Балалар әдебиеті арқылы бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту

Кіріспе

1. Оқушылардың тілін дамытудың теориялық негіздері
1.1. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамытудың психологиялық.педагогикалық негіздері
1.2. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамытудың ерекшелітері

2. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамыту әдістемесі
2.1. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамытудың жолдары мен әдіс.тәсілдері
        
        М а з м ұ н ы
Кіріспе
1. Оқушылардың тілін дамытудың теориялық негіздері
1. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін ... ... ... ... ... ... ... тілін дамытудың ерекшелітері
2. Балалар әдебиеті арқылы оқушылардың тілін дамыту ... ... ... арқылы оқушылардың тілін дамытудың жолдары мен әдіс-
тәсілдері
К і р і с п е
Зерттеудің көкейтестілігі: ... пен ... ... қазақ елі
бүгнде іргесін бекемдеп, саяси-экономикаық, әлеуметтік жағынан ... ... орын ... кезең өзгерістеріне орай халыққа білім беру ... ... ... ... қоғам мүддесіне сәйкес қайта құру, оқыту мен
тәрбиелеу мазмұнын ... ... пен ... ... ... шаралар жзеге асырылып, жас ұрпаққа жаңа оқу бағдарламалары ... ... ... ... ... өміріне енгізілді.
Мұнда көздеген ең басты мәелелердің бірі – болашақта қоғам ... ... ... ... өз ... ... зор ... Бұл міндеттер мемлекеттік құжаттарда ... ... «Тіл ... ... т.б. ... ... ... алуы жаңа ұрпақты өз ана тілінде
оқытуға, білім ... ... ... ... ... ... ... Ата-бабадан бүгінгі күнге жеткен тарихи мұраларды таныту
халық ... ауыз ... ... арналған көркем әдеби
шығармалардлы кеңінен пайдалану арқылы жүзеге ... Бұл ... ... ... ... халқына жолдаған үндеуінде: «... біз
тарихи мүмкіндіетерді, әдеби-мәдени мұраларды таныта тәриелеуді мектепке
дейінгі кезеңнен ... ... ... ... ... Осы ... ... өз еліне сүйіспеншілікке, патриоттыққа тәрбиелеуге
тиіспіз», - дей кле, «бәріміз де бала кезімізде халық ауыз ... ... бай ... ... ... ... ... батырла жырылары
оқөымаған қазақ баласы жоқ шығар деп есептеймін», - деен болатын.
Табиғат пен өмір ... ... ... біртұтас бейнеде сурттеп
көрсететін, балалардың ойын орныөьырып, игілігіне айналдыруда, олардың ... ... ... , ... ... балалар әдебиетінің тәлім-
тәрбиелік мәні ...... ... оған адамзат қоғамында талай ғасырды астьан
өткізіп, қасиетті мұраларға ... ... жас ... ... оралған Күлтегін жазба ескерткіші әл арабилің философиялық,
педагогикалық, дидактикалық ой-пікірлері ... Осы ... ... ... ... ағартушылары асыл мұралар қалдырған. Орта ғасыр
ойшылдары: ... ата ... ұды ... Ж.Баласағұнидың «Құтты білік» ,
М.Қащқаридың «Диуани лұғат ат-түрік» шежіресі, ... ... ... ... ... келер ұрпақтытуған тілге,
әдеби-мдени мұраларды танып-білуе қызығушылыққа, туған жерге, ... ... ... құрал екені сөзсіз.
Біз зерттеу барысында қазақ философтары Д.Кішібеков, Ұ.Сыдықов,
А.Қасабк, ... ... т.б. ... ... ... ... ғылымының негізін қалаушы ғалым Ж.Аймауытов пен
психлогтар: Т.Тәжібеков, М.Мұқанов, Е.Суфиев, ... ... ... т.б. зерттеулерінде ... ... ауыз ... алатын орны туралы ой толғады.
Бала тілін дамытуда көркем әдебиеттің құдіретті күші туралы ... ... ... В.В.Давыдов, Д.В.Эльконин, Л.С.Выготский,
А.В.Запарожец, А.Леонтьев т.б. еңбектері зертеуімізге өзек ... ... ... ... ... ... ... С.Қалиев, Ә.Табылдиев, .Нұғыбаева, Б.Ыбырайымов, С.Ахметова,
К.Сейембаев, Н.Албытова т.б. зерттеулерінде ... ... ... ... оқыу және ... ... ... білімдік
мәні, әдеби шығармаларды оқу-тәрбие үрдісінде қолдану тәсілдері жөнінде
келелі ой қозғағанына көз ... ... ... ... ... оқушыларлының тілін дамыту
жөнінде С.рахметованың ... ... ... ... ... ... ... бастауыш сынып оқушыларының тілін дамыту»
атты монографиялық еңбектері жарияланып, оларды көркем ... ... ... ... ... байқадық.
Десек те, балалар әдебиетінің баланың дамуындағы құдіретті күші туралы
зерттеу ... ... ... ... ... ... әдебиетін
пайдаланудығ әдістемеі жайында арнайынысана болған емес. ... ... ... ... ... ... педагогикалық мүмкіндіктері
мен оларды пайдаланудың қазіргі жағдайының арасыда қарама-қайшылықтар
туындап отыр. Аталған ... шешу ... ... ... әдебиеті арқылы бастауыш сынып оқушыларының ... ... ... тура ... ... ... ... арқылы бастауыш сынып оқушылраның
тілін дамутыдың териялық және әдітемелік жолдарын айқындау.
Зерттеу объектісі: Бастауыш сыныптағы оқу-тәрбие үрдісі
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... тиімділігі артады, егерде оқу-трбие ... ... және ... мүмкіндіктері мен мазмұны ғылыми-
педагогикалық тұрғыдан неігзделе, оны і-тәжірибеде ... ... ... ... ... ... ... оа балалр әдеюиетін
пайдаланудың мүмкіндігі жоғары деңгейде боады.
Зерттеу мәндеттері:
- балалар әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың тілін дамытуда балалар әдебиетін ... мен ... ... ... ... ... ... оқушылрадың тілін дамытудың моделін құру
өлшемдері мен деңгейлерін және ... ... ... ... Зерттеу мәселеіне байланысты теориялық және
әдістемелік әдебиеттерді ғылыми-әдістемедік тұрғыдан талдау, ... ... ... оны ... үрдісінде қолдану, жүргізілге
сі-тәжірибені сараптау, экспеимент нәтижесін ... ... ... ... ... Эксперименттік жұмыс Жаркен қаласындағы Ш.Уәлиханов
атындағы орта мектепте өткізілді. Экспериментке 30 оқушы қатысты.
Диплом құрылымы: Диплом ... екі ... ... ... тізімінен тұрады. Зерттеу жұмысында 5 кесте, 3
сурет берілген.
1. Оқушылардың тілін дамытудың теориялық негіздері.
1.1. ... ... ... ... ... ... психологиялық-
педагогикалық негіздері
Жаңа қоғамның тізгінін берік ұстайтын елдің ертеңгі болашағын оқыту мен
тәрбиелеу бесіктен, баланың нәрестелік шағынан басталып үздіксіз ұдай ... ... Бұл ... беру ... ... буындарында үлкен
міндеттер жүктейді. Ол міндеттер ... ... ... ... және ... да ... ... нақты көрсетілген.
Қазақстан Республикасының 2015 жылға ... ... ... ... ... және ... тән ерекшеліктерін ескере лотырып, ... ... үшін даму ... ... үздіксіз білім берудің
бастапқы деңгейің анық белгілегген.
Бала тілін сәби кезінен астап дамыту олврдың ойын өрбіту, сол ... ... ... жағдай жасау – оқу-тәрбие мәселесіндегі негізгі
мақсаттардың ... Бала өз ойын ... ... Ал бала ... дамуы,
оның сөйлеу мүмкіндігінің қалыптасуы бірде пайда ... ... ... Ол жүйелі жүргізілетін жұмыс түрлерінің негізігнде
жүзеге амады.
Осы ... ... ... алғы ... ... ... ... мен
білім берудің тұжырымдамалары жасалып, соның негізінде ... ... ... ... ... ... ... Ә.Нысанбаев, Д.Кішібеков, Т.Әбжанов, т.б. адамның
рухани дамуы анатілі негізінде жүргізілетінін қарастырады. Филоофтардың ой-
пікірлеріне сүйене ... біз ... ... ... оны ... ... сезімін ойын тәрбиелеуге ықпал жасайды деген тұжырымға келдік.
Баланың тілді меңгеруі жайлы ғылыми зерттеулер жазған психолог-ғалымдар
(Л.С.Выготский ... ... ... т..) ... ... ... ... қабілеттерінің ерекше болатынығына
байланысты тілді тез меңгеретіін ғылыми негізде дәлелдеп берді.
Баланың тілдік ... ... ... ... ... ... өз ана ... ерекшелігін айыра білу қабілетін дамытып
отырады. Тіл арқылы ойды қабылдау және сезінудің жолдары ... ... ... көркем шығарма мазмұнын есту, түсіну, сөйлеу қабілеті
практикалық жұмыстармен байланысты дамиды. Осымен ... ... ... ... біз ... ... ... жоғалып ктпецдң. Ми қыртысында бейнелер түріңнде
сақталады, және қайта жаңыртып айту ... ... ... ... ... ... ... шығарма мазмұнын адам саныснда дерексіздедіру, ... ... ... ... ... ... ойлау
процесі екендігін дәлеледейді.
Қазақ халқының белгілі психологы Ж.Аймауытов тіл үйретуде оқушының өз
тәжірибесі, көрген-білгенін және ... ... ... ... ... сол ... ... арқылы оқушының ойы ... ... тіл ... ... ... ... баға жетпес құдіреті мен қуаты туралы тұңғыш ұлттық
педагогика пәнінің ... ... ... ... ұлт, ... дүниеде ұлт болып жасай алмақ емес, ондай ұлт құрымақ.Ұлтының ұлт ... ... шарт – ... ... Ұлт ... кеми бастауы, ұлттың құри
бастағанын көрсетеді. Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе болмауы тиіс. Бір ... сол ... ... ... мінезі айнадай ашы көрініп тұратындығын
көрсете келе, ана тілін ұмытқан халықтың толыққанды ел ... ... жаюы ... ... ... қоға ... тілші алым А.Байтұрсынов өз ана тіліндегі сөз
ақыл-ой дамуының асыл ... дей ... жас ... ... ... келшен сіттен бастап өз ана тілінде жүргізілуі керектігін
ерекше атап көрсеткен. Сондай-ақ ... тіл мен ... ... ... ... - деп жазды ол, - ақылдың аңдауын ... ... ... ... ... ... айтуға жарау...
Сөз көңілге сипатын жағына көркемдігімен мағына жағының күштілігімн жағады
Тіл дәлдәг жеп ойлаған ұғымға сөз ... ... ... ... ... ... ғылым ауыз әдебиетіінң бай мұраларын халықтың
рухани ... ... көзі деп ... «Әліпбидегі» танымдық
материалдар ретіде ұсынылған ақырыптардың барлығы дерлік адамгершілікті,
еңбексүйгіштікті,ізгілік сияқты және тіл дамыту ... ... мәні зор ... ... ... өлең жырлар болып
келеді. Мұның өзі оқушырадың тілін дамытуда ауыз әдебиеті үлгіерін пайлауға
негіз боады деп тұжырымдаймыз.
Баланың жас ... ... ... ... ... ... ... тез меңгеретіндігі ... ... ... т.б. ... ... зернттеп, құнды тұжырымдар
жасаған.
Ғалым Ә.Алдамұратов баланың сөйлеуігің дамуын бірнеше \сатыда қарастыра
отырып, олардың ... ... ... ... шығарма мазмұнын қабылдау жүйесінің ... ... ... ... мәтіннің мазмұнын, мәнін білірп оытрады. Бұл – қабылдау
процеснің ... ... ... ... ... қабылдауы тәлімтәрбие
мен жеке пәндеді оқып үйрету ... ... ... ... өрістейді.
Бұл пікірден біз, еге оқушы шығарма мазмұнын дұрыс ... онда оның ... ... ... ... ... ... М.Мұқанов «Жас және педагогикалық психология» ... ... ... дамуына қойылатын талаптарды
атапкөрсеткен. Ода: ... ... ... ... ... деген
ықыласы болуы шарт. Кейде баал оқуға барама ... оған онша ... үшін ... тек ... ... не ... сумканы салып жүруге
мәз болады. Ықыла дегеніміз – оқу процесніің зіне қызығуы. Екіншіден, ... ... ... ... ... бала омыған төзе білуі
қажет, мектепке келгеннен кейін беленді түрде тапсырмаларды ... ... 45 ... ... ... ... отыруы керек. Бұл батапқыда
балаға қиын болса да, ... орай ... ... ... ... ұзақ ... ... болуына мектепке дейінгі кезеңде даярлау қажет.
Үшіншіден, сабақ үстінде мұғалімнің не өзге ... ... ... ... ... алуы ... ... үстінде сан алуан сөддер не мазмұндар
қамтылады. ... ... ең ... ... ... мазмұн
екендіінгн ажырата білуі керек. ... оқу ... ... ... ... есінде қалдырып, қиын мәсклелрді шешуге бала ойлана ... ... ... ... ойлдауға қабілеті іртүрлі: біреуінікі
наша дәрежеде кездеседі. Соынмен қатар, бала өзінің айтайын деген ойын ... ... етіп ... ... ... ... - дейді. Психолог
ғалымныңпікіріне сүйеніп, оқушының тілін ұстартуда ... ... ... деп білеміз.
Осы бағытта юелгілі психолог Т.Тәжібаев «Қазақстанның ... ... ... балаларын тәрбиелеу» атты еңбегінде: «Қазақтардың
мәдени ... ... ... қосалқы өнер және халықтық тәрбие
дәстүрлері маңызды роль атқарады. Бастауыш ... ... ... ... ... ... мәнге ие: батырлдар жыры, лирикалық
эпос, әртүрлі данрдағы ертегілер және т.б. ... ... ... ... ... психологиясында байытылып, нығайып отырады».
Балалар әдебиетінің өсу, даму қарқыны олардың өзіндік ерекшелітері
туралы ... лқу ... «Жас ... ... ... атты (Жаңа мектеп, 1927) нұсқау хатыда бастауыш жастағы оқушылра
үші жазылатын әдебиетке мынадай талаптар қойылады: : ... ... жай ... ... ... ... ... балаға қызғылықты, ойын оятатын, тілін
байытып көркейтетін болсын, бірігіп жұмыс қылуға тартатын болсын. ... ... ... ... ... бала бал ... сүйетін
болсын. Кітап адам ... ... ... ... ... ... елестетерлік болсын. Балаларға ... ... кісі ел ... ел ... ... Бұл ... ... пішінінен көп әуескерлік болады. Сондықтан, суреттің әсері
мықты болады. Кітап суретті ... ... ... ... сөз ... қысқа
және дауыстап оқылатын болсын. Бұл жаста баланың тілі ... ... ... қоры осы ... ... ... халқының ағартушы-педагогы, қазақ даласына ғылым мен
білімнің алғашқы қрңырауын соққан. Қазақ ... ... ... ... ... жан ... әсер етіп, ұлттық дүниетанымын
қалыптастыру жолын ашты. 1879ай «Қазақ хрестоматиясы» атты ... ... ... жазба әдебиетінің атыс» атанды. Ол қазақ балаларының табиғи
ерекшелдіктеріне ... ... ... ... олардың жан
дүнмесінеәсер етіп, ұлттық көзқарасын өалыптамтыру жолын ашып брді. Огның»
Таза бұлақ», «Әке мен ... ... қыз бен ... ... ... ... т.б. шығармалары жас ұрпақты ... ... ... ... ... екі етпеуге, құрметтеуге, өз жолдастарына қол
ұшыпн беруге, қамқорлыққа т.б. ... және ... ... ... зор.
Қазақ халқының ұлы ақыны Абай Құнанбаев әдеби мұралары арқылы жас
ұрпаққа көптеген ... ... ... Ұлы Абай ... ... ... бастап тәрбиеленетінін және оның тәрбиесіне бірден-бір
жауапты – ... ... ... Сондықтан да, бала ес біле ... ... ... ... ... ... балаға білім берудің,
ғылым игерудің мәні ... ... ... ... ... ... әдебиеттің халықтығын ту ғып көтерді, поэзия алдымен ... ... ... онда халықтық мәні бар келелі, шындықтар суреттелуін
талап етті. А.Құнанбаев адамның өсіп жетілуіндегі тәрбиенің роліне ерекше
тоқтала ... ... ... ... ... ... туғанда есі
болмайды: ... ... ... ... ... ... жақсы-жаманды
таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам ... ... ... ... ... жүрген кісі өзі де есті болады», - деп
ақыл-естің тәрбиенің жемісі арқылы жетілетінін ... ... ... ... ... үлгі ... өнеге тұтарлық 7-қара сөзінде жас
баланы тәрбиелеуден бастап, бүкіл ұлттық өмір-тіршілікте көбінесе ... ... ... ... ... көңіл бөліп, елді надандықтан
арылтуды өсиеттейді. Ол жас баланың психологиясын еске алып, талдаған. Бала
тәрбиелеу ... Абай ... ... жас ... ... ... ... психологиясын еске алып, дұрыс тәрбие беріп отыру,
олардың болашағын қамтамасыз ... ... да ... естен
шығарған емес. Осындай ойды жинақтай келе Абай: «тегінде адам баласы ... ... ... ар, мінез деген нәрселермен озады», - деген
қорытынды жасады.
Қазақ топырағында тұңғыш педагогика, ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер жазған Ж.Аймауытов ... ... ... саласына байланысты «Тәрбиеге жетекші» атты ... зор. ... ... ... ... оқытудың белгілі ереже заңдарын
баяндайтын, ... ... ... ... ... тез жету ... ... негізгі бөлімі – дидактикаға төмендегідей анықтама
берген: «Дидактика мұғалімге жалпы жол-жоба көрсетіп, жетекшілік етеді...
сыннан ... ... ... ... ғана нұсқайды», - деп көрсете отырып,
оқытудың принциптері, әдіс-тәсілдердің тиімдісін шығармашылықпен ... ... ... дегенді меңзейді.
Оқу-ағарту саласында өзіндік қолтаңбасын қалдырған белгілі ... ... ... ... ... Ол ... бала оқытып, тәрбие жұмысын жолға қоюға ат ... ... «Тіл ... ... ... атты еңбектері қазақ балаларының
ана тілінде сауатын ашудан бастап, мектеп және оған ... ... ... бірге, қазақ тілінде жаңа емле енгізуі, қазақ тілінің пән
ретінде оқытылуына ат салысты. «Әліпби» оқу ... ... өтіп ... соң, ... жүйеде ұсынылған. Мысалы: «Ойын -
ойыншықтар», «Кимідер», ... ... ... ... ... ... аты», «Құстар», «Құрт-құмырсқа», «Жаңылтпаш», ... ... ... т.б. Оқу ... ... ... ... ерекшелігіне сәйкес, оларға лайықты тілмен жазылуында, ... ... ... ... ... ... мәтіндерді жүйелеп, саралап
берілуінде.
Ахмет Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары ... ... ... 62-санында «Мектепке керегі – ... ... ... ... ... ... Екінші – оқыту ісіне керек қралдар қолайлы
һәм сайлы болуы. Құралсыз іс істелмейді. Һәм ... ... ... ... те сондай болмақшы. Үшінші – мектепке керекгі белгіленген бағдарлама. Әр
іс көңілдегідей болып ... үшін оның ... я ... ... ... ... я ... істелген іс солпы я артық, я кем шықпақшы...», -
деп көрсеткен. Бұдан шығатын тұжырым: ... ... ... ... ... ... ... бергенін көреміз.
Балалар әдебиетінің қалыптасы, даму тарихын терең зерттеп, ... ... ... ... М.Әуезов, зерттеуші-ғалымдар
М.Ғабдуллин, Ш.Ахметов т.б. атауға болады.
Академик-жазушы М.Әуезов ауыз әдбиетінің тәлім-тәрбиелік мәнін зерттеу
отырып, халық ... ... ... ... ... ... ... қанатты үміті – оптимизмді «... әдет-ғұрпын, халықтың
коллектившілдік тәрбиесінің жемісін көреміз», - деген ... ... ауыз ... ...... ... да, ел ертеңі,
келешегі, ... ... ... - деп ... бала ... ... аударғанын көреміз.
Халқымыз балағ деген ыстық сүйінісін, жұмсақ лебізін, жылы ... ... ... ... Жас нәрестенің дүниеге келуін қуаныш
еткен. Баланы жұбату, ойнату, тәрбиелеу, мақсат-тілектер өлеңмен, ... ... ... Ал, ... ауыз ... ... естіп өскен
бала, өсе келе оны сүйіп оқып, қызыға тыңдайтын болған. Балалар ... ... ... ... ... байланысты. Ауыз әдебиеті
балалардың даму ерекшелігімен, психологиясымен анасудан туған. Олай ... ауыз ...... педагогикасының тынық мұхиты.
Ұлт әдебиетінде халық мұрасы ерекше орын алады. ... ... ... ... «қай ... ... та, оның мазмұнында
өмірде болған елеулі ... ... ... ... ... берілген
даналық қорытынды, тұжырымды түйін болып отырады. Ал, ... бұл ... ... әңгімелер өте аз кездеседі. Мәтелдерде көбінесе, сөз
айшығы, көркем теңеу, сөз образы ... ... ... ... ұлы ... «Тілге тиек жасап» т.б. Егер ... ... ... ... бірдей келіп отырса, мәтелде бұл екеуінің бірі ғана болады.
Мәтел ... ... ойын ... ... ... түрінде, р түрлі
салыстыру, теңеу арқылы жеткізеді. Бұл мәтелді өзіне тән ... ... ... - ... ... ... ... тақырыптарын
былайша топтастырады: еңбек ету жайларына арналған, мал бағу, мал ... ... ... ынтымақ-бірлік жайында, ерлік, батырлық,
қоғамдық қарым-қатынас, әлеуметтік-таптық мәселелер, ... ... ... ... ... ... әдебиетін кеңінен зерттеген ғалым Ш.Ахметов республикамызда
балалар әдебиетінің арнайы пән ретінде оқылуына, төл ... ... ... ... ... ... үлес ... Ғалым Ш.Ахметов
«Қазақ халқының бала тәрбиелеу ... атты ... ... ... ісі негізінен басты-басты сегіз түрлі ... атап ... ... ... басы ... ... ... әдепті бол дегенді басты міндет етіп қойған. Екіншіден,
мейірімді болуға тәрбиелеген. Үшіншіден, тіл алғыш ... бол ... Бұл ... ... ... көрінісі болатын. Төртіншіден,
ададық пен ... ... ... ... ... бол, ұстаз бен
ғалымның көпті көрген данышпан қарияның сөзін ... ақпа ... ... ... бол дегенді бойларына сіңіре берген. Алтыншыдан, үлкенді, ата-
анаңды сыйлауға үйретуді басты міндет етіп қойған. Жетіншіден, кісі ... ... – дйді ... ... Бұл кемшілікті айтпа деген сөз емес,
қаріп-қсерлердің табиғи кемдігін (мұрны пұшық, көзі қисық, аяғы ... ... ... ... сөз. ... ел қорғаны батыр бол, халық
алдында қызмет ет, бар ... ... ... ... ... Қорыта
келгенде, авор халықтық шығармалардың бала тәрбиесіндегі ... ... ... ... тұлға ретінде қалыптасуындағы
ролін көрсеткен. Сондай-ақ, автор халық ауыз әдебиеті үлгілері: бесік жыры,
тұсау ... ... ... төрт ... ... ... ертегі және
т.б. бала тәрбиесіндегі алатын орнын көрсете келіп, оладың ... ... ... патриоттық, батырлық, ерлік, дене,
эстетикалық тәрие берудің көзі екенін айтып өткен. Біз өз ... осы ... ... алдық.
Жас ұрпақ тәрбиесіне қазақ қаламгерлері де үлкен үлес қосты. Қазақ
балалар әдебиетіне ... үлес ...... ... С.Бегалин, С.Мұқанов, Б.Майлин, Ө.Тұрманжанов, А.Тоқмағамбетов,
Б.Соқпақбаев, М.Әлімбаев, ... ... ... ... ... Қ.Баянбаев, Т.Молдағалиев халықтық
шығармалардың дәстүрлерін пайдалана ... ... ... ... Оладың шығармалары бала тәрбиелеудегі ізгі мақсаттарды дұрыс
түсініп, балалардың тілін ширатып, ойын ... ... ... сүюге
тәрбиелейді. Сондай-ақ аталған ғұламалардың шығармалары, ... ... ... ... сай, ... ... тілі көркем
жазылған.
І.Жансүгіров қазақ балалар әдебиетіне үлес ... ... Ол ... ... ... жас ... ... беріуі тиіс», - деді. Осы мақсатта бесікте
жатқан балаларға өлең мен ән жазған. Сол арқылы ... ... күйі ... ... сезімін оятып тезірек жетілуіне, дұрыс ... ... ... ... ізгі ... ... ... өз
өлеңдері арқылы оны шеберлікпен айта білген. «Елген естіер керек, ер жет,
есей ... деп, ... ... зор үміт ... Балаларға
арналған өз елі, өз жері, оның ... ... ... ... ... мен сұлу ... ... көптеген өлеңдерінің тәрбиелік мәні зор.
«Мезгіл суреттері» деген өлеңінде табиғатты тануға, оны аялауға, құрметпен
қарауға, сонымен ... ... ... ... ... Ілияс
жЖансүгіровтың «Малта», «Шәркей», «Күн шыққанда», «Бөбек бөлеу» т.б.
шығармаларының танымдық-тәрбиелік маңызы зор. ... ... ... ... ... ... білуге, еңбекқорлыққа баулыиды, оның
ынтызарлық сезіміне қозғау салады.
С.Сейфуллин – қазақ балалар әдебиетінің негізін ... ... ... Оның «Балалар», «Ананың хаты», «Анаға ... ... бар. ... ... адамның сыйлы болып құрметке бөленетіні, Отанын
да, халқын да ... ... ... ... ... ... баланың
ой-өрісін кеңейтіп, саналы да тәртіпті болуға баулиды. ... ... ... ересек адамдардың еңбектерін құрметтеу керектігі, сол
болашақ еңбекке, өмірге ат салысатын жасөспірімдепдің ... ... ... етіп ... ... деген өлеңінде таяқ мініп,
жалаң аяқ жүгірген дала баласына ақын ұлы ... ... жері ... ... ... ... «тез ... Отан үшін күрескер
болуын тілейді.
Қазақ классик жазушылары – С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, ... ... ... ұлы ... мадақтаған алғашқы өлең-
жырларының балалар мен ... ... ... ... ... атап ... болады. Сәкен Сейфулиннің «Балалар» деген өлеңінде таяқ
мініп, жалаң аяқ ... дала ... ақын ұлы ... ... жері ... ... ... безеп», «тез тізіліп», Отан үшін күрескер
болуын тілейді. ... «Кім ... – аға ... ... ... ... ... адасып, надандықта қалып отырған халыққа басшы болар адал,
ардагер ұлды ... Бұл ... ... ... өлеңдері ұғымына
жеңіл ойнақылығымен бейнелігімен қызықты.
Көбелектің көбін-ай,
Қызығын-айғ көгін-ай.
Бәрін ұстап алар ек,
Жолдастарды жоғын-ай, - деген бала ... өзі ... ... ... ... атты ... арқылы табиғаттың қызықты көріністері –
аспанның ашу шақырып, найзағайдың бұлттарға атылуы, ақ ... ... ... ... ... ап су ... жөнелген бала психологиясына
ұласады.
Ө.Тұрманжанов «Көркем әдебиетті оқудың ... атты ... ... туындыларын оқу әрі ермек, әрі өрнек. Ермек дейтініміз: ол
ойнақы жеңіл оөқылады. Көркем ... ... ... ... оқиғалар, сан қилы, сан ... адам ... мен ... мен күн ... ... ... нені ... нені жек
көретіндері, неден жиреніп, неге ... ... ... ... бойыңызға жеңіл сіңеді. Осыдардың жақсысына үйренесіз
де, жаманынан бой ... ... ... ... ... ... өмр сүруді,
отбасынан, Отаныңызды қалай сүюді үйренесің. Отанға, өз ортаңа сүйікиті
болудан артық абырой бар ма? ... бірн ... ... ... ұғынуыңа
көркем әдебиет кітабы зор көмегін тигізеді», - деп көһркем әдебиеттің ролін
атап көрсеткен. [98, -275 б.]. ... ... ... ... ойларын
\, көзқарастарын бастауыш сыныпта көркесм шыармаларды оқу-тәрбие үрдісінде
пайдалануда, іріктеуде ... ... ... ұлт қаламгерлері де ерен еңбек ... ... ... ... ... Т.Иманжанов «Бөбектерге арналған әдебиет ... ... ... ... ... ... көрсете отырып,
бөбектерге арналған әдебиет туралы атты ... ... ... ... ... отырып, бөбектерге арналған ... ... ... ... ... бала ... ерекшеліктерін ескере отырып жазылу ... ... ... ... ... талаптарға тоқталады.
1. Оның оқушысы - өзі оқи ... ... ... ... ... ... оларға оқып беругенемесе мазмұнын ... ... ... ... шығарма мейлінше қысқа, әрі ұғымды,
әселі болып келуі ... ... ... әрі ... әрі ... үстірт ұғым,
әрі жадына көп нәсені бірден қаюфлдай алмайды. Олаға жазылатын шығармалар,
міне, осыны қатты ... ... ... ... ... шығарма
кілең қызықты іске, қимылға құрылуға тиісті.
2. Бөбектер ойы – бейнелі ой. ... ол ... ... ... ... ... ... жазушы оның көз алдына тұспалды
сөз, ұғым образын емес, нақты жанды образ әкелуі тиіс. ... ... ... ... тәжірибесіздігінің ғана жемісі екенін есте сақтау
керек. Оның ақылы түрлі ғибраттармен толтыра қоятиын қуыс ыдыс ... ... ... т, соны жанды сөзбен, бейнемен тұтата білуі керек. ... әрі ойын ... ... әрі тіл ... ... болатын ыждаһатты (белсенділікті), енжар деп аталатын екі
түрлі зеденің бөбекте тек соңғысы бар. Ол көңілі ... ... ... күш ... омыны білейінші дегенге бара алмайды. Әдебиеттің
міндеті ересек бөбекті жаңа ... жаға ... еск ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл арада да өте
шеюерлік, үлкен психолгтік керек. Неге ... ... ... ... кетеді. Ал, егер ылғи енжарлы зердеге азық ұсыныла берсе, келе-келе
бөбекте білугедеген талап сөгіп, бойкүйездікке ... ... ... ... ... -деп ... ... автор көркем шығармалардың
балалардың психологялық лй-өрісіне, жас ... сай ... ... бала ... ... таптырмайтыни құрал екенін атап ... ... ... ... ... әлем» атты ғылыми
еңбегінде фольклор жанрларының бірі мақал-мәтелдер туралы, «жүйелі ой ... ... ... ... пен ... ... ... зейіннің жемісі,
көрінісі», - деді. Ол аланың құлағына ... ... ... бағыттап,
рухани есеюіе айрықша ықпал жасайды. Мақалдарың шындық өмірге жанасымы мен
болмыстың бенйнелеу, ... ... ... ... дәл де ... ... менкөкейге қонымдылығына қарайхалытың ұлттық поэтикалық ойлау
ерекшелігін, автордың ой-өрісі мен рузхани өміолік тәжірибесін ... ... ... ... ... ... ойды бейнелеуді
төмендегідей қарастырады. Олар:
1) Балалардың өзіедік ... ... ... ... ... ... ... тірлігінің талай мәселелері ересектердің
әлеуметтік моральдық атмосфрасыме е байланысты екені ... ... жан ... ... ... ... т.б. ... құрал тәсідермен бояуларды
кейіпкердің ... ... ... ... ... ... ... ден қою;
3) Балалардың ... ... ... ... ... ... Табиғат әлемі арқылы авторлық көркемдік ойды бейнелеу;
5) Таихи кезең, ... ... ... ... ... ... ... жас ұрпаққа Отаншылдық тәрбие беруге
ұмтылу. Бүгінгі балалр ... онң ... ... ... ойға ... негізгі арналар осылар ,
- деп тұжырым жасайды.
Бұл секілді саланы әдебиет зерттеушілері өзіндік ізденістерімен дамыта
түсті. Белгілі ғалым ... ... ... ... ... жейді» атты
еңбегінде халық ауыз әдебиетіінң бір-біріне жақын, ұқсас екі ... ... ... ... ... ... ... бойынша өзінің ой тұжырымдарын ұсынған. Автор онда мақал-
мәтелдердің маңызына тоқтала келіп: ... ...... ғасырлар
бойы өмірден, табиғаттан көрген-білгендерін бейнелейтін шағын шығармасы сөз
өнері», - анытама берген. Халық шығармаларының басқа түрлері сияқты ... де әел ... жеке ... ... оны ... ... ... өзгертед. Сөйтіп, олар біртебірте жалпы ортақ мұраға,
халық шығармасына айналады. ... ... ... ... ... ақыл*ой түйңні деуге болады [50]. Бастауыш мектепте мақал-
мәтелдерді пайдалануда ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеулер қорытындысына сүйендік.
Зерттеуші ғалым С.Қирабаев балаларға арналған поэзияның,я ғни өлеңнің
өзіндікерешкеліктерін; тілінің жатық, ижеясының анық ... деп ... ... ... өбектерге арнап кір\тап жэащу мәселесін де көтерген.
Онда: «Оқушы жас болған сайын ол оқитын ... да ... ... ... оның әр түрлі тақырыпқа жазыдуына, қоғамдық өмірімізідің әр
тұрі ... жам ... ... ... ... қысымшылық
жасамуға ттиіс. Балаларға арналған кітаптың ерекшелігі – оның ... ... ... ... ... жазылуына байланысты. Бөбектердің
кітаптары оларды әрі көңілдендіретін, қуанышқа бөлейтін, жеңіл оқыолатын,
оның үстінебаланың санасын ... ойға ... ... Көркем
әдебиеттің бақа саласы сиқяты ол да қайнаған өмірден алынып, образды түрде
жазылуға тиіс», - деп ... [101]. ... ... ... жағы ... ... ғана ... сынып оқушыларын қызықтыра
алады. Біз зерттеу ... ... ... іріктеуде автордың ұсынған
өлеңінің өзіндік ерекшеліктерін басты қағида етіп алдық.
Зерттеуші ғалым Қ.Матыжанов өз ... «ең ... ... ... шығармалары – балалар психологиясын. Көркемдік талғамын,
шығармашылық мүмкіндіктерін танытатын асыл мұра. Ол өзінің бала ... ... ... ... ... ... ... мазмұнымен, ойындық жеңіл формасыме балалардың рухани
азығына айеалған бағалы тәрбие ... деп ауыз ... ... ... көреміз [102].
Алым Ә.Табылдиев «Халық тағылымы» [103] атты еңбегінде «Мақал мен
мәтелге өз ... ... ... Мақалдар – нақыл, өсиет түрінде
атйлатын философиялық ой түйіндері, сөд мәйекгі. Мақалдар көбінесе өлеңдік
өрнекпен, ... ... ... ... Қара ... яғни шешендікпен
айтылатын мақалдар да бар. «Еңбек етсең ... ... ... ... ... ... тұжырымы тұспалы өлеңде сыңар тармақты, қара сөзде
нұсқаулы сөз ретінде айтылады. «Өлең сөздің патшасы» т.б. ... ... ... ... ... ... сөзді қастерлеп, аузынан тастамай, өнеге
ретінде ... өлең ... ... ... келе ... Сөз ... ... шыққан мақалдар мен мәтелдерді оқу-тәрбие
үрдісінде үздіксіз пайдаланып, үлдгі етіп ұрпақ ... ... ... ... отырмыз.
Балалар әдебиетінің теориясын алғаш жасаған орыстың ұлы ... еді. Ол ... ... әдебиетін жасауда жалпы педагогика мен
психологиясын ... ... ... ... ... әдебиетке
қарағанда өзіндік ерекшелігіне тоқталады. Ол балалар әдебиеті талғамы, ойы,
қабілеті, тңлң, ... даму ... ... ... айтты. Ол өзінің
мақалаларында еңбекті суреттеу жас ... ... ... ... ... деп ... ... әдебиетіне араласатын автор әр
алуан жастағы балалардың барлық өзгешеліктерін ескеруі ... ... ... оның ... ... да, ... керексіз, иесі жоқ кітап болып
шығады», - деді.
Балалр әдебиеті ... дасы кіші ... ... анық ... ... сайын балалар әдебиеті мен ересектер әдебиетінің айырмашылықтарына
көрінбей, бірігіп кетеді. Сонай-ақ М.Горький ... ... үлке ... ... оның ... құралы» екенін айтты. Балалар әдебиеті басқа
ғылымдармен (педагогика, ... ... ... т.б.) ... ... ... етті.
М.Горький «Әдеиет туралы» еңбегінде : «Бастауыш сынып оқушыларлына
ойын, санақ, ... үшін ... ... әрі ... әрі өте ... ... өлеңдер кере. Осы күнгі балалар кітабының шеберлерінің
өлеңдерімен қатар, фольлордың ... ... ... ... ... ... - деген [30, -350 б.].
Соынмен қатар, балаларға ... ... ... мазмұны, сапасы
туралы да өзінің ой-пікірін айта білшен. Балаларға ... ... ... ... ... беруге тиісті деп ойлауға бомайды. Ол бейнелі
тілмен ... ... ... ... ... ... ... сықақшылдық
сезімін дамытатын көңілді, қызық кітаптар да ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер
жасау қажет, - деп жасаған тұжырымы ... ... сол ... ... ой-пікірлері күгі бүгінге дейін өз мәнін жойған жоқ. Ол қазіргі ғылым
мен техниканың ... ... да ... ... ... ... ... сыынпұа арналған кәтаптардың суреттері
айшықты, көңілді баланың газарын бірден өзіне тартатындай ... ... ... ... ... жас ... лайықты көркем
шығармаларды дұрыс іріктеуде, осы бастауыш мектеп оқушыларын ... ... бру ... айналысқан ғалымдар мен балалар суретшілері ... Бұл ... ... ... ... ... халқының ұлы сыншысы В.Г.Белинский «Әдебиет ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетіінң
айырмашылықтарына тоқталған. Жазба әдебиеьің қандай ... ... ... ... белгілі болады. Соғын қоса, оның өмірбаяны, ... ... ... қай ... баспа жүзіне жарияланғаны
т.б. көпщілікке мәлім болып ... Ал, ауыз ... ... ... ... әрине, ауыз әдебиетінде автор болмайды ... ... ... ... ... ... қайсысы болса да әуел баста жеки
авторлар шығарған. Бірақ, сол ... ... ... ... өмірбаяны , аьы-жөні сақталмаған. Ал шығармаларды ауызша айту
түрінде туып, ел арасына ауызша айту ретімен тарап ... ... ... өзі болған. Ауыз әдебиетін халық әдебиеті деп атаушылық, міне,
осылай туған, - деп ... [106]. ... ... ... ... ғалымдарының ой-тұжырымдарымен сәйкес келетінін байқаймыз.
Балалар әдебиетінің даму арналары, оның жанрлары дажеке зерттеу саласын
құрайды. Ал, қазақ балалар прозасының даму ... мен ... ... ... туралы С.Өскенбаев [115], бүгінгі балалар әңгімесі туралы
Ә.Өтегеновалар [116] кандидаттық ... ... ... балалар
әдебиеті Ресей, Орта Азия халықтарының озықшығармаларынң ... ... Атап ... жазушылары К.Чуковскийдің «Доктор Айболит», «Кір
қоймас» [117], ... ... ... ... ... ... немене»,
«Кім болам» [118], А.Гайдардың «Тимур және оның ... ... [120], ... [121] т.б. ... мен ... ... ... оқу-тәрбие үрдісінде пайдалануда.
Балалр әдебиеті – ... ... ... ... ... ... бойы ... асыл мұрасы. Ол
өзінің мектеп ... ... ... қызыға еліктей отырып, үйренуімен,
дағдыға айналуымен, шығармашылық қасиетінің артуымен, ... ... ... ... ... ... жеке ... отау тігіп, ізіншеенші иемденіп, балалар фольклоры» ... ... ... ... ... ... айтарымыз, философиялық психологиялық ... ... ... мектепте балалар әдебиетін пайдлану ғылыми ... ... ... ... ... ерекшеліктерін анықтау үшін
ғылыми-әдісьемелік зерттеулерді талдау қажет деп санаймыз Ол ... ... ... ... арқылы оқушылардың тілін дамытудың ерекшеліктері
Еліміз тәуелсіздік алғалы бері мемлекеттік тілі де ... ... Тіл – адам ... ... ... ... ... бүкіл
келелі мәселелерді шешеді.
Педагогика саласында тл біліміне ... мән ... тіл мен ... мен ... өте ... ... ... Адам ойы сөйлеу
тілінде көрініс табатындықтан, дұрыс сөз құрау, өз ойын нақты да, тиянақты
жеткізу ақылойдың ... ... ... ... ... ... тәсілдерін меңгеру арқылы адамның ойдау жүйесі де дамиды. Соынмен
қатар, көргенін айтып талдау арқылы бала ... ... ... ... ... ... ... «Тіл – ішкі
сырды сыртқа шығаратын құрал. Төңірегіндегі табиғаттың түрліқұбылысына
кездессе, қорықса, қуанса, ... бір жері ... адам ... ... ... ... Сол ... адамның қандай күйге түскенін маңайындағы
басқа адамдарға ... міне ... ең түбі ... ... ... ... Бұл – тілдің ең алғашқы дәуірі...» [108]. Адам ... ... ... бала да ... ... болса, ересек адам
тіл жүзінде қандай жетіліп, жүре-бара нәрсе мен дыбыс арасындағы байланысты
қалдырған болса, бала да тап сол ... ... ... ... ... сайын ойын байланыстырып айтуға дағдыланатынын көреміз.
Психолог Н.И.Жинкиннің ... ішкі ... ... болатын ой басқа
адамға акустикалық кешен арқылы жетеді. Дыбыс есту мүшелерінің қызметімен
нерв сигналдары түрінде миға жетіп, ... ... ... ... міндеті адамның қоршаған болмысты
қабылдауында ойдың, бейненің пайда болу кезеңдерінен қарастыру. ... ... ... ... ... және ... есеру қажет
делінген [109]. Бұдан шығатын қорытынды сөйлеу механизмі күрделі әрі сатылы
процесс. Ғни, ... ... мен ... ... ... ... асып отырады.
Сөйлеу түрді механизмдер арқылы жүзеге амып оытрады да, олардың ... мен ... ... орай ... ... ... ... сигналы» (2-сигнал жүйесі, бұл – адамның сөйлеу әрекетімен
байланысты ... ... ... ... ... ... ... қабылдап, олар туралы хабар аламыз. Әрине, ондай
хабарлар санлы да, ... да ... ... Осы орайда сөйлеудің
физиолгиялық негізі ... ... ... ... ... ... ... сигнал дыбысты сөзбен, сөйлеу әрекетімен байланысты. Адам ... ... қана ... ... тең ... сөз ... ... «Көз жеткізбегенді сөз жеткізеді» дешен тамаша мақал
бар. Мұның мағынасы тікелей ... ... ... ... мекн
құбылыстардың қасиеттері түйсік, қабылдау, елес процестерінің шектеулі
шеңберін тереңдете түсіп, ... ... сөз бен ... ... ... ... ... болады.
Психолог А.В.Запорожецтің тұжырымдауынша сөйлеу – адамдардың ті арқылы
қаоым-қатынасының тарихи ... ... ... мен тіл күрделі
диалектикалық ... ... ... ... ... грамматикалық, стилистикалық, құралдар жүйесі қарым-қатынас
ережелерін білдіретін берілген тілдің ... ... іске ... тлі, орыс ... ағылшын тілі). Соынмен бірге ... ... ... ... ... ... ... дамуы, тілдедің
өзара әсері) сөйлеу тілді өзгертеді және жетілдіреді ... ... ... ... ... ... Қоғамдық практикада
сөздің арқасында уақыт, кеңістік туралы жалпы ұғымдар пайда ... ... ... ... ... ... күнделікті қоғамдық өмірдегі
уақиғаларды түсінуге, ғылымджы жасауға мүмкіндік береді. Яғни, ... ... әсер ... оны ... ... ... Бұл туралы ұлы
ғалым И.П.Павлов былай деген: «Сөйлеу, сөз адамды болмыстың тәңірі етті»
[111].
Сөз – тіл ... ... ... байланысатын жері. Сөз
дыбыстардан тұрады. Сөздің дыбысьық элементтерін ... алу ... ... ... және ... қажет. Есту мүшелері арқылы
қабылданатын дыбыстың барлық қасиеттері біртұтас болып келеді. Сөз ... ... ... ... сенсорлық, моторлық. Сенсорлық дегеніміз
сөйлеушінің тілін түсіну, ал маторлық дегеніміз адамның өзінің сөйлеуі. Бұл
екі ... ... ... ... Дегенмен айырмашылықтар да бар.
Себебі, сенсорлық, ... сөз ... ... ... арқылы іске асып,
ойлау қабілетін туғызады. Бұл ... ... ой ... ... ... құрауы мағынада өмір сүреді дейді де мағынаны сөз бен ... ... деп ... ... не ... в слове, а совершается в
нем, значение находится как бы ... ... и ... вот ... ... ... и ... мен ойлаудың адамға ғана тән қасиет екендігі жөнінде ... ... ... ... ... мидың құрылымдық
ерекшеліктеріне байланысты екендігін көреміз. ... ... ... ... ... профессор М.М.Кольцованың пікірінше мидың
көптеген аймақтарының біріккен ... ... ... әдебиеттерге жасалған талдаулардан балалар сөздік қорды
практикалық жолмен меңгеретінін, аооның грамматикалық құрылысын, сөйлеудің
қарапайым формасы болып ... ... ... ... ... ... меңгере бастайтындығы туралы тұжырым жасауға болады.
Зерттеуші ғалым, профессор Х.Досмұхамедов тіл, ... ... ... ... бірі ... айта келіп: «Тіл – жұрттың
жаны. Өзтілін білмеген ел болмайды. Тілінен айырылған жұрт – ... Ана ... ... тұрып, бөтенше жақсы сөйлесең, ол күйініш. Ана
тілін жақсы біліп тұрып, бөтенше сөйлесең бұл ... - деп ... ... ... ... ... ... көреміз [108].
Бала тәрбиесіндегі тішл мәнін ерекше көңіл ... ұлы чех ... ... ... ... «Сөз әр ... мәнін бейнеейді,
сөзді түсінбес бұрын, заттың ... ... ... ... сөзден
құралған, сөз заттардың жеке белгілерін түсінуі барысында сыртқа шығады»,
деген ойы бүгінгі таңға өз мәіні ... бала ... ... ... куеліп, К.Д.Ушинский: «Біз
балаарды өзініңғ ан тіліне үйреткенде халықтың рухы, оның көп ... ... ... ... яғни оған халықтың барлық
күшімен барлық поэзиясының шексіз дария болып ағып ... ... ... ... - ... ... ... балалардың санасына тән ерекшілік – қоршаған
дүниені тануға, білуге тырысу. Сондықтан, ... ... және ... ... және ... ... ... жұмбақ дүниеден бала
танымына жақын таныс ... ... бала ... ... ... біліп
жүрген табиғи құбылыстарды таныс құбылыстармен ... ... ... ... әсер ету – ... ... ... бірі.
С.Торайғыров: «адам таибиғаттың туындысы, онлағы себептіліктің жемісі.
Ол дүниенің сырларын біртіндеп ашып, оны шама-шарқына қарай өзгеріпотыратын
белсенді ... Адам ... ... ... отырып, оны біртіндеп тани
береді, сөйтіп, өзінің ақыл-ойын дамытады», дей келе, ... ... ... көркем шығармаларды пайдаланудың маңызы зор деп ... ... ... ... адам ... ... кедгенне ибастап маңайын тануға, оны
пайдалануға, қоршаған дүниемен ... ... ... Ол қарым-қатынастың бәрі де сөзге, сөйлеу ... ... ... ... сол ... , ... нәрселеін оқылған
көркем шығарма, мәтін мазмұынна тауып, салыстырмалы түрде сипаттай алады.
Сондай-ақ сол заттар мен ... ... ... ... ... ... айту арқылы тіл байлқтарын жетілдіреді.
Табиғат, қоршаған дүниеде байланысты оқылған көркем ... ... ... ... «Жел ... соғады? Қайдан бастьалады?»
т.с.с. сұрақтарды оқушыларды қоя ... ... ... ... ... 7-9 жастағы оқушылардың желді жәе ауадағы басқа да ... ... ... ... ... ... деп ... екен. Ал тыныс
алу өз тарапынан сөзбен және ... ... ... деп ... ... да ... ой (психикалық құбылыс) және жел (физикалық
құбылыс) екеуі бірігіп келіп, тұтас бір бүтінді құрайды. «Жел - бұл ой, ... – бұл ... ... мен ... ... неге ... болады? Тағы да 7-9
жас балалар қзық жауаптар берген. Балаардың бір тобы ... (ай, ... ... ... біз ... ... ... және де ола
аналы түрде тәуелді ... деп ... енді 2-ші бір тобы бұлт ... ... ... деп есептейді. Үшінші топ аспан денелері
адамға қажетті болғандықтан ... деп ... ... 7-9 ... ... ойлу қабілетінің алғашқы сатысында
табиғаттағы жансыз заттар мен объектілер сана мен өмірге психика мен жанға
ие болғандығын ... ... бұл ... ... ... ... ай мен
күн біздің артымыздан жүреді. ... ... ... ... болады. Кейде бізге түстер жібереді. Бұлай ойлайтын бала ... ... ... ... адам ... табылады.
Шындығында баланың өсуіне, жетілуіне қарай оның саныс өсіп, ... ... ... ... дене ... ... өзгерген сайын
оның қоршаған дүние заттары мен құбылытар және олардың ерекшелігі туралы
ұығымы да ... ... сай кеде ... 7-9 жас ... ... ... бойынша бұлттар мен апан ленелері ... ... ... желдің соғу ағыты бойынша жылжиды. Слндай-ақ қайық та
өзінің жүзгісі келуі бойынша жүзбейді, керісінше су оны ... ... ... баланың түсінігі бір заттан екінші затқа әскер етуі ... ... ... ... оладың өзара физикалық байланысын бала
түсінбейді. ... да ... ... ... бақылаумен бірге,
олардың себебін түсіндіріп, табиғаттағы тірілік ... ... ... қу ... ... ... ... аңғарғыштық, байқағыштық,
әсемдікті сезіну қабілеттерін тәрбиелеуге, тіл байлықтарын ... ... Бала ... ... ... ... ... әртүрлі
құбылыстармен қарым-қатынас жасайды. Күнделіті тұрмыста, табиғат өмірінде,
ойын, еңбек процесінде көрген-білген ... ... жаңа ... ... ... ... әреке үстінде қолдануға тырысады. Табиғат
құбылыстарын сипаттайтын сөздерді сөйлем ішінде ... ... ... сөйлеуге үйрету, балалар бақшасындағы арнайы ұйымдастырылатын
сабақтарда әртүрлі ... ... ... ... жұмыстардың нәтижесіәнде балаоаа әдебиеті арқылы оқушылардың
тілін дапмытудың ерекшелітерін психолог ғалымдардың Н.ИЖинкин, .М.Калмыков,
Н.А.Менчинская, С.Л.Рубинштейн, Р.С.Немов, Г.А.Урунтаева т.б. ... ... ... анықтадық:
• Балалар әдебиеті арұқылы сөздік қоры молайып, сөзбен ... ... ана ... ... ... Оқушы өз ойын байланыстырып, логикалық түрде жеткізуге жаттығады,
талқылауларды интеллектуалдық тапсырмаларды шешу ... ... ... ... ... практикалық және интеллектуалдық
тапсырмаларды орындауда тілдің жоспарлдаушылық функциясы қалыптасады;
• Тіл арқылы саналы қарым-қатынас қалыаптасады, ол ... ... ... ... тіл ... педагогикалық жағдаяттардан жан-жақты күнделікті қарым-
қатынас құралына айналып, оқушының ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін басшылыққа
ала отырып, зерттеу жұмысымызды жүргіздік.
1. ... ... ... ... ... дамытудың әдістемесі
2.1. Балалар әдебиеті арқылы оқшылардың тілін дамытудың жолдары мен
әдіс-тәсілдері
Балалар әдебиеті – руханият еліміздің көркем ... ... ... келешек әдебиеті. Белгілі академик-жазушы М.Әуезов: «Ел болам десең,
бесігіңді ... ... ... ... ... бір жолы – бесік жырын
түзеу». Бесік жыры – балалар әдебиеті. ... ... ... - ... өрісі кең, жанры алуан, мәдениеті үлкен әдебиет.
Бала оқылған шығармаларын немесе мәтінді тыңдап қана қөоймайды, солард
ұғуға талпынады. Соның ... ... ол ... ұғым ... Оның ... біртіндеп ол жайында ұғым қалыптасмтыоруға іс-
әрекетін, неліктен т.с.с. сұрақтар қойып, өз ойын ... ... ... алу барыында олардың ойлау қабілеті ждамиды. Ойдың жемесі
– сөз. Бала сөз ... өз ойын ... ... Тіл мен ой ... бірлікте
блғанықтан, байланыстырып сөйдеуді дұры қалыптасмтыру арқыыл ойлауды да
жетілдіругк ... ... Тілі ... қылаптасқан бала басқаның д
ойынтез түсіінп, өз ойын да жүйелі жетізе алады. Соныме қатар тіл мен ... ... ... ... ... ... ... әрбір ой тіл
арықыл көрінентіін, яғни сөйлеуді ойдаудан бөліп алудың ... мен ... ... баситауыш мектеп оқушыларының тілін
дамытуды трие салаларымен бірге қарастырады. Ақыл-ой тәрбиесінің негізгі
міндеті ... жас ... сай ... ... дүниенің
сапасы, қолданылатын орны, қасиеттері, неден жасалатынын, не ... ... ... ... беру ... ... Балаға мақсат көздей
отырып, оның айналадағы дүниені ... ... ... ... ету, табиғатқа,адамға, қоғмқа дұрыс қарым-қатаныс қалыптастыруды
ақыл-ой тәрбиес деймңз. Ақыл-ой тәрибеін бердуе баланың білуге құштарлығын,
ақыл-ой қабілетін ... ... ... ... ... білуге, өзойын жүйелі түрде жеткізе білуге үйрету үшін
абақта жәге сабақтан тыс уақытта ... ... ... оқуыларының ақыл*ойындамыытп, санасын қалыптасытру үшін
тәрбиешә түсіндіру, білім беру, үлгі-өнеге ... ... ... ... ... Бұл әсіеес,анатілі сабағыда іске сатын белгілі.
Ақыл-ой тәрбиесі мақсатқа сай жүргізілсе, ол баланың ... ... ... дамтып, ой қорытындысын жасай білугежеткізедң.
Соныдқтан, тәрбиеші көркем шығарманың мазмұынына ... ... ... ... қоя ... жөн. ... жағынан бала неғұрлым белсенді болса,
сұрақтарды да ... ... ... Бала ойын ... тәжірибе жасайды,
себеп-салдарлық байланыстар ен тәуелділікті анықтауға тырысады. Мысалы, ол
қандай ... ... ... ... ... ... ... өздігінен
ажырата алады. Баланың ... ... ... ... балал
фольклорынан үлкен орын алатын – жұмбақтар [150]. ... және оны ... ... ... ... ... жетугежаттықтырады. Жұмбақтың
шешуін табу баланың зейінін жетілдіріп, ықыласын ... тіл ... ... ... ұшқыр болуы, әрекетке баулуға, ой снасының белсене
қызмет етіне итермелейді. Академик М.О.Әуезов қазақтың әдет-ғұрып салтында,
өнерінде жұмбақтың ерекше орнын айта ... ... жас ... ... де ... ойын тапқырлыққа баулып, тілін дамыту үшн де
жұмбақтың көп ... ... - ... ... ... ... қорытынды
жұбақ жас баланың ақыл-ойын дамытуға ... асыл мұра ... ... ... ... ... ... діберіп, айналадағы құбылыстың өзгешелігін ажыратып,
ұқсатықтарын ... ... ... ойын дамытатын жанр деп
санаймыз. Жұмбақты ана тілі, ... ... ... тануы кез-келген
сәтінде пайдалануға болады. Жаңа сабақты хабарлауда немесе ... ... ... ... өз ... құпияны шештіру,
айтқызу арқылы оларға өмірді ... ... ... ... жатқан
құбылысқа зер салуға, оның ... ... ... ... ... ... ауылым» тақырыбын өткенде жұмбақты сабақты
бекіту үшін ... ... ... ... ... ... мен сананың
алңғашқы элементтері қарқынмен дами ... ... өзі ... ... ... ... сыпайы, мәдени қарым-қатынасы,
жолдастарымен ... ... ... ... ... ... баланың бойында енді дами ... ... ... ... ... кішіге қамқорлық
көрсетуге, мінез-құлық ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Оқушының мінез
құлқы мен тәртібін қалыптастыруда адамгершілік ... ... ... ... деген ... ... ... ... ... ... адамзатқа, табиғатқа
деген сүйспеншілікті тәрбиелеудің басты құралы- ... ... ана ... ... ... ауыз ... ... қателеспейміз. Балаларға арналған көркем шығармаларды ана тілі
сабағында пайдаланамыз.
Адам ... сөз ... орын ... ... ... ... ортаға дұрыс, табиғатта аялай білуге , оған ... ... яғни ... ... ... жасау негізінен ана
тілі, дүние тану сабақтарында және ... тыс ... ... ... экологиылық тәрбиені ашатын көркем ... ... ауыз ... ... де жиі ... болады.
Мысалы: «Бұлақ көрсең көзін аш», ... ... ... ... «құраққа орақ салма», «көкті жұлма», су ... ... т.б ... өзі баланың экологиялық сауатын ашуға
бағытталған, ... ... ... оған ... болуға
тәрбиелеудің және тіл байлығын ... ... ... көрсетеді.
Көркем шығарма арқылы баланыңсанасына, ... әсер ... ... ... ... ... Көркем шығармада
бейнеленген кейіпкедің қуанышына қуанып, ренішіне ренжиді, оған ... ... ашық ... ... ... мен ... мен ұнатпағаныын құптаған немесе ... ... ... балалардың белгілі бір тақырыпқа деген ... ... ... ... ... ... ... дамыту үшін фольклорлық шығарманы пайдаланып ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиет
үлгілері кеңінен ... ... олар ... ... ... Оқушылардың тілін дамытуды жүзеге ... ... ... ... ... ... талғамын қалыптастырып, әсемдікті сезіну, әдемілікті
көре ... ... ... ... ... ... дүниетану, ана тілі сабақтары арқылы жасалады.
Әсіресе «жыл мезгілдері»,Ұлттық ... ... елім ... ... ... арнайы ұйымдастырылған мақсатты топсаяхаттарда
іске ... ... ... Онда оқушылар табиғаттың әсемдігін
көріп, ... ... ... және оны ... ... ... ... бере алатын болдаы. ... ... ... ... ... ... ... ұлттық киімдер
ұлттық тағамдар т.б әсемдігін айтып жеткізуде байқалады. ... ... ... ... ауыз ... ... (ертегі,
жұмбақ, жаңылтпаш) маңызы аса зор. Олар ... ... ... ... ... бұл шығармалар мазмұны ... ... ... ... да ... ... шығарманы оқып немесе
әңгімелеп беруде мұғалім шығарма ... ... ... ... ... ... бір ... ұнап, екіншісі
ұнамайтынына өзі қорытынды жасап айта ... ... ... ... ... шындықпен салыстыруға үйретіледі.
Бастауыш мектеп оқушыларын өз ... ... ... отбасын
қорғауға, сүюге тәрбиелеуде көркем шығарманың ... орын ... ... ... ... ... ... олардың батырлық, ерлік
істерін паш ететін әңгімелер, өлеңдер, аңыз-ертегілерді ... ... ... тәрбиеші кездесулер ұйымдастырып, баланың қиялын
шарықтатып, ерліктерге ... ... ... сахналату,
рольдерге бөліп ойнату арқылы бала ... ... яғни оның ... ... ... бейнелеуге тырысады. Бастауыш сынып
оқушылары тез ... ... ... ... халық қаһармандары
туралы өлең ... ... ... олар ... ... ... батырлармен кзедесу ұйымдастырған өте тиімді екенін
көрсетті. ... ... ... ... ... «Наурыз»,
«9мамыр жеңіс күні» ерекше ... ... ... да батырларға
еліктеуге құмартып, ... ... өте ... танытады.
Қазақстан Республикасының тәуелсіздік ... бері ... Б. ... Қ. ... Р. Бағыланова, т.б ер қорғаудағы
ерлік істері, ... ... ... ... аты ... ... ... тереңірек таныстырып, олар туралы ... ... ... және сабақтан тыс уақытта пайдаландық.
Оқушылардың әдеби тілін дамытуда әдеби ... оқып ... ... ... ертегілерді саналы ұғынып, тәжірибе
жүзінде ... ... ... ойын жаттығуларды қолдандық.
Бастауыш ... ... ... ... құралдарының бңрң- халық
ауыз әдебеті үлгілеріндегі ертегілер болып ... ... ... ... балаларға тигізетін ... ... ... ... халық өмірін ... ... ... ... көркем шығарма. Ертегігің бай фантастикасы
балалардың ойына қозғау салып, ... неше ... ... ... - сезімі мен ақыл-ой қызметінің дамуына, ерте ... ... ... ... тындйды, себебі ғасырлар бойы
ұрпақтан-ұрпаққа айтылып, әбден екшеліп, халықтың ... ... ... ... көркем әрі жеңіл тілмен берілетіндігінде. Ертегі
оқйғасы басталатын жерден-ақ қызықты, ұшқыр ... ... ... ... ойын ... қызықтырып, еліктіріп әкетеді. Халық ертегілерінің
ішінде балалар ... кең ... ... ... Ондай ертегі кейіпкерлерінің өмір сүру ... ... ... айла ... ... ой ... ... баланың санасын оятып, мақсат-мұрасына жетуге үйретеді. ... М ... « ... жас ... ой ... оятып,
қиялының шарықтап өсуіне әсер етеді.»,-деп көрсеткен. ... ... ... алып ... та, ... ұғымына сай,
түсінуіне ... ... ... ... айтылады. . ... ой ... екі ... бар. ... ... ... мінез өзгешеліктерін, сырт ... ... ... Есту, тыңдау арқылы олар енді тікелей білуге,
зерттеуге құштарланады. ... ... ... ... оны ... ете ... адамдар арасындағы қарым-қатынасты,
олардың мінез-құлқын салыстыра отырып, байқайды. ... ... « ... мен ... ... мен ... ... пен мысық»
«түлкі мен тауық», т.б жатады. Ертегі кейіпкерлері ... ... ... ... асып-сасуға, не нәрсені болса да, ... ... ... ... ... ... пен ... Ертегі мазмұнында айлалаы ағзаның қолына ... мерт ... ... көрсетіледі. Мұнда балаларға үлгі, ... ... ... ... ... оқйғасындағы әр алуан
кейіпкерлердің іс-әрекеттері, ол ... ... ... іс-әрекеттері: аңқаулық мінездер ... ... ... Ертегілердің осындай ерекшеліктері балалардың
талғамын ... ... ... байланыстырып сөйлеуін дамытып,
өз ойын жүйелі жеткізе ... ... ... ... ... орын ... ауыз ... жанры мақал-мәтел. Мақал -мәтелдер балаларға ... ой ... ... ... ... ... қорын дамытады.Бала
тәрбиесіндегі халқымыз асыл сөзін, ... ... ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отырған. Бала
тәрбиесіндегі ... ... ... ... ұсынған.
Мысалы: «Оқу білім бұлағы», «Еңбек», «Достық-жолдастық», т.б ... ... ... ... ... ... ... олардың тілін
ширатуды көздейді. Еңбек ету, ... алу, ... ... ... ... тәрбиенің де жақсы болуы керктігі ... ... ... Мысалы:» Адам болар баланың ... ісі бар, ... ... кісіменен несі бар.», т.б Мақал-мәтелдердің ... ... ... ... ... жат мінезден
аулақ болуға да тәрбиелейтін ... да ... ... ... артық, жаман жолдастан таяғым артық», «еңбек түбі ... ... ... басты мәселенің бірі- еңбек ете білуді, ... ... ... ... ... бұл назардан тыс
қалмаған.
Мысалы деп, оның арты ... ... ... жетуге
бастайтынын көрсетеді. Қорыта келе, ... ... ... ... ... аша ... біз өз жұмысымызда пайдалануды жөн
көрдік. ... ... тек ... алып қана ... ... ... одан ... өзіне қорытынды жасауға мүмкіндік
туғыздық.
Халық ауыз әдебиетінің бір түрі - ... ... ... ... ... ... тіл байлығын жетілдіреді. Баланы
ойлауға, жасырған ... ... ... ... ... ... оның құпиясы баланы қызықтырып, шешімін ... ... ... ... ойын ... баулып, ой санасының
қызмет етуіне серпін береді. ... м ... ... ... көрсете келіп:» Кейде бүкіл бір ертек ... ... әсем жыр, ... ... ... ... ... болады. Ертеде ердің даналығын, жүйріктігін жұмбақпен санау
машық ... ... ... ... өз ... жойған жоқ.
Жұмбақты ... ... ... ... болу ... оқйды,
жаттайды. Жастар ойын-сауық кештерінде әлі де ... ... ... ... беретін тәрбиесінде де, баланың ойын тапқырлыққа баулу
үшін де ... көп ... ... ... ... ... ... өз бойындағы құпияны шештіру, ... ... ... танытады. Жұмбақты шешуде бала ойланады, көп нәрсені есіне
түсіреді, ... ... мен ... іздестіреді,
байқауға тырысады. Жұбақ балалардың ойлау қабілетін арттырумен ... ... ... ... де ой жіберіп салыстырып, қорытынды
жасауға және тапқырлыққа баулиды. Қорыта келе, ... ... де ... ... және ... тікелей қатысы бар, ... ... ... бар ... ішкі ... жан-дүниесіне
әсер етерлік көркем тілмен білдіруге, соны ... ... ... ... ... мынадай анықтама ... ... ... қай ... ... да ... ... екенін сынау үшін, бір ... ... ... етіп суреттеген, халықтық жанрдың бір түрі». Біз ... ... ... ... тоқтала отырып, балалардың
жас еркешеліктеріне қарай ... ... ... ... ... онда ... ақыл – ойын , ... тілін даытуға мән
бердік. Баланың ... ... ... ... ... ... тапқырлыққа тәрбиелеуде жұмбақ таптырмайтын құрал
болып ... ... ... ... кез-келген айтушы өз ойынан
құрастырып та айта ... Тек ... ... қисыны, өлеңдік
үйлесімі болуға ... ... айту мен ... ... ... білу
керек. Бастауыш сынып ... мен ... ... ... ... ... сайсын» белгілі бір тақырыпта немесе
мерекеге ... ... ... Халық шығармасының жұмбақ түрін
зерттеген ғалымдардың айтуына қарағанда, ... ... ... ... ... кәсіп ету, тұрмыс-тіршілік құру ... қай ... ... да жұмбақты еңбекші халық оралымды ұшқыр
сөз, ... ... ... ... Жұмбақтың алғашқы
үлгілері ертедегі адамддардың тұрмыс-тіршілігіне, еңбек, ... ... ... ... ... халық өмірімен біте қайнасқан
талай ғасырмен бірге жасасқан, өзінің ... және даму ... ... жаңа ... алып ... Осы ойды ... ... ғалым М Ғабдуллин «Ойға алған нәрсенің өзін айтпай оның сырт
көріністерін, ... ... ... сипаттауды, солар ... ... ... ... жұмбақ дейміз»,- деп анықтама берген.
Бастауыш сынып оқушыларының тілін дамытуда ... ... тіл ... ... ... ... фольклорының бірі-
жаңылтпаштар. Ол баланың тіліне, оның ... ... ... күле ... ... дұрыс сөйлеуге бағыттайды. Баланы
халық жас кезінен бастап дұрыс ... ... ... ... ... ... дұрыс ста айқын
сөйлеуге ... ... ... жанр. Ол туралы С. Сефуллин:
«Жастардың, бала-шағаның жиналып ойын-күлкі дүкенін ... ... ... бірі –жаңылтпаш. Бұл да ертек, ... ... ... ... ... ұстануларына, ойнақы, қырлы сөздерді
тақпақша ... ... ... ... ... ... балаларға жас
кезінен сабақ-ойын болатын нәрсе осы-жаңылтпаш.»- деген (25-78)
Жаңылтпаш көбінесе ... ... ... ... ... ... жеке дыбыстар мен айтылуы қиын кейбір ... ... ... ол ... ... ғана тән ... ... мектепке келгенге дейін кейбір
сөздерді не жеке ... айта ... ... ерке ... шолжан
балалар сақаулана сөйлейді. Міне, ... ... ... дұрыс
сөйлеуге үйретуді көздеп, ... ... ... ... ... айта ... тілі келмейтін «р» ... ... «р» ... ... ... айруға бағытталған жаңылтпаштар
да көп. Мысалы: Ай, Тайқарбай, малыңды ... жай, ... ... ... қай ... ... жаңылтпашты жылдам айтқызғанда бала жаңылып, «р» ... «и» ... ... да ... ... ... ... ұстарту үшін оған сөз үйретіп,
дүниетанымын ... ... ... ... шығарған. Сәбидің
тілі шығып алғашқы сөздерді айта бастағанда ... ... ... ... ... ... мүдірмей сөйлеу үшін қиналып
айтатын ... және сол ... ... ... ... ... жаттықтырған жөн. Сонда ғана бала өз ойын ... ... ... ... Жаңылтпаштарды жатқа, мүдірмей айту
арқылы баланың сөздік қоры ... ой- ... ... ... бала ... ... байланысты шығарған. Мысалы: «с»
мен «ш» дыбысын дұрыс ... айту ... ... ... ... осы ... ... айтуға үйретуге байланысты
Торта қойдым, орта өойдым
Орта ... ... ... ... ... жаңылтпашрады айтуға болады. Жаңылтпашты
айтқызуда алдымен оны ... тез әрі ... рет ... ... жөн. ... тілін дамытып, ойлау ... үшін ... әр ... ... ... ... ... айтқызу керек Бұл жастағы балалар неғұрлым
жаңылтпашты көп ... ... ... тілі тез ... ... ... ... Дыбыстарды анық, дұрыс айта алса, сөзді ... оның ... ... Сонымен қатар сөздерді бұрмалап
айтпау үшін ойын айқын да дәл ... ... ... ... ... тілі ... сол «р», «с» дыбысының
әлденеше рет ... ... ... ... ... ... үйретумен қатар, оларды айналасындағы неше ... ... ... ... ... ... сөздері қызықты, күлдіргі және ұйқасты болып келеді.
Балалардың жаттап ... оңай да ... ... ... ... ... ... бірге дұрыс шешім қабылдауға дағдыландырады.
Жоғарыдағы педагогикалық, психологиялық зерттеулерге ... ... ... ... ... оқушылардың тілін ... ... ... ... ... кейіпкерлеріне еліктеу, қиялдау;
-Белгілі жағыдайға орай түрлі ... ... ... болуы;
-Өзара қарым-қатынас жасау дағдылар;
-Қарапайым еңбек ... ... ... ... ... орындауда сөйлеу белсенділіктерінің артуы.
-Өзінің іс-әрекетін ... ... білу ... ... ... ... ... жұмбақ айту туралы қорытынды жасау;
-Баланың үлкендермен және құрдастарымен арадағы ... ... ... мен сферасы.
Бастауыш сыныпта көркем шығарманыңтіл дамытудағы
рольі мен ... ... ... үшін ... ауыз ... мен ... ... әдебиетінің туындыларын пайдаланудың
жолдары ... ... ... тәрбие салаларын жүзеге ... ... ... ... ... Балаладың жас
ерекшеліктеріне қарай көркем ... ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланылады.
Қорыта кле оқушылардың тілін ... ... ... ... ... үшін ауыз ... ... мен жазбалары
балалар әдебиетінің туындыларын ... ... ... сынып оқушыларының тілін ... ... ... өз ... ... және ... ғылымдарының
зертеу әдістеріне сүйене ... ... ... әдіс
мақсатқа жетудің тәсілі ... біз ... ... ... ... төмендегідей әдістерді пайдаландық.
Педагогикалық әдістер.
| ... ... ... | ... | |
Ойын | |
Оқушылардың жас ерекшелігіне орай ... ... ... ... ... ... баяндау,
репродуктивті, эвристикалық, әңгімелесу, т.б жатады.
Баяндау әдісі арқылы сабақата баларға жаңа білім ... ... ... үшін ... ... өзі ... ... білуі
тиіс. Баяндау барысында ... ... және ... ... ... шебер жеткізе отырып, ... ... ... ... ... жасалады. Дауыс ырғағы, э
Моциялық чезімі ... ... бет ... қозғалысы, мимикасы
шығарма мазмұнына ... ... ... баяндаушы өз
мақсатына ... ... әдіс ... ... ... ... алуы тиіс. Себебі, сөз шеберлігін, әдеби ... ... ... ... ... ... ... тәрбиеші түрлі
сұрақтар қойып, тапсырмалар ... ... жаңа ... ... ... ... яғни ... кейіпкерлерін
суреттеуі немесе оқиғаны қысқаша өз түсінігі ... ... ... Балалардың өткен тақырыпты естеріне ... және ... ... ... ... беріліп, муляждарды
пайдаланып әңгімелеу ... ... ... ... шығармаларды меңгертуде
жағыдаяттар туғызатын сұрақтар мен тапсырмаларды ... ... ... ... және өз ойын толық жеткізу талап ... ... ... оқушылардың ойын өрбітіп тілін дамытуда
өте тиімділік көрсетеді. Бұл әдіс ... ... ... ... жаңа ... ... ... мәнін саналы түсінуіне
жағыдай жасайды.
Бақылау ... ... ... ... ... ... түсініп меңгерту, оларды ... ... ... ... ... баулу көзделеді. Бақылау арқылы баланың ой
тоқтатуы, зейін тұрақтылығы, ... ... ... ... ... сөздік әдісіне жататын тәсіл- тыңдау.Бұл жастағы
балалардың тыңдауына арналған көркем ... ... ... ... ... ... да күрделене бастайды. Сондықтан,
бұл ... ... ... ... ... ... тұрақтанды
да, әңгіменің мазмұнына, оның жекелеген ... ... ... ... Бұл ... көркем шығарма жанрларын ... үшін ... оның ... сай атрибуттар мен қажетті
кейіпкерледі, техникалық ... ... ... ... ертегіні талдау мұғалімнің ауызша әңімелеі ғана емес, ... сай ... ... ... диафильм көріп, немесе
сахналық көріністі пайдаланса, балалар есте ... ... ... Сонда ған ертегінің тәрбиелік мәні ашылып, балалар ... ... ... ... ... ... салыстырып,
өмірмен байланыстыра алады. Мұғалім үшін ең ... ... ... ... ... Бұл ... В.А ... :
«Бала бала болу керек» яғни ертегіні ... ... ... адалдықтың зұлымдықты, жақсылықтың жамандықты жеңуі ,
жанашырлық танытуы, ... ... ... ... ... жасау
қажет. Сонда ғана ... алға ... ... жете ... деген
еді.
Әдеби шығармаларды оқу барысында тілдік-көркемдік әрекет жүзеге
асады:әңгмелерді ... ... ... ... ... әңгімелерге
ұқсастырып өздігінен әңгіме құрастыру, сол ... бала ... ... -көркемдік әрекетке ... айту да ... ... айту және ... ... ... ... өз
ойын қысқа да образды жеткізуге дағдыландырады. Бұл жерде мұғалімнің
сөйлеу ... ... ... дұрыс айтуына баса мән беріп
отырады. ... ... ... ... және ... ... жаңылтпашты, мақал-мәтелді пайдаланудың тиімді ... ... ... да ... ... , ... ... арнаулы
жаттығулар ұйымдастыру қарастырылады.
Әңгімелесу әдісі- бейнелі суреттерді, ... ... ... ... ... ... ... әңгіме
құрастырады. Кей жағыдайда ... ... ... ... фильмдерді, киноларды әңгімелейді.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамытудағы көрнекі - құралдар22 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының сөйлеу дағдысын қалыптастыру әдiстемесi (1-2 сынып)119 бет
«бастауыш сынып оқушыларына экологиялық тәрбие беру»29 бет
Адамгершілік мәдениетін қалыптастыруға бағытталған эксперимент жұмысының мазмұны мен нәтижесі7 бет
Ақпараттық технологиялар туралы жалпы түсініктер22 бет
Ақпараттық-коммуникациялық технологияны бастауыш сыныптарда дамыту9 бет
Баланың сөйлеу тілінің дамуында жаңылпаш пен жұмбақ қолдану24 бет
Бастауыш мектеп оқушыларын оқыту процесінде бағалауды психологиялық ерекшеліктері63 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу мотивациясын экспериментальды зерттеу45 бет
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу-танымдық қызығушылығын зерттеу тәсілдері55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь