде тарихи қалыптасқан функциясын атқарады; мемлекетті басқару
тілі ... ... ... ауызша және жазбаша қатынас құралы ретінде
қолданылады, заң шығару, атқару және ... ... беру ... ... ... ... қолданылады.(ҚР. 7 бап.) [6, 3]
Мәдениеті мен тіліне үлкен көлемде мән беретін ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тіл атауына ие
болған ... ... ... ... ... ... ... оларды тізімдеп көрсетіп беруге болады. Олар:
|Мемлекеттік басқару ... ... ... ... шығару тілі |
|БАҚ-тың тілі ... тілі ... ... ... ... ... ... ... ... тілі ... тілі ... тілі ... ұлт өкілдерінің |
|үйрену тілі |
1. 1 ... ... ... тіл ... ... ... кезеңдері
Бүгінгі таңда қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде ... ... ... ... ... іс жүзінде бекітіп, қолданылу
көкжиегін кеңейтіп берді. ... ... ... ... тілі ... ... ... халқының бұрынғы отарлық езгіден
ажырап, енді ұлы тілі деп орыс ... ... ана ... еркін
сөйлесуге, дәстүрлі үрдісті жалғастыруға мүмкіндік ... ... тіл ... ... дейін қазақ тілінің қаншама
қиындықтарды бастан кешіргенін айтпай кетуге ... Тіл ... ... ... халқы сияқты сан қилы замандарды бастан кешіргенін ... ... ... ... ... ... жоғалып кеткен кезде
ана тіліміз асыл мұраның көзіндей болып сақталып қалды. ... ... ... ... ... бақ, ... тағдыр жойды бәрін не бардың
Алтын күннен бағасыз бір белгі боп,
Нұрлы жұлдыз бабам тілі сен қалдың, - деп ... ... ... нығайғанға дейінгі аралықта небір қиыншылықтарды өткерген ... ... ... мемлекеттік тіл ретінде қалыптасу жолдарына
назар аударуымыз ... ... ... ... ... отыр.
Қазақ тілі – қазіргі кездері жинақталып, бір ізге, бір нормаға түскен
тіл. Қазақ тілі, ең ... ... ... ана ... Оның мемлекеттік тіл
мәртебесін алып, өкілеттігін заңды ... ... ... көп ... жоқ. Қазақ тілінің мемлекеттік тіл ... ... ... бұрын оның әлеуметтік сипатын қарастырып көрейік.
Қазақ тілі ғалым ... ... ... ... ... ... ... тобына жатады: Түркі тілдері тобына
мына тілдер жатады:
Алтай тілі ... тілі ... ... тілі ... тілі ... тілі ... тілі ... тілі ... ... тілі ...... тілі Шор ... тілі ... ... тілі Якут ... ... ... ... ... туыс ... деп ... өйткені бұлардың о
бастағы шығу төркіні бір болған.
Қазақ тілі өзінің шығу төркіні жағынан осы ... ... ... ... Қыпшақ тобындағы тілдерге, ал сөз ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің арғы тегін сан – салалы көне түркі жазба
ескерткіштерінен ... ... тілі ... ерте ... ... жыл
санауымыздан бермен қарай халқымыздың дамуымен бірге алға басып келеді.
Жалпы, шетел ... ... ... ... және ... ... ғылыми тұрғыдан дәлелдеуі бойынша, қазақ тілі дамыған және
жан – жақты жетілген тілдер тобына жатады. ... ...... ... тіл өнеріне келгенде мүлт жібермейтін халықтың бірі. Қазақ – сөз
қадірін білген және аталы ... ... ... ... ... ... қазақ тілі патша
өкіметі билеген тұста саяси – қоғамдық ... ... ... Ол ... ... тек халық ауыз әдебиетінде, ... және от ... тіл ... кең ... ... оның ... тұрғыдан
алғандағы қызметі жоқтың қасы болды, баспасөз ретінде де өрісі өте тар
болды. ХІХ ... ... ... мен ХХ ғасырдың басындағы көркем әдебиет
өкілдерінің аздаған шығармалары ... ... ... отаршылдық
заманында мемлекеттік заң, құжаттар қазақ тілінде жазылмайтын. Ол ... мәні бар ... ... ... ... ... ескі ... әдеби тілінде жазылатын. Бірақ оның қолданылу аясы кең
болмады, тек жеңіл – ... іс ... ел ... өзара немесе
патша әкімдерімен жазысқан хаттарында, ... ... арыз ... ХІХ ... ... ... баспасөз беттерінде,
кейбір әдебиет өкілдерінің шығармаларында қолданылды». [7, 30].
Алайда бұл ... ... ... ... ... тілі ... қолданыла алмады деп бағалау тым ұшқарылық. Отаршыл саясат
өкілдері қазақ тілінің ... ... ... тұрмаса да, өз мақсаттарын
жүзеге асыру ниетімен ... ... ... ... ... ... жергілікті ұлт тілдеріне сөйлеуіне байланысты көптеген
нұсқаулар беріп отырған. Әрі қазақ тілінде ...... ... ... ... ... ғасырдың аяғында жүргізілген санақ бойынша, Қазақстанда
жергілікті ұлт үлесі – 81, 1% ... Яғни ... ол ... ... орта ... ... сөз. Бұл тілдік ахуалмен Ресей билеушілері де
санасуға мәжбүр болған. ... ... ... атқарған губернаторлар мен
оның төңірегіндегілер тілмаштар ұстаған. Қазақша білу ... ... ... ... ... ... ... талаптар қатарына
жатқызылған [8, 37]. ХІХ ... ... ... ... ... яғни
жергілікті ұлт өкілдерінің 81, 1% болу және біртекті тілдік ортаның болуы
патша әкімішілігі үшін екі ... ... ... ... шығару және сол
газеттерді («Дала ... ... ... уәләятінің газеті»)
қаржыландырылып тұру қажеттілігін туғызады.
Сібір тарихының білгірлерінің бірі Я. Ядринцев бұл ... ... ... ... ... ... казактар өз тілдерін ұмытты десе де
болады, ұдайы ... ... ... ғой) ... ... жиі ... бұл тіл, ... олардың үй – тұрмысына да
дендеп еніп алды. ... ... ... ... ... қызы, өз
қызметшісіне қырғызша (қазақша) бұйрық беріп тұрғанын жиі ... ... бұл ... ... тілі ... ... француз тілінің орнына жүреді
десе де болады. Омбыда бізге даладан келген бір казак шенеунігін көрсетті,
ол ... ... ... баяндай алмай, орта жолда ұмытып қалып, ары қарай
қазақша жалғастыруға мәжбүр ... , - деп ... [9, ... ... аяғы мен ХХ ғасырдың басында қазақ тілі өзінің ... ... ... ... ... Сол ... қазақ даласында болған
орыс ғалымы Г. Н. Потанин былай деп жазады: «Бар ... ... ... ... – жол ... ... ... соғып жатқан казактар да, стансада
өткінші шенеуніктің ат – арбасының маңында әбігерге түскен ат айдаушылар да
сол тілде ... ... ... ... ... ... тез тіл ... жеткілікті».
Яғни ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қазақ тілі ... - ... ... десеңіз, мемлекеттік қызметін толық атқарған.
Бұл тілдік ... ... ... де ... ... ... Қазақ
қоғамына қоңсы қонушылар мен етене жақындасуға ниет ... ... ... мен оның ... ... ... ... – патша шенеуніктеріне қойылатын қатаң талаптар қатарына жатқызылған.
Мысалы, ... ... ...... – лейтенант Д. И.
Субботин жергілікті отарлау ... ... тіл ... ... жай ... бағалап, 1908 жылғы 7 ақпандағы шешімімен төтенше
комиссия құрады. Оған ... ... ... ... ... шаралар ойлап табу міндеті жүктелінген.
Граф Толстой өзінің 1876 жылғы 4 желтоқсанда ... ... ... ... ... ... орындарының қазақтарға
қатысты іс – қағаздарының баршасын орыс графикасымен қазақ тілінде жазуға,
екіншіден, ... ... ... ... татар тілмаштарын бара –
бара қазақтармен ауыстыруға жарлық етуін сұрайды.
Ал, әскери министр А. Ф. ... ... ... (1905 ... 28
көкек) отарлау әкімшілігінің басшысы ... ... ... оқып ... мүмкіндік беретін нақты шаралар ... ... ... қызметкерлері, уез басшыларына дейін жергілікті тілді білуі
керек; өз аймағының тілін бастапқы ... ... бір жыл ... ... ... – аудармашыларды бақылай алатындай болуы керек; тілді ... одан әрі ... ... ... үшін ... лауазымды
қызметкерлеріне тағы бір жыл ... ... бұл ... ... ... иелерін далалық аймақта қызмет бабында көтеру тоқтатылсын,
тіпті оларды іске жарамсыз деп «қызметінен ... ... бару ... Н. С. ... ... ... ... байырғы тұрғындар тілін білу
отарлау басқармасының қызметкерлері үшін ғана емес, ... ... үшін ... сол ... ... да, ... де, дәрігерге де,
фельдшерге де керек деп ашық ... ... ... В. ... ... пікірін қолдап, байырғы тұрғындар тілін игеруге бір жыл әбден
жеткілікті деп есептеген).
Есесіне большевиктер басқаша ойлап, басқаша іс - ... ... ... ... ... ... кірісті. Оған ішкі «қызыл»
миграция, ес жиғызбай әлденеше рет ... ... ... беру мен ... ... ... тілдік кеңістікті бір ғана ... ... ... ... – ақ қол ... ... ... кейбір өкілдері өздерінің ана тілі үшін ұялатын
әсіре қызыл менталитет пайда болды (ол ... ... ... ... «қазақтың әдеби тілі жалпы халықтық тілджік ... ... ... ... болды», «қазақ тілі техникалық ұғымдарды
беруге ... ... тіл – ... ... ... ... ... тілмен баруымыз керек» деген сияқты «керемет пайымдаулар»
ғылыми жаңалық ретінде ... ... ... ... ... берді.
1920 жылдардан кейін қазақ тіліне деген көзқарас әр кезеңде әр түрлі
болды. Қазақ тіліне мемлекеттік ... беру ... ... ... ... бірнеше рет көтерілді. 1920 жылы Қазақ АССР – і ... ... ... ... әр ұл тбарлық мекемелер мен
мектептерде ана ... ... тең ... ... ... ... ... қабылданған Қазақстанның бірінші Конституциясы бойынша қазақ және ... ... ... тіл болып табылды.
Осы кезде 1925 жылы Якутияда соттық іс – қағаздар жүргізу ... ... ... [10, 280]. ... өзі кеңес үкіметінде ... ... ... да, аз ... ... еркіндік берілгенін байқатады. «Сол
кездегі Қазақ АССР Орталық Комитеті 1927 жылы ... ... ... қазақ тілін оқып – үйренуді тапсырды». [11, 48]. 1930 ... тіл ... ... ең ... ... ... ... – орыстық
қостілділік. «Бұл саясат іс жүзінде орыстандыру саясатының бастауы болып
табылды (русификация). Орыс емес халықтардың ... ... жол ... ... ... өз ана ... орыс тілінің басым болуы, елде
орыс тілін білмейтін адамдардың болашағы жоқ ... ... ... 1921 жылдан бастап республикада мемлекеттік дәрежеге
екі тіл ие ... ... ... ... мына ... ... ... бірі – 1921 жылғы ақпанның ... ... АССР ... ... ... ... орыс тілдерін мемлекеттік мекемелерде қолдану
жөніндегі» декреті, екіншісі –1923 жылғы қарашаның 22-сінде ... орыс ... ... ... ... тілдер деп тану жөніндегі
«Қазақ тілінде іс жүргізу туралы» деп ... ... КСР ... ... ... Ал, үшіншісі – 1924 жылғы ақпанның 18-інде қабылданған
Қазақстанның біріншісі конституциясы. Оның 13 бабында ... орыс ... тіл ... танылған.
1938 және 1978 жылдары қабылданған Қазақстан Конституцияларында
мемлекеттік тіл жайында ашып еш нәрсе ... 1989 жылы ... ССР – інің «Тіл ... ... одан кейін Қазақстан Республикасының
1993 және 1995 жылдарда қабылданған жаңа Конституциясында қазақ тілі ... ... ... тілі ... ... Тіл заңында
қазақ тілі мемлекеттік қамқорлыққа алынатыны атап көрсетілді.
1920 және одан кейінгі кезеңде қазақ тіліне ... ... ... ... ... беріліп отырған әр кезеңде қабылданған құжаттардан да
анық байқалады. Құжаттардың бірінші тобы: 1919 жылы 26 ... В. ... ... ... ... кеңесі еңбекші бұқараның сауатсыздығын
жою туралы шаралар белгіледі. Бұл ... ... ... езілген ұлттар
үшін олардың өз ана тілінде мектептер ашу, кеңсе ... өз ана ... ...... кітаптарды өз ана тілінде шығару шараларына көңіл
бөлінген.
Қазақ АССР Халық Комиссарлары комитетінің 1921 жылы 2 ақпанда ... ... ... мекемелерінде қазақ және орыс тілдерін
қолдану» деректері.
Қазақ АССР ОАК – нің 1923 ... ... ... ... ... жүргізуді ендіру туралы» декреті.
Қазақ АССР ОАК Президиумының ... ... іс ... жүргізуді
енгізу жөніндегі орталық комиссия туралы ережені бекіту туралы» қаулысы.
Қазақ АССР Әділет Халық Комиссариатының 1923 ... 11 ... ... ... ... халық соттары мен халық тергеушілерінің қазақ тілінде
іс жүргізуді ендіруге байланысты» ... ... АССР ОАК – нің ... ... ... ХКК – нің іс ... ... Орталық Комиссияның аппаратын қазақ тілін білетін
қызметкерлермен жасақтау ... ... АССР ХКК – нің 1924 ... 23 ... өлкелік мекемелерді
қазақ тіліндегі жазу мәшіңкесімен қамтамасыз ету жөніндегі өкімі.
«Қазақ АССР Еңбек Халық комиссариатының 1924 ... 21 ... ... іс ... ... ... байланысты қызметкерлерді жұмыстан
босату және оларды қазақ тілінде сөйлеп жаза алатын ... ... ... ... АССА ОАК мен ХКК – нің 1927 жылғы 17 мамырдағы «Қазақ ... ... ... ... ... іс ... жүргізуге көшірудің
соңғы мерзімін белгілеу және аралас уездерде екі тілде ... іс ... ... қаулысы.
Қазақ АССР Халық ағарту комиссариатының 1930 жылғы 3 ... ... ... ... беру ... орыс ... ... міндетті түрде оқыту жөніндегі нұсқау хаты ... ... ... ... ... көп ұзамай – ақ мемлекеттің негізгі қарым –
қатынас құралына айналдыру мүмкіншілігіне бұғалық салына бастады.
Енді (Л. ... «Іс ... ... ... ... ... ... құжаттар тобына көз жүгіртейік.
Қазақ АССР Халық Комиссарлар кеңесінің 1921 ... 2 ... ... ... және ... мекемелері іс – қағаздарын
және өзара қарым – қатынасты орыс тілінде жүргізеді» деп жазылған.
1938 жылы 5 көкекте ... ... орыс ... мәжбүрлі оқыту
туралы» арнайы қаулы шықты. Оны жүзеге ... ... ... жүргізілді. Сол кездегі оқу – ағарту министрінің орынбасары А.
Аюповтың «Республикадағы қазақ және ... ... емес ... ... ... жайы ... баяндамасында қосымша оқулықтар шығару, орыс тілі
сабақтарының санын көбейту, жалақы төлеу тәртібін қайта ... ... орыс тілі ... ... ... ... ... сияқты
орыс тілін оқытуды жолға қою, орта білім ... ... және ... ... орыс ... оқытуды күшейту шаралары белгіленді.
Қазақ АССР ОАК – нің 1938 жылдың сәуір айында «ұлттық мектептерді
қайта құру туралы» ... ... ... ... Қазақстандағы ұлттық
мектептер «буржуазиялық – ұлттық ... ... ... ... ... тәрбиелейтін мекеме» деп танылып, ... ... 2 ... ... ... ... тілдің әлеуметтік қызметі Қазақстанда қай бағытта қалай
дамып жатыр деген ... ... ... ... ... ... ... нәрсені ұқтырса керек. Ғалым Ю. Д. Дешериев тілдің әлеуметтік қырларына
оның мынадай ... ... ... жүргізудегі тіл қызметі: а) бастауыш мектепте, б) ... в) ... оқу ... ...... өмірдің әр түрлі ... ... ... а) ... ... ... және ... б) конференцияларда, съездерде; в) ғылыми ... ... ... ...... және ... ... және т.б. тіл
қызметі;
4) мерзімді баспасөздердегі тіл қызметі ... ... ... ).
5) белгілі бір тіл иелерінің бір – бірімен ... ... ... тіл ... бұл ... ... ... мемлекет шектерінде
жүзеге асуы мүмкін;
6) белгілі бір тіл ... ... ... ... ...... ... кездегі тіл қызметі, бұл салада
дипломатиялық мәнде жүзеге асады;
7) ұлтаралық қарым – ... ... тіл ... с.с т.б. [13, ... ... ... бағыттарын айқындайтын әлеуметтік қырлары
оның сипатына байланысты. Сондықтан бұл тарауды ... ... іс – ... ... болу ... ... ... отырмыз. Мемлекеттік тілде іс қағаздарын жүргізу мемлекеттік
тілдің қолданылуын тереңдететін аса қажетті ... ... - ... ... ... ... «Іс ... деген – қоғамдағы сөзбен берілген
ақпаратты белгілі бір ... ... ... ... ... ... белгілі
нысанаға жеткізу» [14, 69].
Қазақ тілінде іс жүргізу үлгілері XVII ғасырдан бастап кездеседі. ХІХ
ғасырдың екінші жартысында қазақтың ұлы ағартушысы ... ... ... ... істі ... ... ... үшін күрескені белгілі.
Қазақ тілінде іс жүргізу 20 – жылдары ... ... ... ... ... іс ... ... Қ. Жұбанов бастаған тілшілер емле,
әліпби, терминология мәселелеріне ... мән ... ... ... кеңестік
заманның өзінде зерттеу нысанасына айналды. Профессор Нарима Ерғазиева 1972
жылы «Қазақ тіліндегі ресми – іскерлік сөз ... ... мен ... ... ... ... қорғады. Бірақ үкіметтің арнаулы
қаулысы ... ... да, ... ... жыл ішінде қазақ тілінде іс жүргізу тым
нашарлап, төмендеп кетті. ... ... ... ... ... ... ... қолға алына бастады. Алматы қаласының әкімі ... ... 2006 жылы ... ... ... ... ... көшірілді. Тіл саласы бойынша атқарылып жатқан ауыз ... ... ... ... ... іс ... саласы Атырау, Қызылорда облыстарында
жаппай қолданылу үстінде, Оңтүстік ... ... ... ... ... көшті. Қалған облыстар мемлекеттік тілге әр қайсысының
жергілікті халқының ... ... ... ... ... он ...... факторлардың негізінде кезең – кезеңімен,
жоспарлы түрде ... ... ... ... ... өтуі ... ретте жасалынған мемлекеттік бағдарлама нақтылануы тиіс.
Мемлекеттік мекеме басшыларының іс жүргізу үшін аудармашы ұстауына
тыйым салатын кез жетті.
Жалпы ... ... ... ... ... іс ... қолданылуы –
оның іс жүргізуде нақышты әрі ықшам, мәнерлі тіл болып берік қалыптасуының
нақты кепілі.
Қазақстанның беделі ... ... ... ... ... мемлекеттік тілде іс жүргізу деңгейімен де сипатталса керек.
Баршамыз ұстанар бір қағида – тілдің қолданыста ғана тіл екендігі. ... ... іс ... қолданылмаған тіл, неше мәрте ... де, ... тіл болу ... ... ... тіл де ... керек, сөз мәнісін білгендер іс жүргізу саласында мемлекеттік
тілді құлпыртып, өңін келтіріп – ақ ... ... ... олақ ... ... ... іс ... мемлекеттік тілдің қадірін
кетіріп, абыройына күйе жағуда.
Әрине, іс ... ... ... ... келе ... ... де аз емес ... қолданылған 2 – 3 сөз семьяны алмастыру жолында
бәсекеге ... ... мен ... ... ... алмай келеді).
Қолданысқа толық түскен, бірақ ... ... ... ... да ... ... құқ, ... (право)) сияқты сөздер.
Өз аудармасын күтіп жүрген тілімізге орыс тілі арқылы ... ... ... ... революция және трансформация сиқты көптеген
сөздерді атау керек.
Заман ағымына қарай, Қазақстанның ... ... ... шет тіл ... ... мен ... сөздерді қолдану қажеттігі анық,
бірақ бұларды де екі шұқып, бір қарап, қазақша баламасын табуға талпынған
дұрыс ... ... іс ... ... жан – ... ... тиіс. Ол
үшін қазақша іс жүргізу қазақ тілі заңдылықтарына сай ... ... ... түр ... ... ... ... да ұтылмасақ керек.
Қазақстанда іс жүргізу қай тілде ... ... ... алғаны жөн.
1996 жылы 4 қарашада ... ... ... ... ... ... тіл ахуалының баяу өзгеруі себептерінің
бірі ретінде мемлекеттік тілдің барлық ... ... ... тетіктің болмауы аталған еді. Кейінгі уақытта бірқатар жаңа құжаттар
қабылданды. ... ... ... ... Президентінің 1998
жылғы 5 қазандағы Жарлығымен бекітілген ... ... мен ... бағдарламасы, 1998 жылғы 14 тамыздағы № 769 «Мемлекеттік
органдарда мемлекеттік тілдің ... ... ... туралы» Қазақстан
Республикасы Үкіметінің қаулысы, ... ... ... ... 8 қаңтардағы № 16 қаулысымен бекітілген Тілдер туралы заңдардың
сақталуына бақылау жасаудың ... ... ... ... ... ... 1998 жылғы 5 қазандағы ... ... ... ... ... мен дамытудың мемлекеттік
бағдарламасының қабылдануы ... тіл ... ... ... ... Оның 1989 жылғы бұрынғы бағдарламадан ерекшелігі – барынша
айқындығы мен нақтылығы, пәрменділігі.
Бағдарламаның құрылымы мемлекеттік тіл саясатының ... төрт ... ... ел ... ... тілді еркін және тегін меңгеруіне
қажетті қаржылық, ұйымдастырушылық, материалдық – ... ... ... тілді барынша дамыту, оның қоғам өмірінің ... ... ... ... мәдениет, бұқаралық ақпарат құралдары,
мемлекеттік басқару, сот ісін жүргізу, халықаралық қатынастар салаларында
белсенді ... ... ... ... ... ... іс жүргізуді мемлекеттік тілге кезең – кезеңімен ... ... ... ... ел ... ана тілін қолдануына, олардың ... ... ... оқу және ... ... ... таңдауы үшін қолайлы
жағдайларды сақтау мен дамыту.
Қазір қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін қамтамасыз етудің ... ...... ... бір ... түсті. Қазақ тілінде іс
қағаздарын жүргізудің нақты алғышарттарын жасап қалыптастыру ... ... ... ... ... ... тілдің әлеуметтік қырының енді бір көрінісі баспасөзден,
яғни ... ... ... ... ... Баспасөз
құралдары Қазақстандағы мемлекеттік тіл саясатын орнықтыруға қажетті ... ... ... тіліндегі мерзімді баспасөз таралымдарының көбеюі қазақ
тілінің мәртебесінің өсуіне алып келмек.
Бүгінгі таңда мәдениет ... ... ... 50 де ... ... ... ... қазақ тілі мен орыс тілі тең болу керек
саясат көпе – көрінеу қазақ тілінің қолданылу аясының ... ... ... ... ... ... тілдің мүшкіл халін одан сайын
ауырлата ... ... ... не ... ... ... осы кезде.
Жасыратыны жоқ, Қазақстанның ақпарат кеңістігін орыс тілді
басылымдардың, орыс ... ... ... ... ... уақыт өтті.
Тіпті бүкіл бағдарламаларын мемлекеттік тілде жүргізіп, қазақы ұлттық ... ... ... ... кең насихаттауға мүмкіндік алған бірден – бір
ұлттық арна «Қазақстан » телерадиокорпорациясының бүкіл жұмысы тоқтатылып,
басшылығы ... ... ... ... ... ... ... қаптап кетті. Міне содан бері бір жыл ... ... ... телеарнамыздың жағдайы адам көргісіз. ... ...... ... ... тапталып жатыр десе де болады.
Қазақстандағы БАҚ – тың ... хал – ... ... ... ... ... жақсылық жамандыққа ұласып бара жатқан соң
мемлекеттік тілдің жағдайы түзелмей келеді.
Қазақстан Республикасының тіл саясатының тұжырымдамасында ... ... ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат және коммуникация құралдарында мемлекеттік
тілдің қолданылуы міндетті ... ... ... ... ортаны
қалыптастыру мақсатында мемлекеттік арналар арқылы ... ... ... ... уақыты жағынан мемлекеттік тілде берілетін хабарлардың
көлемінен асып кетпеуі керек» [16, ... тіл ... ... ...... ... ... ақпарат құралдарында өзіне лайық орнын табу үшін мынадай
заңдылықтар қалыптасуы ... деп ... ... ... ... ... дерлік ақпарат көздерімен
қамтамасыз етуге болады. ... мен ... ... өзі ... 95 ... қамтуға мүмкіндігі бар. Ал спутниктер арқылы хабар
тарату шет елдерді де қамтуға мүмкіндік ... ... күш – ... ... ... ... тарату, сонымен бірге тіл тарату ұлғая түседі
[17, 365].
Екінші ... ... ... ... тарату электрондық ақпарат
құралдарында барлық берілетін ақпарат өнімдерінің жартысынан кем ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Ендігі
мәселе осы таратылатын хабардың берілу мерзімі мен сапасына ауысты. Қазіргі
тұрғындардың көп арналарды ... ... бар. ... ... ... ... ... һәм қызғылықты әрі дер кезінде ұсыну
қажеттілігі туды.
Үшінші мәселе, осы түйіндерді шешуден шығады. Бұл орайда мәдениет,
ақпарат және ... ... ... БАҚ ... ... ... заңы ... мәселелердің басын ашады деп үміттенуге тұрарлық. Заңда
айтылуға тиіс мәселелер қазақ тілі ... ... ... ... Орыс тілімен қатар қолданылған кезде қазақ тілі
орнын сақтап ... ... Орыс ... қазіргі кезде теледидар бетін
бермеуі ... ... жан – ... ... ... анықтайды.
Қазақ тіліндегі хабарларға тендерлер жариялауды республика, облыс,
аудан көлемінде жүзеге асырса, ... ... БАҚ – ға ... қарастырса, оларға техникалық жабдықтар алуға көмек көрсетілсе,
тағысын тағылар.
Төртінші мәселе, соңғы он жылдың ... ... ... ... салмағы 53 пайыздан асты. Қалаларда жергілікті ұлт ... күрт ... ... ... кеңейту мүмкіндігін туғызды.
Соңғы жылдары қазақ мектептерінің саны күрт өсуіне байланысты қазақ тілінде
білім ... ... Орыс ... ... ... ... ... өзге ұлт өкілдерінің арасында мемлекеттік тілді білуге деген
құштарлық арта түсті.
Бесінші ... ... ... ... сүйіп көретін,
тыңдайтын қазақ ... ... , бір ... көбейіп келеді, бір
жағынан, бәсеңдеу үстінде. Соларды реттеп, мемлекеттік телеарналардың орыс
тілді басшының ... ... ... ... жөн. ... міндеті – мемлекеттік тілді өз деңгейлеріне сай насихаттап
жарнамалау екенін түсінетін кез жетті. Сондықтан ... ... ... келісім министрлігінің басшылығында отырған азаматтар қазақ тілін
шетқақпайлап, орыс тіліне ерекше мәртебе беруден ... ... ... ... ... тілінің мүмкіндігін ашатын кез келді. «Өнер
алды – қызыл тіл» деген ұлт ... бұл ... ... ... ... ... – журнал беттерінде берілетін жарнамаларды қазақ ... ... бар. ... осы ... ... ... дер
кезінде пайдалануымыз керек.
Жетінші мәселе. Мемлекеттік тілде компьютерлік бағдарламалар жасауға
конкурстар жариялауды барлық салаларда бірдей қолға алатын ... ... ... бар ... ... ... қажеттілігі ғана қалды.
Осы аталған жеті мәселе қазіргі Қазақстан ... ... ... ... ... байланысты беріліп жүрген хабарлардың
сапасын арттыруға да жол нұсқайды. Бұл ... ... ... ... қолдану мемлекеттік тілдің баспасөз, ... ... ... ету ... ... ... ... қолданылуға тиісті салаларының бірі
– жарнама. Жарнама Қазақстанда нарықтық қарым – қатынастардың пайда болуына
байланысты қалыптасты. Кеңестік кезеңде Қазақстанда ... ... ... Тәуелсіздік алған жылдардан бастап қана еніп, қазіргі кезде қоғамның
ажырамас бір бөлшегіне айналған жарнама құралдарынг ... ... ... ... ... күн ... ... келе жатқан елеулі
мәселелердің бірі. Жарнаманың мемлекеттік тілде көрініс табуының қажеттігі
зерттеу еңбектерде ... сөз ... ... Мәселен жарнама саласында
мемлекеттік тілді қолданудың ... ... ... ... ... ... ... тілді қолданудың
социолингвистикалық өзекті мәселелері» атты ... ... ... ... ... ... жарнама саласындағы қызметі
туралы жүргізілген зерттеулерде ортақ мақсатқа бағытталған айқындылық бар.
Жарнаманың қазіргі ... ... ... ... аясына келетін
болсақ, мынадай мәселер алдан шығады:
1. Мемлекеттік мәртебелі тіл болғандықтан, қазақ тілі ... ... ... ол ... қолданылу аясын кеңейте алмай отыр.
Жарнамалардың көпшілігі орыс ... ... бір ғана шет ... ... ... ... ... ісімен шұғылданатын арнайы ... ... ... ... тек орыс тілін қолданып келеді. Айталық, Алматы
қала безендіру комитеті жарнаманы ... ... ... ... ... ... қазақша жарнама жасайтын мамандардың аз екендігін алға
тартуда. Себебі, айтпаса да түсінікті: біріншіден, ... орыс ... ... бой үйретіп алғанбыз, екіншіден, жарнама тілі мен стилінің
қазақша қалыптаса қоймағаны байқалады; үшіншіден, республикада жарнама тіл
қызметін бейресми түрде, ... орыс тілі ... ... ... ... әдеби нормасына сай беру – бүгінгі
күннің өзекті мәселесі.
Жарнама саласында мемлекеттік тілді қолдануды одан әрі ... ... ... ... ... ... қолдануды, барлық жарнамалық
мәтіндердің мемлекеттік тілдің талаптарына сай болып шығуын мемлекеттік
қамқорлыққа алу, ол үшін ... ... ... ... ... ... барлық шаралардың (заң, қаулы,
ереже, бағдарлама) ... ... ... ... бақылауға алу;
3. Республикадағы барлық жарнаманың мемлекеттік тілде берілуін талап
ету;
4. Шет ... ... ... ... ... ... ... қадағалау;
5. Барлық жарнаманың әдеби тілдің нормасына сәйкес болуын тексеру;
6. Жарнама саласындағы іс қағаздарының мемлекеттік тілдегі үлгілерін
жасауды қамтамасыз ... ... ... ... дайындайтын мамандар дайындауды осы
бастан қолға алу т.б.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... өміріміздің бөлінбес бір бөлігіне айнала бастады. Сонымен
қатар оның саясат, ... ... ... ... ... ... түсті.
Қыбын тауып пайдалана білсек, жарнама – ... ... ... жағдайын жақсартуға тікелей септігін тигізер фактор.
1. 3 ... ... ... ... ... әлеуметтік
мәселелері
Еліміздегі тілдің ахуалына қатысты белсенді қозғалыс 1980 жылдардың
аяғы мен 1990 жылдардың басында етек ... ... ... ССР - інің «Тіл ... Заңы ... жылы ... тілі және ... ССР – індегі басқа да ұлт ... 2000 ... ... ... ... ... ... 1993 және 1995 жылдары қабылданған Қазақстан Республикасының ... ... тілі ... ... ие ... Тіл заңын
жүзеге асыру үшін 1989 жылы «Қазақ тілі» қоғамы, 1993 жылы ... ... ... ... Тіл комитеті құрылды.
Тіл туралы Заңның, әсіресе қазақ тілінің мемлекеттік дәрежесіне іс
жүзінде көтерілуіне кедергі келтіретін қиындықтар аз емес. Сол ... ... ... ... келтіру туралы Қазақстан Республикасы Президентінің
Жарлығымен бекітілген Тілдерді ... мен ... ... ... ... маңызды мәселелер әлі күнге ... ... ... ... қазіргі тілдік ахуал өзінің
перспективалық моделінен әлі де алшақ тұр. Оның себебі, ... ... ... ... барлық қоғамдық маңызды салаларында талап етілмей
келеді, екіншіден, ұлтаралық қарым – ... ... де ... ... ... ... қызметкерлердің көпшілігі қазақ тілінде еркін
сөйлеп, еркін жаза ... тілі ... ... ... және ... ... өндіріс орындары, қарулы күштер, ғарышкерлік, қаржы, банк, салық
т.б. осы сияқта салаларда қолданыс ... ... тіл ... ... қазақ тілінің мемлекеттік дәрежеге
ие болуына орай оны білудің қажеттілігін туғызып ... ... ... атап ... ... ... үлес салмағының басым болуы және оның
соңғы жылдарда үздіксіз өсіп отыруы. ... 1959 жылы ... ... ... 30 ... ... 1992 ... санақ бойынша 42
пайызды құрап отыр;
2) республиканың барлық жерінде азды – ... ... ... ортаның
қалыптасуы;
3) көп ұлтты ауыл – село тұрғындарының тең жартысынан астамы қазақтар
болғандықтан, қазақ ... ... ... ... ... ТМД республикаларында көп екені, ондағы жүзден астам
ұлт пен ұлыс ... ... орын ... ... тілі ... ... тілдері
ТМД республикаларында славян тілдерінен кейінгі екінші орында);
5) қазақ тілі ғылыми тұрғыда ... ... көп ... ... ... дүние жүзінде 5651 тіл болса, қазақ тілі соның ішінде
сөйлеушісінің саны ... ... 70 ... ... ... ... ... бөлу қазақтар саны жағынан бсаым көп ұлтты ... ұлт ... үшін аса ... ... ... ... қоғамдық қызметінің ауқымы уақыт талабына сай
кеңейіп бара жатқандығы.
Қазақ тілі ... тіл ... ие ... ... барлық саласында толыққанды қызмет ете алмай отыр.
Кеңес үкіметі кезінде арнайы саясатпен жүзеге ... ... ... ... ... орыс ... ... жүруге кеңшілік жоқ деген ұстаным
қазақ ... ... тіл ... ... ... ... Ашып ... Қазақстанда қолайсыз тілдік жағдай орын алды. Тілдік
жағдай мемлекеттік тілдің орнығуын, қалыптсауын ... ... ... Атап ... тілдік жағдайдың әлеуметтік сипаты мынандай:
Тілдік жағдай қандай да бір тарихи кезеңге қызмет көрсететін тілдер
мен ... ... ... ... және ... койне, жаргон, тілдердің функционалдық стилдері). Социум
(этнос, саяси ... ... бір ... ... пайдаланатын тілдердің
немесе тіл варианттарының иерархиялық бірлестіктердің шеңберінде таралады.
Эндоглосты (бір тілден тарайтын ... ... және ... ... ... ... Тілдік жағдай балансты (фунуциялары жағынан бірдей
тілдердің немесе тіл варианттарының ... - ... ... ... қызметке ие болады) және баланссыз (функциялары
бойынша мәртебелі не мәртебесіз тілдердің немесе тіл ... - әр ... ... ... ие болады) демография
бойынша тепе – тең (демографиялық ортасы өзара тең тілдердің жиынтығы) ... ... тепе – тең ... ... өзара тең тілдердің
жиынтығы) және демографиялық демографиялық ... тепе – ... ... ... әр ... ... ... Тілдік
жағдайға ажыратылады. Диглосты және диглосты емес тілдік жағдай ... ... ... ... және ... ... ... 99,4% сөйлейді, 8 диалект бар және әдеби тіл нормаға түскен);
Қазақстанда экзоглосты, баланссыз, диглосты және демографиялық жағынан ... ... ... ... жағдай орын алған [18, 421].
Қазақстандағы тілдік жағдай қостілділік пен көптілділіктің орын
алуына ... ... Орыс ... және ... ... сөйлеу
маргиналданған сананың қалыптасуына әкелді. Ұлттық мәдениет ұмытылып, кез
келген мәселені орысша тұрғыдан ойластыру ... ... Бұл, ... ... әсер ... негізгі күш еді.
Сонымен бірге қазіргі Қазақстан қоғамында көптілділіктің белең алып
отырғаны байқалады. ... ... орыс ... ... ... ... жаңа бір ... кезеңге дайындауда. Жалпы көптілділікке қатысты
ғалымдардың беретін ... ... ... ...... ... әсер етуімен белгілі бір әлеуметтік ортада, мемлекетте бірден үш
я одан да көп ... ... ... Жеке ... ... және ... ұлт пен ұлттардың көптілділігі бар. Ұлттық
құрамы бірыңғай, бір ғана ... ... ... ... ... индивидиумның ғана көптілділігі ... ... ... Исландияда). Көптілділік – АҚШ, Ресей, Үндістан, Нигерия ... ұлт пен ұлыс ... ... тән ... ... славян тектес халықтардың дені – бір тілділер, ... ... ал – ... тәжік, дүнген, шешен. ... ... ... ...... ... ... ұлт пен ұлыстың
көптілділігі – социолингвистердің зерттек обьектісі боларлық күрделі
құбылыс. ... ... ... коммуникативтік формалардың
(диалогтер, говорлар, әр алуан жаргондар, жеке ... өте ... ... құрайды».
Қазақ тілінің көптілділік шеңберінен шығып, дербес қалыптаса алмай
отырғандығынаң бір себебі, түрлі процестерге қазақ ... ... ... ... ... ... нарықтық қатынастар
жүйесінде өмір сүріп отырғандығы дүниежүзіндегі экономикалық жағынан үстем
елдердің тәжірибесінен ... ... ... ... ... ... ... француз, неміс тілдерін қосымша тіл ретінде үйрену
қажеттілігі туындап ... ... ... ... ... та ағылшын
тілін үйренудің қазақ халқының ... үшін өте ... ... әр
жиылыстарда, жыл сайынғы Жолдауларында атап айтып жүр. Демек, мұның ... ... ... ... ... ... ... елдегі көптілділікке құрылған тілдік коммуникациялық жүйеден
бас тартып отырған біз жоқ, ... ... ... ... ... ... саласындағы) біртіндеп құлдырай бастауына
әкеліп отыр. Сондықтан біздің тарапымыздан айтылатын ұсыныс:
1. Көптілділікті мемлекеттің сыртқы елдермен ... ... ішкі ... ... ... қолдану құлдыруға әкеледі;
2. Көптілділіктің үлгісі бүгінде қала жарнамаларында жиі ... ... ... ... етуші зор күш екенін ескерсек, мұның
тигізер зардаптары да аз болмайды. Сол ... ... ... орыс ... ... ... Қазақ баспасөзіндегі қалыптаса бастаған ағылшын тілінде газет
басып ... ісін ... ... жан – ... ... ... жүзеге асыру.
Ағылшын тілніде шығатын газеттер белгілі бір іскерлік ... ... ... 4 ... тілінің қоғамдық қызметі мен қолданыс аясы жайында
Кез келген ұлттық әдеби тілдің қоғамдық қызметіне байланысты ... ... ... және ... ... қалыптасқан стильдік жүйесі болуға
тиіс. Лингвистикада тілдің осындай қолданыс өрісіне ерекше мән беріледі.
Өйткені ... ... ... өміршеңдігі, сайып келгенде, оның
қоғамдық өміріндегі қолданыс аясының кеңдігіне, қызметінің әмбебаптығына
тікелей байланысты.
Мемлекеттік ... ие ... ... ... әдеби тілінің қолданыс
өрісі мен қоғамдағы атқаратын қызметі қандай болу керек?
Осыған орай біз бүгінгі таңдағы ең дамыған ... біір деп ... алып ... ... оның 50 ... ... өрісі бар екен, яғни ол
тұрмыстық қолданыстан бастап, халықаралық және ұлтаралық тілге ... ... бұл ... ... ... ... әдеби тіл ретінде дамуына
қажетті шарттың бәрі бар ... ... енді ... ... ... ... оның ... таңдағы қолданыс
өрісінің саны оннан аспайды екен. Бұл, әрине, жақсылықтың нышаны емес. ... ... ... қызметінің солғындап, қолданыс аясының тым тарылып
кетуінің айқын көрінісі. Ал енді кез келген тілдің ... тіл ... ... үшін 50 ... да, сол ... атқаратын қызметі,
қолданылатын өрісі болуы шарт. Осы тұрғыдан алып ... ... алып ... ... ... ... талапқа сай емес, өте жұпыны
екендігі белгілі.
Әдеби тіл ретінде ол ауызекі тіл, сөйлеу тілі, ... тіл, ... ... ... ақпарат (газет, журнал, радио, теледидар) тілі,
сахна (театр, концерт, музыка, шебер сөз) ... оқу – ... ... ғылым
мен техника тілі, тәрізді қолданыс өрістеріне ғана жіктелінеді. Оның ... ... тілі ... ... ... ... емес, жартылай қызмет
атқарады. ... ол оқу – ... тілі ... де, ... мен ... да өзіне тиісті қоғамдық қызметін (функциясын) тиісті ауқымында
атқарып келеді деп айта ... ... жас ... ана ... оқу ... республикадағы хал – ахуалы бізге белгілі. Оның пайыздық
көрсеткіші өте ... Ал орта және ... оқу ... ... мәселесіне келетін болсақ, мұнда да қазақ ... ... ... ... ... аясы өте тар. Бұл ... ... бұрыннан – ақ
белгілі болса да, қоғам өміріне керектігі мен қажеттіліг тек ... және Тіл ... Заң ... ... ғана ... ... мен ... жайында да осыны айтуға болады.
«Мемлекеттік тілдің мәртебесіне сай қолданыс ... ... ... тілі (бұл ... тілдің тек бір саласы ғана) ... ... өмір ... көпшілік қоғам тілі, әскери тілі, ұлтаралық қатынас ... ... тіл т.б. ... ... ... ... жүйесі болуға тиіс.
Бұлардың бәрі қазақ ... ... жоқ, ... өте тар шеңберде ғана қызмет
атқарады. Мәселен, мерзімді баспа тілін алайық. Қазақ тілінде шығатын газет
– журналдарымыз да ... ... ... ... шегі өз ... ... төмен. Республикадағы басқа ұлт өкілдерін ... ... ... өздері ана тіліндегі газет – журналдарды, көркем шығармаларды
өте аз оқиды. Өйткені тіл ... ... де жете ... дені орыс ... ауып кеткен. Қазақ театрларына елдің аз ... ... ... ғана емес, ана тіліне деген құштарлықтың солғындауынан
болса керек»[19, 13] .
Әдеби тілдің жоғарыда аталған қызметтерінің ... ... мен ... ... ... прогесс, мәдени даму заманында ерекше орын ... бойы ... ... ... келе ... ... әдеби тілі жүйесінде
«Ғылым мен техника ... ... ұғым ... дейін шын мәнісінде
қалыптаспаған еді. ... ... ... ... ... ... мен
техниканың элементі болмады деген ұғым тумаса керек. ... ... 18 ... ... ... ... ... қарым – қатынастың
нәтижесінде көптеп ене бастағаны мәлім. ... ... ... орыс
және Еуропа тілдерінің элементі төңкерістен бұрын да қолданылып келген.
Мұндай мәдени терминдердің ... ... ... иран т.б. ... ... ... ... еніп тұрғаны белгілі. Алайда біздің ... ... ... мен ... ... ... басқашалау. Әңгіме әдеби
тіл ... ... жаңа ... ... ... болған (шеттен
қабылданған немесе өз сөз байлығымыздан ... ...... ... ... ... тілі ... болып отыр.
Осы тұрғыдан алып қарағанда «ғылым тілі» деп аталатын әдеби тілдің
өрісі екі ... ... ... ... ... ... ... тілінде
тернминологиялық лексика сан жағынан да, сапа жағынан да төңкерістен ... ... ... ... Осы кезеңде дүниеге келген 80 – нен
астам терминологиялық ... ... ... ... ... саны алып ... ол ұлт ... төл сөз
байлығынан асып кетіп отыр. Бірақ осыған қарап біз ғылым ... ... деп айта ... ... ғылым тілі терминологиялық сөздік
түрінде кітап сөрелерінде ғана тұратын ... ... ... қауымның, қалың
жұршылықтың күнделікті қызметін атқаратын, оған қызмет істейтін тіл ... Міне ... ғана ... тілі ... ... ... қолданыс өрісі
жағынан әдеби тілдің шын мәнісіндегі «жон ... бола ... ... ... ... қазақ әдеби тілін толық
мағынасындағы ... тілі деп айту ... ... зерттеуімізге қарағанда дәл
бүгінге дейін Қазақстан ғылымының 90 пайызы орыс ... ... ... ... бойынша жыл сайын шығатын ғылыми еңбектердің тек 10 пайызы
ғана, онда да тіл ... ... ... ... ... бойынша жарық
көреді екен. Мұның негізгі себептері ... ана ... ... көзқарастың
төмендеп кетуіне, ғалымдардың өз тіліне мән бермеуіне және ... ... ... ... ... ... байланысты.
1. 5 Мемлекеттік тілмен басқа ұлттардың арақатынасы, қақтығыстар мен
келісімдер
Қазақстан Республикасы – ... ... ... халқы мөлшері
жағынан бірінші орында тұр. Мұндағы тұрғындардың басым бөлігін орыс халқы
да құрайды. Саны жағынан бір – ... тете ... пен орыс ... ... ... келісім таба алмай жатқандығы шындық. Дегенмен
мемлекеттік тіл болып қазақ тілі бекітілген ... ... орыс ... ... көзқарас ұстап отыр. Шовинистік саясат салқынынан арыла
қоймаған олар ... ... ... ... кірісудің орнына керенау тартып,
жылдан – жыл кері кетіп бара жатқаны жасырын емес.
Белгілі ғалым Бақытжан Хасанұлы 1976 жылы ... ... ... народов Казахстана и их взаймодействие» деген құнды ... орыс ... ... қазақ ұлтына байланысты мынадай қызықты
статистикалық ... ... ... ... орыс емес ... орыс тілін ана тілі ретінде
есептейді, 3,5 миллионға жуық адам ... тіл деп ... 47081 ... ана тілі ... ... ал 1762454 – орыс ... еркін сөйлейді, яғни
орыс тілін екінші тіл ретінде санайды. Бұл ... ... ... ... ... бар екенін дәлелдейді»[20, 25], - деп ... ... қан ... ... ... ... орыс ... «бізге керек емес» деп
айтудың мүмкін еместігін көкейге түйіп қойған жөн. Сондықтан оны тек өтпелі
дәуірдің ... ... ... ғана ... абзал. Нағыз тіл майданы,
мемлекеттік тіл ... ... ... ... енді ... деп
ойлаймыз. Сондықтан орыс тілі мен ... тілі ... ... ... тіл ... ... ... қадағалауымы
қажет. Қазақ тілі мен орыс тілінің аймақтық, мемлекеттік таралу ауқымына
көз жүгіртіп көрейік.
Біз, ең ... ... ұлт ... ... тіл – ... ... қарастырған кезде қазақ және орыс халықтарының мемлекеттік тілді
үйрену деңгейін көрсететін ... есеп – ... ... ... көктемінде Парламенттік ақпараттық талдау жасау орталығы
мен Ұлт саясаты жөніндегі Мемлекеттік Комитет бірлесе отырып, Қазақстандағы
тіл ... ... ... ... жүргізілген социологиялық
зерттеу нәтижелері мынаны көрсетті: Мемлекеттік тілді жақсы меңгергендердің
қатары өздерінің ана тілін өз беттерінше немесе оқу ... оқып ... ... ... ... ғана ... ... тілінде еркін
сөйлейтін, оқи алатын және жаза алатын қазақтар саны 74,7 пайызды ... жылы 71% ... ал ... еркін сөйлеп, оқи алатындары, бірақ
жаза білмейтіндері – 14,4% (1994 жылы 17,5% болатын), бірін – бірі ... ... ... – 6,2% (1994 жылы 7,0% ... ... – 2,9% (1994 жылы 1% ... ... хабарсыздары – 1,1%
(1994 жылы 1,5% ) болып шықты. Сонымен, бірін – бірі қазақ тілінде ... саны ... ... ... ... деп алатын болсақ, олардың
96,3% (1994 жылы 95%) қазақ тілін біледі, ал 89,8% (1994 жылы 88,5%) ... ... ... оқи ... ... болады».
Қазақ тілін білетіндердің келуі соңғы жылдары қазақ тілін меңгеруге
мән беруді тоқтатқан орыстар мен орыс тілділердің ... орын ... ... ... ... ... олардың арасында қазақ тілін
әртүрлі дәрежеде білетіндердің саны әсіресе ... екі ... ... ... жылғы социологиялық зерттеу нәтижелеріне қарағанда, олардың 71% - ... ... ... ... 13% - ке ... ... сөздік арқылы ғана
оқи алады. 9,5% - і айтқан сөзге түсінеді, бірақ өздері ... ... ... қазақ тілін меңгергендері – 1,4%, сөйлесіп, оқи
алғанымен, жаза білмейтіндері – 1.7%, тек ... ... – 4,6%. ... ... орыстардың арасында қазақ тілін белгілі бір ... саны ... 7,7% (1994 жылы 8,4% ... Сонымен қазақ
тілін үйренудің жалпы алғандағы тұрақты ... өз ... бір ... ... – қарсы екі бағыттың бар екенін көреміз. Бір жағынан, қазақ
тілін мейлінше жетік білетіндердің, әсіресе сауатты жаза білу ... арта ... ... жағынан, ол тілді мүлдем білмейтін халық саны
көбейіп кеткен.
Бір – ... ... бұл екі ... аймақтық деңгейлерде де айқын
байқалады. Қазақ тілді облыстарда қазақ тілі орыс ... ... ... – ақ, өз ... ... ... түсті, орыс тілді облыстарды
орыс тілі бұрынғысынан басым, ... ... ... қазақ тілін ығыстырып
шығара бастаған.
Енді кейінгі кездердегі мәліметтерге сүйенейік. Санақ көрсеткіштері
қазақ тілінің кейінгі 3 – 4 жыл ... ... ... ... әдлелдеп
отыр. Бұл бұрынғысынша қазақ пен орыс ұлтының өкілдерінің арасындағы
қатынастарға да байланысты [21, ... ... ... саны 2000 ... ... ... «Цесси – Қазақстан» салыстырмалы әлеуметтік зерттеу институты мен
Астана қаласындағы ... ... ... 2000 жылы ... ... ... ... мемлекеттік тілде
сөйлейтін қазақтар саны өсті ме?» ... ... ... алынды. Қазақстан
Республикасында қазақ ... ... 51,9%, ал ... 37,3% орыс ... 10,8% ... ... өз ана тілім деп
есептейді екен. Әлеуметтік зерттеу қорытындылары ... ... ... ... яғни ... аясының тар екенін көрсетті. Тілді
қолдануда біртұтастық жоқ, ғылыми – терминологиялық сөздіктер аз, ... ... ... ... жетілмеген. Осыған қарамастан, қазақ халқының
өз тіліне деген сұранысы күшті. Қазақ тілі ... 4 ... ана ... ... отырса, 20 пайыздан астам қазақ тілін білгісі келетін қазақтар
өз ана ... бас ... ішкі ... ... – қатынаста сұралғандардың
40,9% - отбасында қазақша сөйлессе, 54,7% - і орыс ... ал 4,4% - ... ... ... ... Өз ... арасында мемлекеттік тілде
сөйлейтіндер 76,4%, ауылдық ... 86%, ... ... ... ішінде әсіресе Оңтүстік Қазақстанда тұратын орыстардың
ішінде қазақша ... ... [22, 181]. ... 200 – ... тұрғындардың 85 пайызы таза қазақша ортада өмір ... ... орта ... ... ... және ... болып табылады.
Қазақ тілінің орыс ... ... ... ... ... ... ... көз жеткізуімізге болады.
Мемлекеттік тілді білу – барша ... ... ... Елбасымыз Н. Назарбаевтың бұл туралы қадап, ... ... ... ... Н. Ә. ... тіл саясатындағы мемлекеттік тіл
жайында былай деп атап көрсетті: «Қазақстан азаматтары ... ... ... және оны оқып – ... білуге тиіс. Бұл орайда, бұл
тіл ел халқының туған тілі екенін және оның ... ... ... ... болатынын ескеру орынды» [23, 79]. Мемлекет бәрінен ... ... ...... ... ... ауызша және жазбаша түрдегі
қарым – қатынастарда бірін – бірі ешқандай да қиындықсыз түсіне алатындай
болу үшін ... ... ... ... газет – журналдар шығару және
оларды таратуда еркін ... ... тіл ... ... ... деректер мемлекеттік тілдің дәрежесі жергілікті басқа
халықтардың арасында жыл санап көтеріліп келе ... ... ... ... ... Ту мен ... қатар тұратын,
дәл сондай маңызға ие болатын мемлекеттік тіл. Қазақстанда мемлекеттік
тілдің абыройының біртіндеп көтеріліп келе ... ... ... ... ... ... орыстардың 16 пайызы мемлекеттік тілді жетік
біледі. республиканы мекендейтін ... ... ... ... 10 ... ... 18 ... корейлердің 28,9 пайызы,
болгарлардың 29,9 пайызы, татарлардың 32 пайызы, ұйғырлардың 36 ... ... ... ... ... қазақстандықтардың 65 пайызы мемлекеттік
тілде сөйлейді.
1989 жылы қазақстандық орыстардың тіл үйрену деңгейі ... ... ... (0,9%). Бұған қарағанда жоғарыда көрсетілген деректердің
біршама тәуір көрсеткіш екені байқалады [24, 4].
2 Мемлекеттік тілге байланысты ... ... ... және ... жүзеге асырылу деңгейі
Тілді дамыту мәселесін кез келген ... ... ... әдетке айналып кеткен. Мемлекеттік тілдің бір ерекшелігі қазақ
тілі арқылы билікті бір ... ... ... ... ... ... ... бұл күшке, немесе ... ... ... ... адамдардың ортақ бір ұстанымға келген, сол арқылы бірін – бірі
тыңдатуға, айтқанын орындатуға арналған жүйелі басқару принциптері. ... ... ... ... ... етіп келе жатқанын ұғынатын болса,
әлемдік әлеуметтік лингвистикада тіл саясатының ерекше мәселе ... ... ... арқылы жүйелі басқарудың маңызды саласы тіл туралы қабылданған
заңнамалық құжаттар болып есептеледі.
Қазақ тілін мемлекеттік тіл ... ... оның ... ... ... заң 1989 жылы 22 қыркүйекте қабылданды. Заң қабылданған
кездегі қоғамның көңіл – күйі ... ... ... ... ... ... ... спортшы тәрізді болдық. Бірақ бұл тіл ... ... ... мемлекеттік тіл мәртебесін алуы ел тарихындағы ... ... бірі ... Қазақстанның тұс – тұсынан ... ... ... бұл ... ... оқиға екенін, мемлекеттік тілді бар
жан – тәндерімен қолдайтындарын ... [25, 8], - ... ... ... ... сабақтай келе: «Бірақ қазақ тілі мемлекеттік тіл ... екен деп, енді ... әрі қол ... ... ... ... - ... қазақ тілінің мемлекеттік тіл болып қалыптасуы үшін атқарылар қыруар
іс – шаралардың тосып тұрғаны өз - ... ... ... ... ... бастап, алдағы орындалар іс – қимылдар көкжиегі айқындала
бастады. Ең алдымен, мемлекеттік тілге ... ... ... қазақ тілін, әдебиетін, мәдениетін, тарихын оқып – үйренуге,
әдет – ... ...... ... одан әрі ... ... ... басқа ұлт өкілдерінің басын біріктіретін ерікті ұйым халықаралық
«Қазақ тілі» қоғамы 1989 жылы ... ... ... 1 – құрылтайда
құрылды. Бұл қоғамның қызметі туралы академик Әбдуәлі ... ... ... ... ... қоғамы қазан айында құрылды. Қоғам қазіргі кезде зор
әлеуметтік күшке ... ... 17 ... 50 – ден астам қала мен 250 ... ... ... ... ... қоғамының ұйымдарында бүгінде 10 мыңнан
астам тілдің шынайы жанашырлары белсене іске кірісті. Ал қоғам мүшелерінің
жалпы саны ... ... ... «Ана ... атты ... шыға ... оның
құзырында «Тіл өнері» халық университеті, «Ғақлия» атты орталық, т.б.
ұйымдар іске ... ... ... ... мәселесі астана және кейбір
облыстық, тіпті аудандық ұйымдарында да қолға алына бастады».
Бұлардың ... ... ... ... ... ... мен ... облыстық, қалалық және аудандық қоғам ұйымдары
тарапынан қабылданылған жергілікті ерекшеліктерді ... ... ... ... шараларды атқаруға, ұйымдастыруға,
ғылыми – практикалық бағыт – бағдар беруге бағышталып ... ... ... – бүкіл республика бойынша Тіл туралы
Заңды уағыздау, жүзеге асыру, мемлекеттік тіліміздің өз дәрежесінде ... ... ... Алайда бұл мақсатты тек тіл мәселесі ғана деп ... ... ... Ал шын ... ... ... ... мәдени, әлеуметтік өмірімізде қамтымайтын, араласпайтын мәселесі
кемде – кем. ... тек ... ... ғана емес, сонымен қатар ол басқа
тілдерге де астанада, ... ... ... ... ... украин,
татар, грек, ұйғыр, дұңған т.б. ұлттық – мәдени орталықтар арқылы қамқорлық
жасап отыруды ... ... ... ... басшыларының бірі Өмірзақ Айтбайұлы
«Мемлекеттік тіл тынысын кеңейтуде ... ... ... ... ... ... ... дейді: «Қазақ тілі» қоғамының ең басты міндеті
жоғарыда ескерілгендей, ... ... алып ... ... қоғам
өмірінің барлық салаларына дендеп еніп, қапысыз қызмет етуіне қажетті
жағдай жасау.
Екіншіден, ... ... ... өз ... ... саны ...... көбейіп барады. Міне, мемлекеттік тілді, ең
алдымен, солардың ілгерілеуіне және өзге ұлт өкілдерінің ... ... оқу ... ... бірге қостілділіктің шын мәнінде талапқа сай тепе – тең түрін
дамыту.
Төртіншіден, өз тілін терең меңгерген ұлтаралық қатынас тілі мен ... ұлт ... ... ... ... қай халықтың да әдет – ғұрып, салт –
санасын құрмет тұтатын, қоғамда ... ... жеке ... ... ... қазақ тілін насихаттау күні кешеге дейін өте ... ... ... ... ... ... ... әдістерін (радио,
телевизия, баспасөз, конференция, семинар, мәслихат т.т) ... ... ... тілінің ғылым тілі ретіндегі сапасын күшейтіа,
қолданыс аясын кеңейту. Ол үш ін ... ... ... тығыз байланыс
орната отырып және мамандарды тарта отырып, ғылымның ... ... ... ... ... қолқабыс етеді. Әсіресе
салалық терминологиялық сөздіктердің түзіліп, оларды ... ... ... ... ... ... бұл ... ондаған жылдар
бойы термин қалыптастырумен айналысып келген ... ... ... қайта қарап, бұрынғы термин түзу принциптерін саралау
қажеттігі туып ... еске ... ... ... жұмыс істейтін
жұмысшы тобын құру міндеті де тұр ... ... ... деп ... бұл ... бұл ... ... өріс алуы керек» [26, 8].
«Қазақ тілі» қоғамы өз жұмысын ҚР ата заңы (Конституциясы), Тіл
туралы ... ... ... және ... ... ... негізінде жүргізеді. Нақтылап айтатын болсақ, қоғамның мақсаты:
қазақ тілінің республикада және одан тыс ... ... ... ... қоғамдық әр түрлі ұйымдар мен ...... жеке ... ... ... ... ... бірлесе отырып, тіл дамытуға қажетті ғылыми -
әдістемелік, оқу – анықтамалық құралдар, ... ... ... ... ... ұйымдастыру;
- қазақтың ертедегі және осы заманғы мәдениет ... ... ... салт – ... мен әдет – ... өзге ұлт өкілдеріне
таныстыра отырып, жалпы ... ... ... өз ... да ... ... ... мемлекеттік тіліміздің, ең алдымен, республикамызда заңға сәйкес
насихатталып, қанат жаюына септігін ... ... ... ... ... ... мен ... кеңес, семинар тәрізді түрлі
шаралар өткізуге қамқорлық жасау;
- ... ... ... орта кәсіптік – техникалық
училищелерде, арнаулы орта ... ... және ... оқу ... ... ... тілінде жүргізу жайын қадағаоап, ... ... ... және ... да ... ... пайдалана отырып, тіл
мейрамдары мен лингвистикалық олимпиадалар, тақырыптық кештер мен белгілі
мәдениет ... ... ... ... ... тіл туралы заңға сәйкес қаншама атқарылуға тиіс іс ... көзі ... ... ... ... ... ... қоғамы
бүгінгі таңда қазақ тілінің әр салаларда қолданылуын жіті ... ... ... ауқымы тек Қазақстанда емес, сонымен қатар дүниежүзінің қазақ
диаспоралары тұратын көптеген елдеріне де ... жылы ... Тіл ... ... ... 1997 жылы шілденің 11 –
де Заң екінші мәрте қайта қабылданды. Бұл заңда көптеген көмескі мәселелер
айқындалып көрсетілді. Атап ... ... ... ... ... маңызды факторы болып табылатын мемлекеттік тілді меңгеру – Қазақстан
Республикасының әрбір азаматының парызы».
Қазақстанның заңнамасы ... ... ... ... ... ... ... және дамытуға мемлекеттің жағдай ... ... ... ... ... ... сақталуына бақылау
жасаудың тәртібін реттейді.
Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы ... ... ... ж. 11 ... ... тіл – ... бүкіл аумағында қоғамдық қатынастардың
барлық саласында қолданылатын мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін
жүргізу және іс қағаздарын ... ... ... тілдің ахуалын білу үшін, ең алдымен, ... ... ... ... ... ... ... саласында» қолданылуы
қалай?
Ашығын айту керек, орыстілді қазақтардың ... ... ... ... ... ... шауып отыр. Тіл заңында:
«Қазақстан халқын топтастырудың маңызды факторы болып табылатын ... ... ... ... ... азаматының парызы» (4 -
бап)[27, 32].
Мемлекеттік тілді білу – Қазақстандық патриотизмнің құрамдас бөлігі
(Тіл саясаты жөніндегі ... ... ... ... ...
Конституциялық арнаулы баптың (93 - бап) талаптары. Заңдағы қойылатын
белгілі бір ... ... ... Сондықтан заңнан аттап, ... бұра ... ... қажеті жоқ. Тек заңнан жалтарып, бұра
тартудың жер – ... орын алып ... ғана ... ... ... ... ... асыру мемлекеттік тілді
білумен тікелей байланысты. Ендеше академик ... ... сөзі ... ... ... пікірімен терең астасады: «Қазақ тілінің құлдырауы
және кері кетуі, оның мемлекеттік және іскерлік ... ... ... ... жатыр... Өкінішке орай бұл процесті тұрақты ... ... ... ... ... ... түсіп отыр... қазақ
тілінің мемлекеттік тіл ретінде болсын, ұлттық тіл ретінде болсын, қайта
өрлеуіне мүмкіндік ... ... азая ... ... ... Алаш» 12.
08. 2004) [28, 5]
Депутат Амангелді Айталының Парламенттегі ... «Жас ... жан ... дұрыс бағалануы тиіс.
Президент пен мәжіліс, сенат төрағаларының мемлекеттік ... ... ... ететін конституциялық қағида халқымыздың қалаулысы атанған
депутаттардың мемлекеттік тілді білуді қажетсінбеуі – ... ... ... ... ... ... КСРО ... өзге елдер сияқты тілдік
жағдаят күрделену үстінде. Мысалы, Қазақстанда мемлекеттік мәртебелі тілдің
қолданылуы шектеулі түрде қалуда, орыс ... ... да ... ... ... «ұлы дәстүрмен» бұрынғыша басым қолданылуда. Тілдік
егемендік болған соң, кез ... ... ... тіл ... ... тіл мемлекеттің күллі аумағында еркін де ... ... ... төл ... мен ... нормасын сақтап, шет ел тілі
элементтеріне бой алдырмауы тиіс.
Алайда біздің заманның әлемдік тіл заңын қолдану тәжірибесі тіл ... ... ... ... қате ... ... ... когнитивтік лингвистикалық тұрғыдан жан – жақты
сараптау қажеттігін алға тартуда. Сараптау барысында ... ... ... ... ... жүзеге асыру - әлеуметтік
қажеттілік. Қажеттілікті өтеу үшін мәселеге күдікпен емес, ... ... ... шаралар белгілеу қажет.
2. Тіл саясатының жүзеге асуы үшін декларация керек емес, құр сөзді
қойып, ... ... ... ... ... жол жоқ ... ... әдіс тілдің жұмсалуында ғана емес, ішкі құрылысын жақсарту
барысында да қолданылуы тиіс. Мысалы, мемлекеттік тілді ... ... ... ... шет ел тілі ... сақтау үшін әркім бір
айтқан сынның берері аз.
Бұрын кеңес дәуірінде қазақ тіліне, ... ... әсер ... ... ... ... тілдер қатарына ағылшын тілі де қосылды. Қазақ
тілі халінің мүшкіл болуының басты себебі оның екі ... ... ... Мұндай жағдайда шет ... екі ... ... ... бірі – шет ел тілі ... ... ... кетуіне) әкімшілік жолмен тиым салу (Мысалы, генерал де Голь
ағылшын тілдік элементтерінің француз ... ... ... ... жолмен
тыйым салды. Қазір Францияда баламасы бола тұрып, ... ... ... заң ... ... ... бағыт – халық арасында шамадан тыс
шеттен сөз алудың тіл үшін зияндылығын ... ... ... бұл ... ... мен ақын – ... журналистерді кең қамту. Қазақстанда
әкімшілік пен кірме сөздер ... ... өмір ... Ескі сөзді жаңғыртып
қолданбай орынсыз, ... ... жаңа сөз ... ... олардың пайда, зиянын сарапқа салу керек. Бұл
аталған істер орайында жазушылар тыныштық ... анда – ... ... ... ... ғана естіледі. Шетелдік тіл тәжірибесінен үлгі
аларлық реттер баршылық.
2. 1 Тіл саясаты мен ондағы ... ... ... ... ... пікір айтпас бұрын бітіру жұмысында тіл
саясатына қатысты ғалымдардың ... ... ... етіп ... саясаты ағылшынша language policy – ұлт саясатының ажырамас бөлігі;
белгілі субьектілердің (мемлекеттік билік, қоғамдық ... ... ... ... ... әрі ... түрде ықпал етудің теориясы мен практикасы.
Тілдердің қызмет етуіне мақсатты және ғылыми негізде басшылық ету ... ... ... жаңа ... жасау және жетілдіру; ұлт
мәселесі ... ... ... мемлекеттік саясаттың аспектілері. Тілдік
саясат имплицитті (қаулылармен ... ... іс – ... және
практикалық тұрғыдан жүзеге асырылатын) немесе эксплицитті (заң актілері,
мемлекеттік ... ... ... ... Тіл ... «әртекті мәдени және тілдік нақыштар» онда бір ... ... ... ... ... және ... ... провинциялық үкіметі тарапынан) саясат жүргізіледі»
[29 ... ... ... ... тіл ... ... ... мемлекеттің рөлі өте зор, керісінше бейресми ұйымдар,
мемлекеттік емес ұйымдардың тіл саясатын жүргізуге қатысы тым ... ... ... ... ... ... қарым – қатынастың
субьектілерінің арасындағы ... ... ... орай, тіл мәселесіне
байланысты тағы да пікір айту шы ғалым А. Д. ... «Тіл ...... ... ... мен ... әсер ... фактор. Ол тілде даму эволюциясының жүйелік және ... әсер ... және оның ... ... ... деңгейде жетуіне тікелей
ықпал ететін ... ... ... 120], - ... деп ... ... неміс ғалымы,
тілтанушы М. Юсселер тіл саясаты мәселесіне қатысты өзгеше пікір ... ... ... ... және ... да қоғамдық мекемелер
тілдің әлеуметтік мәселесіне коммерция құралы ретінде қарауы ... ... ... ... әлеуметтік бағасын көтеру және ... әсер етер іс – ... ... ... - ... [32, ... А. ... пікірі бойынша, шын мәнінде тіл саясаты дегеніміз –
«Мемлекет арқылы саналы түрде жүргізілетін ... іс – ... ... ... ... ... үшін ... белгілі бір
жағдайларда тіл құрылымына әсер ету». Ғалым тіл ... ... «Тіл ... ... ... болашашаққа бағытталған
қоғамды басқару саясаты», - дейді. «Басқару органдары тап, ... ... ... ... және ... аспектіде саяси жүйені басқару»,
- деп атап ... [33, ... Ә. ... тіл саясатында мемлекеттік тіл туралы былай деп атап
көрсетті: «Қазақстан азаматтары елдің ... ... ... ... оқып – үйренуге, білуге тиіс. Бұл орайда, бұл тіл ел халқының ... ... тілі ... және болашақта оның мемлекеттік тіл ретінде
басым болатынын ескеру орынды» [34, ... ... – бұл ... тілдік үдеріске ұйымдасқан түрде араласуы
және ол – заңды, обьективті құбылыс.
Тіл саясаты деген, шын мәнінде, мемлекеттік тіл ... ... ... Тіл ... – тіліді қолданушылар мен мемлекеттік биліктің
өзара байланысының жемісі.
Тіл заңын жүзеге ... ... ... үш мүдде – кәсіби, саяси,
тілдік мүдде тоқайласады. Біздің елде кез келген ... иесі ана ... ... Ана тілінің қамын жеген адам саясаттан тыс бола алмайды.
Қазақстанның тіл саясатын ... Ол ... ... және ... ... ... төрт ... дамуда:
1. Мемлекеттік тілдің қолданылуы
2. Орыс тілінің қолданылуы
3. Ұлт тілдерін қолдану
4. Шет ел ... ... тіл ... ... ... ... - өзекті мәселе.
Алдымен айтпақ керек, мемлекеттік мәртебедегі қазақ тілі – бай, ... ... ... да ... ... ... ... күллі түрін
бейнелей алатын тіл.
Қазақстанның мемлекеттік тілі – ... ... ... ... ұлт тілі – ... ... қалыптастырып, дамытушы құрал.
Қазақ тілінің қазақ ұлтын туғызғаны, ... ... ... ... ... ол ... ... бірден – бір құрал бола ... ... ... ана тілін білу және оны қызмет бабында қолдану – бойында қазақ қаны
бар әр ... ... айту ... ... ... ... тіл саясатын
жалпылама, декларация түрінде түзуге мәжбүр етті. ... ... ... ... ... ... ... саясатты жүзеге асыратын
тетіктер көрсетілмеген. Біздің ұсынысымз мынау: Тіл заңы ... ... ... Бұл үшін ақылы уақытша еңбек ұжымын құру ... ... ... ... ... ... нәрсе үшеу:
Біріншіден, заңдағы мемлекеттік мәртебелі тілді мәртебесіз тілмен
теңгеруді заң мәтініндегі заңсыздық ... алып ... ... күні ... болып қала береді. Бұған біз кепіл.
Екіншіден, мемлекеттік тіл қолданылатын өмір саласының санын, шамамен
болса да, анықтау керек. Өйцткені күні ... ... ... ... он ... ... деген жаңсақ пікір кездесіп қала береді.
Үшіншіден, мемлекеттік тілдің күллі өмір ... ... ... және атқарар көлемін анықтамақ керек. Егер заң мәтіні қайта
қаралмаса, онда ... өмір ... ... ... заң актілерін
қабылдауын міндеттеу керек. Бұл ... ... ... ... заң
актілері кез келген мекемеге үлгі болар еді.
Әлбетте, Қазақстан конституциясы – еліміздің саяси актісінің ... ... аян. ... заң ... ... ... ... шарт. Ал, бұл
күллі заңнама жүйесінің ... ... ... ортақтығын қамтамасыз
етеді. Қазақстанның тіл саясатының ... ... ... ... келді.
Қазақ тілінің қызметі өмірдің күллі саласы бойынша әр аймақта
сараланбай, қазақ тілінің мәртебесі ... ... ... ... тағы бір себебі, онда аймақтық тілдік
жағдаяттар арасындағы айырмашылықтар ... ... ... ... ... ... пен ... жағдаяты әлдеқайда жеңіл болып келетін
оңтүстік, батыс аймақтарға Қазақстанның тіл ... ... ... ... ... өзінде күллі аймақтың тілдік жағдаяты ескерілуі ... ... ... ... зерттеу жүргізіп,
ортақ тіл саясаты негізінде сол ... ... ... ... ... ... заң ... қабылданғаны абзал.
Өмірдің кейбір саласы бойынша мемлекеттік тілдің өзекті мәселелерінен
туындаған ойлар мыналар:
1. Жанұя, тұрмыс саласы.
Адам болған соң, оның ... ... ... ... Ал әлемдік
саясат атаулы жанұя саясатынан басталады. Демек, тіл ...... ... ... алмақ керек. Олай болса, тіл саясаты баладан басталады.
Көрнекті ақын Қадыр ... - Әли оны ... ... ... тіл ... ... сәби ме деп ... тілі бола алмаса ана тіл.
Ана тілі бола алмайды ешқашан.
Қазақстанның жанұялық тіл саясатын жасау керек. Оның ... ... ... Ата – ана ... ... білуі міндетті, балаларын үй ішіндегі
еркін қарым – қатынастан бастап, өз ... ... ... ... ... етіп лингвистикалық тәрбие беруге міндеттеу;
2) Балалардың шет ел тілін ... ... ... он үш ... ана ... ... ... соң бастау;
3) Қазақ жанұясында қазақы жанұялық тіл саясатын ... ... Әже мен ... ата – ана мен бала ... әке, ... ана ... ... туындайтын тілдік қайшылықты (әже ... ... ... ата – ... ... қызмет атқаруы, ата – ана
тілін баласының түсінбеуі, ата – ... төл ... ... ... ... ... т.б.
2. Заң саласы бойынша алда тұрған міндеттер:
1) Қазақстанның орыс тілін қазақ ... ... ... ... өте ... ... орыстілді, қазақтілді болып екіге жарылу
үрдісін тоқтату үшін теңгермешіліктен ... ... ... ... ... сөздерді заңдандырып бұрмалауды
(мысалы, «хақым бар», «хақың жоқ» деудің орнына «құқығым бар», «құқығың
жоқ» деген ... ... ... ... ... білім саласы:
Мемлекеттік тіл ғылым саласының көптеген тарауларында өз ... Бұл – бір. ... ... ... ... ойдағыдай емес.
Тілді дамыту үшін оны толық ... ... ... ... тіл тарихын білу – жалаң мақсата емес, тілді меңгерту мен
өзгерту үшін керек. «Тілдің ... білу ... сөз – оның өніп - ... білу ... сөз. ... ... ... ұзақ жолда қандай
өзгерістерге ұшырағанын білу керек. Бұрынғыны білу жай, ... ... ... ... амалы», - дейді ғалым.
Мемлекеттік тілді дамытудың басты кепілі – ... ... ... іс ... ... ... үш ... сүйене отырып
жүргізіледі. Даму ... үш ... ... бірі – ... ... ... ... – ақпарат.
Басқару деген не? Басқару деген – даму тетігін табу, ... ... сол үшін ... ... қоғамдық қатынасқа түскен
адамдарға ықпал ету. Ал бұл ықпал ... ... т.б. ... ... ... әлеуметтік лингвистикаға, психолингвистика мен
саясаттануға арқа ... ... Ол үшін ... ... ... ... ... Басқару моделі, асылы
Қазақстанның ... даму ... ... ... бастау алуы тиіс және ол
ғылыми негізделуі шарт.
Басқару моделі тілдік даму стратегиясын түзу ісіне белсенді ... ... ... күре ... тіл ... екенін басшылыққа алуы тиіс,
олай ... ... тіл ... ... ... түзуіне жол
бергізбеуі тиіс.
Қазақ тілінің жұмысы өрге баспауының басты себебі – тіл мамандарының
тіл ... ... ... тіл ... ... өркениетті
күреске шықсақ, сонда ғана мемлекеттік тілдің мерейі үстем болар еді.
2. 2 ... тіл ... ... ... ... асырылуға
тиіс іс – шаралар
Қазақ тілінің белсенділігі мен өміршеңдігін ... ... ... ... тек азаматтық парызы ғана болып есептелмеуі керек, сонымен
қатар өмірінің ажырамастай бөлшегіне айналуы керек. Себебі, ұлты ... ... ... ... сай дүниетанымын қалыптастыруға қазақ тілі
өлшеусіз үлес қосты. Ал кейбір орыс тілін ана тіліндей ... ... ... ... ... оны табанға таптап жүргендердің санасында
ұлттық сана жоқ.
Жалпы қазіргі кезде ғана демейміз, ана тілін – қазақ ... ... хал – ... алаңдау барлық кезеңнің табиғатына тән құбылыс болған.
Тіптен патшалық отаршылдық кезінде де ... ... ... шенуніктер
лауазымды орындардан алынып ... ... ... ... ... ... ... төл тілін толық түрде мемлекеттік тіл
дәрежесіне жеткіземіз деп әрекет еткен. ... ... ... ... ... ... ғана қазақ халқының оңаларына сенген.
Кеңестік идеологияның қылышынан қан тамып, орыс тілі барлық ... ... ... ... да тіл мәдениеті, баспасөздер сауаттылығы
мәселесін жетілдіре беру ... ... мән ... Осы мақсатта түрлі
ғылыми – теориялық конференциялар өткізіліп, әр түрлі іс – ... күші бар ... ... ... ... ... ... құрсаудан арылар тұста мемлекеттік тіл
мәртебесін алғаны – оның табиғи құқы ... сол ... ... ... ... оның ... қазақ халқының басты парызы. Қазақ тілінің
мемлекеттік мәртебесін көтеруге ... ... ... ... ... ең бастысы, оның құрдымға біржолата түсіп кетуінің
тоқтатылуы болды. Оған ең ... 1989 жылы ... «Тіл ... ... ... ... ... керек. Бірақ қазақ тілінің толыққанды
мемлекеттік тіл дәрежесіне ... ол ... да ... ... 1997 жылы жаңа Заң қабылдауға мәжбүр болдық. Сонда
да болса мемлекеттік тілге немқұрайды қараушылық ... ... ... ... құжаттарды іс жүзіне асыру үшін нақты шараларға көшуге
тура келіп тұр. Біз, ең алдымен, бұл ... ... ... мемлекеттік
тілдің қазіргі қоғамдағы орны қандай, әсіресе ... тіл ... ... ... ... жүр ме ... сұрақтардың басын ашып
алайық. Сонда ғана мәселенің беті ашылып, түсінікті бола бастамақ. Себебі
тіл жанашырлары ... ... ... ... ... ... қолында Заңды орындау тетіктері бар, билік бар.
Қазақстан Республикасының Конституциясында 7 – бапта «Мемлекеттік
ұйымдарда және ... өзін - өзі ... ... орыс тілі ... ... ... тең ... делінген. Осы бап өзгеріссіз
«Қазақстан Республикасының Тіл ... ... да ... ... орыс ... ... өз өкілеттіліктерінен айрылмай отырғандығына
бұл баптар толығымен жол ашып отыр деп айта аламыз.
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қазақ тілін білмейтін немесе шала түсінетін мемлекеттік қызметкерлер
мен қазақ тілін менсінбеушілер, яғни ... ... ... ... ... деп түсінеді де, ... ... ... ... шектелмейтін болғандықтан үйренгісі де келмейді,
басқаладрдың да үйренгенін қаламайды. ... осы ... ... ... заңды орындамай – ақ жазаланбастан өмір ... ... ... ... – ақ , ... лауазымды қызмет басында отыра беруге
болатынына көздері ... «Тіл ... ... 24 – баптағы мына жолдар
оларға мүлдем әсер етпейтін болуы керек: ... ... ... ... ... ... ... органдардың, кез келген
меншік нысанындағы ұйымдардың бірінші басшылары, сондай – ақ ... ... ... ... ... заңдарына сәйкес жауапты болады».
Сонымен қатар «Тіл туралы» заңның 4 – бабында «Қазақстан халқын
топтастырудың аса ... ... ... ... ... ... меңгеру
– Қазақстан Республикасындағы әрбір ... ... ... Ендеше,
бірқатар теріс пікірдегілер мен шенуніктер өз парыздарын елемей –ақ жұмсақ
креслоларында әлі отыр. Сол бапта әрі ... ... өзге де ... ... және ... ... Қазақстан Республикасында
мемлекеттік тілді барынша дамытуға, оның халықаралық беделін ... - ... ... ... Үкімет пен жергілікті билік басындағылар
отансүйгіштік көрсетіп, мемлекеттік мүдде үшін, оның ... ... ... ... ... ... ... үшін, мемлекетімізі бен
мемлекеттік тілдің халықаралық беделін нығайту үшін ... ... ... әрі Елбасының тапсырмасын аяқасты етіп отыр. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... Мәжіліс
депутаттығына үміткерлердің мемлекеттік тілді білуін» ... ... ... ... ... заң – заң ... Қазақ тілінің ішкі әлеуеті кеңінен
пайдаланылмай отырған орындардың бірі - өндіріс орындары. Оған ... ... ... 23 – ... осы ... шейін орындалмауы. Онда
«мемлекеттік тілді белгілі бір ... және ... ... ... қажет кәсіптердің, мамандықтардың және лауазымдардың тізбесі
Қазақстан Республикасы ... ... ... бір айта ... жай, заң уақытылы және дәлелсіз орындалса ғана
заң. «Тіл туралы» заң бойынша бұл саладағы ... ... 10 жыл, яғни 2000 жыл деп ... ... Ал ... ... ... шыққанына 18 жыл, екінші толықтырулар мен ... ... ... 10 жыл ... Енді оны 2010 ... ... ... Заңның толыққанды орындалуына 20 жылдан аса ... ... ... ... ... кеңес үкіметі кезіндегі « коммунизм құру
бағдарламасынан өзгешелігі бар ма, соған ... ма? » ... тағы да ... туындайды. Егер заң бұзылса немесе кесілген уақытында орындалмаса,
алдымен мемлекеттік қызмет ... ... ... ... Бірақ республика бойынша ондайлардан аяқ алып жүргісіз болса да,
олардың бірде – ... ... ... ... тартылған жоқ. Тек
ара – тұра ғана ... ... ... тіл ... жауапқа тартылды» деген мақалалар жарыққа шығады. Бірақ
бұның өзі «теңізге тамған тамшыдай» ғана там – ... ... ... ... ілгерілей үрдіспен дамуы бүгінгі жастарымызға,
олардың қай ... ... ... алып ... да тікелей
байланысты. Мәселен «Тіл туралы» заңда тілдердің дамуында ... ... ... ... ... және ғылым министрлігі
бекіткен оқу жоспарына сәйкес қазақ ... ... орыс ... қазақ
тілінен 9,4 пайызға, қазақ әдебиетін оқыту 69 пайызға кем берілген. Қазақ
жастарының ұлттық санасын қалыптастыруда, өлкетану мен ел – жер ... ... бар ... ... мен ... туралы да осыны айтуға болады.
Бұлардан басқа Заңның 9, 10, 12, 13, 15, 16, 17, 21, 22 – ... ... ... ерекше мән берілген. Біздің ойымызша, бүгінгі таңда орыс тілін
басқа халықтар тілінен бөле қарап, оған ... ... ... ... ... ... уақытта Конституциядағы 7 – баптың 2 – ... ... ... заңдағы 5 – бапты алып тастау керек. «Тіл туралы» заңдағы ... ... ... бөлек, ерекше мәртебе беретін екінші тараудағы
көптеген баптардың орыс ... ... ... ... тілмен қатар аса қажет болған жағдайларда, басқа тілдердің де
қолданылуы қамтамасыз етіледі» деп ... ... «Тіл ... ... ... ... Қазақстан халқының тілдерін үйрену мен ... ... ... ... ... делінген. Осыны желеу еткен
кейбіреулер, өздерінің құлықсыздықтарын Үкіметтен ,болмаса осы ... ... бар ... ... оқулық, әдістемелік құралдар жоқ,
бар болғанның өзінде нашар деп ... ... ... Бұл ... ... ... бұрынғы да, бүгінгі де тәжірибелер көрсетіп отыр. Кезінде
жартысына жуығы орыстанып ... ... ... құралдарды кім
жазып беруге құлшыныс танытып отыр еді дейсіз.
«Мемлекет халқының тең жартысы ғана, яғни 8 ... ... ... ... ұлт тілін тұтынатыны ... ... ... Міне сол 4 ... ... өзі қазақ тілінің күнкөріске
келіңкіремей бара жатқанын сезіну үстінде. Қазір қазақ ... ... қана ... ... мен ұлттық газет – журнал ... ... ... ... ... жоқ. ... қана емес, жалпы жұмыс
істеудің өзі де қиын.
Нан тауып ... ... тіл – іс ... мемлекеттік тіл бола
ламайды, бола алмай отыр.
Егер біздің мемлекеттік тіліміз өз ... сай ... ... – ақ ... бәрі ... жөнелер еді. Қажет болып жатса –
жасанды эсперантоны да, өлі латынды да, бүгін базарлы ... қай ... ... ... – ақ ала ... мойындамаған сенің ұлтыңды да, мелекетіңді де мойындамайды.
Сенің мәдениетің, әдебиетің, өнерің, тарихың бар деп ... Өз ... ... сен ... күй ... Қазақстанды мекендейтін осы халықтардың
білгені сенің ұлтыңның зиялысынан бес – алты – ақ адамды ... ... ... ... жоқ, ... жоқ. ... ... соң, берілетін баға да атүсті
болжамға негізделеді ғой» [35 ,132] дейді мемлекеттік тіл үшін ... ... ... ... ... ашық күреске шыққан жазушы –
журналист Сабыржан Шүкірұлы. Бұл ... ... ... ... де қатысты болуы тиіс деп ойлаймыз. ... ... ... ... ... бір ... салдары онсыз да талай
құндылықтарынан айрылған халқымыздың маңдайына таяқ ... ... ... бәрінің артында мемлекеттік тілдің қажеттігін іс жұзінде әлі
түсінбеу жатыр деп айта ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан мемлекеттік тілді білмей – ақ
азаматтық ала ... ... ... ... ... оқып ... ... болатын
дүние жүзіндегі бірден – бір ел. Басқа мұндай ел жер бетінде жоқ.
Егер біз ел болып, ... тіл ... ... да, ... ... ... ... ойласақ, онда мемлекеттік тілді мәртебесіне
жеткізудің негізгі тетігі, оның құрылымын ... ... ... тіл ... ... күн ... ... тиянақты
түрде айналысатын бұрынғыдай (1993 - 1995 жылдары жұмыс істеген) Үкімет
жанындағы Тіл ... мен ... Тіл ... ... тіл ... ... жылжытатын сол механизмнің негізгі тірегі.
Қазақ тілін кем етпей, тең тіл етіп ... ... тағы бір ... ... ... мен «Тіл ... заң ... негізінде,
арнайы тізбеге сәйкес ел азаматтарына белгілі бір көлемде мемлекеттік тілді
оқып – ... ... ... ... ... қарай, мемлекеттік
тілді дамытудың осы маңызды тетігі бес жылдан бері іске ... ... ... ... мәртебесіне сай бекітілуінің осындай көлеңкелі
тұстарын есепке ала отырып, қазақ ... ... ... мемлекеттік тіл
болып көрінуі үшін мынандай заңнамалық ... ... ... деп
санаймыз:
- Мемлекеттік тілдің қолданылу аясын ... үшін ... ... ... іс - ... ... асырылуы керек. Бұған
мемлекеттік қызметкерлер тобы тарталуы тиіс. Бұл ... ... ... ... ... бас ... мемлекеттік қызметкерлер «Қазақстан
Республикасындағы Тіл туралы» ... 24 – ... ... жауапқа тартылуы
тиіс.
- Мемлекеттік тілді насихаттауға бұқаралық ақпарат құралдары, үгіт –
насихат орындары белсенді атсалысуы ... Іс ... ... ... ... ... ... сәйкес жүзеге асырылуы керек. Бұлай
болмаған жағдайда газет – ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық жүйесін кеңейту, яғни
балабақшаларда, мектептерде, жоғарғы оқу ... ... ... ... тілінің үздіксіз өз міндетін атқаруын қамтамасыз ету.
- Мемлекеттік тілдің ... аса ... ... ... аян. Біз өмір сүріп ... ... ... ... ... ... ... емес. Сондықтан «Тіл туралы» заңға
сәйкес (21 - бап) ... ... ... ... ... талаптарға толық сай келуі тиіс.
- Мемлекеттік тілде сөйлемейтін, орыс ... ... ... ... қарайтын шенеуніктерді жұмыстан алып ... ... ... ... ... «Тіл ... Қазақстан
Республикасының заңнамалық құжаттарына сай болғаны жөн.
- Тілді дамыту үшін, тілді қорғау үшін іс – ... ... ... ... ... ету керек. Бұл үшін арнайы мамандар
тобы тартылып, іс – қағаздардың мемлекеттік тілге ... ... ... қалыптастыруы керек.
2. 3 Мемлекеттік тілдің Қазақстандағы аймақтық дамуына ұсыныстар
Президентіміз ... ... ... қазақ тілінің мемлекеттік
тіл ретіндегі қызметіне ерекше мән бере отырып, «Қазақ ... ... - деп ұран ... ... бері ... ... ... есеп
жоқ, қиындық пен бейнет бірте – бірте еңсеріліп келеді. Елбасымыздың аталы
сөзі талай қазақтардың санасын ... ... ... ... хақ. Оны
біз жай әнешейін айтып ... ... ... ... бас жағында
статистикалық деректермен де ... ... Егер ... тұп – тура отыз
жыл бұрынғы статистикалық деректерге үңілсек, бұдан мүлдем ... ... ... ... ... тілді бірден – бір қолдаушы,
ғалым, ... ... ... кеңестік жылдар шындығын алға тарта
отырып, орыс ... ... кең ... ... ... ... ... тілі Қазақстандағы 6 555 457 адамның ана тілі. Олардың
арасында орыстар ... ... ... ұлт ... саны ... Аталғандардың арасында жарты миллиондай қазақ орыс тілін өз ... ... ... [14, 108].
Ал бүгінгі таңда қазақ ұлтының екі пайызы өз ана тілін ... Бұл ... ... ... ... ... деп есептеуге
болады. Дегенмен әлі де болса атқарылар іс – шаралар жеткілікті. ... ... , ... ... сан ... үлттардың тізе қосып
бірге әрекет етуінде ешкім де бой ... кете ... ... Бұл ... тіл ... тіл ... ... аймақтық жағдайлар да
әсер етеді.
«Кең байтақ Қазақстанның әр түрлі аймағында тұратын ... ... ... ... ... мен ... татулық негізінде мектеп ашу
сияқты тиімді тәсілдермен ... тіл туы ... ... ... ... ... ... тілі мемлекеттік мәртебесіне қоса Ата
заңымызда тайға таңба басқандай айқынырақ көрінбей ... ... ... ... құралы ретінде де өз ... ... ... еді» [36, ... ... ... аймақтық дамуын қамтамасыз ету үшін
жасалатын әрекеттер жүйесінің мынандай жолдары бар:
1. Біз бүгін жас ... ... ... ... ... да тілдердің, атап айтқанда мемлекеттік тілімізді
меңгерудің асқаралы үлкен ... бар ... кең ... ... хабардар етуіміз керек.
2. Қазақ мектептерінде өзге ұлттардың ... ... ... ... ... ... ... мектебі жағдайында өз менталитетін
тұрақты сақтай алатынына көздерін күмәнсіз жеткізе білуіміз керек.
3. Әрбір аймақтағы жергілікті үкімет органдары, мектеп әкімшіліктері,
облыс, ... ... ... ... Орталықтармен өз мемлекетіміздің
мүдделеріне сай ... ... мен ... ... ... – іскери
байланыстар орната отырып, Қазақстанды мекендейтін ... өз ... ...... ... ... одан әрі ... түсу керек.
Егер біз өз мемлекетіміздің аясында қазақстандық отаншылдық және ел
жандылық рухында өзіміз тәрбиелеген ұлттар мен ұлыстар өкілдерін тек ... ... ... ... ... ... жөнелтумен аса
әуестенбей, өзіміздің ішімізде білім беру жүйесінің қазақстандық ... ... өз ... жоғары оқу орындарында мемлекеттік тілде
білім алуын қамтамасыз етуіміз ... ... ғана ... ... ... сай ... етері сөзсіз.
Қорытынды
Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі – қазақ тілі. ... ... тіл ... ... да он ... жыл ... ... жасымен есептегенде, нағыз ат жалын тартып мінер азаматтың жасы. Ал
мемлекттік тіл осынша жылдың ішінде ... ... ма, өсіп - ... болды ма?
Бұл сұраққа жауап беру өте қиын. Өйткені бұл, бір ... ... ауыр ... ... ... ... ... бойы
тауқімет тартып келе жатқандығының, тартып келе жатқан барлық азабының сыры
осында. Қазақ ... көз ... оны ... ... ... ... ... құдіреті – ана тілінде, киесі – сөзінде екенін түсінген.
Сондықтан қазақты рухынан айыру үшін тілінен айыру ... ... ...
білген.
Өкінішке орай, кезінде әбден ойластырылып жасалған сұрқия саясаттың
зардабын қазақ халқы тартудай – ақ ... ... ... тілі ... ... ... жас ұрпақ өсіп келе жатыр.
Міне, осылардан қалай құтылу керек деген де және бір сұрақ көлденең
тартылады. Мемлекеттік тіліміздің қазіргі ... ... ... ие ... ... оның қалыптасуы үшін дер кезінде күшін ғана ... ... ... ... ете ... ... да болар деген ойлар келеді.
Себебі қанша айтылса да, қанаша рет ... ... де, орыс тілі ... ... ... сипатқа ие болып тұр. Мемлекеттік тілді өз
мәртебесіне сай, соған ... тіл ... ... үшін ... да көзге көрінер жұмыстар жасап жүргендігі белгілі. Ондай
азаматтардың қатарына қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... ... М. Шахановтың тіл үшін сіңірген қызметі айтылады.
Оның депутаттық мінберлерде сан мәрте ... ... ... ... ой – ... ... ... көңілінен шығып келеді.
Тіл туралы Заңның, әсіресе қазақ тілінің мемлекеттік дәрежесіне іс
жүзінде көтерілуіне ... ... ... аз ... Сол ... ... ... күшіне келтіру туралы Қазақстан Республикасы Президентінің
Жарлығымен бекітілген Тілдерді ... мен ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін
орындалмай келеді. Республикадағы қалыптасқан қазіргі тілдік ахуал өзінің
перспективалық ... әлі де ... тұр. Оның ... біріншіден, қазақ
тілі мемлекеттік өмірдің барлық қоғамдық маңызды салаларында талап ... ... ... ...... тіліне де айнала алмай келеді,
үшіншіден, мемлекеттік қызметкерлердің көпшілігі қазақ ... ... ... жаза ... ... ... мен өркендеуін жолға қою үшін ... ... ... ашылған. Және үстіміздегі жылы Алматы қаласында
іс – қағаздарын жүргізуді мемлекеттік тілге көшіру туралы қаулы қабылданды.
Мемлекеттік тілдің әлеуметтік мәселелері оның ... ... ... ... тіл өзінің қызметін толық орындаған жағдайда ғана үстем,
мәртебелі тіл болып бекитінін ұмытпауымыз керек.
Болашақ қазақ халқы тәуелсіз мемлекет ... жер ... тұра ... ... ... көзді қарашығындай сақтау керек екендігі бұлжымас ақиқат.
Қорыта келгенде айтарымыз, мемлекеттік тіліміз даму үшін ... тек қана сөз ... ... гөрі істің болғаны нәтиже бермек.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Большая советская энциклопедия.- Москва, 1999
2. ... А. М. ... ... ... ... аумағында
жүргізу тетіктері». Кандидаттық диссертация.- Алматы, 1999.
3. Қазақ СССР. Қысқаша энциклопедия. 3-том, -Алматы, 1988
4. Хасанов Б. ... ... ... и многоязычие: Поиски и
перспективы».- Алматы, Казахстан, ... ... – в ... // ... правда,18
сентябрь, 1987
6. Қазақстан Республикасының Конституциясы. –Алматы: Қазақстан, 2005.
7. Қалиев Ғ, Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ тілінің ... ... ... ... ... Дүйсенби Қабыл. Қазақстандағы тіл саясаты (тарихи – танымдық шолу)
// Тіл және қоғам, 2006, №1
9. Шаймерденұлы Е. «Қоғамдағы тілдік ахуал және ... ... ... тіл: ... мен болашағы. –Астана: Елорда, 1998
10. Джафаркулиев М. А. Язык в ... ... ... Двуязычие – норма жизни. -Алматы, 1988
12. Балиашвили Г. С. Интерференция – как ... ... ... ... ... ... ... Хасанұлы Б. Мемлекеттік тілде іс жүргізудің әлеуметтік –
лингвистикалық қырлары // Мемлекеттік тіл: ... іс ... ... тілі .- ... ... Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдарламасы //
-Алматы, 1998
16. Қазақстандағы тіл ... ... ,- ... ... ... ... : ... университеті, 2000
18. Қазақ тілі энциклопедиясы,- Алматы, 1998
19. Әбдуәли Қайдар. Мемлекеттік тіл мәселелері // ... ... ... ... ... Б. «Языки народов Казахстана и их ... ... ... А. ... президентства как фактор стабильности
межэтнической организации// Экспресс К, 1 апрель 2001
22. Шаймерденов Е. Ш. Языковая ситуация в РК // ... 2001, ... ... Н. Ә. ... ... мәселелері» //Егемен
Қазақстан, 28 қараша, 1992 ... ... С. ... как определяющий признак ... // Каз. ... №19 (1) ... ... Ә. ... ... ... тіл ретінде дамытудың жолдары
мен шаралары.- Алматы, 1990.
26. Айтбай Ө. ... тіл ... ... «Қазақ тілі»
қоғамының ролі. -Алматы, 1989
27. Хасанұлы Б. Қазақстанның тіл саясаты: ... ... ... ... ... Мемлекеттік тіл саясатының негізгі бағыт ... ... ... ... С. ... тілі – ... ... Жас Алаш, 12 тамыз
2004
29. Сүлейменова Э. Д. Тіл ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында тіл саясатының
қалыптасу ерекшеліктері.- ... ... ... А. Д. ... в ... Москва, 1978
32. Юсселер М. Социолингвистика, -Киев, 1987
33. ... В. ... ... ... ... 1970, ... ... Н. Ә. Ғасырлар тоғысында.- Алматы, 2000
35. Шүкірұлы С. Мемлекеттік тіл ... ... ... 2002
36. Хасанұлы Б. Ана тілі – ата мұра.-Алматы: Жазушы, 1992

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алғашқы мерзімді баспасөз тіліндегі кірме сөздер26 бет
Жартышарлардың ассиметрия мәселесі. Cөйлеу кезіндегі сол (доминант) және оң (субдоминант) жартышарлардың рөлі3 бет
Неміс және қазақ тілдердегі сан есімге (3;7) қатысты фразеологиялық сөз тіркестері4 бет
Қазақ, ағылшын және орыс тілдеріндегі жаргон сөздер4 бет
Әлемнің тілдік көрінісінің тіл мәдениетіндегі бейнесі5 бет
Аударма түсінігі8 бет
Мұхтар Шаханов9 бет
Поэзиялық аударма мәселелері (Иран-Ғайыптың өлеңдері мысалында)5 бет
Тіл және қоғам жайлы10 бет
Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь