Сөз тіркесінің түрлері, топтастыруы

І Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі, зерттелудің нысанасы, мақсаты мен міндеті

ІІ. Негізгі бөлім
2.1. Сөз тіркесінің түрлері, топтастыруы
2.2. Есім сөз тіркесі
2.3. Есім сөз тіркесінің синонимі

ІІІ. Қорытынды
ІҮ. Пайдаланған әдебиеттер тізімі
        
        Жоспар
І Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі, зерттелудің нысанасы, мақсаты мен міндеті
ІІ. Негізгі бөлім
2.1. Сөз тіркесінің түрлері, топтастыруы
2.2. Есім сөз тіркесі
2.3. Есім сөз ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Жұмыстың жалпы сипаттамасы
Грамматикалық құрылыстың өзінше дербестігі, ерекшеліктері бар топтарын
... ... - ... ... ... басты топтары сөз
тіркесі, сөйлем. Бұлардың әрқайсысы әр ... ...... ... тән, бәріне ортақ белгілеріне қарап, оларды тұтасқан,
тұтасып ұласқан бөлшектер тобы деп ... ... ... ... құрылысы,
лексикалық, грамматикалық мағыналары болады, сөз тіркесінің құрамына еніп
адамнын, ойын, сана-сезімін ... ... ... атқарады.
Балықтың өмірі суда болатынындай, сөздін, өмірі сөз тіркесінің, сөйлемнін,
құрамында болады. Әлемдегі ... ... ... ... сөздің, сөз тіркесінің де "табиғи" жұмсалу "айналасы", өмір
сүру жағдайы болады. Бұлардың ... ... ұясы да, өмір сүру ... ... ... ... болады.
Осындай қарым-қатынасының нәтижесінде әрбір грамматикалық единицалар
тілдің қарым-қатынас жасау қызметіне ... Сол үшін сөз ... ... сөз ... ... ... еніп, ой, пікір
тұтастығын құрастыруға қатысады.
Сөйтіп, сөз ... ... сөз бен ... ... ... синтаксистік единицаның, бірі деп есептеледі, оның ... ... ... ... ... единицалардан айрылатын
қандай ерекшеліктері, жақын үқсастықтары болады.
Ұласқан бөлшектері қаншама өзара ... ... ... ... бірінің қызметін басқа біреуі де (кейде, орайы келгенде)
атқаруы ... емес пе? ... ... — Түн. ... ... ... түн.
Келді ме? Келмеді — сияқты сөздер мен сөз ... ... ... ... ... ... сөз ... сөйлемнен айырып танудын, керегі
жоқ деуге бола ма? Соны дәл солай ... да тіл ... ... олардын, арасына "сына қағып" екі айырып тастау керек екенін
уағыздады.
Егер сөйлем қарым-қатынас ... адам ойын ... ... ... сөз ... және сөз — ... құраудың материалдары. Өзара
тығыз байланыстағы бұл үш грамматикалық категорияның ... ... ... ... қатар олардың бастары түйісетін де орындары
болаты" ... ... ... ... және ... түйдекті тіркестерді
сөз тіркесі деп шатастырмау керек, жеке де сез ... ... ... олар — сөз ... тән ... айырылып қалады деп те
түсінбеу керек.
Тақырыптың өзектілігі: Сөйлегенде, жазғанда тіл құралдарын яғни, сөз
сөз тіркесі ... ... ... ... ... пен ізеттіліктің
өнегесін көрсету.
Зерттеу нысанасы: Есім сөз тіркесінің синонимінің нысанасы.
СӨЗ ... ... ... ... ... ... ... ыңғайында
топтастырады. Олар тіркескен сөздердін, ... ... ... сөз тіркесін "предикативті" және "предикативті емес" деп екіге
бөледі де, соңғыдан "толықтауыштық", ... және ... ... ... Сөз ... ... ... сөздердің өзара
тіркесу ерекшеліктеріне негізделмей, сөйлем мүшелерінің өзара тіркесіне
негізделгендік болады. Егер сөз ... ... ... ... ... болсақ, оның синтаксистік ерекшеліктерін елемей, сөйлемнің
синтаксисімен араластырып жіберген боламыз. Бұл — бір. ... ... мен ... ... жігі бір ... ... кен ... мал
дәрігері, қос ауыз, қазан пышақ сияқты сөз тіркестері сөйлемде бір-бір
күрделі мүше ... ... ... ... ол ... деп айтуға болмайды. Рас, ... ... ... белгілі мүшелік қатынаста айтылады. Бұл жағдай сөз тіркесінің
синтаксисінде еленеді, бірақ оның ең ... ... бола ... ... ... ... ... белгілеу үшін сөз
тіркесінің ... ... ... ... оның басты-басты
ерекшеліктерінің нелер екенін ашу керек.
|түр| ... ... сөз ... ... ... ... ... |болған сөз тіркесі |
|мыс|бағыңқы сөз басыңқы сөз |
|ал |жаңа |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... ... |
| ... сөз ... ... ... етістіктен |
|е |болған сөз тіркесі ... сөз ... сөз ... |жел |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... ... ... ... ... объектісі - сөйлем мүшесі емес, сөз.
Сөздердің өзара тіркесуі — ... ... ... ... ... ... жеке сөз ... олардың бөлшектерінің басқа
сөздермен және өзара тіркесу қабілеті, байланысу ... ... ... ... қызметі қарастырылады.
Қазақ тілінің сөз тіркестері сөздердін, өзара тіркесу қабілетіне қарай
есімді және ... ... ... екі ... ... ... ... есім сөздердің бірі басыңқы болады да, етістікті сөз тіркесінде
етістік басыңқы сықар болады.
Есімді, ... сөз ... ... түр-тұрпаты әр түрлі
болады. Сөз тіркесіндегі сөздердің басын құрайтын және сөз ... ... ... ... ... байланысу формалары.
Есімді және етістікті сөз тіркестері сол байланысу формаларына қарай өзара
бірнеше топқа бөлінеді.
Есімді сөз ... ... ... және ... ... сөз тіркестері қабыса және меңгеріле байланысады (соңғы шылаулы,
шылаусыз болуы мүмкін).
Сөздің тіркесу қабілетіне қарай
Байланысу
формасына
қарай
Қ
Қ а б ы с у — ... ... оның бірі ... тілінде өте жиі
қолданылатын синтаксистік байланыс формасының бірі. Егер қиысуда ... ... ... ... ... ... бейімделе, тиісті
жалғауда айтылып байланысса, ... ... сөз ... өзара
ешқандай жалғаусыз, тек қатар түру арқылы ... ... ... сөз ... ... ... амалы сөздердің орын
тәртібі болады.
Қабыса байланысатын есімді сөз ... ... әр ... ... ... зат ... сын ... сан есім, сілтеу есімдігі, есімше,
үстеу болады да, басыңқы ... зат ... ... сын, сан есімдер
болады.
Зат есіммен қабыса тіркесетін сөздер:
Зат есім: темір күрек, ағаш күрек, жел диірмен, түлкі тымақ, ... ... адам т. ... ... биік тау, ... өмір, жақсы талап, ... қой, ... ... ... жастық шақ, т. б.
Сан есім: үш кісі, мың қой, ойыншы мектеп, т. б.
Сілтеу есімдігі: бұл қала, мына бала, ана ... осы ... сол ... сұрақ т. б.
Есімше: айтылған сөз, келген кісі, айтар сезім, келетін бала, айтатын
сөз, т. б.
Үстеу: бұгін бала, ертең оқытушы
Бұларды жинақтап, зат ... ... ... ... ... ... болар еді:
Сын есім ... ... есім мен зат ... ... есім ... ... ... ... ... ... мен мына ...... студент.
Қабыса байланысқан зат есімдерден құралған тіркестер
Қабыса байланысатын сөз тіркестерінің жиі қолданылатын бір түрі — зат
есімнен құралатын тіркестер. Екі зат есім атау ... ... ... ... ... үшін ... соңғысына бағынып тұрады: Мысалы: ... ағаш ... ... ... т. ... ... ... зат есімдер тобы көбінесе екі сөзден
құралады. Олар өзара әр ... ... ... ... ... бота ... ... қанат, шаруа қол, т. б. Бұлар өзара анықтауыштық
қатынаста айтылғанмен, сөйлемде бір ... ... ... ... да мүше ... ... ... құлақ ат, ботпа тірсек ат, темір қанат
балапан.
Осы тәрізді ... тұру ... ... ... зат ... ... үш, ... төрт сөзден құралуы мүмкін: темір қанат балапан, қой көз
бала, шоқпар темір таяқ.
Зат есімдерден ... сөз ... ... ... ... ... ... тіркес фразалық (ритмикалық) бір екпінге
бағынып, екпін жағынан бір ... ... ... ... құралған анықтауыштық топқа кез келген зат есім өне
бермейді. Оған ... ... ... бола ... ... ... солай
айтылып үйреншікті болған сөздер ғана енеді. Сондықтан тас жол, ... қол ... деп ... да, ... жол тас, күрек темір, ... деп ... ... ... ... ... жағдайда басқа мағыналық
қатынасты білдіреді, мысалы: сағат қалта — қалта сағат, көз әйнек — ... Зат ... ... сөз ... ... сыңары көбінесе
конкретті, материалды заттың аты, кейде солай ұғынылатын ... ... Күш, ... ... ... ... айла, айбат, сес, ұйқы ... зат ... сол ... қалпында ол топтың бірінші сыңары болып
айтылмайды.
Бірқатар зат есімдер, жоғарғыдай, анықтауыштық құрамда жұмсалу үшін ол
екеуінің алдында ... ... ... ... ... Аяқ жол деп ... жалғыз аяқ жол дегенде ғана олар
анықтауыштық ... ... Арқа отын деп ... ... бір арқа ... оның ... сан ... анықтауышы болса ғана, екі зат есім ... ... ... Сол ... ... шай, үзім нан, асым ет, ... етістіктің
аяғына -ым/-ім жұрнағы жалғанып жасалған зат есімдер мен басқа зат ... ... бір топ құра ... бір ... шай, бір үзім нан,
екі асым ет сияқты құрамда ғана айтылады. ... екі ... ... ... ... алдындағы сан есімдерге байланыстан болады. Бұлай
болу — барлық затқа бірдей шарт емес.
б) ... ... ... ... ... ... ... басқа ... ... ... ... алады:
Қалқан — қалқан құлақ бала,
салпы — салпы ерін ат,
бұлаң — ... ... ...... аяқ ... Бірқатар зат есімдер өзар тіркесу үшін олардың алдында келтпе,
қысқа, биік, ұзын, жұқа, ... ... қаба ... сын ... ... ... ... биік өкше етік, қаба сақал қарт.
г) Бірқатар зат есімдер тек қосарланып (қос сөз болып) айтылғанда ғана
басқа зат ... ... ... ... қой, ... жылқы,
тарам-тарам тамыр, айқыш-айқыш жол т. б.
Зат есімдерден құралған сөз тіркестері түрлі-түрлі мағыналық қатынаста
жұмсалады. Ол ... ... ... ... семантикалық
өзгешеліктерімен байланысты.
Мысалға қамыс қора, қамыс құлақ дегенді ... ... ... бірдей, бірақ мазмұны бірдей емес: қамыс ... зат ... ... тұрып, қораның қамыстан істелгенін білдірсе, құлақ деген
сөздің ... ... ... қамыстай екенін білдіреді. Соңғының орнына
қамыс ... ... ... да ... ... ... білдіреді.
Сол сияқты:
тас үй — тастан салынған үй д. м. ... еден — тас ... еден д. ... ...... ... балға д. м.
тас көмір — тастай, тас сияқты көмір д. м.
күміс сағат — ... ... ... д. м. ... ...... тағатын сағат д. м.
электр сағат — электр күшімен жүретін сағат д. м.
құс төсек — ... ... ... төсек д. м.
Бұл мысалдарға қарағанда, есімді сөз тіркестерінің ... ... ... ... ... ... ... екінші жағынан, оның
анықтауышы болған бағыныңқы сөздің заттық мағынасымен байланысты болады.
Зат есімдерден құралған сөз ... ... ... ... ... ... ... заттан жасалғанын білдіреді: темір пеш
(темірден жасалған пеш).
2. Салыстыру, теңеу мағынасында жұсалады: ... ... - (ат) ... қамыстай д. м.; пісте мұрын (қыз)— қыздың мұрны пістедей д. м; ... — жүні ... д. м.; ... білек — құрыштай қатты білек д. м.
Мысалы:
Қарақер қамыс ... ... ... ... ... ... ... қарап қояды (Ғ. Сланов). ... ... ... ақ лақ. ... ... болат дене, еңбек сүйген бала жастан ... ... ... кез ... бір бедеу ат, денсаулық — ер ... (Ғ. ... ... тіркестер
Сын есімдер — заттың әр түрлі сындық сапасын білдіретін сөздер. ... олар зат ... ... ... зат ... ... сөз тіркесінің кұрамында өте көп жұмсалады. Сын ... ... және ... ... ... олар ... тіркестерінің арнаулы бағыныңқы сыңары болатын сөздер.
Сын ... мен зат ... ... тұру ... ... ... ... сөз тіркесі жасалады. Мұндай синтаксистік тіркестердің құрамы әр
алуан ... олар әр ... ... ... ... ... қатынаста жұмсалатын сын есімдер
заттық ... (ақ қар, боз ат, көк шәп, ... гүл, ... ... ... сапасын (тар жол, қысқа жіп, кең сарай, жалпақ тақтай, терең көл,
үлкен қайрақ), ... ... ... ... ... салқын жел), адамнық,
басқа заттың ішкі сырын (жақсы кісі, жаман жолдас, жуас ат, ... ... ... ... д ә м і н (тәтті тамақ, ащы сорпа, қышқыл ... ... ... ... жүк, ... чемодан), т. б. білдіреді.
Осындай әр түрлі мағынада ... сын ... кез ... ... ... бермейді және барлық сын есімдердід зат есімдермен тіркесу
қабілеті бірдей емес. Мысалы, тілемсек деген сөз ... ғана ... ... оны ... ... ... ... тілемсек шал сияқты
құрамда айтуға болады, ... ат, ... қоян ... ... ... Сол ... асау сөзін асау апг, асау бие, асау ... ... ... болады да, асау бала, асау шал, асау тал деп айту ерсі
болады. Онын, ... ... сын ... ... ... ... затқа (не заттарға) тән сапа ... ... ... ... қисайтуға болатын заттардың, асау сөзін көлік малын ... ... деп ... болады, Көркем әдебиетте ондай, белгілі ... ... ... ... ... кем ... затқа теліп, сол
арқылы сөз тіркесінің, ... ... етіп ... ... ... ... ... сын есімдерді кез келген сондай түсі бар
заттың ұғымын білдіретін ... ... ... ... болады. Мысалы:
ақ қағаз, ақ қар, ақ гүл, ақ бидай, көк шөп, көк ... көк ... ... Бұл ... ... ... ... сын есімдердің жұмсалуында үлкен
айырмашылық бар: біріншіден: ақ, кәк, қара, қызыл, тарғыл, ... ... ... ... ... түсі ... ... ерекше болып
ұғынылады; екіншіден, ондай түстердің бәрін бірдей ... ... ... ... ... ... ақ қой, ақ ешкі деп айтылады, ал
көк түйе (ат ақ болса да ақ ат, көк ат деп ... ... деп ... ат, қара ... қара ... қара нар, қара қой, қызыл ат, қызыл сиыр,
қызыл қой деуге ... ал ... ... ... ешкі деп ... сын ... мен зат есімдер еркін тіркес құрамында айтылғанда,
сөз тіркесінін, бірінші (бағыныңқы) сынары түбір қалпын ... ... ... сөзі түрлі тұлғада айтыла береді. Бірақ соңғының жалғаулы
болуының бұл сөз тіркесіне ешқандай қатысы ... ... ... ... ... ... дербестігі болмай, сын есім күрделі сөз тіркесінің
құрамында айтылуы мүмкін. ... ... ... тас шам бар (М. Әуезов). Оның үшкір тұмсық
жаңа қара етігі ... ... ... (С. Мұқанов). Секретарь... кең
қабырғада жаюлы тұрған ақ жібек шымылдықтың, қасына келді (С. ... ... ... ... көк атқа шана ... екі ... қатар отырып,
сар желдіріп, келеді (М. ... сын ... ... ... ... үшін оларға басқа сын
есімдер қатысты болып та олар күрделі сөз тіркесінің ... ... ... ... сүттей жарық ай, удай ащы дәрі.
Қатыстық сындар мен зат есімдерден жасалған сөз тіркестері де әр түрлі
мағыналық қатынасты білдіреді. Мұнда ... сын ... ... ... ... сол сөз анықтауыштық сапанын, негізі болады:
Таусыз, ормансыз дала (С. Мұқанов). Терістіктен өскен ... ... лебі (М. ... ... ... ... сөз келді (Жамбыл).
Қатыстық сындар зат есімдерден жасалғанда, ... ... зат ... сын ... ... ... ... күрделі есім сөз тіркесінін,
құрамында айтылуы мүмкін:
а) ... ... ... ... жуандар үй-үйге кіре бастады ... ... ... үріп ... салғандай келіншек есік алдына шықты (Б.
Майлин).
ә) Қара торы, өткір ... ... ... келе ... (Ғ. ... ... талдырмаш денелі жігіт — ... ... (С. ... ... ... ... ... бөрікті қыздар кәрінеді (М. Әуезов). Ақ
басты Алатаудың Жамбылымын (Жамбыл).
Сан ... ... ... — зат ... тән, ... сан ... ... тұратын,
зат есімнін, жетегінде айтылатын, өзінің басынңқылық дербестігі жоқ ... зат ... ... арқылы қабыса байланысқан есімді ... ... Сан ... мен зат ... ... ... қабілеті
ерекше болатындықтан, ондай сөз тіркестері жиі ... және ... әр ... ... зат есімдер талдап саналатын конкретті заттардың аты болады
да, бірқатары абстракт ұғымының аты ... ... ... сан есімдер барлық
зат есіммен бірдей тіркесе алмайды: олар ... ... ... ... ... тіркесе алады да, санауға болмайтын, абстракт ұғымды
білдіретін зат есімдермен тіркеспейді. Соңғыға мынандай ... ... ... ... ... ... жалқаулық, мырзалық,
сезімділік сияқты сапалық зат есімдер;
ә) гүрсіл, тарсыл, ... ... ... мінез, қытың сияқты құбылыс,
процесе аттарын білдіретін зат есімдер;
б) Логика, психология, химия, биология, педагогика сияқты ілім ... ... ... зат ... есім қатысқан сөз тіркесі сыңарлары бір-бірінің тұлғалануына әсер
етпейді. Сан есімдер ... ... ... ... ... зат есімдер көптік жалғауда айтылмайды. Мысалы, он ешкі, қырық
саулың, мың қой, оныншы мектеп, ... ... сан ... ... сан ... бәрі де анықтауыштық
қатынаста санауға, есептеуге болатын заттардың атын білдіретін сөздермен
тіркесе береді: ... ... ... ... ... ... білдірсе,
реттік сандар заттың сан ретін, нешінші екенін білдіреді:
Класта жиырма төрт ... ... ... тиіс (М. Иманжанов). Бөлмеге
жаңа екі қонақ келіп кірді (С. Мұқанов). Бірінші тәжірибе пеші қақ ... мыс ... (Ғ. ... тіркестер
Зат есімдермен қабыса байланысатын сөздердің тағы бір тобы ... ... зат ... ... ... анықтауыштық
қатынастағы есімді сөз тіркестері жасалады, мысалы: орылған егін, жайнаған
дала, көгерген шөп, келіскен кісі, айтар сөз, ... ... ... сөз ... құрамында жиі кездесетін есімшелер
-ған/-ген тұлғалылар. Бұларға ... ... ... тұлғалы
есімшелер есім сөз тіркесінің бағыныңқы сыдары қызметінде аз айтылады. Оның
себебі — есімшелердің білдіретін шақтық мағынасында: ... шақ пен ... ... -ған ... ... ... ... нәтижесің оның
зат есіммен тығыз мағыналық байланысын білдіреді, мысалы: маңыраған қой,
боздаған бота, жиналған ... ... сөз, ... мал, ... құс, көрген
кісі, үйде отырған бала, жерде жатқан таяқ, колхозда жүрген үгітші.
Келер шақтық есімше зат есіммен тіркескенде көбінесе, оның ... ... ... ретінде жұмсалады. Мысалы: сауылатын сиыр
(салыстыр; сауылған сиыр), ... кісі ... ... кісі), орақ
оратын жігіт (салыстыр: орақ ораган жігіт); Есімшенің сөз ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы бар екенін көреміз: егер, мысалы, сын есімнен
болған анықтауыштар заттың әр ... ... ... бір қалыпты күйінде
білдірсе, есімшелер заттың ... ... ... ... ... ... байқау үшін сын есімдерден жасалған есімшелері бар мысалдар
алайық.
көк шөп — ... ... үй — ... ... қой — семірген қой,
жас әйел — жасарған әйел.
Әр жерде қағылған қадалар... көрінеді (Ғ. Мүсірепов). Анау көрініп
тұрған ... ... ... ... ... (М. ... ... бар. Сөйлейтін жерім жаңа табылды (Ғ. Мұстафин).
Есімдікті тіркестер
Есімдіктердің ішінде ... ... ... сөз ... ... болып жиі кездесетіндері — сілтеу, сұрау және ... Олар зат ... ... ... қатынаста
жұмсалады. Мысалы, мына кітап, ана тау, осы ... қай ... ... сөз ... ... ... ... емес.
С і л т е у есімдіктері заттың айтушыға алыс-жақындық бағдарын нұқсап
көрсетіп анықтайды:
Ол осы өзенді жағалап ... ... ... көк ... ... ... (Ә. Әбішев) Бұл — сонау Ұлытаудын, ... ... (Ә. ... Бұл ... Сырбай қашан да кеудесін кере алған деммен
айттып келеді (С. Мұқанов).
Сұрау ... ол ... ... ... сапа ... ... қай ... неше мектеп?, қандай адам, қанша саулық?
Мұндай құрамда айтылатын сұрау ...... ... (сын ... зат есім, сан есім, есімше және ... ... ... қойылатын сұрақтар.
Басқалары қабыса байланысатын анықтауыштардың орнын ... ... ... ... есімді сөз тіркесінің ... ... ... жинақтал ған мөлшерлік сапасын білдіреді. Мысалы: барлық
жұрт, күллі ел, бүкіл дүние.
Үстеудің ... ...... ... ... ... заттың қимылдық
сапасын айқындайтын сөздер. Солай болатындықтан олар көбінесе ... ... ... сөз ... ... жиі ... есім сөздермен тіркесуі де ... ... ... ... ... қарағанда, мезгіл үстеулері сөйлем ішінде зат есім,
сын есім, сан есім және бар, жоқ ... ... ... ... ... көп ... ... бүгін жайлауда, енді көңілді, қазір жас,
биыл жетіде, бүгін бар, ертен, жоқ.
Бірақ бұлар — мағыналық байланысы берік ... ... ... ... ... енді ... ... барамын сияқты сөз тіркестер
емес, арқауы бос тіркестер. Олай ... ...... ... ... ... тіркесу қабілеті айқын болғандықтан және
мағыналық байланысы берік болғандықтан тіркеспейді, сөйлемнің жалпы мазмұны
керек ететіндіктен ғана ... ... ... ... есім ... ... ... үшін тіркеседі.
Баяндауыш қызметіндегі есімдер мен үстеулердің мезгілдік қатынастағы
сөз тіркесін құрауына мысалдар: Қасен қазір колхозшы (С. Көбеев). Біз ... ... (X. ... Ұлпа биыл ... (Б. ... ... ... баяндауыш болған есімдерге ғана қатысты
болғандықтан, олар есімдерден қашықтап тұрып, олармен жанаса ... ... ... ол — мал ... (Ғ. ... ... ... екі немересі
бар. (С. Көбеев).
Матаса байланысқан сөз тіркетері
Матасу — қиысу, меңгеру сияқты синтаксистік байланыс формаларының бір
түрі. Ол изафеттік ... сөз ... ... ... ... ағаштың бұтағы, біздің табысымыз. Бұл сөз ... ... ілік ... ... ... тәуелдік жалғауда айтылған.
Сөйлемдегі сездердің осылай байланысуы — қазақ тілінің (басқа ... де) ... ... ... ... Ондай сөз
тіркестерінің байланысын бірқатар авторлар қиысу ... ... Енді ... ... басқа тілдерде бар байланыс формасының,
әйтеуір, ... ... үшін оны ... ... деп ... ... ... баяндауыштар бағындырылып, ілік
еептікті сөздер олардың анықтауыштары болып тұр. Ортадағы сөздің бірде ... ... II ... ... III жақтық ... ... ... ... ... ... болады да, олардың қай жақта
болуымен байланысты. Сонда тәуелдеулі сөздер өзіне бағыныңқы ... ... ... ... болады. Оны қиысумен салыстыра
стрелкамен көрсетсек, былай болар еді.
Қиысу
Матасу
Бастауыш ... ... ... ... ... ... ... тілінің, сонымен қатар
басқа түркі тілдерінің де сөйлем құрылысында бар синтаксистік ерекшелікті
дұрыс тануға себепкер ... Олай ... ... ... менің жолдасым
дегендерді тек жақтық, сандық қиысу тұрғысынан ... ... ... ... ... де, ілік ... ... тәуелдеулі
сөздерге бағыныңқылық ыңғайда жұмсалатыны ескерілмеген болады. Шынында,
олардың екі ... ... ... ... ... сөз тіркесінің бірінші сыңары
Матаса байланысатын сөздер — негізінде, зат есімдер. Солай болған соң
зат есім ... не зат есім ... ... сөздердіқ бәрі сол
тіркестің бірінші не екінші ... бола ... ... ... ... қойдың жүні, екінің бірі, жақсының шарапаты, жалқаудың ... сөз ... ... ... ... ... ілік жалғаулы сөздердін, әр түрлі ... ... ... ... сөз ... әр ... анықтауыштық қатынаста
жұмсалады. Олардың негізгі мағыналары мыналар:
1. Ілік жалғауы меншік иесі бола ... ... ... ... ... Ол дара және ... ... болуы мүмкін.
Менің киімім, Колхоздың жері.
Оқушының кітабы. Мемлекеттің мүлкі.
2. Ілік жалғаулы сөздер туған-туысқандық, ... ... ... ... ... т. б. ... қарындасым. Асқардың баласы.
Ажардың ... ... ... Ілік ... зат ... сол заттарға қатысы бар ... ... ... зат пен заттың табиғи байланысын білдіреді.
Ағашттың бұтағы. ... ... ... ... ... Ілік ... сөз ... сан есім, есептік ұғымы бар ... және сын ... ... ... ... ... оушылардың бірі, егіздің сыңары, ... ... ... ақылдысы, аттың жүйрігі, қызылдың қызылы.
Изафеттік ... сөз ... ... сынары
жалғаусыз айтылған анықтауыш ... олар ... әрі ... әрі
тәуелдене байланысады. Ондайда ілік ... зат пен ... ... ... ... ... ... тек
заттың заттық ... ... ... ... ... ... колхоз малы сияқты екі ... ... ... ... ... ... сондықтан мал шаруашылығы, колхоз
аулы (колхоз аулының ... ... ... ... ... ... шаруашылығы, колхоздың аулы деп жалғаулы етіп айтуға
болмайды. ... ... — ілік ... сөз ... ... ... ... жалғаусыз болса, заттық сапа ... Оны мына ... да анық ... ... Абайдын, өзінің кітапханасы. Абай ... ... ... ... ... ... өзіне тән мектеп), Абай
мектебі (Абай атындағы мектеп.)
Матаса байланысқан сөз ... ... ... бір ... не өзіне, не өзгеге, де басқа ... ... ... меншіктелген сөзге -нікі,-дікі,-тікі жұрнағын жалғап,
Мына ат менікі, Мына сағат ... Мына жер ... ... ... құрайды. Сонда жоғарғы жұрнақтар жалғанған ... одан ... ... ... ... да, ол екеуінін, арасынан меншіктілік
қатынас туады.
Сондай-ақ, зат пен заттың меншіктілік басқа табиғи ... ... ... ... ... ... сөздерге тәуелдік жалғаулары
жалғанып та айтылады: менің атым, ... ... оның аты. ... бұл ... ... ... біріне-бірі жақын болғанмен, грамматикалық
қызметі бір емес, ат колхоздікі — предикаттық ... те, ... аты ... ... Оның ... ... тәуелдік жалғаулары арқылы айтылатын
меншіктілік қатынас ... бір ... де ... ... атың, аты,
көйлегім, көйлегің, көйлегі.
Матаса байланысатын изафеттік тіркестің екінші сыңары зат ... сын ... сан ... есімше, есімдіктер болады: теңіздің толқыны,
аттың жүйрігі, оқушылардың бесеуі, менің айтқаным, сенің өзің.
Бұлар — анықтауыштық қатынастағы есімдер тобы. ... ... ... бәрі де ... тіркестің екінші сыңары бола береді. ... ... ... ... деп аталатын үстеу, одағайлар
да белгілі жағдайда матасқан сөз ... ... ... бола ... ертеңі таусылмас, аллаңнан ойбайым тыныш.
Грамматикаларда жіктеу есімдіктері мұндай тіркестің екінші сыңары
болмайды деген ереже айтылады. ... ол ... ... ... ... ... ... кездестіреміз: үйде отырған біреу сырттағы
тықырды есітіп:
Бұл кім?— дегенде, оған:
Мен,— деген жауап болса, ... ... ... деп ... мүмкін. Осындайда мен, сен, біз, сіз деген ... ... ... ... ... ... изафеттік
тіркестің екінші сынары ретінде жұмсалмайды. Негізінде зат есімдер
матаса байланысқан сөз ... ... ... сыңары болып
көбірек кездеседі. Соның өзінде ... ... ... ... әр ... болады:
3ат есім тәуелденіп, ілік жалғаулы сөзбен матаса байланысқанда,
меншіктілік ... және ... ... ... менің
жолдасым, үйдің ... ... ... ағаштың жапырағы.
Сын есім изафеттік тіркестіқ екінші сыңары болғанда, ... ... ... зат есім орнында тәндік мағынада жұмсалады: менің
тентегім (менін, балам д. м.) колхоздың шұбары (колхоздын, ... аты ... сын ... ... ... мағынасында: Бұл — таудың биігі,
Ақмоншақ — аттың жүйрігі.
Сан есім изафеттік тіркестің екінші ... ... ілік ... ... сан ... ... байланысқанда бүтіннің бөлшегі ретінде
жұмсалады: балалардың бесеуі, оқушылардың екеуі, майдың он ... ... ... ... жоғарғыдай тіркесте тәндік қатынаста, әрі ... ... сапа ... ... ... ... ... жазғаның, оның
көрген-білгені, сенің айтарың, оның айтар-айтпасы.
Меншіктілік тәндік ұғымның мендік, сендік не ... ... ... ... ... үш ... ... жақ (менің) сағатым, (біздің) сағатымыз.
— жақ (сенің) ... ... ... жақ ... ... жалғаудағы сөздер кейде жекеше, кейде ... ... Оның ... ... ... ... меншіктелуші зат бір
затқа меншіктелгенде, тәуелдік жалғауы жекеше түрдегі зат есімге жалғанып,
ілік ... сөз де ... ... тұрады:
Менің атым. Кітаптың мұқабасы.
Сенің атың. Үйдің есігі.
Оның аты. Бригадирдің жұмысы.
Меңгеріле байланысқан есімді сөз ... ... ... ... есімді, етістікті бағыңқы сөздердің
байланысу формасына, тұлғасына қарап бірнеше топқа бөлінеді. ... бірі ... ... ... сөз ... ... сөз тіркестерінің ерекшелігін олардың
құралу тұлғасынан қарап айырамыз. Олар ... ... ... жатыс, көмектес
жалғауларының бірінде болады да, басыңқы сөз сол жалғаудағы сөзді ... ... не есім ... ... меңгеріле байланысқан сөз тіркесі
жасалады. Меңгеруші сөз жетектеуші де, меңгерілуші оның жетегіне ... ... ... ... сөзбен сөзді байланыстырумен қатар, ... ... ... ... Мысалы, барыс септігіндегі сөз
бет алысты, бағытты, ... ... т. б. ... ... мағыналық
қатынастар тек жалғау ... ... әр ... ... ғана
тумайды, тұтас сөз тіркестерінің қарым-қатынасынан туады. ... ... ... ... түрлі-түрлі мағыналық
қатынастағы сөз тіркесін құрайтын сөздер, негізінде, ... ... ... ... ... етістікті сөз тіркестері кең
түрде жұмсалып, ... ... ... ... ... ... ... есімді сөз тіркестері сирек қолданылады.
Менгеріле байланысқан есімді сөз тіркестерінін, бағыныңқы ... ... ... ... ... ... жұмсалады да,
басыңқылары көбінесе баяндауыш қызметіндегі есімдер болады. Мысалы: (Жерім)
малға бай, (Ол) сөзге ... ... ... ... (Мен) саған кіммін?
(Оның сөзі) маған түсініксіз, (Бұл ат) мінуге жақсы.
Меңгеріле байлынысқан есімді сөз ... ... ... ... сөз ... онша көп ... және
барлық есімдер бірдей ондай сөз тіркесінің меңгеруші ... бола ... ... ... бастауыштын, күйін, халін білдіретін сөздер
есімді сөз тіркесінін, басыңқы сыңары болып жиі ... Олар ... Сын ... ... сөз ... ... сыңары болатын сын
есімдер баяндауыш қызметінде жұмсалғанда, есімді сөз тіркесінің ... ... та ... ... ... бәрі бірдей сөз тіркесін ... ... ... ... ... сын ... тек қардан ақ, қаннан
қызыл, күйеден қара сияқты тіркес құрамында келеді, ал заттың ішкі — сыртқы
сапасын білдіретін сын ... ... ... ... көп кездеседі,
мысалы: өзіңе жақсы, маған түсінікті, тазалыққа ... ... ... ... ... ... ... жатыс септіктерінде айтылып, сын есіммен
тіркесетін сөздер толықтауыштық қатынаста жұмсалады.
2. Зат есімер. Зат есімдердің ... ... тас, ... сияқты
атаулардан гөрі күш, бай, мейрам сияқты абстракт зат есімдер баяндауыш
қызметінде сөз тіркесінің ... ... ... көп ... Заттық күйін білдіретін есімдер. Бар, жоқ, көп, аз, мәлім, бәрібір,
мүмкін тәрізді заттың әр алуан ... ... ... сөз тіркесінің
құрамында басыңқы болып көбірек айтылады.
Сан есімдер мен ... ... ... сез ... болып өте аз кездеседі:
Есімді сөз тіркестердің синонимдерін ажырату үшін олардың лексика
семантикалық жақтарын ескеруге тура келеді.
Есімді сөз ... ... ... ... ... деп жалпы атаушылық бар.
Есімді сөз тіркестердің ішіне арнаулы, меншікті, сондай-ақ ... ... ... ... үлкен бір тобын жасайтын конструкциялар
синоним болуға бейім.
Бір тіркестерде белгілі бір заттың неге арналғаны анық ... ... бір ... изафеттік құрлыс арқылы біріншілігі арнаулы сөз
түсіріліп қолданылады: Етке тіккен ... мен ... ... үйлердің
арасына асыға дабырласып, дүбірлесіп, абыржысып, табақшылар шапқыласып жүр.
(С. Сейфуллин, сол жылдарда)-Ет ... ... ... ... ... ... ала ... ет болушы еді... (бұл да сонда).
Мұндайда екінші тіркестің (ет үй) жинақтық үшін ... ... ... Сонысына қарамастан, мағынаның айқындығын жеткізу мақсатында да екен,
алдыңғы етке ... ... ... ... ... ... Бұл ... әзірлеп жатқан шылау.
(С. Сейфуллин, сол жылдарда); Ақын мына ... ... ... ... таба алмаған соң, жыршыларға бөлінген киіз үйге беттеді.
(С. Жүнісов, Ақан ... ... ... ... екі ... ғана ... ... -ана ас үйге кіріп етпесін... (С. жүнісов,
Ақан Сері,) ... ... ... ... ... Оның ... мұндай тіркестің (ас үй) жалпы қалықтық қолданыста ... (ас ... үй ... ... болу ... ... ... үйі, жышылар үйі дегендей тіркестер ... ... ... ... Екінші бір себебін сол тіркестің мазмұнының
тұрақтылғынан іздеу керек. Айталық, «ас үй» ... ... ... барлығына түсінікті: бұл –тамақ ... ... ... Ал ... ... ... жыршыларға арналған үйге келетін
болсақ, бұл үйлер өтініші, уақытша мекен болуы мүмкін, сондықтан әлгіндей
күйеу-қыздар үйі, жыршылар үйі ... ... ... ... мүмкін.
«Бәйгі түрі» тәріздес тіркес пен «бәйгіге арналған торы» тәріздес
тіркес жайында да ... ... ... ... ... ... ... жиі айтып жазатынымыз, жау тудырмаса ... Екі бәгі ... және ... ғана ... ... ... сол ... -Сенің
астындағы бәйгі көк ат менің астымда болғанда, мен табан жерде түсіретін
едім жауды (бұл да ... ... ... мен ... сыңарлардың
арасында «әзірленген», «арналған», «бөлінген» тәрізді сөздердің өте сирек
жұмсалатын белгілі, олай ... ... ... ... тіркестердің
мағынасы ұғыныңқы болып тұрады.
Меншіктілік мағынаны білдіретін імді сөз тіркестерінің синонимдігінде
белгілі бір затқа немесе адамға деген ... ... ... жағы ... жөн. Бұл екі ардақтысы күні Шұғаны сағынып жүргендегі Керімнің
шығарған ... деп ... әлең ... (Б. ... ... ... сөзі ... қамшы боп тиді (З. ... ... ... ... шығарығаны немесе шығармағаны белгісіз болып
отыр, ал әңгіменің («Шұғаның ... ... ... ол ... деп ... ... Сондай-ақ «Темірғалидың сөзі» де ... ... Ал соны ... тіркеске айналдырып, «Темірғали
айтқан сөз» десек мынадай айқын ... болу ... ... ... де бар, ... да қысынды. Былайша ойлағанда, Темірғалидың өз ойын
өз сезімін ... де ... сол ойда ... ... сөзі ... да ... ... жағдайда пассив меншіктіліктің мысалын
көреміз.
Сырт тұлғасына қарағанда, меншілікті білдіретін тіркестерге өте ұқсас
келгенімен, арнауды ... сөз ... ... мәні ... ... дәрісі» дегенде, мақсатқа байланысты арнаулы арқаулв
байқау қиын емес: Көрмейсіңдер ме, ... ... ... ... (С.Жүнісов Ақан Сері, II), «Қотырды емдейтін дәрі» деп жазу, ... ... Бұл ... ... дәрежеде арғы түбіндегі жалғыз
үйлі қойлы ауылға мана ... бір жүк ... ... деп ... ... Қара қыз) ... «жүк машинасы» тіркесіне сырттай ұқсас: мұнда
да арнау бар, бірақ мұнда сол тіркестің ... ... ... дәрі
сияқты) бір-біріне қарсы әрекетті танытпайды бірін екіншісі ... ... ... ... ... сонысымен мақсат пен арнау
аралығындағы, соның сөздің арнауы басым ... ... ... бір ... жайы-олардың синонимдес түрлеріне ауыса
алатындығы. Кей реттерде ондай алмасудың реті келе ... ... ... мен ... Яғни үй жоқ. ... жүгері өсетін жолақ-жолақ егінжей ()М.
Мағауин. Тұлымханның бақыты) сияқты мысалдағы «Өсетін» сөзін ... ... ... ... ... ... егінжайы деу керек. Тілімізде
«күріштік», «егіндік» деген сөздер баршылық қой, ... сол ... ... ... ... ғана игілігінде» екенін аңғартады. Ал мына
мысалда керісінше болғандықтан. ... ... ... ... ... сөз тіркесінде таза осы мағына ғана болмай,
белгілі дәрежеде мекендік мағынаның қатынасы да ... бар: ... ... ... ... ... ат ... меңзең боп, екі шақырмайды
жердегі тұратын қойлы ауылға ... ... Ақан ... II); ... ... ... ... екі бөлмелі шығын үйге жетті (бұл да ... ... ... ... үй» және ... үйі» деп ... бар, соны екі ... да мекендік ұғымға қатысы бола ... ... ... басы көрінеді. Сұрақ арқылы тексергенде де,
анықтауыш сөздің қандай? Қандай деген сұраққа жауап ... ... ... ... ... ... екенін айғақталады. Ал осындағы ... мен ... ... ... айырмашылық бар: бірінші
жағдайда (айталық, тоқелдің үйі ,малайлардың үйі) меншіктілік айқындала
түседі де, екінші ... ... ... ... үй, ... ... үй
) ондай меншіктілік ... ... ... атап көрсетілгендей,
уақытша меншіктілік ағартуы мүмкін.
Мұндай арнаулы қызметін көрсететін сөз ... жеке атау ... ... де ұшырасады (қолайна, автобус аялдамасы т.б.):
Қалтасынан қол ... ... ... т.б.): қалтасынан қол айна және
аппақ қардай бет орамалын алып, ... ... ... тісін жылтырата
ысып қояды (М. Мұратбеков, Көкорай); ... ... ... ... (М. ... ... ... «Қолға ұстайтын айна», «бет
сүртетін орамал», ... ... ... ... ... ... жинақы тіркестердің пайдаланылып тұрғаны түсінікті. Ал біз
келтірген тіркестердің шұбалаңқы болу себепті өте ... ... ... ... ... бір ... ... байқалады. Сондықтан да
екінші ... (бет ... ... ... ... ... ... мақсатында болмаса, қолданысымызда көп ұшыраса бермейді.
Контекстен белгілі болып тұрғанда, ... ... да ... ... ... ... демек, әңгіме орайынан, сөз ыңғайынан айнаның
басқа түрі емес, автобусқа арналғаны ғана, сондай-ақ орамалдың да ... ... ғана ... ... ... трамвайға емес, автобусқа
арналғаны ғана, сондай-ақ орамалдың да тек бет сүртетіні ... сөз ... ... болғаны шындық. Мұның бәрі әлбетте сөзді ықшамдап қолдану
ниетінен туып жататыны тағы ... ... ... оның ... сөз ... ... де әр ... немесе сөз
тіркестерінің синонимдерінде де әр сөзді немесе сөз тіркесін ойға, тыңдаушы
мен оқшауға түсінікті ... ... ... ... ... ... ... ескерген жөн.
Мария қазақ әліппесін өтіп, енді кітапты өз ... ... бет ... ... ... танау ) деген сөйлемдегі мысалы «қазақтарға арналған
әліппе» деуден немесе» ... ... ... ... ... ... әліппе» деуден стилистикалық әлдебір өзгеріс тумайды. Әйткенмен,
осы бірнеше рет ... ... тура ... ... ... өзгерістің
орын алып отыруы жөн. «Майлық орамал» немесе «майлық»-тың да жайы осындай:
Самаурынның есік ... ... ... ... ... ... Бір ... кетті (Б. Майлин. Кейде теңдегі). «Майды сүртетін» деп жатпай,
қабысудың контекстегі түріндей ... ... ... ... ... мысалдың ыңғайына қарағанда, қайсы бір ... тек ... ... ... сөздің (бөлінген, берілген, арналған т.с.с.)
енгізілгені тиімді көрінеді: ... ... ... органдары
өздеріне берілген правоны толық пайдалана алмайтындығы ... ... ... 19 ... ... сөзінің ілік септігінде тұруы
меншікті жалпы мағынада танытуы мүмкін), ал мына ... ... бір ... ... пен ол ... ... ... арнайы
мен берудің көрінісі болып отыр.
Көркем шығармада автордың стильдік ерешелігіне байланысты ... да ... ... ... ... ... ... белгілі. Сондай, бір қарағанда, өзгешелеу жайлар есімді сөз
тіркестері ... да ... ... Айталық, Сағаттарға қараған
ауылдардың адамдары Рахымбекке қараған ... үйге (С. ... ... ... ... сөзі екі рет қайталанып, ілік септігінің
жалғауын алмастырып тұр. Бұдан автордың екінің бірі айтатын ... ... ... ... екіншіден, дәл осы сөз арқылы меншіктік қасиет
ілік септігінің жалғауы жалғанғандағыдан да айқын сезіледі.
Байланысу формасы ... ... ... сөз ... ... ... мүлдем алшақ, тіпті керсінше болатын жайлар да тілімізде
баршылық. Мәселен, «керосин лампа» мен ... ... бір ... ... үшін ... болса, алдыңғы мысалда керсінше: керосин шамға
қажет. Оған мысал сөйлеу тіліміздің әр ... ... ... ... ... жарығымен түні бойы жазды (З. Шашкин, Ұядан
ұшқанда); Жеріме жұлдыз жаққыздым , ... шам ... .( Т. ... ... ... ... ... жай ақын поэмасынан алынған мысалда «электр»
сөзінің шығыс септігінің жалғауын қабылдауы, ... ... ... ... ... ... екіншіден «жанлы» етістігінің әсерінен
әйтпесе, «электр шам» екені ... ... иесі адам ... ... ... қажетіне пайдаланылған
зат, т.б. сол әрекетті танытатын ... ... ... ... да меншіктілік мағына беретін есімді сөз ... ... ... да ... ... ... арқылы өздерімен синонимдік
қатар жасайтын мүмкіндіктері болады. Мысалы, Аспанда қойшылар ... ... ... ұрып ... ... қалып қала береді. ... ... ... ... ... ... ең ... мінген пауеске ( С. Жүнісов, Ақан, Сері II). ... ... ... ... ... ... ... тұрсын, айтуға жеңіл,
жазуға да жеңіл болар еді. Ал бұл ... ... ... ... де ... ... мысалдағы жолаушы мініп келе жатқан қаракер бесті
қойшылардың оны ... сол ... ... себебіне жақын ұғым болуы
да кәдік. әрине бірінші ... азда ... ... ... ... ... ол қоса, себептік мағынаның орын алуы да ықтимал. Бұл сияқты реттерді
оны оны (қойшылар ... ... ... формамен алмастыру қиынға
соғады: мүмкін, ол ат ... ... олар ... ... ... ғана ... ... керек деген күдікті ой тууы да заңды «жөнінде
де ... ... ... ойға ... осы ... ... келе жатқанымен, Шыңғыс
бөтен біреудің пәескесін пайдалануы әбден мүмкін емес пе? Бұл тұрғыдан, сол
зат ... сол ... ... осы бір аз мезгілдегі меншігі ғана
болуы ғажап емес, бұл ... ... ... мінген пәуеске» мен
«Шығыстың пәуескесі өз ара ... бола ... шубә ... ... ... қонақтары», «балалық ... ... ... сөз ... жарыса жұмсалуы қызғылықты.
Алайда бұл жұптардың арасында мағыналық айырмашылық аңғарылады. «Қариялық
даналық» деген де мұндай қасиеттің (даналық) ... ... ... төн ... ... ал ... ... емес, «қария даналығы» болып
аударылғаны ақылға қонымды ,автордың ойына деп келтін еді, ... ... сөз ... ... ... мадақтап отырған жоқ, солардың ішінен
Жамбылдың данышпандығын даралап, ерекше бөліп сөз етіп отыр.
Арнау, меншіктей айту мағынасындағы ... ... ... бір ... ... ... айтылмақшы ой тегінде, бұл септеулік шылау
етістігі сөз тіркестерінде ұшырасуы ... ... ... ... ... ... емес деген де ойға тіркелесіз олай деуге ... ... ... ... сөз ... ... ... есім сөзді етістікке айналдырып немесе көмекші ... ... ... ... ... ... да сәл ғана
өзгеріске түседі. әңгіме мынада: ... ... ... ... ... ... жоймайды. Мұлдем жойылмаса да, сәл ғана
өзгеріске түседі. әңгіме ... ... ... есімді сөз тіркесі арнау
мен мақсат немесе ... ... ... ... ... ... ... қатысқандықтан, арнау мағынасы «беделдірек» көрінеді. Ал
басыңқы сыңар, әлгі ... ... ... ... ... ... мағынаның «салмағы» баса береді: Әрине, ол біз үшін ... ... (Қ. ... Жау тылында); Сонымен, байғамбеттің де өлімі
күмәнсіз анықталады. Бұл ... ... үшін ... мен үшін аса ауыр ... ... көрінді –М.С.) (С.Мұханов, Өмі мектебі, II).
Бір байқалатын жай-мұндайда «үшін селбесіп келген сөздер, көбіне-көп
кісі аттары, ... ... ... ... ... сөз
тіркестеріндегі ұқсас мағыналардан айырудың бір шарты осы болатын түрі ... үшін де, ... ... әлде ... бір ... ... ... барады.
(Ғ. Мүсіров, Айгул қойшының бір күні); Бұлар үшін шауып түсірген жаңқа да
бір (Н. Островский, Құрыш қалай ... ... жаңа бір ... ... ... ... мереке (С.Мұрабеков, Жусан иісі). ... ... ... ... ... ... ... қуанышы, өзгелердің қуанышы, біздің
мерекеміз т.с.с.). Қайсыбірін сол мағынасын өзгертпей, мегеру түрінде ... ... ... ... ... қуаныш, өзгеге қуаныш, бұларға ... ... ... ... ... ... қатар құрайтын болсақ,
шамамен, былай болады: біздің ... ... үшін ... ... арнау, біреуге меншіктей, қарата айту мағынасында қолданылатын көрініп
тұр. Бұл әрине, ... ... деп ... ал айырмашылығы да жоқ емес:
меншіктілік ... ... ... ... ... береді, десек те,
«үшінші»қатынасында, бір жағынан, кітаби тілдің үлгісіндей әсер, қалдырады
екінші жағынан, сол арнауға ... мен ... ... ... ... ... меншіктеу мағынасын білдіретін есімді сөз тіркестерінің
негізгі байланысу формалары матасу мен қабысу болып келеді де, ... де ... ... мағыналық реңк бірдей бола бермейді. Мұның өзі сол
синонимдес сөз тіркестерінің қайсысының қандай жағдайда қолданылғаны орынды
деген ... ... ... ... сөз ... ... ... үшін олардың лексика
семантикалық жақтарын ескеруге тура келеді.
Есімді сөз тіркестерінің мағыналық қатынасы ... ... деп ... ... бар.
Есімді сөз тіркестердің ішіне арнаулы, меншікті, сондай-ақ ... ... ... ... ... бір ... ... конструкциялар
синоним болуға бейім.
Бір тіркестерде белгілі бір заттың неге арналғаны анық ... ... бір ... ... ... ... ... арнаулы сөз
түсіріліп қолданылады: Етке тіккен үйлер мен ... ... ... ... ... дүбірлесіп, абыржысып, табақшылар шапқыласып жүр.
(С. Сейфуллин, сол ... ... ... ... ... ... қоңыр ала қышқыл ет болушы еді... (бұл да сонда).
Мұндайда екінші тіркестің (ет үй) ... үшін ... ... ... ... ... мағынаның айқындығын жеткізу мақсатында да екен,
алдыңғы етке тіккен үйлер ... ... ... ... Бұл қаратаң
адамдарға әзірлеп жатқан шылау.
(С. Сейфуллин, сол жылдарда); Ақын мына ... ... ... ... таба ... соң, ... ... киіз үйге беттеді.
(С. Жүнісов, Ақан Сері,) Әрине, бұлардың орнына екі сөзден ғана тіркесетін
конструкцияда кездеседі: -ана ас үйге ... ... (С. ... ... ... бұлардың сирек ұшыраатынын ... Оның ... ... тіркестің (ас үй) жалпы қалықтық қолданыста дағдыға
айналып (ас ... үй ... ... болу ... өйткені күйеу-
қыздар үйі, жышылар үйі ... ... ... ... ... мәлім. Екінші бір себебін сол тіркестің ... ... ... ... «ас үй» ... ... үлкен
кішінің барлығына түсінікті: бұл –тамақ дайындауға арналған ... Ал ... ... ... ... ... үйге ... бұл үйлер өтініші, уақытша мекен болуы мүмкін, ... ... үйі, ... үйі сияқты тіркес түрінде қалыптаспауы мүмкін.
«Бәйгі түрі» тәріздес тіркес пен ... ... ... ... ... да осыны айтар едік. Мұндайда бірінші тіркестерті ... жиі ... ... жау ... ... Екі бәгі ... және Айтжан ғана шаппай қалды (С.Сейфуллин, сол жылдарға); -Сенің
астындағы бәйгі көк ат ... ... ... мен ... ... ... ... (бұл да сонда). Мұндайда бағыныңқы мен ... ... ... «арналған», «бөлінген» тәрізді сөздердің өте сирек
жұмсалатын белгілі, олай болатыны ондай қосарлы сөздерсіз-ақ ... ... ... ... ... білдіретін імді сөз тіркестерінің синонимдігінде
белгілі бір затқа немесе адамға деген меншіктің актив, пассив жағы ... жөн. Бұл екі ... күні ... ... жүргендегі Керімнің
шығарған өлеңі деп ... әлең ... (Б. ... ... ... сөзі ... қамшы боп тиді (З. ... ... ... ... ... немесе шығармағаны белгісіз болып
отыр, ал ... ... ... мазмұнына қарағанда, ол актив
меншіктілік деп қарауға халқымыз. Сондай-ақ «Темірғалидың сөзі» де актив
меншіліктікке ... Ал соны ... ... айналдырып, «Темірғали
айтқан сөз» десек мынадай айқын меншіліктің болу болмауы екіталай: болатын
реті де бар, ... да ... ... ... ... өз ойын
өз сезімін жеткізуі де мүмкін, сол ойда ... ... сөзі ... да ... ... ... ... меншіктіліктің мысалын
көреміз.
Сырт тұлғасына қарағанда, меншілікті білдіретін тіркестерге өте ... ... ... сөз ... ... мәні ... ... дәрісі» дегенде, мақсатқа байланысты арнаулы ... қиын ... ... ме, осында келгелі, уездной ... ... Ақан ... II), «Қотырды емдейтін дәрі» деп жазу, еріне,
шұбалаңқылыққа соқтырады. Бұл мысал белгілі дәрежеде арғы ... ... ... ... мана ... бір жүк машинасы тоқталы деп естіген ... Қара қыз) ... «жүк ... ... сырттай ұқсас: мұнда
да арнау бар, бірақ мұнда сол тіркестің құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... бірін екіншісі қозғалысқа
түсіретін сөздердің байланысы ретінде ұғынылады, сонысымен мақсат пен арнау
аралығындағы, соның сөздің ... ... ... ... Мұндай
тіркестердің бір ортақ жайы-олардың синонимдес ... ... Кей ... ... алмасудың реті келе бермейді. Мәселен, арғы
жағы мен дала. Яғни үй жоқ. Жоңышқа, жүгері өсетін жолақ-жолақ егінжей ... ... ... ... ... ... сөзін қатыстырмай
тіркес жасау қиын: жүгері егінжайы, ... ... деу ... ... ... деген сөздер баршылық қой, өйткені сол ... ... ... ... ғана игілігінде» екенін аңғартады. Ал мына
мысалда ... ... ... ... ... мүмкіндігі
байқалмайды.
Арнау мағынасындағы сөз тіркесінде таза осы ... ғана ... ... мекендік мағынаның қатынасы да болатыны бар: Нұртаза өлігі
әзірде тоқалының үйінен ... ат ... ... боп, екі ... ... ... ... келген. (С.Жүнісов Ақан Сері. II); ... бір
түкпірдегі малайлар тұратын екі бөлмелі шығын үйге ... (бұл да ... ... ... тұратын үй» және «малайлар үйі» деп өзгертуге
мүмкіндік бар, соны екі жағдайда да мекендік ... ... бола ... ... ... басы көрінеді. Сұрақ арқылы тексергенде де,
анықтауыш сөздің қандай? Қандай деген сұраққа жауап ... ... ... ... ... ... екенін айғақталады. Ал осындағы матаса
байланысу мен ... ... ... ... бар: ... (айталық, тоқелдің үйі ,малайлардың үйі) меншіктілік айқындала
түседі де, екінші жағдайда (айталық, тоқал ... үй, ... ... үй
) ондай меншіктілік ... ... ... атап ... ... ... ... арнаулы қызметін көрсететін сөз тіркестерінің жеке атау ретінде
қалыптасып кеткендері де ... ... ... ... т.б.):
Қалтасынан қол айна, автобус аялдамасы т.б.): қалтасынан қол айна және
аппақ қардай бет ... ... ... ... ... ... жылтырата
ысып қояды (М. Мұратбеков, Көкорай); Апыл-құпыл киініп, автобус аялдамасына
жүгіреді (М. Мағауии, Тұлымханның бақыты). «Қолға ... ... ... ... «автобусқа арналған аялдама» деген ұғымдардың орына
ілгерідегі ... ... ... ... ... Ал біз
келтірген тіркестердің шұбалаңқы болу себепті өте сирек ... ... ... ... бір айырмашылық осыдан байқалады. Сондықтан ... ... (бет ... ... ауызекі тілде немесе айқындап,
ұғындыру мақсатында болмаса, қолданысымызда көп ... ... ... болып тұрғанда, алғашқы анықтауыштарсыз да жұмсалатыны
бар (айна, орамал, аялдама), демек, әңгіме ... сөз ... ... түрі ... ... ... ғана, сондай-ақ орамалдың да ... ... ғана ... ... ... ... ... автобусқа
арналғаны ғана, сондай-ақ орамалдың да тек бет сүртетіні туралы сөз болып
отырғанда солай болғаны шындық. Мұның бәрі ... ... ... қолдану
ниетінен туып жататыны тағы белгілі. Ендеше, синтаксистік, оның ... сөз ... ... де әр сөздің немесе сөз
тіркестерінің синонимдерінде де әр сөзді ... сөз ... ... тыңдаушы
мен оқшауға түсінікті болып тұрған жағдайда ... ... ... ... ... жөн.
Мария қазақ әліппесін өтіп, енді кітапты өз бетімен оқуға бет алды.
(Ғ. Мүсірепов, Талпақ танау ) деген сөйлемдегі ... ... ... ... ... ... ... әліппе деуден немесе» қазақтар
үйренетін әліппе» деуден стилистикалық әлдебір өзгеріс ... ... ... рет ... айтуға тура келгенде, әрине, тұлғалық ... алып ... жөн. ... ... ... «майлық»-тың да жайы осындай:
Самаурынның есік жағына кірлі майлық орамалды ... ... Бір ... ... (Б. ... ... теңдегі). «Майды сүртетін» деп жатпай,
қабысудың контекстегі ... ... ... ... ... айналып
кетті.
Мына мысалдың ыңғайына ... ... бір ... тек ... ... қажетті сөздің (бөлінген, берілген, арналған т.с.с.)
енгізілгені тиімді көрінеді: Кейбір ... ... ... ... ... толық пайдалана алмайтындығы ... аңғарылады
(«Социалистік Қазақстан, 19 янв.,» «өздері сөзінің ілік ... ... ... ... ... ... ал мына жағдайда кәсіподақтың
белгілі бір буынының шаруашылық пен ол провоның тегін ... ... ... көрінісі болып отыр.
Көркем шығармада автордың стильдік ... ... ... да ... тысқары өзгеріп, әрленіп отыратыны сауатты
көпшілікке белгілі. ... бір ... ... ... ... ... айналасында да көзге ... ... ... ... ... ... қараған екі-үш үйге (С. ... ... ... ... сөзі екі рет қайталанып, ілік ... ... тұр. ... ... ... бірі ... тұлғадан саналы
түрде қашқанын байқаймыз, екіншіден, дәл осы сөз арқылы меншіктік қасиет
ілік септігінің жалғауы жалғанғандағыдан да ... ... ... ... ... ... сөз ... бір-
бірінен мағыналары мүлдем алшақ, тіпті керсінше болатын ... да ... ... «керосин лампа» мен «автобус аялдамасы» бір емес.
Аялдама ... үшін ... ... ... мысалда керсінше: керосин шамға
қажет. Оған мысал сөйлеу ... әр ... ... ... ... сығырайған жарығымен түні бойы жазды (З. Шашкин, Ұядан
ұшқанда); Жеріме жұлдыз жаққыздым , ... шам ... .( Т. ... ... ... Ескерте кететін жай ақын поэмасынан алынған мысалда ... ... ... ... ... біріншіден өлеңді шығарманың
ырғағын сақтау ниетінен ... ... ... ... ... ... шам» ... даусыз.
Қимыл, әрекет иесі адам болып келіп, солардың қажетіне пайдаланылған
зат, т.б. сол әрекетті танытатын ... ... ... келген
тұтастарда да меншіктілік мағына беретін ... сөз ... ... ... да ... ... өзгеру арқылы өздерімен синонимдік
қатар жасайтын ... ... ... ... қойшылар мінген
қаракер бесті, үсті-үстіне ұрып отырмаса, кейін қалып қала ... ... ... ... жіпсіз тізбектелген жалғаушалардың ең алдында
Шыңғыс мінген пауеске ( С. Жүнісов, Ақан, Сері II). «Қойшылардың ... ... ... ... ... ... тұрсын, айтуға жеңіл,
жазуға да жеңіл болар еді. Ал бұл арадағы ... ... ... де ... ... ... ... мініп келе жатқан қаракер бесті
қойшылардың оны мінуі сол қаракердің шабындығының себебіне жақын ұғым ... ... ... бірінші орында азда болса қойшыларға деген меншіктілік тұр,
ал ол қоса, себептік мағынаның орын алуы да ... Бұл ... ... оны ... ... ... ... формамен алмастыру қиынға
соғады: мүмкін, ол ат ... ... олар ... ... алдында
уақытша ғана мінген болулары керек деген күдікті ой тууы да заңды ... ... ... ... ойға оралады: осы сәтте мініп келе жатқанымен, Шыңғыс
бөтен біреудің пәескесін пайдалануы әбден мүмкін емес пе? Бұл тұрғыдан, ... ... сол ... ... осы бір аз мезгілдегі меншігі ғана
болуы ғажап ... бұл ... ... ... ... ... ... пәуескесі өз ара синоним бола алатындығы шубә тудырмаса керек»
«Советтік қонақтар»-«совет ... ... ... ... ... сөз ... ... жұмсалуы қызғылықты.
Алайда бұл жұптардың арасында мағыналық айырмашылық аңғарылады. ... ... де ... ... ... қария атаулының бәріне төн деп
қабылдауымыз орынды, ал «қарияның даналық» емес, «қария даналығы» ... ... ... ... ... деп ... еді, ... көрнекті
көркем сөз майталманы бүкіл қарттарды мадақтап отырған жоқ, солардың ішінен
Жамбылдың данышпандығын даралап, ерекше бөліп сөз етіп ... ... айту ... ... сөзтіркестерінде көзге
түсетін бір қызықты жайды айтпай айтылмақшы ой тегінде, бұл ... ... сөз ... ... ... дегенмен етістікті сөз
тіркесінен болуы ғажап емес ... де ойға ... олай ... ... ... қызыметіндегі, сондай-ақ сөз тіркесінің басыңқы сыңары
қызметіндегі есім ... ... ... ... ... етістікті
тіркестерсеңіз, алғашқы мазмұнын жоймайды. Мүлдем жойылмаса да сәл ... ... ... ... ... ... ... сөз
тіркестірсеңіз, алғашқы мазмұнын жоймайды. Мұлдем жойылмаса да, сәл ғана
өзгеріске түседі. әңгіме ... ... ... есімді сөз тіркесі арнау
мен ... ... ... мағыналардың жиынтығындай, соның өзінде есем
басыңқы сыңар қатысқандықтан, арнау ... ... ... ... сыңар, әлгі айтылғандай етістік сөзге айналса, ... ... ... ... баса береді: Әрине, ол біз үшін жақсы (болар
еді-М.С.) (Қ. Қайсенов, Жау ... ... ... де ... ... Бұл әрине халық үшін әсіресе мен үшін аса ауыр ... ... ... ... ... Өмі мектебі, II).
Бір байқалатын жай-мұндайда «үшін селбесіп келген сөздер, көбіне-көп
кісі аттары, есімдіктер ... ... ... ... сөз
тіркестеріндегі ұқсас мағыналардан айырудың бір шарты осы болатын түрі бар:
Өзі үшін де, ... ... әлде ... бір ... ... ... ... Мүсіров, Айгул қойшының бір күні); Бұлар үшін шауып түсірген жаңқа да
бір (Н. ... ... ... ... ... жаңа бір ... келуі біз
үшін нағыз мереке (С.Мұрабеков, Жусан иісі). Бұлардың матаса байланысу
түрімен ... ... ... (өзінің қуанышы, өзгелердің қуанышы, біздің
мерекеміз ... ... сол ... ... ... ... беру
де қисынды болып табылады: өзіне қуаныш, өзгеге қуаныш, бұларға бір
(бәрібір), ... ... ... ... ... қатар құрайтын болсақ,
шамамен, былай ... ... ... мереке-біз үшін мереке. Үшеуі
де арнау, біреуге меншіктей, қарата айту мағынасында қолданылатын көрініп
тұр. Бұл әрине, жалпы ұқсастығы деп ... ал ... да жоқ ... ... ... ... қарай солғындай береді, десек те,
«үшінші»қатынасында, бір жағынан, кітаби тілдің үлгісіндей әсер, қалдырады
екінші жағынан, сол ... ... мен ... осылай еткеннің дұрыстығы
байқалады.
Сонымен, арнау меншіктеу мағынасын білдіретін ... ... ... ... ... ... мен ... болып келеді
де, ара-арасында меңгеру де қатысады.
Осының барлығында мағыналық реңк ... бола ... ... өзі ... сөз ... ... ... жағдайда қолданылғаны орынды
деген мәселені анықтауға жәрдемін тигізеді.
Қорытынды
Есімді сөз ... ... ... ... ... қызмет
атқарады. Синонимдердің басқа түрлері сияқты, бұлар да тілдің ... ... үшін ... сөз ... ... сай, ... матаса байланысу
түрлері жиі кездесетіндіктен, бұл байланысу түрлері синонимдікте де ... ... ... байланысудың осы түрлері арқылы ... ... ... жа жиі ... сөз ... ... ... сөз тіркестеріндегі
сияқты, есімді сөз тіркестерінде де конституциялардың өзара синоним болуы
үшін ондағы байланысу түрлерінің ... ... ... ... ... әр алуан болуы шарт емес. Нақтырақ айтқанда, ... сөз ... ... сөздер бірдей түрмен (формамен) байланысып келген де
(айталық, тек қана матасу немесе тек қана ... ... ... ... ... ... бір сөз тіркесінде матасу, екінші сөз тіркесінде
қабысу болып) байланысып келгенде де, ... ... ... ... жетекші шарт ретінде ... ... мен ... ... бұл ... да өз ... ... сөз тіркестерінде, дәл матасу, қабысудай болғанымен, меңгерудің
де маңызы зор. ... ... бұл түрі де ... ... ... ... Сайрамбаев Т. Сөз тіркестері мен жай сөйлем синтаксисі. 1991.
2. Балақаев М. Қазақ тілі ... ... ... Балақаев М., Қорбабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. 1966.
4. Серғалиев М., Сайрамбаев Т
Қазіргі қазақ тіл сөз тіркестері синтаксисі. 1973.
5. ... Т. ... ... ... ... сөз ... ... Төлегенов О. Қазіргі қазақ тіліндегі жалпы модельді және мақсат
мәнді жай ... ... ... ... С. ... мәселелері. 1941.
8. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. 1992.
9. Балақаев М., Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. 1992.
10. ... Е. ... ... ... синтаксисі. 1986.
-----------------------
Сөлем
Сөз тіркесі
СИНТАКСИС
Жай
сөйлем
Етістікті
сөз тіркесі
Құрмалас сөйлем
Есімді
сөз тіркесі
Сөз тіркесі
Айырықша белгілері:
1. Ең кемі толық мағыналы екі сөзден ... ... ... ... ... бір екіншісінен бағынып сабақтаса
байланысады.
3. Зат құбылыс жайында кеңірек, нақтылы түсініктерден
Басыңқы сөз
(Сөз тіркесін жасауға тірек
екінші сөз)
Бағыныңқы сөз
(тірек сөзің мағынасын ... ... ... беретін бірінші сөз)
әдемі (қалай) ... (не ... ... бала ... ... ... ... ... тіркестері
Сөз тіркесі
Есімді
Етістікті
Меңгеріле байланыс-қан сөз тіркесі
Қабыса байланыс-қан сөз тіркесі
Меңгеріле байланыс-қан сөз тіркесі
Матаса байланыс-қан сөз тіркесі
Қабыса байланыс-қан сөз ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сөз тіркесінің зерттелуі7 бет
Сөз тіркесінің синтаксисі9 бет
Сөз тіркесінің түрлері7 бет
Қазақ тіліндегі коммуникативтік фразеологизмдердің мәнмәтіндік негізі6 бет
12 жылдық білім беру бағдарламасы22 бет
Бастауыш мектептерде дамыта оқыту технологиясын сөз тіркесінде қалыптастыру47 бет
Бастауыш сыныптарда грамматика сабақтарының маңызы22 бет
Дамыта оқыту технологиясын сөз тіркесін оқытуда қолдану11 бет
Диалектілік сөз тіркесі47 бет
Синтаксис жайлы түсінік, сөздердің байланысу тәсілдері мен түрлері7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь