«Қорқыт», «Қойлыбайдың қобызы», «Оқжетпестің қиясында» поэмаларындағы этно психологиялық жақтары

Мағжан өлеңдерінде жиі ұшырасатын өлім мен өмір, махаббат, жамандық пен жақсылық, ізгілік пен зұлымдық т. б. мәңгілік тақырыптар проблемасын көтереді.
Мағжан өлеңдерін талдағанда да осы мәселе ерекше ескерілуікерек. Бір есте болатын жәйт , ақын өлеңіндегі интимдік суреттер анайылықты дәріптемейді, қайта адамдық сезімге қарай жол ашады. «Күміс нұрлы Ай. Жұлдыздар .алмас, жібек жел, Сыбырласып жас қайыңдар бұраң бел. «Қан қайнайды . Жас жүрегім ойнайды. Бір сүйейін жақында, жаным , бері » дейтін тіркестерді талдап көрейік.
Мұнда Фрейд ұғымындағы «бейсаналық » күй адамның өзіне сезілмегенмен сыртқа теппей тұрмайды деген ой « мен мұндалап » тұр. Мұнда ғашық жігіттің жан дүнйесіндегі өзгерісін «қан қайнайды» , « жас жүрегім ойнайды» деп беру арқылы , түпсанада тұнып жатқан инстинктік әрекетті ақын шебер бере білген. Ал сен « сүйерсің , мен күйермін , жанармын , Құшақтарсың , мен есімнен танармын» деген жолдарда махаббаттың психикалық мәні, организмнің нейрофизиологиялық әрекетімен және сезімдік әсерімен байланысын табуға болады. Естен тану . адам өмірінде аса қуанышты , қайғылы сәттерде орын алатын стрестік жағдай, ал махаббат сезіміндегші құштарлықтың шарықтау шегі. Адамның мейірін қандыратын махаббат мөлдірлігінің басты шарты. ләззәт, әсіресе төсек ләззәті. Мағжан шығармаларындағы ләззәт ұшқалақ сипатта емес, тереңде, нәзік мәнге ие, «ыстық құшақ , отты сүйіс , балды тіл » . бұл шын сүйіскен жандардың ішкі жанқұштарлығының сыртқа шыққан түрі. Ол саналы түрдегі адамның интеллектік , моральдық принцптері негізінде құрылған махаббат сезімнің қажетттілігін қанағаттандырған түрі.
Махаббат сезімінің алғашқы белгілері . көзбен ұғысу. «Кей уақыт көзіңізге көзім түссе, ойнайды аласұрып неге жаным » дейтін жолдардан көрінеді. Бұл жолдарда инабаттылық ізеттілік бар да, сонымен қатар алай.дүлей ұйытқан сезім, құмарлық ынтығу бар.
Сүйіспеншілік , махаббаттың осындай ізгі сипаттарын бойына жинақтаған адамды Мағжан толық тұлға дейді.Адамның өзін . өзі сүйюі, туысқандарын сүйюі ғана жеткіліксіз, ол адамның құлық сезімнің төмен тұрғандығы, кісі бүкіл адамзатты сүюі қажет дейтін ұлы Абайдың «өзін ғана сүйген адам, өзі үшін оттаған хайуанмен тең» деген пікірмен үндесіп жатыр.
Мағжан аса мән берген эстетикалықт сезімнің түрі . әсемдік, сұлулық сезіміне қатысты. Бұл жөнінде ол: «Сұлулық сезімдері . адамның дұрыс ләззат іздеуіне, сұлу нәрсені сүйюіне, керексіз нәрседен жиренуіне, жақсылыққа ұмтылып, жауыздықтан тиылуына көмек көрсетеді»,. дейді. Ал нағыз махаббат . бұл аса сұлу сезім.
« Жер бетіндегі әсемдік атаулының бәрі әйелге деген сүйіспеншіліктен туады» . М. Горький айтқандай, «әйел адам бойындағы әсемдік. әсем сезімнің кілті».
        
        Мағжан өлеңдерінде жиі ұшырасатын өлім мен өмір, махаббат, жамандық
пен жақсылық, ізгілік пен зұлымдық т. б. ... ... ... ... ... да осы мәселе ерекше ескерілуікерек.
Бір есте болатын жәйт , ақын ... ... ... ... қайта адамдық сезімге қарай жол ашады. «Күміс нұрлы Ай.
Жұлдыздар –алмас, жібек жел, ... жас ... ... бел. ... . Жас ... ... Бір ... жақында, жаным , бері » дейтін
тіркестерді талдап көрейік.
Мұнда ... ... ... » күй ... ... ... ... тұрмайды деген ой « мен мұндалап » тұр. Мұнда ... ... ... ... «қан ... , « жас ... ... деп
беру арқылы , түпсанада тұнып жатқан инстинктік әрекетті ақын шебер бере
білген. Ал сен « ... , мен ... , ... , ... , ... ... ... жолдарда махаббаттың психикалық мәні, организмнің
нейрофизиологиялық әрекетімен және ... ... ... табуға
болады. Естен тану – адам өмірінде аса қуанышты , ... ... ... ... ... ал махаббат сезіміндегші құштарлықтың шарықтау
шегі. Адамның мейірін қандыратын ... ... ... ... ... ... ләззәті. Мағжан шығармаларындағы ләззәт ... ... ... ... ... ие, ... құшақ , отты сүйіс , балды
тіл » - бұл шын сүйіскен жандардың ішкі ... ... ... Ол ... түрдегі адамның интеллектік , ... ... ... ... ... ... ... түрі.
Махаббат сезімінің алғашқы белгілері – көзбен ұғысу. «Кей уақыт
көзіңізге көзім түссе, ойнайды ... неге ... » ... жолдардан
көрінеді. Бұл жолдарда инабаттылық ізеттілік бар да, сонымен қатар алай-
дүлей ... ... ... ... ... , ... осындай ізгі сипаттарын бойына жинақтаған
адамды Мағжан толық тұлға дейді.Адамның өзін - өзі ... ... ғана ... ол ... ... ... ... тұрғандығы, кісі
бүкіл адамзатты сүюі қажет дейтін ұлы Абайдың «өзін ғана ... ... ... оттаған хайуанмен тең» деген пікірмен үндесіп жатыр.
Мағжан аса мән берген эстетикалықт сезімнің түрі - ... ... ... Бұл жөнінде ол: «Сұлулық сезімдері - ... ... ... сұлу нәрсені сүйюіне, керексіз нәрседен ... ... ... ... ... ... ... Ал
нағыз махаббат – бұл аса сұлу сезім.
« Жер ... ... ... бәрі ... ... сүйіспеншіліктен
туады» - М. Горький ... ... адам ... ... ... кілті».
Мысалы, Мағжанның махаббат тақырыбындағы өлеңдерінің негізгі арқауына
айналған Гүлсім бейнесін елестеткенде есіңе нағыз ботаның көзі ... көз, ... ... ... ... болатындығы ойға оралады. « ... ... сөз, ... ... Көктегі күн күлмесін, Гүлсім күлсін !
Гүлсім – күн, көкте ақырын жүзе ... ... ... ... өзі тыңнан тапқан, сұлу сурет жасаған кездері өте көп. Онда
адамның ... ... ... ... ішкі ... жан ... ашатын
бедерлер мол. Мәселен, « Шолпы» өлеңінде, бір жағы әзіл, бір жағы ... ақын киіз үйді ... ... ауыл ... ... ... шолпы
сылдырының көңіл ынтықтырар әсерін былайша сипаттайды: « ... ... ... ... құрғыр. Шық- шық жүрекке тиеді. Күлпара талқан
боп сынғыр»,- деп келетін « Шолпы ... ... ... ... ... ... сұлулыққа табыну да, сезім сырының сұлулығына
жан дүниесімен ... де ... « ... ... Өзекті өртеді
құрғыр. Әдейі іргеден жүреді. Сұлу қыз санадан солғыр». Осы өлең ... ... ... ... ... ондағы тіршіліктіде көзге
елестетеді.
Адам жанының ... , ... ... бұлайша суреттеу адам
психологиясының қат- қабаттарына әбден жетік ... ... ... ... ойшыл дарынның қолынан ғана келмек.
I –ші тарау бойынша ой – тұжырым.
Қазақ елінде айрықша із қалдырған , өзіндік үлкен өнер, ... ... ... , ... қиялға толы өлең дүниесін кейінгі ұрпаққа аман ... ... ... ... ... басынан-ақ ел жұртына белгілі болған
Мағжан Жұмабаев айдаудан көз ашпайды. Өзі де, ... де ... көп ... де ақын ... бір ... ... шытырманды,
соқпақты тіпті аяқ шені трагедиялы десекте болады. Бүгіндері Мағжан есімі
қайта оралып ... ... ... ... , ... игілігіне қайтаруға
мүмкіндік туумен қатар асыл мұраларын жан-жақты зерттеуге жол ашылып ... ... ... ... лирикалық өлеңдері өте терең де шебер
суреткерлікпен жазылған. Ақын ... ... ... құбылыстары мен
күйлеріне мән бере оларды өз ... ... ... Сол ... ... ... ... тағдырын, халық ансаған бостандық өмірін ... ашық етіп ... ... қара ... езгі ... ... ... ауызбірлікті, білімді, мәдениетті болуын өлең ... ... ... ... ... ... ... ойнаңқырық
түсу үшін ғашықтық пен құмарлықты жарыстыра, дәлірек айтсақ астарластыра
жырлаған. Ақын өлеңдерінде махаббатқа соқпай ... өлең ... ... сүйіспеншілік, жарға құштарлық, Отанға перезенттік, туған топыраққа
борыштылық сезімдердің бәрі ... ... ... ... ... адамгершілік жақтары ерекше байқалады. Эстетикалық
талғамы, таңдауы мықты ... ... бәрі ... жаны мен ... оның аса ... жарасымдығын паш етеді. ... ден ... ... ... ... көз ... аса ... сүйіп
жырлаған тақырыбы адам «адамның ... ... деп Абай ... ойы,ішкі көңіл – күйі екенін ұғымыз. Не жазса да ең алдымен ... ... сол ... айналадағы әлемді білуге, өмір шындығын ұғуға
ұмтылғандығын байқаймыз.
2.2. М.Жұмабаевтың педагогика және психология
ғылымының дамуына қосқан ұлесі.
Психология- жан туралы ілім ретінде ... ... ... бұрын Ежелгі
Грек және Шығыс ойшылдарының ... ... ... ілім ... пайда
болған. Алғаш психикалық жүйеленуі Грек ғалым философы Аристотельдің(б. д.
д. 384-322 ) « Жан ... ... ... ... ... бұл ... ... қолдануының алғашқы жетістігі еді.Кейін келе
Батыс және Шығыс ... ... ... ... мен дамуы әр түрлі
пікірлерде , әр ... ... ... ... ... Ал
орта ғасыркезеңінде араб ғалым философтары әл-Фарабидің (870-950) , ... ... , Ибн ... зерттеу еңбектері арқылы психика жайындағы
ілім еуропада кең жайылып тарай бастады . ... ... ... мен ой- ... ... ... орай психология
ғылымының негізі қалана бастады. X1X ғасырдың аяғында неміс ... ... ... ... ... ... ғылымының ғылым болып
қалыптасуы мен дамуының негізгі бастауы ... ... ... ... даму ... , ... ... зерттеу әдістері , түрлі салалары
мен тармақтары бар дербес ғылым ... ... ... ... ... даму ... ... топырағында психология жайлы арнайы еңбек жазбаса да ерте
кезде өмір ... ... , ... , ... ... , ... ... , Ш.Уалиханов сияқты данышпандардың ,тіпті 30-шы жылдардың
жазықсыз құрбаны болған А.Байтұрсынов , Ж.Аймауытов , ... ... ... еңбектерінде –ақ қазақтың өзіндік психологиясы қалана
бастаған. Өз заманының қиыншылығына ... , ... ... ... ... үшін төл ... психология жайлы еңбек жазған Жүсіппек
Аймауытов пен Мағжан ... ... ... атай ... ... ... ... еңбектеріне тоқталатын болсақ, алғаш
қысқа мерзімді курстар үшін дидактика , педагогика ... ... ... ... ана ... , ... ... ана
тілін оқыту жайында»(1922), «Обучение грамоте»(1926), «Букварь ... оқу ... ... ... еді. Ал ұлы ақынның
«Педагогика» (Ташкент 1922,Орынбор 1923ж) атты ... ... ... ... ... жоймаған өзіндік орны ерекше ғылыми ... ... ... ... ... он бес ... тұрады,
басты бірнеше бөлімі ғана педагогика,тәлім –тәрбие жайлы, ал қалған он үш
бөлімі жалпы ... ... ... ... ... ... «Алдыма бір кітапты жайып бұрылмастан ... ... ... ... ... ... ... ұмтылдым.Шамам келгенше
қазақ жанына қабыстыруға тырыстым» дей келе өзінің шетел және ... мен ... ... ... ... ... сай келетін ін ғана алып, оны ... ... ... ... кездегі шетел Грек, Рим ,Батыс Еуропа
педагогикасын жете ... ... орыс ... ... ... , ... педагогикалық еңбектері мен орыс психологтары
И.М.Сеченовтың , ... және ... орыс ... ... ... ... ... өзіндік ой
түйіндеуіне ерекше әсер етеді.
Өз халқының , өз ... ... шын жан ... ... ... ... қазақ халқының мәдениетін жас ұрпаққа берер тәлім-тәрбиесінің келте
болмауы үшін ... ... ... қажет екендігін шын сезінеді.
Сөйтіп , ол «Педагогика және ... ... ... әрбір еңбектерді
қалдырмай әрбір сөзіне дейін мән бере саралап , талдаумен қатар өз ... де өзге ұлт ... мен ... ... , тіпті ерте заманда
өмір сүрген жыраулардың ой- ... ... ... ... арқасында қазақтың болашақ ұрпағы үшін ... ... етіп ... ... өз үлесін қосты.
Мағжан Жұмабаевтың «Педагогика» еңбегінің алғашқы «Жалпы педагогика»
атты ... ... ... ... , ... деген не? Деген ... ... ... ... , ... ... тәрбие қылу керек
екендігі және де ... ... ... ата ... ... ... ... бәрінен басым тұратынын ерекше атап өтеді. Ал қазақтың болашақ үміт
артар ұрпағы жас сәбиге ... ... ... ... ... ... ... киіз үйінің бала өміріне кері әсер ететін кейбір жайыттардың ... еш ... ашық ... ... ... ... бұл
бөлімде ,баланы бесікке салған күннен бастап , тәй-тәй басқан ... ... көз ... қайтсе ол нағыз жігіт азамат болады, осы
заманға өркениет өрісіне қол артады деген ата-ана үшін ... ... ... ... ... бөлімдері яғни психологиялық
бөлімдерінде ... ... мән ... ол ... ... парызы баланың жан дүниесін, психикасын , оның дамуы мен өзгеруін
жақсы білуі деп санайды.
М.Жұмабаев «Психология» ұғымын «жан ... деп ... , ... ... пән» дей келе ... ... жақсы тәрбие қылу үшін ... ... , ... ... –ақ оның ... , көріністерін жақсы тексеру
жетеді» дейді. Сонымен қатар психология пәні нені ... не үшін ... ... ... бере ... , жан- жақты қамтылып , мына
мәселелерге көңіл аударған «Жан көріністері оларды топқа бөлу, ... ... ... ... оның қызметі,ми туралы және т.б.
Жан көріністерін үш топқа бөле отырып қарастырады. Олар : жанның білуі
яғни ақыл көріністері , ішкі сезім ... және ... ... ... ... арасында берік байлам бар, яғни бір іс істегенде , осы үш топ жан
көріністерінің үшеуі де ... Адам ... осы ... ... ғана біле ... ... деп дәлелдейді. «Адам өз ... өзі ... жан ... ... ... « Сан ... бір рет көрген аттық» дегендей адам баласы күнделікті өміріде
бірін – бірі бақылау ... бір ... ... бір ... ... ... ... сөзінен ол адамның қандай мінез – құлықта екенін
танып білуге болады.
Жан көріністері мен дене көріністері бір – ... ... ... « Дене жанға, жан денеге байлаулы, біреудің біреуінсіз күні ... жан ... дене ... айырмашылығы: жан көріністерін үйрену
жолындағы өзін бақылау, ... ... ... ... ... ақыл және ішкі сезімдер арқылы ерекшеленеді.
Ақылы көріністері, яғни жанның білуі деп, оған ... мен ... ... ... Әрбір дүниені танып біліу үшін ең алдымен
түсіну ... яғни ... ... « ... ... адам ... ... баспалдағы әсерлену болып табылады»- дейді. Осы
әсерленудің физиологиялық ... ... деп ... ... ... зат ... ... , яғни нервтің ұшына әсер қылады. Осы әсерді нерв
миға алып барады. Мида осы келген әсерден түйсіну ... ... Міне ... ... алып келген әсерді жанның аңдауы әсерлену» деген.
Ал сыртқы сезімдерді көру , есту, иіскеу , тату, сипау, ет сезімдері
деп алты ... ... алып , ... ... жетілдіру тәрбиесіне арнайы
назар аударады. М.Жұмабаевтың пікірінше бұл сезімдердің сау және ... оның ... ... ... ... қылу ... Бұлардың біреуі
нашар болса жан тұрмысы да түзу ... ... Осы әр ... ... қарастыра келіп, ақын олардың ... ... ... оларды қалай тәрбиелеу жолдарын да айта кетеді.
Сыртқы сезімдер адамның сыртқы дүниені танып білуге жан қызметі үшін
аса ... ... ... ... мүшелері білу , танудың көзі ... жан үшін ең ... ... –адамның көзі ғана екенін «Әдемі түс
, әдемі түр, жаратылыстың сұлу заттары, сұлу ... ... ... алуға мүмкіндік туғызатынын , егер адамның ... ... ... ... ... жатқан ыстық сырларды ашып, шешіп
беретін адам ... ... ән , сұлу ... ... ... ... ... , сол сияқты иіскеу сезімінің адамның басқа сезімдерін
оятуға және одан адамның ләззат ... ... ... ... сезім мүшелері арқылы қабылданған сыртқы ... ... әсер ... , ... ... , ашық ... , ішкі
сезімдердің жанды болуы, алдымен адамның зейініне байланысты» -дейді. ... ... ... ... ... Егер «жанның» осындай қабілетінің
дамуына көңіл аударылмаса , онда ол ... ... ... М.Жұмабаевша
айтқанда «абай болмаса, біз сыртқы заттардан әсер алып, олармен таныса
алмаймыз».
Ес ... ... ... ... сақтай білуі» дейді
Мағжан. Ал сақталып тұрған суреттеулерді бұрынғы түрі, бұрынғы ... ... алып келе ... еске ... деп ... Естің өсіп жетіліп
дамуы үшін сыртқы сезімдер мен жаңа білімді бұрыңғы біліммен ... ... ... көбірек көңіл аудару ерекше әсер ететіндігін айтады. Ал ... ... адам ... ... ... нәрсені еске түсіру өте қынға
соғады –дейді.
Естің адам жасына байланысты ... ... айта ... жас ... ... ... күшті немесе ұмтылатын кездерін
бөліп көрсетеді. Мәселен, Мағжан «Естің аса ... ... кезі жеті мен ... жас ... Ал ... шағында ес бірте-бірте сөне бастайды»- дейді.
Мағжан ... ... ... ... ... ... да сонша бай
болады»- дейді. Жанның өзінде бұрыннан бар суреттерден жаңа ... ... қиял деп ... Яғни қиял терең, бай болу үшін суреттеулер көп болу
керек. Бала қиялын тәрбиелеуде Мағжан былайша ... ... , ... ... көк ... ... хош иісті жасыл
кілем үстінде күнмен бірге ... , ... ... ... , ... бірге
жүгіріп , алдындағы малмен бірге өріп, сары сайран далада туып өскен ... ... ... өткір, терең болуы тиіс. Ол үшін баланың ... ... ... болуы керек » .Яғни әдебиет , тарих ,
жаратылыстану сияқты ғылымдалға қызығушылығын оятып, соларға ... ... ... бала ... өркендеуіне ертегі мен ойыншықтардың
ролінің ерекше ықпал ететінін айтады.
Ойлау – күрделі психологиялық ... ... ... адам ... ... ... құр ... ғана алып, жат бір көрініс ұшыраса
, оны шеше алмайтын , оған түсіне алмайтын бір жан иесі ... еді» ... Адам ... ойлау барысында ғана жинаған тәжірибесімен білімінен
бір ... ... ... болжауға толық мүмкіндігі болады. Осы ... адам ... қыр ... ... ... ... өтірікті
,залымдық пен мейрімділікті ажыратып өзінше ойланып бар ... ... ... адам ... ... ... ойлауын жақсы жетілдіріп даму
үшін ... ... ... көп жұмыс жасауы керек.
Тіл «жанның жайын жарыққа шығару жолы » дей келе Мағжан ... ... ... ... жұн ... асыл ... ... көрмей,
қор болып қалар еді». Шынымен де ойлап ... ... ... ... ... ... ... естіп, есімізде сақтап, әр жақты ой
елегінен өткізген ... ... ... ... ... ... тілдің маңызы ерекше зор . Баланың ... ... үшін оны ... ... ... және де өзі ... ... өзі түсінетін тілде
сөйлесуі өте қажет екенін , тілдің нағыз дұрыс әрі байитын кезі ... ... жан ... , ішкі ... ... ... сипаттайды:
ішкі сезімдер , сұлулық сезімдер, құлық сезімдері.
Сезім бұл адам ... ... ... рол атқарады. Әрбір
адамның ішкі сезімі сол адамның ... ... ... болуына, оның
біліміне және денесінің қандай болуына байланысты. Мағжан ішкі сезімдерді
екіге бөледі өзімшілдік яғни бұл ... ... ... күштілігін
көрсететін сезім болғандықтан бұған ұялу, қорқу, батырлық, ашу, жек көру,
тәккәппарлық, ... ... Ал ... ... және ... ... ішкі ... көпшілдік ішкі сезімдер деп атап оған достық , ояу
сезімдерін ... ... ... ... ... қысқаша түсініктеме
береді.
Ұялу сезімі – егерде біз өзіміз қымбат көретін ... бір мін іс ... ... ... ұялу сезімі болады. Жер
жүзінде ұялмайтын адам жоқ. « ... ұят ... ... ... ... күнде нашар іс ... ... ... ... көбісі
ұялту болған.
Қорқу сезімі – адам жанында бір баытсыздық күткенде болады.
Қорқу сезімінің бірнеше ... бар. ... ... тынышсыздану деп, қаты
қору үрей ұшу деп аталады. Қиялы ... яки ... ауру адам ... ішкі сезімдердің бірі – ашу. Екінші кісі тарапынан
бізге әдейі көлденең ... бір ... ... ... ... ашу сезімі пайда болады. Ашу сезімі адамда екінші бір ... ғана ... Ашу ең ... дәрежесіне, құтыру дәрежесіне жеткенде,
адам ақылынан ... не ... ... ... – аяу сезімі әр адамда болады. Адам бір ... бір ... ... яғи сол ... ... ... аямайды.
Тек сол нәрсе аяныш ... ... ... ... аяп, ... ... ортақтаспайды. Біреудің қуанышына ортақтасу орнына
адамда күншілдік ... ... Бұл ... ... бір төмен, өнімсіз
мінезі.
Достық сезімі – адамда, сол адамның жанына ... бір ... ... ... ... ... ... болады.
Ішкі сезімдердің біреуі іш пысу яғи зерігу іш пысыру көңілсіз бір
сезім. Іш пысудың жоғарғы ... еш ... ... еш ... еш ... ... дәрежесіндегі іш пысу апатия ... ... ... - ... ... ... - бір ... сезімдердің адам үшін ең қымбаттысы сұлулық және ... ... ... ... сау ... ... сұлу ... керексіз нәрседен жиренуіне, жақсылыққа ... ... көп ... ... Әр ... ... сезімдері әр түрлі
нәрседен жиренуіне, жақсылыққа ұмтылып, жамандықтан ... көп ... Әр ... ... сезімдері әр түрлі нәрседен аямпаз болады.
Біреудің музыкадан, біреудің сұлу суреттен, біреудің поэзиядан . ... неше ... ... ... неше ... сұлу ... түстерді көрсін
, сұлу сөздер, сұлу өлеңдер жаттасын. Міне ... ... ... ... өркендейді.
Ойдың яки істің ізгі, яки жауыз болуына қарап, сол ойға яки іске
іштей баға бергенде болатын ... яки ... ... ... ... ... . ... сезімдері жасқа, дұрысын айтқанда білімге қарап, әр
адамда ... ... ... ... ... ... ... сезімдері де төмен
болады. Адам шын ізгі адам ... ... ... ісі , халық пайдасы жолында
еңбектенуі қажет.
Мағжан жан көріністерінің үшінші түрін қайрат деп ... ... жету үшін ... оңды ... ... деп ... ... қолды
аспандағы айға жеткізбесе де ойланған ойға жеткізетін сол ... ... ... ... жан ... ... ... дұрыс бағындыруға
үйретсін.
Мінез дегеніміз- бір адамның барлық ісін басқа ... ... ... Ойы бір ... һәм ... бір ... адамдардың
мінезі әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан мінез ақылға яки сезімге байлаулы
нәрсе емес, ... ... ... ... жаратылысына қарай тума
болады, һәм басқа сыртқы себептнрмен - тұрмыс ... ... ... ... жүре ... болады. Тума мінез көбіне тұқым қуалап келеді.
Темперамент әрбір адамның жаратылысы бойынша тума бір түрлі мінезі ... ... төрт ... ... ... Сангвиник, Холерик,
Флегматик, Меланхолик дей келе олардың әрқайсысына өзіндік ... ... ... ... бұл төрт түрі бір ... ... таза
күйінде ғана болады деуге болмайды. Көбінесе бұлар бір – біріне аралас
болады.
Темпераменттің анасы жақсы, ... ... ... ... ірі ... ... төмен адам дәуге болмайды.
Мағжан Жұмабавтың психолгиялық ой – пікірлерінің негізгі арқауы:
адамның ... ... ... тұрмыста түйінді мәселелерді шеше
білетін, тұрмыстың тұнғиық теңізінен қалың қайратпен кеше білетін, адалдық
жолға құрбан бола ... төрт жағы ... адам етіп ... Ол ... бар ... бар білімін жұмсап, ... ... ... ... көшінің бір орында қалып қоймай, топтаурын сүрлеуде босқа ... ... ... ... ... ұмтылған қасиетін Мағжан былай деп
суреттейді. «Адам жаңашыл, жаңа үстіне жаңа тілейді, жаңадан жаңаға құмар
келеді, адам: әсемшіл, ... ... ... ... сұлу ... ... оның психологиялық көзқарастары әлі де ... ... ... ... ... ... ... байқауға болады.
13
1.3. М. Жұмабаевтың еңбектеріне сипаттама
Біраз уақыт таса қалған психологизм бағдары қазіргі ... ... жаңа ... ... көтеріліп өмірлік эстетикалық мағынада
өрістеуде. Әдебиет, саясат пен ғылым, өнер ... ... ... ... ... бақылау, топшылау өзгерту жаңарту ниетін көздегендіктен
де көркем әдебиеттердегі психологизм табиғаты ғылыми, ... мәні ... ... ... яғни ... – ой мен көңілден шынайы әрі
толымды жеке сезімдік ... ... ... да ... өмір шындығының ең жоғарғысы ... ... Яғни ... ... ... жан ... жеткізу амалы мен
шығармашылыққа деген қабілеттілігі - ... ... әр ... ... эпос, драма, лирика бірдей тән. Қазіргі ... ... ... ... ... ... дамумен қатар, қоғом
өмірінің диалектикасын мол ... ... өте зор рөл ... ... да ... - ... ... әдебиеттің яғни
көркөмдік әлемнің көп қырлы әдеби бағыттар мен әдістерге ортақ әрі ... ... ... ... ... психологизмнің негізгі
қызметі - өмірлік шындық пен көркем шындықтың жанды тамырластығын сақтау.
Әдеби туындылардағы психологизмнің ... көзі сан ... ... ... ... ... жатқанын аңғару қате ... ... ХIХ ... ... ... Флобер, Толстой
есімдерімен байланыстырып қарастырылады.
Қазақ фольклорының өзінде де адам сезімі мен ... ... ... отты ... ... ... ... жыраулар поэзиясында
романтикалық психологизм, ал Абай поэзиясы ... ... ... ... ... ... ... басқалардан ерекше
көзге түсетін Мағжан Жұмабаев поэзиясындағы реалистік лирикалар автор
жанының жалынды сырлары мен ... ... ... , кешірмес сыншыл,
аямас қатал, айтусыз сезгірлігі ақынның терең ... ... ... ... ... ... психологизмнің тарихи даму жолын әлде де
кеңейтіліп зерттеуді қажет етеді.
Көркем прозадағы реалистік шындыққа негізделген ... ... адам ... ... ... оның жан дүниесінің қырларын толық
қамтуды талап ... Осы ... ... Жұмабаев
«Шолпанның кінәсі» атты ... өз ... ... әдет-дағдыларын нақты бейнелейді. Әңгімедегі Шолпан ... ... , ... ... ... арқылы айшықталып, Шолпанның
ақ-қараны ажыратуына ықпал етеді.
Әдебиеттегі психологизмнің негізі кейіпкердің өмірі жолындағы ... ... ... Бұл ... ... ... ... әдемі өмірім бұзылады-ай» деген Шолпанның ойынан басталады.
Бірде Сәрсенбай әңгімесінің арасында жай ... ... ... ... ... ... сөз ып-ырас-ау дегенде Шолпанның бойына жаңа
бір ой жарқ ете түсті. Үш
жылдан бері бала ... ... ... қате ... да ... бала ... екеуінің өмірінің қу мазарға айналатындығы еді.
Мұндай ойлардың барлығы Шолпанның көз алдына сол ... ... ... ... ... ... Шолпан , Сәрсенбай бейнелері өздеріне тән
тіршілігінің қарекетімен, сезім толғанысымен, көзге түседі. ... ... ... кейде портреттік мінездеме арқылы сипаттап отырады.
Әңгімедегі Шолпан образы көркемдік тұрғыдан ұтымды да ... ... ... балалардың тәтті қылықтарын күле сөйлеп, ұзақ ... ... ... ол шын ... қарқ-қарқ күлгенде Шолпан да бірге
күлді. Бірақ, күлген бұл Шолпанның жаны ... бет ... ғана еді. ... ... ... ... ... мен психологиялық хал жағдайы
көзге түседі.
Қиналып-күйзелгені «Шолпанның жаны емес,бет терісі ғана еді» ... ... екі ұшты ... шырмауында қалмай,өз ішкі сезімін
сездірмейтіндігі «Шолпан да бірге күлді» деген ... ... ... ... ... ... ... тек іс-әрекеті ғана емес,
оған жалғас ... ... ... ... ... де тыс ... Сол себепті де ... ... ... ... ... әдебиетте кейіпкерді сұлу мүсіндеу-өте қиын. Өйіткені, оның
кескіндемесінің сана әлеміне тікелей қатысы бар: жан қозғалысының ... ... ... ... бір ... келе ... ... қиналғанын, яғни жан-сезім құбылыстарын сыртқы көріністермен қоса
бейнелеу өте ұтымды. Автор осы тәсілді Шолпан ... ... ... ... оның ... уланып, кірпік қаққысы жоқ. Қыстың
ұзын түні ... ... ... ... ... да
тереңдегеннен тереңдеп , қарайғаннан қарайды... Күншығыстан ағарып алтын
таң атып келе жатқанда ... ... ... ... бала ... деп жас балаша өксігін баса алмай, жасағаннан бала сұрап жатыр еді».
Бұнда Шолпанның «Ойлармен ... ... ... бала ... жатыр еді» деген сөйлемдерде алай-дүлей боп жатқан
сезім дауын аңғартса, «болар болмас күбірлеп», «жас ... ... ... ... ... бет ... буырқанған жан дүниесінен хабар
береді.
Сыланған сұлу ... ... ... ... ... ... ... жалбарынып, құдайдан бала сұрады.Бірақ, құдайдың мейірі
қатып қалған ба, ... ... ... ... тартып пірадарың жолға түссе де
, әйелдің тілегін ... ... ... ... автор еш
бүкпесіз ашық суреттеп көрсетеді.
«Жоқ бала болмаудың күлі көкте емес, адамның ... ... бұл ... ... бала көтермеуі оның шын әйел бола алмағандығынан
шығар. Ерімен жатқанда, барлық қазақ ... ... ... ... жай
бір жұмыс істегендей салқын жатуынан шығар. Ерімен қосылғанда, сол қосылу
ісіне жан денесімен ... ... оның ... ... ... шығар».
Бұдан әрі Мағжан қысылып-қымтырылмайды, тіке тартады. «Осы әрі
тәтті, әрі улы ... ... ... ... ... ... ... жата бастады.Денесі өртке, құшағы жалынға, аузы отқа ... ... жата ... ... ... ... киіктің асау
лағындай,өмірінде ер затын бірінші рет көретін он үш жасар ... ... ... болды. Құшағында Сәрсенбайдың қабырғаларын бір-біріне
қабыстырғандай, қысып-қысып ... ... ... ... от
жібергендей құшырланып жалындап сүйетін болды.
Кіршіксіз көңілге құрт ... Әйел енді ... өзі ... ... ... бар ... құдайдан перзент сұраған әйелдің ісі ме,
әлде нәпсі қызығын күткен сезімтал жанның құмарлық ... ене ... сәті ма? Оған ... анық ... бермейді.
Күндіз түні көз ілмей жалбарынып жалына сұрайтын жалғыз тілегі бала
үшін Шолпан, қазақ әйелдеріне жат қылықтарға да ... бел ... «Сөз ... ... бала ... жоқ ... соң мен бақытсыз... Мен
бақытсыз болғанда,Сәрсенбай бақытты ма? Оның жүрегі жанбай ма? Өзінің ... ... ... ойлап, оның жүрегі жанбай ма? Қартайған күнде өмірді
жылытатын от-бала оған ... жоқ па? Сөз жоқ, мен ... да ... ... ... ... ... мазалайды. Бұл
бақытсыздықтан құтылу үшін Шолпан «Теңізден терең, таудан зор күнә қылып
болса ... ... ... ... ойға ... бекем буды. «Болашақ
балаға ата болуға лайық кім бар?» деген сұраққа көп ... ... ... ... ... ... ... көңіліне түйеді.
Ақ босағаны арамдықпен былғайтын жігіт қылығын тым ... ... ... тағы да ... ... ... «Түлкі
алған жас тазыдай екі иінінен демін алып,жалма –жан шешініп, ... ... келе ... . ... қылығы ұябұзар ұрлық
емес,түлкі алған жас тазының қызығы.Мағжан кейіпкерлерін ұға біледі,ақын
кейіпкерлерін аяй ... ... ... ... де ... табиғи
натурализм де бой көрсетіп қалады: «Оның ... ... ... ... екенін білдірмекші еді,Әзімбайды өз қасіретіне ортақ
қылмақшы еді... Бірақ, Әзімбай еш тыңдаған жоқ. Қоян ... ... ... аласұра бастады. Бірауыз сөзге келместен Шолпанның денесін
умалай бастады». ... ... ... қою бояудың трагедиялық нотасын
аямайды.Шолпанның қазасы... Тепкілеу, ұрып-соғу, аяғы ауыр ананың ... ... ... ... Бұл сәтте Мағжанша-тура мұңға түгелдей берілмей,
көркемдік тәсіл таба ... ... етіп ... ... ... қайда?Әлгі
неге келіп бір көріп шықпайды»- деді де көрпенің бұрышын құшақтағандай
болып, ерні беу-беу ... ... сұлқ ... тағы ... ... Өліп ... ... ойлайды. «Әлгі» дегені Әзімбай, Әзімбай енді көңілдес
емес.Тән ермегі емес, жүрек ... Енді ... ... әкесі.
Өліп бара жатқан әйелдің санасына жастық шоғы орала ... ... ... қосылған жары Сәрсенбай тағысын тағы.
Бұл шығарманы оқыған әрбір нәзік жанды оқырман дүниеден ... ... ... ... ... ... Мағжан «Күнмен
таласа Шолпан да өмірмен қоштасты» дейді.Шолпан сөнді. Шолпан ... ... ... келе ... жоқ па?
Адамның сезім күйін, толғанысын, қуаныш,қайғы ... ... ... ... ашып беру арқылы жазушы қоғамдық
өмірдің қайшылықтарын, адамгершілік пен ... ... ... ... ... ... Міне , жанры жағынан біз «Шолпанның
кінәсын» «ңгіме қатарына жатқызамыз. ... бос ... ... ... жағдайлардың және ішкі толғаныстардың нәтижесінде үнемі ... ... ... Ал ... сол өзгерістерді жан диалектикасын қырағы
қадағалау жолымен көрсетеді.Шолпан сүйіктісіне қосылады. Ондай ... ... ... ... ... ол ... біте ... де айта кетеді.
«Шолпанның кінәсі» ... өмір ... ... ... ... ... ... көріністері яғни қуанышы да қайғысы да болатынын
көрсетуге мақсатталған шығарма.
Мағжан Жұмабаевтың көпшілікке танымал шығармаларының бірі «Батыр
Баян» поэмасы. ... ... ... ең ауыр ... саналатын
жоңғар шапқыншылығы өшпес орын алған, алыстағы қуатты жарылыс тәрізді дақты
оқиға сол кезең суреткерлері үшін заманалық құбылыс болатын. ... ... сол ... өз ... куә ... тарихи мәні мәңгі
сақталғанын, ащы да ... ... ... ... ... жер жетпейді Бурабайға,
Бөленген бұйра сынсың қарағайға...
Қарасаң, жаның шері таралай ма?
Солардың ... ... ... ... ... ... Бурабай көлінің сұлулығымен қатар елдің жан жарасы ... сұлу ... ... күшінен іздейді.
«Батыр Баян» поэмасындағы ақынның күйзеліс үстіндегі табиғи ... ... үшін ... ... Жаңа ... өзі үшін ... көк
мұнарына көз жіберген ақын көңілге жұбаныш ретінде халқының кешегі аумалы-
төкпелі дәуіріндегі ... ... ... рухына сиынады. Болашақ
күндерден де ... үшін ... ... ... ... ... ... Көкшетау азаттығы үшін күресе алатын ... ... ... ... Баян-сол халықтың ардагер , ... хан ... ... сахара жұртын біріктіруші,зор дауды
бітірістіруші, ... ... ... ... ... сипатталады.
Шығармада ақылды, әділ, дана ханның бейнесі- Баян батыр тұлғасын неғұрлым
айқын аша түсетін маңызды ... бір ... ... ... алып ... ... ... досына бедел, жауына айбар, әйгілі ханның тек Баянды
күттіріп қоюын ескерумен-ақ бас кейіпкердің ерен ... ... ... ... Баян тұлғасын назардан тыс қалдырмай өте шебер суреттейді.
«Жас Баян жауды талай көрмеп пе еді,
Сорғалап сұңқардайын ... пе ... ... ... ... ... аш ... кірмеп пе еді».
Бұл батырға берген сипат, оның артықша жауынгерлік, азаматтық
қасиетінің және ерік –жігерінің ... ... ... ... бұл өзге де ... ... жоққа шығару емес. Мәселен,
Жантай батыр өлімін естігенде, көзінен жас ... ... ... ... ... деген зор үмітті сенімін аңғартатын зерек
психологиялық деталь. ... ... ... ... сәйкес бір ұтымды дерек те осы көріністен ... ... қиын ... ... батырға байланысты «жолбарыс», «көкжал»,
«арыстан» сияқты эпитеттер мен аса сұлу, ... ... сан ... ... түседі. Баянның ата тегі де өте даңқты Ер Көкше, Ер ... ... ... ... ... тағы бір ... ... қасиеті
тосын жағдайлардағы, тосын қимылы мен тез ... ... ... ... ... сұлу қалмақ қызын зорлықпен емес жүрек қалауымен алмақ.
«Сол сұлу сұлу екен ... ... ... бар сұлулық жиналғандай.
Торғын ет , шапақтай бет, тісі меруерт,
Сөздері су ... ... ... ... ... әдемілігін бейнелеу арқылы кейіпкердің
симпатиясын аша түседі.
« Марал бар оққа ұшпатын тым сау ... ... кез ... де
қандай мерген » , «Қалмақтың қайсар қызы қайрылмаған,Болаттай жасу ер
Баянның ... ... ... ... ... ... аруы боп ... өз жұртынан айырмаған» деп тәкәппар да әр қасиетін, ... ... ... ... пәк ... объективті ыңғайда шешен
тілмен кестелейді. Елін жерін шапқан, бесіктегі баланы зар жылатқан қос
жауын есті қыз ... ма ... ... ... бара да алмайды. Сол себепті де Батыр Баян
қалмақ қызын қарындас қылуға ерік береді. Бұл ... ... да ... да ... ... ерекшеліктері мен сана ... ... Осы ... ... ... ... ... отырып
Баянның қайытпас ер және ел жұрты үшін намысты қолдан бермейтін намыскер
ер жүрек батыр екендігін көрсетеді.Әйтседе Баян ... ар ... ... ... ... да ... жас ару жүрегі батырдың
жеткіншек інісі ... ... ... селт ... ... Жас Ноян
қызды көріп от боп кетті, Көздері қызыл жалын шоқ боп кетті, Жер мен ... ... ... ... Бір қыздан басқа нәрсе жоқ боп ... ... ... Ноянның қалмақ қызына ... ... пәк ... айқындап өте шеберлікпен бейнелейді.
Екі жастың арасында кенет оянып, ... жара ... ... ... ... портреттік құбылыстарды сипаттау арнасымен
өрістейді. Осы тұстарда әдепті сұлуға «сұм ... ... атақ жиі ... ... «Сұм ... ... жерін айтып, Баяннан шығар
қауіпті айтып толғанатын ыстық шері де тартымды, нанымды бедер тапқан. ... әрі ... жас Ноян ... ... қалмақ жеріне аттануға оңай көну
сыры қыз көркі мен ... ... ... ... ... ... сұлу
қыздың қалауымен қашуға бел буған жас Ноян мен қалмақ қызы ер Баянның ... қаза ... ... тастап, көңіл арбауына ерген сүйікті іні мен
батыр жанын кешірген, өлімге қимас қас сұлу ... ... асау ... ... ... автор жан –сезіміндегі терең дағдарыс, күрес сарынын
суреттеуде ... ... ... ... пайдаланған. Жаманат іс
күңгірт кешке тап келеді. Шексіз зар,өкініш, күйініш запыранына толы Баян
қасіретін үдете ... ... ... ... ... ... сап
келдімнеге?», «Салдырлап шіріп қалғыр ... ... өз ... ... ... ... бір сүйе алмадым, тіл тартым ерке тартым
өлдің неге?» деген шумақтарда ой мен ... ... ... ... ... адам айтқысыз алапат қайшылықты шебер мүсіндейді. Баян
інісін опасыздық үшін ғана ... ... ... ... ... ... жоқтай терең психологиялық шындық сана астындағы ырықсыз
сәттерді мол қамыштың көріністер айқын ... Таң ... ... де ... тартып,Баян тұтқынындағы сұлу қыздың қылығын елінің
намысы, ар намысы жолындағы ... ... ... ,Абылай ордасына бет
түзейді.
Жау көргенде қаны ... ... ... ер Баян ... ... соғыс мұраты- жеңу. Сол кездегі екі елді ақтау не қаралау
мүмкін емес. Тағдыр талқысы ... пен ... ... қатыгез, аяусыз,
ымырасы жоқ, бітпес жауға айналдырған. Осы тұста Абылай алданады, ал ... ... кеп қуып ... ... арпалыста қаза табады.
Табиғат пен адамдардың дүлей зорлығынан беті қайтып, дағдарыста
жүретін, көкейінен үрей кетпейтін қауым халық ... ... ... екі ... ... айласы да білікті,маңайын әрі қорқытып ,әрі
ауылмен ұйытып ұстайтын Абылай хан ... ... ... ірі ... қайраткер тұлғасын едәуір дәріптегенде осы
тәрізді халықтық ... ... ... ой толғаған. Ал ... ақыл мен өр ... ... қайсарлықты қалың қазақтың
ерлікке құмар , паң ... ... ... хас, ... ... ... сипаттау ретінде жырлайды.
Расында да, батыр Баян ойдан шығарылған,іс- ... ... адам ... ... өтетін, талай қиын қыстауда мойымайтын
дәстүрлі ... ... ... ... ... ... тұлға
екендігі,ол жасаған ерлік істер қиялдан ғана тумағаны ақиқат. ... ... мен ... аршындылығы, ой әлемінің
қайшылықтылығы романтикалық стиль пернелеріне сұранып тұрса, ересен ... ... мен ... ішкі ... реалистік психологизмге хас
өрнектерді талап етеді.
«Батыр Баянның» ... ... де ... ... бар. Ол ... ... әсірелеп бейнелеуге қатысты құбылту, айшықтау
үлгілерімен емес, әдеттегі адамдар ниет-қылығын, мақсат- аңсарын суреттеу
тұстарында ... ... ... ... қасиеттерін дәріптеу
және оған көңіл аудартқан жай – ... ... ... ... ... алдағы жағдайаттарға терең психологиялық дайындық істепті. Баян
Абылай үшін барша батырдан ... боп ... ... жаза ... ... күлген Ноян мен Баянды күн мен
түнге теңеу, қарама –қарсы құбылыстарды мағына, әсер жағынан ... қыз үні мен ... ... ... ... пен ... сезім
арасындағы шыңырау қайшылықты кереметтей өрнектейді.
Ақын «Ер Баянын» әлі де жамандыққа қияр ... ... ... ... «ашу», «Бұғып қалған қорқақ ақылдан» іздемек. «Жүректің»
алапат қайғысын «есіл ... ... ... ... ... ... ... кейіптеу тәсілдерінің көмегімен адамдық қалыпқа
көшеді,сол арқылы көңіл –күй ахуалы көп қырлы сипат ... ... ... қасіретіне сүйемел жасайтын кешкі дала, «жылаған» жел жан
уілін психологиялық тұрғыдан зор ... ... Баян ... ... өтуде. Бірақ бұл- ой, қиял,
сезім ,қасірет араласқан айқын эмоцияналды көріністер. Баянның кейінгі ... ... ... ... алған ажалы осы сұрапыл жан арпалысының соңғы
шешімі. Қайран ер көз ... ... де ... арқылы қос жақынына қол
созады. Бұл көрініс адамға тән асыл ... ... ... бас июімен
бірге, пендешіл күйікті тілектерден, ессіз ... ... ... ... бейнелемек.
«Батыр Баян» поэмасындагы күрделі ... ... , жан ... сан орам ... Мағжан Жұмабаев реалистік ... ... ... Әр ... ... ... ... болады. Бір демнен, теңдесі жоқтай талант құдіретімен ... ... ... алтын сыңары тәрізді.
I –ші тарау бойынша ой – тұжырым.
Қазақ елінде айрықша із қалдырған , өзіндік үлкен өнер, өрнек тудырған,
терең ... , ... ... толы өлең ... ... ... аман етіп
қалдырған ақын- Мағжан Жұмабаев. Ғасыр басынан-ақ ел жұртына белгілі болған
Мағжан Жұмабаев ... көз ... Өзі де, ... де ... көп кешкендіктен де ақын тағдыры бір сыдырғы емес, шытырманды,
соқпақты ... аяқ шені ... ... ... ... Мағжан есімі
қайта оралып рухани байлық талантты сөздерін , ... ... ... туумен қатар асыл мұраларын жан-жақты зерттеуге жол ашылып отыр.
Мағжан щығармалары соның ішінде ... ... өте ... де ... ... Ақын әрбір табиғаттың ... ... ... мән бере ... өз көңіл-күйімен астарластыра шумақтайды. Сол өзі
өмір ... ... ... ... ... ... ... өмірін еш
бұлтарыссыз ашық етіп жеткізумен бірге қара түнек езгі ... ... ... ... білімді, мәдениетті болуын өлең жолдарымен
жеткізеді. Мағжан Жұмабавтың ... ... ... ... ... үшін ... пен құмарлықты жарыстыра, дәлірек айтсақ астарластыра
жырлаған. Ақын өлеңдерінде махаббатқа соқпай кететін өлең ... ... ... ... ... ... ... туған топыраққа
борыштылық сезімдердің бәрі махаббатпен байланысты. Сонымен Мағжан
өлеңдерінде ... ... ... ерекше байқалады. Эстетикалық
талғамы, таңдауы мықты осындай өлеңдердің бәрі ... жаны мен ... оның аса ... ... паш ... ... ден қойып оқып, жалпы ауқымына көз жібергенде, аса ... ... ... адам ... ... ... деп Абай ... ойы,ішкі көңіл – күйі екенін ұғымыз. Не жазса да ең ... ... ... сол ... айналадағы әлемді білуге, өмір шындығын ұғуға
ұмтылғандығын байқаймыз.
2.1. «Қорқыт», «Қойлыбайдың қобызы», «Оқжетпестің қиясында»
поэмаларындағы этно психологиялық жақтары
« Алтайға жер ... тау жоқ ... ... ... алтын
біткен. Бейіштей алтын Алтай етегінде. Ертеде алаш елі ... ... ... ең ... ... жайлаған оғыз, қыпшақ мемлекетінің болғанымен
бүгінгі ... ... ... ... ... тайпалардың жабайы
табиғатпен сырласып, тылсым табиғатын өз кәсібінен таба білген ... ... ... ... ... ... астарлас рухани
мұраларының бірі саналатын ... ата ... ... ... ... ... жастайынан ойлы, өз теңдестерімен өзгеше ... ... ел – ... ата ... ... ... жыр шуиақтарымен
жеткізген.
Қорқыт жастайынан ойлы, өз теңдестерімен ... ... ... ел - ... «пері соққан» деп атаған. Қорқытты ...... ... ... ... ... толғаныстары, дос жаран туыс –
туғанынан айырған оған дәлел мына өлең ... Ой ... жап – жас ... ... безді,
Түгел ол ойын – күлкі, қойды сөзді
Елікпей, үкірлемей еш нәрсеге
Алтайдың алаптарын жалғыз кезді».
Қорқыт адамзаттың ұзақ өмір ... ... ... адамның мәңгілік жасауын арман етті. Аяғы жеткен жерге дейін кезіп
« өмір не» деп таудан да, ... да ... де ... өмір ... ... ... асыл ... ащы тебіреністерін қобыздың әуеніне қосқан, ол
қобыз тартып қайғы шерін тарқатты, әйгілі күйші, музыкант, жыр алынбы, абыз
кейіпкерді ақын жыр ... ... ... ... ... шашып әлденемді қарғағандай.
Жүрегі мың жара боп поршаланып
Күйініп көзінен жас парлағандай».
Қорқыттың мәңгі ғұмыр іздеп жер бетін шарлауы, мұайысы түрі ... ... ... автордың баяндауына байланысты тереңде табиғи жанды
суреттеген.
«Дариға, табылмақ па ... ... бір өлік ... болу ... ... ,қайда барсаң көр шығады,
Өлімге сорлы Қорқыт белің байла!»
деген шумақты автор Қорқыттың мәңгілік өмір ... ол тек ... ... ... ... жолы жоқ екенін мойындап ... бел ... ... ... жоқ - Қорқытқа ерсем
Қорқыттай жанды жаспен жуа білсем.
Жас ... сұм ... ...... ... ... ... М. Жұмабаев Қорқыттың ешбір тұлғаға ұқсамайтын трагедиялық бейнесін
ғана қызықтырмай мәңгілік өмір ... ... ... және соған ұқсау,
еліктеу.
Бұрынғы кеңес одағы мекендеген түрік ... ... ... ... ата ... бүгінгі ұрпаққа берер мәні күшті қанатты
сөздер, ұстаздық ұлағаттар қаншама ғасырлар бойына құқын жоймай аңыздан ... ... ... ұрпақтың үлкен рухани мұраларының біріне айналып
отыр. Себебі Қорқыт ата есімі ерте ... ... ... ... ... – ақ ... ұмыт болмай айтылып келеді.
Қорқыт ата тағылымдарындағы тәлім – тәрбиелік сипаттағы нақыл сөздер,
дана ойшылдың ата – анасын ... ... от ... ... ...... тыныс – тіршілік, бала тәрбиесі әлеуметтік ортадағы адамдардың
әртүрлі мінез – құлық сипаттары жайында ... ... ... ... ... ... алтын діңгегі іспеттес.
«Анадан өнеге алмаған кыз жаман,
Әкеден тағлым алмаған ұл ... ... бала ел ... ... ... ... жарамайды» деген екен. Қорқыт атаның тағылымдарынан біз ол
кісінің жеткіешек жас - ... жаны мен ... ... келуіне,
ел мен жерін жан тәнімен қорғайтын Отан үшін отқа ... ... ... ... ... ... ... беретінің аңғарамыз. « Отан от басынан
басталады» ... ... осы ... ... ... құты қонақжай, үрім
- бұтақтары өскен әйел адамдар туралы және де оған ... ... ...... ... ... де ... баға бере отырып
тұжырым жасаған.
Демек, ... оза ... ... ... туралы аңыз, жырлардың
бізге жеткені бір « Қорқыт ата кітабы» бұл ... ... ... ... ... этнографиялық мұра. Ал Мағжан Жұмабаев ... ... атты ... ... өзінің өмір сүрген қиын кезеңі мен өзінің
жан дүниесін жегідей жейтін бостандық мәселесін яғни мұң ... ... ... ... ... рухани құндылық, осы рухани азық болған
тағылымдар бүкіл азамат қоғамына асыл қасиет ... ... ... ... ... ... сепкен, тіпті күні бүгінге дейін заман
талабынан ... ... ... ... ... келуі де Қорқыттың ірі
тұлға екенін дәлелдегендей. М. Жұмабаевтың «Қорқыт» ... ... ... , ... ұлағатты сөздерінің
құндылығы бүгінгі күнде баға ... асыл ... бірі ... ... ... да ... ... ерекшеліктері
сөз етіледі. Кең байтақ қазақ даласындағы алшаңдай басқан байлармен аюдай
ақырған ... руға ... елді ... ... ... ... ... тұрған батыр Барақтай сұлтандар елін жерін ақ найзаның
ұщымен көп қылыштың күшімен қорғап, қазақ даласында бай мен би, ... ... ... ... ... ... шыпшырғасын шығарған. Арыста «Қой үстіне
бозторғай жұмыртқалаған заман болған».
Жаз артынан қыс келгендей батқан елге де зобалаң заман туып ел ... ... руы ... ... ... жер аударғанда, найманның бағалы үрім-
бұтағынан шыққан Қойлыбай есімді қобыз жыны Қоқаманы Нәдір-пері аға ... Шу асуы ... ... бала ... ... ... жын ... пері
мінген бақсы болған.
Найманның үлкен –кіші, кәрі – жасы бек ... бас ... аста ... бос болып байлар мен билер, батырлар Қойлыбай бақсыдан «
бәйгеге ... қос» деп ... бір ... ат ... ... ... жарып өскен
сексеуілге қобызды байлатады. Ат келетін мезгіл жеткенде Қойлыбайды жын
қысып ауызынан қанды ... ... көзі ... жалыңаш қылышты қобыз
етіп тарта жонелгенде сар дала күңіреніп жын-перілер ... дала ... ... бақсы ойнап жатқанда шапқан аттың ортасында елбеңдеп ... келе ... ... жұрт ... таң ... Әйтеуір осы айту
арқылы қазақтың ... ... ... мен ... ... күні ... байтақ даланың да шаңы кетіп қазақ қасиетті жері
мен киелі елінің тозтопалаңы шыққан зобалаң ... ... ... ... бет-бейнесінің өзгергеніне ашына қарап өткен керім ... ... ... ... жайына өтініш білдіріп, жас ұрпаққа киелі
ата – баба ... ... ... ... кемеңгерлігінен ғибрат
алуға, ержүрек батыр, елін – жерін отарлықтан құтқаруға үндеу жасады.
«Құдай - ау албастының ойнағындай,
Мынау сұм ... кез ... ... - ай кер ... күл ... ... алсам Бағаналы қойлыбайдан» - деп өзі өмір
сүрген сол бір зобалаң жылдарда ... ойын ашық ... айту ... ... ... ... Арқада Бурабайға жер жетпейді
Басқа жер ойды ... ... ... Бурабайға жер жетпесе
Алашта Кенекеме ер жетпейді» - деп алаштан шыққан ел
қамын ... ел үшін ... есіл ер Кене ... ел ... күн туған
қиын кездерде шер ... ... қара ... ... сары ... елді ... ... туралы ой теңізіне батып, оқ ... ... ... ... ... ел үшін елсіз жерде
жортқан. Батыр Ата пір қасиеті қарт өз қолымен ... ... ... ... ... ... орыс ... жаулап алған кезіндегі
алаш жағдайының ақыр болғанын, көп ерлер жаумен ... елін ... ... елді ... тәуелшіліктен қайтпай мақсатқа жету жолында
күресуге дем беріп, жол сілтеп :
« Мерт ... ... ... ... ... мен осы жерде тасқа айналам.
Алашта тағы сендей ер ... тас боп ... ... қалам» - деп Ата пір қасиетті
қарт көзден ғайып болыпты , таң тамашадан тас болып біраз ... ... Кене өзін ... көреді. Сол кеткеннен Кене қасына жас батыр
Науанды алып, жауға қырғидай ... ... ... ... ... отырып Қытайға жорық жасамақ
болады. Оны түсініп жетпеген қырғыз елім ... ерді мерт ... ... қарт ... ... « ... бері ... заман өтті Алашты
улай - улай ... ... « Көп ... талмайтозбай тау басында Алаштан
Кенекедей бір ер күтті» - деп ... енді ... ... ел ... ... ақын өкінішпен жырлайды.
«Құдай-ау, мәңгілікке қарғамасаң,
Кенедей енді неге ер тумайды?!
Кене жоқ , ІЗІН басар іні де жоқ,
Дәриға, жүрегімді дерт ... - деп ... ... ... сүйетін, толық қанды, ел азаматы болуға шақыра отырып,
Кенедей елі үшін еңіреп туған ердің адал да ... ... ... ... ұрпақты, өз ұлты яғни қазақ қайғысы үшін у ... ... ата- ... туған елі үшін , жерүшін күресуге дайын ... ... ... ... ... бұл ... қайсысын болсын алып қарасақ та
бостандықты, қажеттілікті жырлайды. ... ... ... ... ояту
арқылы бостандыққа жетуді негізгі ... ... ... ... үшін ... ... ... ұрпаққа мирас
еткен, сол арқылы халықтың ұлттық рухын оятуды ... ... ... ... келе ... әйгілі салт-ғұрыптарына бұғау түсіп, жаңа
заманның қаһарына ... ... ... ... ... ... ... педагогика және психология
ғылымының дамуына қосқан ұлесі.
Психология- жан туралы ілім ... ... ... ... ... ... және Шығыс ойшылдарының негізі бойынша философиялық ілім ретінде пайда
болған. Алғаш психикалық жүйеленуі Грек ғалым философы ... ... 384-322 ) « Жан ... ... ... ... ой-пікірлердің
айтылуы бұл ғылымның негізінің қолдануының алғашқы жетістігі ... ... және ... ... психиканың пайда болуы мен ... әр ... , әр ... ... ... ... бастады. Ал
орта ғасыркезеңінде араб ғалым философтары әл-Фарабидің (870-950) , Ибн
Синааның ... , Ибн ... ... ... ... ... жайындағы
ілім еуропада кең жайылып тарай бастады . Әрбір кезеңнің ... мен ой- ... ... ... орай психология
ғылымының негізі қалана бастады. X1X ғасырдың аяғында ... ... ... ... әлемге таралып, психология ғылымының ... ... мен ... ... бастауы болды. Сонымен психология ... даму ... , ... ... ... ... , ... салалары
мен тармақтары бар дербес ғылым ретінде қазірге дейін әртүрлі басқыштардан
өтіп даму ... ... ... ... ... арнайы еңбек жазбаса да ерте
кезде өмір сүрген Шалкиіз , Қазтуған , Бұхар жыраулардың , ... ... , ... ... ... ... 30-шы ... құрбаны болған А.Байтұрсынов , Ж.Аймауытов , М.Жұмабаевтай бір
туар ... ... –ақ ... өзіндік психологиясы қалана
бастаған. Өз ... ... ... , ... болашағы, өскелең
ұрпақтың келешегі үшін төл ... ... ... ... ... ... пен Мағжан Жұмабаев есімдерін ерекше атай ... ... ... ... еңбектеріне тоқталатын болсақ, алғаш
қысқа мерзімді курстар үшін дидактика , ... ... ... ... ... ана ... , ... мектептегі ана
тілін оқыту жайында»(1922), «Обучение грамоте»(1926), «Букварь ... оқу ... ... ... еді. Ал ұлы ... ... ... 1923ж) атты еңбегі қазірге дейін
психология ғылымында ... ... ... орны ерекше ғылыми еңбек
болып табылады.
Мағжан Жұмабаевтың «Педагогика»еңбегі негізгі он бес бөлімнен ... ... ... ғана ... ... ... ал ... он үш
бөлімі жалпы психология мәселелеріне ... ... ... ... ... бір ... ... бұрылмастан көшіре бергенім жоқ.
Тәрбие ғалымдарының пікірлерін ... ... ... ... ... ... ... дей келе өзінің шетел және орыс
ағартушылары мен педагог-психологтарының еңбектерін ... ... ... сай ... ін ғана ... оны қазақ халқының игілігіне
айналдырғанын дәлелдейді.Сол кездегі шетел ... Рим ... ... жете ... ... орыс ... С.Рубенштейн ,
Скварцов , Смирновтардың педагогикалық еңбектері мен орыс ... , ... және ... орыс ... ... ... ... қалыптасып, өзіндік ой
түйіндеуіне ерекше әсер етеді.
Өз халқының , өз болашақ ұрпағына шын жан тәнімен ... ... ... ... ... ... жас ұрпаққа берер тәлім-тәрбиесінің келте
болмауы үшін психология ғылымының ауадай қажет ... шын ... , ол ... және ... жайлы жазылған әрбір ... ... ... дейін мән бере саралап , талдаумен қатар өз ұлтының
және де өзге ұлт ... мен ... ... , ... ерте ... сүрген жыраулардың ой- пікірлерімен салыстыра отырып, жан-жақты
ізденістер арқасында ... ... ... үшін ... ... етіп психология ғылымына өз үлесін қосты.
Мағжан Жұмабаевтың «Педагогика» еңбегінің алғашқы «Жалпы педагогика»
атты ... ... ... болсақ , тәрбие деген не? Деген сауалға
анықтама беріп, тәрбиенің түрлеріне , ... ... ... қылу ... және де балаға тәрбие беруде ата –ананың ролінің әсіресе ... ... ... тұратынын ерекше атап өтеді. Ал қазақтың болашақ үміт
артар ұрпағы жас ... ... ... ... ... ... кемшіліктері
мен қазақ киіз үйінің бала өміріне кері әсер ... ... ... бар
екенін еш жасырмастан ашық ... ... ... ... ... ... ... салған күннен бастап , тәй-тәй ... ... ... көз ... ... ол ... жігіт азамат болады, осы
заманға ... ... қол ... ... ата-ана үшін таптырмайтын ерекше
құрал .
«Педагогика» еңбегінің келесі бөлімдері яғни ... ... ... мән береді, ол ата-ананың тәрбиесінің
басты парызы баланың жан ... ... , оның ... мен ... ... деп ... ... ұғымын «жан тілі» деп аударып , психология «жан
туралы пән» дей келе «Болашақ жанын жақсы ... қылу үшін ... ... , ... ... –ақ оның ... , ... жақсы тексеру
жетеді» дейді. Сонымен қатар ... пәні нені ... не үшін ... ... ... бере ... , жан- ... қамтылып , мына
мәселелерге көңіл аударған «Жан көріністері оларды топқа бөлу, үйрену ... ... ... оның ... ... және ... көріністерін үш топқа бөле отырып қарастырады. Олар : ... ... ақыл ... , ішкі ... көріністері және қайрат көріністері. Бұл
үш топтың арасында берік байлам бар, яғни бір іс ... , осы үш топ ... ... де ... Адам ... осы ... бақылау
арқылы ғана біле алатынын былай деп дәлелдейді. «Адам өз ... өзі ... жан ... ... ... « Сан ... бір рет көрген аттық» дегендей адам баласы ... ... – бірі ... ... бір ... екінші бір адамның пішінінен,
жүріс тұрысынан, ісінен, сөзінен ол адамның қандай мінез – ... ... ... ... көріністері мен дене көріністері бір – бірімен тығыз байланысты
яғни « Дене жанға, жан денеге байлаулы, ... ... күні ... жан ... дене ... ... жан көріністерін үйрену
жолындағы өзін бақылау, жүйке ... ... ... қызметтері
т.с.с. ақыл және ішкі сезімдер арқылы ерекшеленеді.
Ақылы көріністері, яғни жанның білуі деп, оған әсерлеу мен сыртқы
сезім ... ... ... ... ... біліу үшін ең алдымен
түсіну қажет яғни ... ... « ... дүниенің адам санасында
бейнеленуінің алғашқы баспалдағы әсерлену ... ... ... Осы
әсерленудің физиологиялық процесін былай деп береді: «Сыртқы ... зат ... ... , яғни ... ... әсер ... Осы әсерді нерв
миға алып барады. Мида осы ... ... ... ... ... Міне ... жүйесі алып келген әсерді жанның аңдауы әсерлену» деген.
Ал сыртқы сезімдерді көру , есту, иіскеу , ... ... ет ... алты ... ... алып , ... дұрыс жетілдіру тәрбиесіне арнайы
назар аударады. М.Жұмабаевтың пікірінше бұл сезімдердің сау және ... оның ... ... ... ... қылу керек. Бұлардың біреуі
нашар болса жан тұрмысы да түзу болмайтындығын айтады. Осы әр ... ... ... ... ақын олардың әрқайсысына өзінше
анықтама беріп оларды қалай тәрбиелеу жолдарын да айта кетеді.
Сыртқы сезімдер адамның ... ... ... ... жан ... үшін
аса қымбат болғандықтан, адамның сезім мүшелері білу , танудың көзі ... жан үшін ең ... ... ... көзі ғана екенін «Әдемі түс
, әдемі түр, жаратылыстың сұлу ... сұлу ... ... ләззат» алуға мүмкіндік туғызатынын , егер адамның есту
сезімі болмаса ... ... ... жатқан ыстық сырларды ашып, шешіп
беретін адам сөзінен, әдемі ән , сұлу күйден денені ... ... ... , сол ... иіскеу сезімінің адамның басқа ... және одан ... ... алуға мүмкіндік жасайтындығын дәлелдейді.
«Сыртқы сезім мүшелері арқылы қабылданған сыртқы дүниенің
құбылыстарының дамуына әсер ... , ... ... , ашық ... , ... ... ... алдымен адамның зейініне байланысты» -дейді. Бала
зейінді болмаса ешнәрсе үйрене алмайды. Егер «жанның» ... ... ... ... , онда ол ... ... ... М.Жұмабаевша
айтқанда «абай болмаса, біз сыртқы заттардан әсер алып, олармен таныса
алмаймыз».
Ес дегеніміз- ... ... ... ... ... дейді
Мағжан. Ал сақталып тұрған суреттеулерді бұрынғы түрі, бұрынғы ретімен
жанның тірілтіп алып келе білуі еске ... деп ... ... өсіп ... үшін ... ... мен жаңа ... бұрыңғы біліммен байлау және
жаңа білімге көбірек көңіл аудару ерекше әсер ететіндігін айтады. Ал ... ... адам ... ... ... ... еске ... өте қынға
соғады –дейді.
Естің адам жасына байланысты ... ... айта ... жас ... ... ... күшті немесе ұмтылатын кездерін
бөліп көрсетеді. Мәселен, Мағжан «Естің аса күшті болатын кезі жеті мен ... жас ... Ал ... ... ес ... сөне бастайды»- дейді.
Мағжан «адам неғұрлым білімді, тәжірибелі болса, қиялы да сонша бай
болады»- дейді. Жанның ... ... бар ... жаңа суреттер жасай
алуы қиял деп аталады. Яғни қиял терең, бай болу үшін суреттеулер көп ... Бала ... ... ... ... ... ... , меруерт секілденген көк шатырдың ... хош ... ... ... ... ... күліп , түнмен бірге түнеріп , ... ... , ... ... ... ... сары сайран далада туып өскен қазақ
баласының қиялы жүйкенің өткір, ... ... ... Ол үшін ... ... ... таныс болуы керек » .Яғни әдебиет , тарих ,
жаратылыстану сияқты ғылымдалға қызығушылығын ... ... ... ... ... бала ... өркендеуіне ертегі мен ойыншықтардың
ролінің ерекше ықпал ететінін айтады.
Ойлау – күрделі ... ... ... ... адам ... заттарды, көріністерді құр есіне ғана алып, жат бір ... ... оны шеше ... , оған түсіне алмайтын бір жан иесі болар еді» дейді
Мағжан. Адам ... ... ... ғана ... тәжірибесімен білімінен
бір нәтиже шығарып, келешекті болжауға ... ... ... Осы ... адам ... қыр ... ... жаманды, шындықпен өтірікті
,залымдық пен мейрімділікті ажыратып өзінше ойланып бар ... ... ... адам болып қалыптасады. Болашақ ойлауын жақсы жетілдіріп даму
үшін тәрбиеші дұрыс ... көп ... ... ... ... ... ... шығару жолы » дей келе Мағжан «Тілсіз,
жүрек түбіндегі бағасыз сезімдер, жұн ... асыл ... ... ... болып қалар еді». Шынымен де ойлап ... ... ... ... ... көріп, құлағымызбен естіп, есімізде сақтап, әр жақты ... ... ... ... ... ... игілігімізге пайдалану
үшін тілдің маңызы ерекше зор . Баланың тілін дамыту үшін оны ... ... ... және де өзі ... ... өзі ... тілде
сөйлесуі өте қажет екенін , тілдің нағыз дұрыс әрі байитын кезі ... ... жан ... , ішкі ... ... ... сипаттайды:
ішкі сезімдер , сұлулық сезімдер, құлық сезімдері.
Сезім бұл адам баласының өмірінде ерекше рол ... ... ішкі ... сол адамның жанының қандай ... ... ... және денесінің қандай болуына байланысты. Мағжан ішкі ... ... ... яғни бұл ... ... ... күштілігін
көрсететін сезім болғандықтан бұған ұялу, қорқу, батырлық, ашу, жек көру,
тәккәппарлық, күншілдік жатады. Ал ... ... және ... ... ішкі ... көпшілдік ішкі сезімдер деп атап оған достық , ояу
сезімдерін ... ... ... ... ... ... түсініктеме
береді.
Ұялу сезімі – егерде біз ... ... ... ... бір мін іс ... ... жанымызда ұялу сезімі болады. Жер
жүзінде ұялмайтын адам жоқ. « ... ұят ... ... ... Қазақтың
бұрынғы күнде нашар іс ... ... ... ... ... ... ... – адам жанында бір баытсыздық күткенде болады.
Қорқу сезімінің бірнеше басқышы бар. ... ... ... деп, ... үрей ұшу деп аталады. Қиялы бұзылған яки ... ауру адам ... ішкі ... бірі – ашу. ... кісі ... ... көлденең тартылған бір бөгетке, кедергіге ұшырасаң ... ашу ... ... ... Ашу сезімі адамда екінші бір ... ғана ... Ашу ең ... ... ... дәрежесіне жеткенде,
адам ақылынан айрылып, не істегенін білмейді.
Аяу сезімі – аяу ... әр ... ... Адам бір ... бір ... ... яғи сол ... дұрыс болмағандықтан аямайды.
Тек сол нәрсе аяныш ... ... ... біреу аяп, қайғысына
ортасқандай, қуанышына ортақтаспайды. Біреудің қуанышына ортақтасу орнына
адамда ... ... ... Бұл ... ... бір төмен, өнімсіз
мінезі.
Достық сезімі – адамда, сол адамның жанына екінші бір адамның жаны
барлық мінездермен үйлесетін ... ... ... ... біреуі іш пысу яғи зерігу іш пысыру көңілсіз бір
сезім. Іш ... ... ... еш ... ... еш ... еш нәрсеге қанағаттанбау дәрежесіндегі іш пысу ... ... ... ... - ... екінші себебі - бір түрлілік.
Ішкі сезімдердің адам үшін ең ... ... және ... ... ... дұрыс, сау ләззат ізденуіне, сұлу нәрсені
сүюіне, керексіз нәрседен ... ... ... ... көп ... ... Әр ... сұлулық сезімдері әр ... ... ... ... ... тиылуына көп көмек
көрсетеді. Әр ... ... ... әр ... ... аямпаз болады.
Біреудің музыкадан, біреудің сұлу суреттен, біреудің поэзиядан . Сондықтан
бала неше ... ... ... неше ... сұлу ... ... көрсін
, сұлу сөздер, сұлу ... ... Міне ... ... ... ... өркендейді.
Ойдың яки істің ізгі, яки жауыз болуына қарап, сол ойға яки іске
іштей баға бергенде ... ... яки ... ... ... ... ... . Құлық сезімдері жасқа, дұрысын айтқанда білімге қарап, ... ... ... ... ... төмен болса, құлық сезімдері де төмен
болады. Адам шын ізгі адам болам ... ... ісі , ... ... ... ... жан ... үшінші түрін қайрат деп ... ... жету үшін ... оңды ... қайрат деп аталады. Сермеген қолды
аспандағы айға жеткізбесе де ойланған ойға жеткізетін сол ... ... ... ... жан ... ... қайратқа дұрыс бағындыруға
үйретсін.
Мінез дегеніміз- бір адамның барлық ісін басқа ... ... ... Ойы бір ... һәм сезімдері бір қалыпты адамдардың
мінезі әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан мінез ақылға яки ... ... ... қайратқа байлаулы. Мінез адамның жаратылысына қарай ... һәм ... ... ... - ... түрі, жаратылыс, жолдас,
тәрбие сияқты жүре пайда ... Тума ... ... ... қуалап келеді.
Темперамент әрбір адамның жаратылысы бойынша тума бір түрлі мінезі деп
сипатталады. Темперамент төрт ... ... ... ... ... ... дей келе олардың әрқайсысына өзіндік ерекшеліктеріне
сай анықтама береді. Темпераменттің бұл төрт түрі бір біріне қатыспай таза
күйінде ғана ... ... ... ... бұлар бір – біріне аралас
болады.
Темпераменттің анасы жақсы, мысалы жаман, анадай темпераментті ірі ... ... ... адам ... ... Жұмабавтың психолгиялық ой – ... ... ... ... ... ... ... түйінді мәселелерді шеше
білетін, тұрмыстың тұнғиық теңізінен қалың қайратпен кеше ... ... ... бола ... төрт жағы ... адам етіп шығару. Ол үшін
тәрбиеші бар күшін, бар ... ... ... ... ... ... көшінің бір орында қалып қоймай, топтаурын сүрлеуде босқа өмір
сүре бермей, үнемі ... ... ... ... ... ... ... «Адам жаңашыл, жаңа үстіне жаңа тілейді, жаңадан жаңаға құмар
келеді, адам: әсемшіл, әсешіл, әмемнен әсем, сұлудан сұлу ... ... оның ... ... әлі де ... ... жоймай,
қазіргі кездегі психологиямен үндесіп жатқанын байқауға болады.
II-ші тарау бойынша ой-тұжырым
ХХ ғасырдың басында көшпелі ... ... ... ... ... ... ... жәйттарды алғаш көтерген Мағжан Жұмабаев
деуімізге әбден болады. М.Жұмабаевтың психологиялық ... ... бере , ... ... ұлы ... ағартушы, педагог-психологы Мағжан
адамның психологиясын өте шебер ... тани ... және ... ... ... ... ... мұрасында өте шебер бере білген
деген қортындыға келуге болады.
Мағжан Жұмабаевтың поэмаларында ... ... ... ... ... ... Сол елін сүйе тұрып , олар үшін күресе тұрып,
жасырмай ... ... ... ... заман талабының күнделігін айқын
бейнелейді.
Ақынның биік романтикалық сарынға негізделіп ... ... ... екі ... жайды аңғарамыз бірі батырлық, достық, махаббат,
мейірім дүниесі болса, ... ашу, ыза, кек онан ... ... ... ... ... ... бірбеткейлігін, бірақ ниеті
ақ екенін суреттеп, ақын ... ... ... ... жеткізеді.
Ал «Шолпанның кінәсі» әңгімесінде қазақ қыздары мен ... ... салт ... , ... ... ғана нағыз
ибалы, ұлттық мінезді бойына сіңірген нағыз қазақ қызы, қазақ ... ашық та ... ... ... ... ... ... «Қорқыт», «Қойлыбайдың қобызы» және
«Оқжетпестің ... атты ... ... ерте ғасырдағы әдет-
ғұрпы, салт –дәстүрін жырлаған. Сонымен қатар бұл поэмаларда ата-бабамыздан
келе жатқан ақ ... ... , ақ ... ... ... ... ата
мекенін еш уақытта ұмытпас үшін және жат жұрттың уысында кетпес үшін ,
әрқашанда ... , ... ... ... жалғаса беруіне үндеу
тастайды. Ақын ата-бабаларымыздың құнды мұраларындағы қанағат ... ... ... ... содан үлгі алу қазақтың келешек ұрпағы үшін
табылмайтын асыл мұра ... өз ... жыр ... ... ... ... қай ... оқысаңызда қазақ халқының
тарихы, салт- дәстүрі, ... ... ... өте ... нақышталып
жазылған.
Қортынды:
Сонымен қорыта келгенде бұл зерттеуде М. ... ... ... ... дамып, қалыптасуына ең алғаш үлес
қосқандардың бірі ретінде , оның ... және ... ... ... ... ... сөз болып, бұған қоса оған төл
туындыларындағы ... ой ... ... мәселесі талдауға
алынды.
Бұл ретте М. Жұмабаевтың төл ... ... ... ... ... ... әрқайсына яғни лирикалық
өлеңдеріне, поэмаларына, ғылыми еңбектеріне жеке-жеке ... ... ... ... ... негізделеді. Мәселен Мағжанның ... ... ... ... деген құштарлық, Отанға перзенттік
,туған топыраққа борыштылық сезімдерінің бәрі шебер суреттелген. Әсіресе
оның махаббат ... ... ... адам ... ... сезім
құшағында тұрған ерекше бір күйге бөлейді. Сонымен Мағжанның лирикалық
өлеңдерінің қайсысын ... бәрі ... ... тән ... ... паш ... «Педагогика» еңбегінде жалпы психология
мәселелеріне ерекше тоқталып «Психология» ұғымын «Жан ... деп ... «Жан ... пән» дей келе ... ... ... ... қылуда
жанды көзбен көріп, қолмен ұстамай-ақ оның істерін ... ... ... ... Сонымен бірге жан көріністерін оларды топқа бөліп,
олардың әр- ... ... ... ... талдау жасалынған. Ол
еңбегінің психологиялық ғылымын дамытуға және бала тәрбиесін жете түсінуде
көпшілік қауым үшін қажет ... ... ... ... ... ... ... қазақтың салт-дәстүрлері тұрмыс тіршілігін, мәдениетін
дәріптеумен қатар ата- ... асыл ... ұмыт ... үшін ... жас ... ... ... ақын поэмаларының қайсысында
болсын психология ғылымының бір ... ... ... көптеген
мәліметтер алуға болатындығы талданған.
Мағжан Жұмабаевтың психологиялық ... ... ... әрі тереңірек зерттелінуді талап етеді.
.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Жұмабаев шығармалары12 бет
Қазіргі қазақ поэзиясындағы метаморфоза құбылысы5 бет
"swot талдау"3 бет
Кристалдар туралы5 бет
Моңғол шапқыншылығының жағымды жақтары мен апатты зардаптары1 бет
Өз ісіңізді ұйымдастыру үшін қызмет түрін таңдап., SWOT талдау жасау3 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
«Қорқыт ата » дастанындағы ұлттық идея26 бет
І.Жансүгіров поэмаларындағы драматизм78 бет
Корқыт ата кітабы24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь