ХХ ғ. аяғы және ХХІ ғ. басындағы жаңа геосаясат және иран ұстанымы

КІРІСПЕ

ЖАҢА ӘЛЕМДІК ГЕОСАЯСАТ ЖӘНЕ ИРАН ФАКТОРЫ
1.1 Жаңа әлемдік тәртіп мәселесі. Қауіпсіздік факторы
1.2 Иранның атом жобасы
1.3 Иранның қазіргі кездегі ядролық саясаты және жетекші мемлекеттердің саяси ұстанымдары

ХХ Ғ. АЯҒЫ ЖӘНЕ ХХІ Ғ. БАСЫНДАҒЫ ЖАҢА ГЕОСАЯСАТ ЖӘНЕ ИРАН ҰСТАНЫМЫ
2.1 Халықаралық қатнастардағы аймақтық және мұнай саясатындағы Иран
2.2 Каспий мәселесі ИИР сыртқы саясаты

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        КІРІСПЕ
Ислам әлемдік діндердің ішіндегі қуаттысы болып саналады. ... діні ... ... ... діни ... мен әлеуметтік ұйым
ретінде Европадағы христиан ... ... рөл ... ... ... ... толық билеген заманында болсын, катаң қудалау мен
өркениеттің кұлдыраған жылдарында ... еш ... ... ... ... шығармаған болатын. Ал ислам діні болса, мұсылман қоғамының
барлык салаларында орын ... ол ... ... ... ... ... ... пен мұсылмандардың әлеуметтік құрылымын, ... ... ... ... Ислам елдерінің рухани өмірі исламның
бақылауында болуымен қатар сырткы қалыбы тәрізді ішкі ... де ... ... ... ... дамыды.
2003 ж. қыркүйек айында Астана каласында өткен ... және ... ... ... ашылу рәсімінде Н.Э. Назарбаев дін жайлы өз пікірін
былай ... Дін - ... ... ... ... ... мен
мәдени тілдесуге әкелетін жалғыз ауқымды кұбылыс. Рухани байлықтан өзге;
дін ... ... ... ... ... ... Бұл
этнодіндік сипаттағы локалды және аймактық шиеленістердің ұлғайған бүгінгі
күні өте манызды [1]
Диплом ... ... ... ... ... ... екі анықтаушы фактор-ислам және иран ядролық қаруы ... ... Бүл екі ... бір ... ... ... болып
отырды. Сондыктан диплом жұмысында халықаралық қатнастардағы ... ... ... ... ... жеке ... журналының бас редакторы Мехди Санои былай деп жазды: "Иран
халқы өздерінің ежелгі дәстүрін ... ... туыс ілім ... ... ... ... Сол ... бастап ирандықтардың барлық ғылыми, мәдени
жетістіктері ... ... ... ... үшін ... оның ары ... таралуынына мүмкіндік туғызды. Осы кезеңнен бастан Иранды
исламсыз, исламды ... ... ... ... ж. ... ... ... Ислам ревюлюциясы, қазіргі заманның
маңызды оқиғаларының бірі болғаны даусыз. Имам Хомейни басшылығымен ... бұл ... ... өркениетінің тағы бір жеңісі болды. Иран коғамы
бұрынғы ... ... ... ... ... ұлтшылдық пен шығыстық социализм негізімен терең таныстықтан соң,
өз ... ... ... даму ... ... алды. Бұл революцияның
тамыры исламнан нәр алды, сондықтан ол дінді қайта жаңарту, қоғамда ... ... ... ... ... ... жұмысының өзектілігі.
Иран елінін геосаясат пен ислам әлемінде алатын орны ... сан ... ... ... тәуелсіздікке нық кадам басқан
бүгінгі кезеңінде егеменді республика ретінде әлем халықтарымен ... ... болу үшін сол ... ... рухани дүниесімен таныс болу абзал. Қазақстан үшін ... ... ... ... ... ... саналатын – Исламдық Иран
Республикасы. Кезінде артта қалған, дамушы саналатын алып Иран елі ... үшін үш мың ... көне ... бар, ... рухани тамырлас ел болып
саналады.
- Одан өзге Иран елі мен Орта Азия ... ... мен ... ... біршама. Орта Азия мен Иран арасындағы катынас ... ... діні ... ... ... ... жататынын дәлелдей отырып
Мехди Санои былай деп жазады: "Үлы Жібек жолы бүкіл Орта Азия ... ... мен ... ... ... ... мәдениет, өмір мен
тілдің дамуына ықпал етті. ... иран ... ... ... ... де, одан ... шыққан кезеңінде де Орта Азия халықтарын
өмірлерінде ... ... деп ... ... [2] ... ... шыққан ортақ ғалымдар мен ... ... ... ирандық стильде оңтүстік Қазақстан архитектурасында
орын алған ұлы ... Қожа ... ... және ... да ... ... ... "Шаннама", "Лейлі-Мәжнүннен" үзінділер оқуы,
тіпті қазақ тіліне енген парсы сөздері - иран ... ... ... ... ... дәлелі. Такырыпты зерттеу өз кезегінде
Қазақстан тарихында да маңызды орын ... ... ... ... ... ... ... рөлі жайлы мағлүмат береді. Бұл өте маңызды.
Еліміздің президенті Н.Ә. Назарбаев Сауд Арабиясына барған ... ... ... ... көру ... осы ... үрдістерде діннің
алатын орны мен қызметі жайындағы ... ... ... ... ... ... ... Иранның халықаралық қатнастардағы орнын, даму
ерекшеліктерін түсіну үшін де ... ... ... ... ... ... ... халықаралық қатнастардағы Иран факторы
және қазіргі Орталық Азиядағы Иранның ролін зерттеу
Диплом тақырыбын ... ... ... ... ... ... геосаяси жағдайдағы ИИР ролін және аймақтық қауіпсіздіктегі орнын
анықтау болып табылады.
Осы ... ... ... ... міндеттерді шешу алға
қойылды
• 20-ғасырың аяғымен 21 ғасырдың басындағы геосаяси жағдайды ... ... Иран ... ... тоқталу
• Аймақтық қатнастардағы пайда болған жаңа проблемаларды шешудеге ИИР
ролін айқындау
Диплом жұмысының деректік ... ... ... ... ... ... топтастырылды. Диссертация Иранда есімдері белгілі, беделді
исламтанушы, тарихшы, философ ғалымдарының еңбектері толықтырылды. Олардың
қатарында Мұхаммад Хосейн ... Сейд ... ... Абдолрафих
Хакиқат, Абдолла Рози, Мұхаммад Зейн ... ... ... ... Содек
Айневанд, Абуфазл Шукури т.б
Дипломатиялық құжаттар деректердің ерекше тобын құрады. Оның ішінде
ИИР мен ҚР арасындағы ... ... ... да атап ... дұрыс.
Диплом жұмысын жазуда мерзімді баспасөз бетіндегі материалдар ... ... ... ... мен ... ... ... хабар
беретін Новое время" (1989-1991 жж.), "Азия и ... ... ... ... ... ... Азии и ... (1986 ж.), "Центральная
Азия и Кавказ" (2000 ж.), "Мировая экономика и международные ... ж.), ... ... (2000 ж.), "Қаз МУ хабаршысы" (1999-2002
жж.), ''Континент" (2000 ж.) ... ... ... ... ... ... және деректер ретінде
Н.Назарбаевтың "Ғасырлар тоғысында", Аятолла Хомейнидің "Исламдык билік" ... ... ... ... ... ... билігіндегі дәстүр мен
ой" кітабы, ислам әлеміндегі ... ... ... сараптап, әсіресе
бұл ағымдардың Ирандағы ислам ... ... ... ... алдындағы қорқыныш" және ирандық-мұсылмандық және батыстық
өркениеттердің бір-біріне ықпалы ... ... ... ... және
азаматтық қоғам еңбсктері, М. Санаи естеліктері, одан басқа Имам Хомейнидің
өлеңдер жинағы. Омар Хайам рубаяттары, ... ... ... газалдары,
Сағди шығармалары да дерек ретінде пайдаланылды.
Диплом такырыбының ... ... ИИР ... ... ... ... ... Иранның тарихына байланысты еңбектерді бірінші
атау қажет. Олардың ішінде В.В. Бартольд, В. ... О.Г. ... ... Г.Э. ... Е.А. ... Р. ... И. Крачковский, Соловьев,
Ю. Скайлер, И.П. Остраумов, А. Крымский, X. ... ... ... ... В.В. ... ... Орталық Азиядағы роліне
көңіл бөлген болса, Е.А Беляев араб әлеміндегі Иранның роліне ... ... ... Иран тарихына байланысты ... ... ... ... ... ... ... Ислам мәселелерін зерттеуге.
М. Үсенова мен С. Үсеновтарды атауға болады. Қазақстан халқын Құран, ислам
діні қағидалары, ... ... ... ... жеке ... ... Халифа Алтай Ғақыпұлның есімін атауға болады. Сонымен ... ... О.И. ... К.К. ... А. Чупековтарды атауға болады.
Диплом жұмысының методологиялық негізі мен әдістері.
Зерттеу барысында жаңа бағыттағы ғьлыми ... мен ... ... ... ... көзқарастар басшылыққа алынды.
Дипломдық зерттеудің методологиялык және ... ... даму ... мен ... салыстырмалық, талдау,
жинақтау және қорыту, жүйелік әдістері арқылы ... ... ... ... ... ... ... негіздері алынды.
Диплом жұмысының құрылымы кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан
тұрады.
ЖАҢА ӘЛЕМДІК ГЕОСАЯСАТ ЖӘНЕ ИРАН ... Жаңа ... ... ... ... ... ... басты зерттелетін нәрселердін бірі, ол қауіпсіздік ұғымының
әртүрлі ... ... ... ... ... ғьлымдарда
басты талқыланатын нәрселердің бірі ол жеке тұлға, қоғам және ... ... ету ... ... ... ... теориясы бекітілмесе, қазіргі халықаралық саясат жағдайда
кез-келген мемлекеттің ... ... ... ... ... септігін
тигізеді. Бұл үлттық қауіпсіздік пен ұлттық ... жеке ... ... үшін ... ... ... ... және экономикалық ғаламдану
үрдісі туғызатын ... ... ... ... ... ... жою
қабілеттілігіне үйреніп ие болуы керек. ... ... ... орнын алу үшін экономикалық бәсекелестік қабілеттілігін арту
кажет. Қазақстан ... ... ... ... ебін ... ... ... қауіпсіздікті камтамасыз етуде
себепкер. Біздің пікірімізше, мемлекеттік ... ... ... аспектілерінің бірі, ол - кадр даярлау проблемасы мен олардың тепе-
тең жағдайда жетілдіруі мен ... ... ... 1998 ... ... 26 күні қабылданған "Ұлттық қаупсіздік туралы" заңында осы
проблема айтылып кеткен. [3]
Біздің пайымдауымызша, кез-келген мемлекеттін ... ... ... халықаралык кауіпсіздікпен және әлемдік қауіпсіздікпен
өзара тығыз байланыста. Теориялык мағынадалттык. аймактык және халыкаралык
қауіпсіздікті бір-бірінен ... ... ... ... ... ... ... өзара тәуелділігін көріп байқауға ... ... ... ... ... тиімді түрде тек аймақтық ... ... ... ... ... болады. Бүгін ұлттық қауіпсіздіктің
кез-келген жүйесі ұлттық ұйымшылдыққа негізделу кажет. Қауіпсіздік ұғымы
мазмұның түрлі аспектілерін ... ... ... бар. ... ... халықтың, мемлекеттің, дүниежүзі қауымдастығының
қауіп-катерлерді айкындау, алдын алу, әлсірету, тойтарыс беру ... ... ... Қауіп-қатерлерді алдын-алу қажеттілігі олардың кез-келген
саяси субъектісін талқандау оның рухани ... ... ... ... ... ... зерттеуші М ... ... ... ... ... ... тәулсіздігі мен территориялық біртұтатыстығын қамтамасыз
ететін халықаралық және ішкі қоғамдық ... ... ... ... ... және Р.Кеохэн сияқты батыс
зерттеушілерінің теориялық ... ... атап кету ... ... ... ... проблемаларының концептуалдық негізде
зерделенуі орын ... ... ... өкілдері «кооперативті» қауіпсіздіктің
халықаралық институттардың аса ... ... ... кен ... көңіл бөлуде. Аталмыш қауіпсіздік
қоғамдастығына мүше болуға келетін ... ... ... бір ... ... қауіпсіздіктің әртүрлі аспектілерін камтамасыз етуі әр уақытта
көкейтесті мәселе. Ішкі саясат, көп ... ... ... ... ... ... және ... тарихи және мәдени дәстүрмен, ұлттық егемендігін ... және ... ... ... анықталады. Кең көлемдегі
өзіндік зерттеу нәтижелері мен ... ... ... ... кұрамды бөліктен тұрады: ұлттық, аймақтық және ... Бұл ... ... ... және ... ... ... қауіпсіздік
түсінігіне қайшылығы жоқ. ... ... ... ... қауіпсіздік басты ұлт позицияның негізі болып табылады. Олар - ... ... ... ... және ... ... Бұлар, яғни жеке ... ... және ... ... ұлттық мүдделері ретінде ғана қарастырылса олар
мемлекеттік саясат деңгейіне дейін көтеріле алады. ... ... ... ... ... ... ... ғылымында өз дәрежесінде
қолданылмады. Кеңес заманындағы кең қолданылып түсіндірілген «мемлекеттік
қауіпсіздік» ұғымы көптеген себептермен ... ... ... ... термині көптеген жаңа терминдермен бірге пайдалынылады,
және «экономикалық қауіпсіздік», «экологиялық қауіпсіздік», «демографиялық
қауіпсіздік», «ақпараттық ... және тағы да ... ... жиі
ауыстырылуда. [6]
Кеңес Одағы заман кезінде «геосаясат» ғылымының тағдыры онша мәз
болған жоқ. Оның ... ... ... ... ... тек 20-
ғасырдың 90-ші жылдарынан бастап түрлі геосаяси факторларды ... ... ... ... бастады. Геосаясат-мемлекеттердің кеңістік пен
территориялық ерекшліктерін, тарихи оқиғаларды бағалайтын және ... орын ... ... ... ... ... ... қолданылып жүрген «геосаясат» үғымы көптеген
кауіпсіздіктерді қамтамасыз етуге қолайлы.
Қазірде бұрынғыша, табиғат әсерінен және ... ... ... ... жол іздеу геосаясат ... ... ... ... ... ... Р. Челлен, Н.Спайкмен,
К.Хауэсхоффер, Х.Маккиндер және ... ... және ... ... ... әскери және саяси каутіздікті қамтамасыз ететін
тұжырымдамаларға тірелді. ... ... ... 1922 ... ... ... тәжірибесіне Ұлттар Лигасы қызметі шеңбері ... ... ... ... ... ... ... сай халықаралық
бейбітшілік пен қаупсіздікті сақтауға және ... ... ... ... ... ... ... жүйесі болып табылады. Ұжымдық
қауіпсіздік қағидасы ... ... ... ... басқа көпжақты
халықаралық келісім-шарттарда (мысалы, 1975 жылғы Хельсинки қорытынды ... ... ... жүйесін екі негізгі белгілер сипаттайды.
Қатысушы-мемлекеттер ... ... ... ... ... бейбіт жол арқылы шешу, басқа елге қарсы күшті пайдалануға
тыйым салу, ... ... пен ... ... ... өзара ынтымақтастық арқылы азайту не болдырғызбау сияқты
міндеттемелерді алу бірінші белгі болып ... Ал ... ... ... ... ... ... яғни олардың ... ... ... мен келіссөздер жүргізілетін кездесулерді
тұрақты негізде өткізіп іске асыру процесі болып ... ... ... көздерінде түрлі авторлар ұжымдық қауіпсіздік жүйесін екі түрге
бөледі: ... ... ... және ... ... ... ... Жалпыға ортақ (әмбебап) қауіпсіздік қамтамасыз ету жүйесі Біріккен
Ұлттар Ұйымы шеңберінде құрылып, ... ... ... ... Б.Бьюзанның есімі халықаралық қатынастар теория
ғылымына «кешенді қауіпсіздік» деген ... ... ... кең ... Кешенді қауіпсіздік атты ұғымды ол географиялық ... ... және ... ... ... ... бір-бірінен жеке
қарастыруға болмайтын мемлекеттер ... ... ... ... ... қауіпсіздікті айыратын төрт факторлар тобын қарастырады.
Бірінші топқа ол елдердің кеңістік және географиялық ... ... ... ... ... ... ол ... өзара
қауіпсіздікті қамтамасыз ету негізінде жақыңдастыратын және байланыстыратын
факторларды ... ... ... тобы ... арасындағы күш,
қуат негізінде кұрастырылған және сол мемлекеттердің ұлттық мүдделері бір-
бірімен өріліп байланысқан екіжақты ... ... ... ... төртінші топқа кіретін ... ... ... ... ... күдіктену, қаймығу сияқты қарым-қатынастар
жиыны.
«Ұлттық мүдде» категориясын зерттеуінің арқасында саяси реализм
мектебінің жақтаушылары ... ... ... ... ... жеке ғылым ретінде қалыптасуының негізін қалады. Қазіргі кезде
саяси реализм ағымының ... ... ... ... ... ... ғылымының басты және құрама бөлігі екенін дәлелдеп
айкындады. Саяси реализм мектебінің ... ... бірі ... ... ... бір ... ұлттық мүдделері оның
географиялык орналасуына және сол ... ... ... ... даму
жолының ерекшеліктеріне негізделу қажет, Оның пікірінше, мүдде деп аталатын
ұғым ұлттық және қоғамдық екі ірі топқа ... ... Яғни ... мемлекеттің ішкі саяси саласына жатады, ал «ұлттық мүдде» түсінігі
мемлекеттің ... ... және ... ... ... ... аспектілеріне қатысты болып келеді. Мемлекетаралық қатынастарды егжей-
тегжейлі қарастырып, Г.Моргентаудың келетін қорытынды ойы, ол ... ... ... ... ... ... ... бірден-бір қағидасы ретінде тануы[9].
Ұлттық қауіпсіздіктің түрлі аспектілерінің зерттелуі кезінде ұлттық
мүдделер ... жиі ... ... Айта ... жайт ол ... тұжырымдамасын анықтау кезінде ұлттық мүдделер ... ... ... ... ... ... кезінде көптеген жағдайларда бірінші белгілі бір елдің ұлттық
мүдделері анықталады, ... бар және ... ... ... ... қауіп-
катерлер белгіленеді, ал ең аяғында сол елдің ұлттық қауіпсіздік ... ... ... ... арнайы әдебиетте ұлттық қауіпсіздікті
анықтауда «алдын ала» белгілеу тәсілі ... Осы ... ... ... ... қауіпсіздік сол елдің, ұлттық мүдделерінің қорғалған
жағдайына ... ... да, ... туындайды да. Осындай аталмыш тәсіл
Қазақстан Республикасының «Ұлттық ... ... ... ... ... күре ... ... (базалық) мүдде ұғымы болып табылады.
Негізгі мүддеге конституциялық ... ... ... тәуелсіздік,
территориялық тұтастық және тағы да басқа солар ... ... ... ұлттық мүдденің салаларын ашуда өте көп анықтамалар ... ... ... ... бұл ... ... ... канағаттануы мен және оның дәйекті жүзеге асуы және елдің дамуы,
Ұлттық мүдделер ... ... оның ... ... ... ... ... сұрыпталуын бірнеше
негіздерде жасауға болады: күрделілігі бойынша, ұзақтылығы ... ... және т.б. ... ... ... сай олар
қарапайым (жай) мүдделер, ... ... өте ... мүдделерге
сұрыпталуы мүмкін. Ұзақтылығы бойынша ұлттық мүдделер ... ... ... және ұзақ ... ... ... ... ұлттық мүдделер
жуық арада орындалса, ал ... ... ... қалыптасатын жағдайға
байланысты тек алды болашақта ғана ... ... ... ... өте маңызды мүдделерге мемлекеттің
тұтастығы мен ... ... ... ... ... кұқық,
негізінде басқа елдермен қарым-қатынасты дамытуда Қазақстан Республикасы
мүддесін сақтай отырып қайшылықтырға жол ... егер ... ... қарулы күш жұмсауын жеткізбеу; ұжымдық қауіпсіздік пен ... күш ... ... ... азаматтық бейбітшілік пен
келісімді сақтау; экономикалық даму тұрақтылығын және республиканың ... ... ... ... ету; ... ... мен құқығын сақтауды қамтамасыз ететін демократиялық
институттарды ... ... ... ... шет ... ... қамтамасыз ету; қоғам өмірінде ... ... ... ... ... жалпы кұқыктың нормалары
мен қағидалары әлемдік және аймақтық ... ... ... ... ... Халықаралык қауіпсіздікті қамтамасыз ету құқығы
(халықаралық қауіпсіздік құқығы) халықаралық құқықтың жаңа, ... ... ... табылады. Халықаралық құқық мамандары
жауапкершілік институтын «төте тесетін» ... ... ... құқығын «өзекті», «орталық» саласы ретінде тани отырып
халықаралық қауіпсіздік ... ... ... ... ... қарастырады. Оған себеп болатыны ол ... ... ... ... мен ... ... ... кұкық мамандары
көптеген көршілес салаларымен институттардың кұқықтық нормаларымсн өзара
тығыз байланыста ... ... ... тән ... ... ... тысқары халықаралық қауіпсіздік құкықтың өзіндік
салалық кағидалары да бар. Мәселен, басқа ... ... ... және ... ... ... ... кұқықтың салалық кағидаларының біріне жатады. Өзге
мемлекеттердің қауіпсіздігіне зиян келтірмеу қағидасы ол ... ... ... ... саясатын жүзеге асыруда (ең әуелі әскери және саяси
бағыттарда) ... ... ... ... ... ... және
сол мемлекеттермен тату, ізгі тілекті карым-катынастар ұстану ... ... ... ... тән тағы да тең және ... ... бар. Бұл ... Кеңес Одағымен АҚШ алпауыт
мемдекеттер бір-бірімен теке тірес, ядролық ... ... ... ... жағдайында қалыптасқан нормалар құрастырады. Өзінің жалғасып
келе жатқан даму ... ... ... ... ... ... ... едәуір тәсілдер мен құралдар ... ... ... ... мемлекетаралық дауларды бейбіт жол
арқылы шешу ... жеке ... ... (нейтрализация) мен демилитаризация; бейбітшілік, татулық
зоналарын құру; бейтараптық саясатты ұстану мен әскери ... ... ... жағдайларды азайту шаралары секілді кұралдар жатады.
2. Иранның атом ... ... ... ... ... бiрi. Атом энергиясы
жөнiндегi халықаралық ... ... ... ... ... 4 ... Иран президентi Махмуд Ахмад ... ... ... мәлiмдедi. Ендi Иран ... ... ... ... Ал Иран ... ... ... емес. Бұл
Каспий аймағындағы жағдайды күрделендiре түстi. Батыс елдерi Иранға соғыс
ашса, ... ... Иран ... ... ... ме? ... ... сұрақ талқылауды қажет етедi.
Нью-Йорктегi Еуразия тобының президентi Йан Бреммердiң пiкiрiнше, АҚШ
пен Израиль Иранға 2007 ... ... ... ... жасайды. Және ол бұл
болжамының iске асатынына 60 процент сенiмдi. Себебi, АҚШ Иран проблемасын
дипломатиялық жолмен ... ... ... ... ... ... қарсы. Мәселенi келiссөздермен шеше алмаса ғана қару қолдануы
мүмкiн.
Иранға тек ... ... ... ғана ... ... ... ... қауiпсiздiк жөнiндегi институттың сарапшысы
Макс Фитцпатрик Иранның атом жобасына қатысты нысандарын бомбалайтын уақыт
тiптi жақындап ... ... Оның ... Иран бес жылдан кейiн ғана
ядролық қару жасай алады. Бiрақ, уранды байытудың ... 6-12 ... ... ... ... «Иран уранды байыту технологиясына қол
жеткiзсе, оның бетiн берi қайтару ... ... ... деп ... ... Иранның кейбiр басшылары Израильға жаулығын ашық айтып, жер бетiнен
жою туралы мәлiмдеме жасаған болатын. ... Макс ... ... ... әуеден әскери соққы беретiнiне шүбә келтiрмейдi. [11]
Израиль мұндай әскери операцияны бiрiншi рет жасайын деп ... ... де ... бiр рет ... ... бағалау институтының
директоры Досым Сәтбаевтын айтуынша, Иранға ... ... ... ... ... ... Тек ... қанша елдiң және қандай
әскери ... ... ... ... ... атом ... ... нысандары зымырандармен атқыланып,
соңынан ұшақтардан бомбаланып, жермен-жексен ... ... ... ... ... ... қорқыту бекер — онсыз да ... ... ... өмiр ... келедi. МАГАТЭ шеңберiнде
жүргiзiлген келiссөздер нәтиже бермедi. Егер Иран ... ... ... талқыланатын болса, Қытай мен Ресей қия тартатыны
анық болып отыр. Бұл процедуралардың бәрi ... ... ... ... ... қызметiнiң мәлiметiнше, Иранда қазiр бiр тоннадан
астам жүктi 1200 шақырымға дейiн алып ... ... бар. Тек ...... ... «Сондықтан Иранға қарсы әскери жорық осы көктемде
басталады» дейдi саясаттанушы Д.Сәтбаев.
Иран жорығына Израиль мен ... ... ... ... Францияның
президентi Жак Ширак терроршыларға көмек көрсетiп отырған елдерге ... қару ... ... ... айтты. Сарапшылардың барлығы бұл
сөздiң Иранға қаратып айтылғанына шүбә келтiрмейдi. Германия басшылығы ... ... ... ... позиция ұстанып отыр. Егер Еуропаның бұл екi елi
Иран жорығына аттанса, Англия мен Италия да қарап қалмайды.
Батыс елдерi Иран ... ... оның ... қалалары бомбаланады?
АҚШ-тың Сыртқы саясат кеңесiнiң вице-президентi осыдан бiр жыл ... ... ... ... ... ... бес ... орталықтың
барын айтқан болатын. Олар: Фас, Караджа, Некк, ... және Арак ... Иран атом ... ... ... саны 20-ға жуық. Әуе ... ... ... ... Д.Сәтбаевтың ойынша, Иранға шабуыл жасау үшiн ... ... ... ... көршi Ирак жерiнен, Парсы
шығанағындағы әскери кемелерден, тiптi Израильдан тiкелей соққы бере ... ... ... ... оның ... маңы ... қаупi бар
ма?» деген сұраққа сарапшылардың көбi ... ... ... ... ... ... ... соғыс қимылдары Иран жерiнiң iшкерi жағында,
елдiң оңтүстiгiне ... ... ... одақтастар әскерiнiң Иракқа басып кiрер алдындағы ахуалды
еске ... Ол ... ... ... ... ... қобалжыған-
ды: ашынған Саддам әскерi жан-жақты бас-көз жоқ атқылауы мүмкiн ... ... ... зымыраны өтiп кетуi кәдiк деп. Осыған ... ... ... ... күшейткенi де белгiлi. Ал Иран Ирак емес,
Каспийдiң арғы бетiнде жатыр, көршi ел. АҚШ ... ... ... ... өзiнiң териториясына әуе кеңiстiгiн бақылайтын екi радар
стансасын орналастырды. Оның бiрi – ... ... ... ... – Иран жағында. Сондай-ақ осыдан екi жыл ... АҚШ, ... ... ... ... бағдарламасын жасаған болатын. Бұған Ресей
қарсы. ... орай ... ... Илан ... ... ... ... қорғау» деген дәл мағынасындағы әскери блок емес, бастама екенiн
қайталап айтам. Және ол ... тiптi де ... ... бағытталып отырған
жоқ. Қайта оңтүстiгi мен Еуропаны Иран қаупiнен қорғау үшiн ... ... ... әуе ... қорғаныс (ПРО) жүйесiн құруға
атсалыспасқа?».
Осыған қарап Каспий маңында жағдайдың асқынып келе ... ... ... «екiншi Балқан болады» деген сәуегейлiк те бұған дейiн
айтылған.
Егер батыс елдерi әскери соққы берсе, ... Иран ... ... ... оның ... жақын маңдағы әскери базаларын, Парсы
шығанағындағы кемелердi, Израильдi атқылауы мүмкiн. Иранда ... ... ... ... ... ... жасалған «Шахаб-3» зымыраны
1300 шақырымға дейiн ұшады. Әрине, жоғарыда аталған нысаналар қашықта, әрi
әуе қорғанысы күштi, аса бiр ... ... ... ... ... оқиға
қалай өрбидi? Ашынған Иран кек қайтару үшiн Каспий теңiзiндегi және оның
маңындағы мұнай ... ... ... ... ... ... Мен осы ... өткен аптада Иран Ислам республикасының Қазақстандағы
Төтенше және өкiлеттi елшiсi Рамин ... ... ... Екi ... ... ... пен мәдени жақындық және Иранның атом ... ... ... ... ұзақ ... ... ... елшi Иран
елiнiң ондай шалт қимылға бармайтынына — Каспийде жұмыс iстеп ... ... ... сендiрдi. «Мұнай мен газ түбi таусылады.
Болашақтың энергиясы – атом. Басқа ... атом ... ... ... неге ... деп ренiшiн бiлдiрдi елшi.
Саясаттанушы Шәрiпбек Әмiрбектiң пiкiрiнше, Иран саясатының ... ... ... ... ... атқылауға Иранның
күшi жетедi және психологиялық жағынан дайын. Сондықтан, «алдын-ала ... ... ... ... еш ... ... дейдi Ш.Әмiрбек. Теңiздi
жағалай отырған бес ел—Қазақстан, Әзiрбайжан, Түркiменстан, Ресей және Иран
Каспийдi ... бөлу ... әлi бiр ... келген жоқ. Осы мәселе
бойынша Ашхабадта өткен 1-саммитiнде бес ел бес жаққа тартып, мәмiлеге келе
алмады—бiрде бiр ... қол ... Сол жолы ... ... Ниязов «Каспийден қан иiсi шығады» деген едi. 2005 ... ... ... әлi күнге өткен жоқ, қашан өтетiнi тағы
белгiсiз. өйткенi, ... ... ... ... ... ... ... Ашхабад саммитiнен кейiн бәрiнiң бетi қайтып қалды. Бiрiншi
саммиттен кейiн бес ... ... ... ... ... ... ... кеңескен болды. Теңiздiң биоресурстарын қорғау,
гидрометрология бойынша ... ... ... ... ... ... мардымды ештеңе өнбедi. Мамандардың айтуынша, мұның
бәрiне Иран кiнәлi — «Каспийдi теңдей бөлемiз» деп қасарысып, ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Араз-Алов-Шарг
кешініндегi оқиғадан кейiн Әзiрбайжан да ... ... ... ... ... ... бұл жайттың бәрi Каспийдiң
құқықтық статусының шешiлмеуiнен туындап отыр.
Каспий статусының Иран атом жобасына ... ... ... да, ... елдерi бомбалаған жағдайда бұл кикiлжiңнiң теңiз жағасындағы басқа
төрт елге әсерi ... Олар бұл ... ... қала ... ... Ғали «АҚШ ... ... бiрiгiп Иранға қысым көрсете
бастаса, Қазақстан АҚШ-тың бұл мүддесiн түсiнуi ... деп ... ... ... кеп ... ... ядролық қару жасатпау, қайта тұқыртып
әскери және экономикалық жағынан әлсiрете түсу – ... ... ... ... ... стратегиялық мүддесiне сай.
Азия құрлығының бiрнеше елiнде елшi болған кәсiби дипломат Болатхан
Тайжанның ойынша, Иран атомының Қазақстанға қаупi жоқ. Оның ... ... ... ... ... ... сабақтас: “Бiрiншiден,
Иран атомы бейбiт мақсаттарды көздейдi, екiншiден, Иранда ядролық қару
болғаны мұсылман ... ... ... алдындағы беделiн арттыра
түседi”.
Б.Тайжанның пiкiрi – қазiргi қазақ қоғамындағы ойдың жиынтығы: “Иран ... ел. ... да ... ел. АҚШ ... бекер шүйлiгiп жүр”.
Журналист Бақытжан Қосбармақов қазақ ... ... ... ... ... ... деп санайды. Иран Ресеймен бiрге Орталық Азия мен
Кавказ елдерiн екi өкпесiнен қысып тұр. Бұрын да ... ... ... ... ... ... ... қаруға қолы жетсе, маңайындағы елдерге
қысымды тiптi күшейтуi әбден мүмкiн” дейдi Б.Қосбармақов. Ол ... ... ... мақаласында Орталық Азия елдерiнiң, оның iшiнде Қазақстан да
бар, бағын байлап отырған ... ... деп ... ... бұқаралық - ақпарат құралдары Иран мәселесі жөнінде
толассыз хабарлар ... ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатында үлкен өзгерістер басталып кеткені
белгілі. Осының ... ғана ... ... ... ... ... саласын қайтадан қолға алуға тиіспіз. Әрине, ол бейбіт ... ... Иран өз ... үшін ... ... ... шешей бола
алмайды» деп кесіп айтқаны бар. [12] Ал ... ... ... ... деген мүддесін толық ... ... ... ... танытты.Иран басшылығының ... АҚШ пен ... ... қояр ма ... ... бұдан біраз
бұрын Ақ үй мен Израиль Иранның Натанцада уран байытумен ... ... 2003 жылы осы атом ... ... ... ... ізін ... Тіпті одан ядролық қаруға ... де ... ... ... МАГАТЭ - нің екі жылдық
тексерісінің арқасында Иран қажетті құрал – ... ... ... ... ... Иранмен атом саласына байланысты келіссөз жүргізіп
келген Еуропалық үштік, яғни Ұлыбритания, Франция және ... ... ... дос та, жау да ... ... Ақ үй басшысы Буштың
Иранға қарсы күш ... ... онша ... ... ... Буш
Иранға қарсы «Мемлекеттердің қауіпсіздігі және ... ... өмір ... үшін амалсыз күш ... тура ... ... бар. Бұл ... Иран ... ... министрлігінің өкілі Хамид
Реза Ассефи: «АҚШ ... ... ... жанаса қоюы екі
талай. Осы ... ... Буш ... ... ... ... ... байқағысы келген» дейді. Десек те, жақында ... ... ... бір ... ... АҚШ «Каспий сақшысы» атты әскери бөлімге
130 миллион доллар қаржы бөліп ... ол ... ... ... ... ... ... қорғау үшін Иранның солтүстік көршісі Әзірбайжанда
орналасатынын ... Бұл ... ... ... «АҚШ Иранға
Ирактағыдай тікелей келіп тисе қоймайды. Оған ... да ... ... ... келіп тіреліп тұр . ...... ... ... ... ... бұл әскери бөлімдер Каспий ... ... Ал ... ... үлкен мүддесі бар. Оны Иран кез
келгенге ұстатып жібере ... АҚШ Иран ... осы ... ете ... ... ... . Себебі Вашингтон «Каспий
сақшысы» ... ... ... ... ... ... жоқ»
деген байлам жасауда. ... ... та, АҚШ пен Иран ... ... ... келе ... аңғаруға болатындай.
Жақында ел телеарнасынан Иран қорғаныс министрі Али ... ... үшін ... жанар- жағармаймен жұмыс істейтін
двигательді сынақты ... ... ... ... ... ... зымыранының ұшу қашықтығы кем дегенде екі мың шақырымға жетіп
жығыладығ Бұл – Израиль мен сол ... АҚШ ... ... демде тас-
талқан етуге болады деген сөз. Содан болар, сынақтың сәтті өткенін ... - ... ... ... ... Иранның баллистикалық зымыран
саласын жедел дамытуды қолғаалғанына қарсылығын білдірді. ... ... алыс ... ұша ... ... ... сала ... секілді. [13] Оны Израильдің «Израиль
эйркрафт индастриз» атты ұшақ компаниясы ... ... ... құны 1 ... ... болатын, биік қашықтықтан «Шахаб-3-»атып
түсіру үшін ... атты ... ... ... ... ... ... Дегенмен батыстың осы салада жұмыс істейтін ... ... ... бар да, оны зымыранға ... ... ... оның ... ... болғанын, тек зымыранға орнатылған нақты
сынақта ғана ... ... ... ... ... академиясының
вице-президенті, генерал-полковник Леонид ... ... ... ... ... ... зымыранды сынауға мүмкіндігі ... ... ... ... ... ... ... мекемелерінде
болғанмын. Иран әскери техника ... ... алға ... ... ел.
Соның ішінде зымыран өндірісі» дегенді айтады.Сондай-ақ ол ... мен ... сала ... өте ... қарым – қатынаста екенін де
жасырмады. Соңғы жылдары Иранды ... алу үшін АҚШ пен ... ... атом қаруын жасауға көшті» деп ... дау – ... ... «көп ... ... атом бомбасы батыс елдерінің басына
әңгіртаяқ ойнатады» деп те ... ... ... ... ... өкілдері Иранның атомға қатысты-ау деген ... ... те ... Ал Иран ... атом ... тек ... мақсатта
қолданатынын айтудан танбады. АҚШ Иранға атом ... ... ... ... ... ол ... атом ... қарым-қатынасын тоқтатуын
да сұраған болатын. Десек те, Иранға АҚШ пен ... ... ...... ... келіп, Ирактағыдай әскери ... - ... ... ... ... ... да, ... қуаты да әлемде жақсы
дамыған елдерге жатады. Сондақтан ол оңай ... ... ... ... Иран
Ислам Республикасының экс-президенті , белгілі ... ... : ... зымыран саласын жетілдіріп, оның ... ... ... өзге бір елге ... ... емес. Осы ... ... ... ... өз зымыран жүйесін жетілдіруге көшті . «
Біздікі ... ... ... ... алайда батыстың бірқатар сарапшылары
«мәселе, АҚШ пен Иранның соңғы кезде ядролық ... ... ... ... ... Каспий бассейніндегі орасан зор көмірсутегіне
ие болуға деген бәсекелестікте жатыр» ... алға ... ... осы
сөзде шындық жатқан секілді. Өйткені Иран Каспий ... ... бірі ... ... ... ... ... ымыраға келе алмай отырған ел. Себебі Каспий Парсы шығанағынан
кейінгі әлем бойынша мұнай-газ қоры жағынан ... ... тұр. Ал ... ... бес ... ... ... да стратегиялық мүддесі ба р .
«Парсы шығанағындай жанжал ... ... да туып ... ... бұл ... ... елдердің мүддесі тоқайласып жатыр» деген ... жоқ ... Бір ... ... ... ... бірер жыл бұрын Иран
Әзірбайжан мен теңіздегі даулы мұнай көзіне байланысты әскери ... ... бар. Бұл ... ... тиесілі үлесті қорғау ... ... ... да ... күштерін шоғырландырып, күшейту
үстінде. Бұл жағынан келгенде, ... орта ... ... ... әскери сапқа қоя бастауы жөн де секілді. Мәселе, Израильге ... ... ар ... ... ... ... ... беруде
емес, мәселе, Каспийдегі өз үлесін, дипломатия іске аспаған кезде ... да ... ... ... Иранның қазіргі кездегі ядролық саясаты және жетекші
мемлекеттердің саяси ұстанымдары
Ресми билік маусымдық сайлауда жеңіске жеткен Махмуд Ахменижадтың
қолына өтіп, ол соңғы 20 ... ... діни ... жатпайтын алғашқы
президент болды. Алайда, оның ультраконсервативтік және иконді емес позиция
ұстауы мүмкін деген қорқыныш – оның ... ... ... ... Ол оның елі ядролық бағдарламаны жалғастыратының айтты. Иранның
рухани ... ... және ... ... Мохаммад Хатамидің қолымен
24-маусымдағы сайлауда жеңіске жеткендігі туралы ... ... ... жаңа лидері әлем жаппай жою қаруысыз болу керектігін, осындай
қаруларды жою керектігін айтты. ... ол ... ... оның елі ... және ... жағынан озып отырған ұлт жағынан «дискриминацияны
жүргізбейтіндігін» айтып, (ДНЯО-ның) мүшесі ретінде байытылған уранды АЭС
үшін қолдануға ... ... ... ... ... ... ... Иранның
ядролық проблема бойынша Еуропалық Одақ ... ... ... мен келісім процессі өзара сыйластық жағдайында өтетін болса,
келісімге ... ... ... үшін ... ... 4% ... ... ал қару үшін – 90%
керек бұндай байыту үшін жүздеген мың есе көп ... ... ... ... ... ... керек, ал ол қазіргі Иранда бар.
Қалай болмасын, Иранның ядролық ... ... ... ... халықаралық қауымдастық қатарында Иранға қарсылармен ... ... да бар. ... ... ... мен Қытайдан басқа,
елеулі роль атқаратын үлкен дамушы елдер – ОАР, Бразилия және ... ... ... ... осы ... делегациялары Иранға деген
қатаң қимылдар оларды енжер қылдырмайтындығы туралы айтты. ... және ... ... ... ... келісімге отыру
арқылы, атом бомбасын жасау үшін Иранды байыту жөніндегі ... үшін ... ... ... Өзінің шешуші сөзіне Хаменей:
«Барлық тәкапар мемлекеттер, әсіресе Ұлы шайтан (АҚШ) ... ... ... ұқсын». Сөзден іске көшті: инаугурациядан кейін ... ... Иран ... ... ... ... ... барлық пломбаларды бұзатындығын айтты. Осы қадам, сол ... ... ... ... 2 жыл бойы ... ... болды, ал Венадан атом энегиясы бойынша халықаралық агенттік
(МАГАТЭ) вето шешімін жариялап, халықаралық ... ... ... ... үшін ... құрылғыларды қоюға бірнеше күн ... ... Кофи ... ... шешімдерді қабылдаудан бас тартуды сұрады.
Қалай болғанда да сейсенбі күні Исфандағы орталықта МАГАТЭ ... ... ... ... Әдейі шақырылған журналистердің
көзінше жұмысшылар өндіріс ... Иран ... ... – сары ... ... Иран 2004ж Ұлыбритания, Германия, Франциямен келіссөздер
негізінде тоқтатылған ... ... ... ... ... және АҚШ үшін ... қадамға Иран 30парақтық Еуропалық
Одақпен ықпалдастық жөніндегі құжатты жойғаннан кейін жасады. Бұл ... ... емес (ЕО өз ... пакетін 4 күнге кегіктірген), көбіне осы
ұсыныстардың мазмұнынан болыу мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... ... құқығы сақталатындығы, ЕО сауда
келісімін ... ... ... ... ... Еуропадан
жеткізілуіне кепіл берілетіні, Иранды Орталық Азиядан Еуропаға көмірсутек
шикізатын жеткізуге басты транзиттік ... ... ... ... ... және атом ... ... Ұйымның басшысы Голама
Реза Агазаденің сөзі ... яғни ол ЕО ... ... ... ... ... ... болды.
Вице – президенттің айтуынша «Исфаханда жұмыстың тоқтауы саяси ... және Иран мен ... ... ... ... ... ... кезінде өзара сенімділік атмосферасын туғызу мақсатында
жасалған, алайда Еуропалық Одақ ... осы ... ... ... ... ... Республикасындағы ядролық қызмет қозғалысы және басқа да ... ... ... ... ... үшін ... үлгі ... сондықтан Иранның өзінің заңды құқығын қорғауы мүдделі елдердің
мүдделес болады», - деді ... ... ... ... ... ... ... аударып,
сейсенбі күні Венада МАГАТЭ басшыларының Кеңесінің отырысын ... ... ... ... ... ... досье» БҰҰ-ның қауіпсіздік
кеңесіне берілуі мүмкін, ал БҰҰ-ның Иранға қарсы санкция ... ... Бұл істі ... ҚК ... заңды негіз жоқ, себебі Иран ядролық қаруды
таратылмауы келісімнің мүшесі ретінде ядролық арсеналын энергия саласында
қолдануға құқығы бар. АР ... ... АҚШ ... ... ... ... ... байланысты келіссөз процесін жаңартуға дайын
екенін естігенде скептицизммен қабылдаған.
Өзінің ранчосында ... ... Буш ... ... ... позитивті дамуы» деп есептеп, егер Иран 2004ж қарашасындағы
«Париждік келісімшарттың» шеңберінде өз ... ... ... ... ... ... ... салатынын айтты.
Эмбаргоның еңгізуімен, Иран мұнайға жоғары бағамен қорғалған, бұл дамыған
өндірісті ... одан да көп ... ... ... мемлекеттеріне бірік пен шешімділікті сақтаудан
басқа амал қалмады. Осы ирандық «ядролық кризистің» ... ... ... ... ... ... барреліне 64$ құрап отыр. Көптеген
аналитиктер «ирандық ... ... ҚК ... ... ... ... ол кезде мұнай нарығының қолдан болатыны қорқынышты жайт. ... ... ... ... байыту бағдарламасы шенберіндегі
жұмысын жаңарту жөнінде терең ... бұл ... ЕО шешу ... ретінде қабылдайтынын айтқан. Францияның СІМ Иран өз іс-әрекеті
арқылы халықаралық қауымдастықта ... ... ... ... ... егер ЕО пен АҚШ ... сын ... және әрі қарай дами
берсе, жаңа жанжал тууы мүмкін, бірақ бұл ... ... ... ... ... ... Бұл үшін ирандықтарға осы қалада ... ... үшін ... ... газ қажет. Иранның мұндай жағдайға
баруы халықаралық дағдарысты тудырады. Себебі АҚШ, ЕО және БҰҰ ... ... және ... ... ғана жүргізіліп жатқан жоқ, сонымен
қатар өздерінің ұсыныстарын да көрсеткен. Бұл жерде мәселе жұмыс ... ... ... ... ... ... Басқа сөзбен айтқанда, Иранға не
қажет: басқа әлемнен саяси және экономикалық оқшауланған немесе өз ... бас ... ... экономикамен араласып кетуі, бірақ бұл
сенуге қиын жағдай. Иранға қатысты қабылданған ... ... ... ... жоспары бар басқа да елдерге қолданылуы мүмкін.
Мәселенің бұлай шешілуінің болашағы жоқ екенін ... де ... ... да түсінеді. Эксперттердің айтуынша осы дағдарысқа қатысты
барлық ... ... ... шешілуі үшін шешім іздеуде.
Иран Азербайжанға ғана теориялық жағынан сәйкес келетін Иранның таңдап
алған даму жолы ішкі де, ... да ... ... ... ... шықты, сондықтан да тұйыққа тіреліп, сәтсіздікке ұшырады. Бұл 1990-жж
бірінші жартысының ... ... ... ... бағытындағы Исламдық Иран Республикасының ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасты реттең, яғни АҚШ жасап отырған халықаралық
оқшауланудан (изоляциядан) шығуға бағытталған ортақ ... ... ... ... ... ... қауіпсіздікті қамтамасыз
ету. Бұл мәселені Тегеранда орта азиялық мемлекеттерде тұрақтылық ... ... ... де қажет мәселе деп қарастырады. ... ... ...... және ... ... Бұл ... Тегеран негізгі назарын түркменістан, Қазақстан және
Арменияға аударып отыр. Мұндай болуы ... ... ... ... болып отыр. Саяси аспектілер (этникалық фактор,
каспийдегі мүдделерінің қарама - ... көп ... ... ...... ... ... және екі жақты сауда –
экономикалық қатынастардың әлсіреуіне аз да ... ... ... ... Орта Азия және ... ... ... саясаты Ресей
және Түркия елдерімен жақсы, тығыз қарым-қатынас ... ... ... ... ... Түркия мен қатынасы күрдтер мәселесіндегі
келіспеушіліктерге тікелей байланысты. ... ... ... ... оның қоршаған мемлекеттердің тура мағынада «суниттік»
болуына байланысты да ... Бұл ... ... елдермен
қатынасында сақ болуына алып келді. Мысалға ... ... ... ... ... белсенді антишиизммен ерекшеленеді. Ал Иран дәстүрлі
түрде хазарейттерді жақтайды. ... Иран ... ... ... ... ... ... өсіп келе жатқанына мүдделі емес,
сондықтан олардың ... рөлі ... ... ... да ... ... Иран Каспий энергорисурстарын дамытуға өте үлкен көңіл бөледі,
ескере кететіні аймаққа бәсекелес ретінде емес, өз ішіндегі ... ... күш ... өз ... ... ... ... қарады. Ал сегізіншіден, Орталық Азия мен күнгей Кавказ
елдерін Иран Европалық Одақпен, Қытай және ... ... ... және ... ... ... ... қарастырады.
Ресеймен қарым-қатынасын Иран көбіне АҚШ пен ... ... ... ... ... аймағындағы Иранның Ресейге
бағдарланған саясатының прагматикалық нық негізі бар: Иран Ресейді ... ... ... мен ... көзі деп ... ... ... Батыс елдерінің есіктері Иранға жабылған. Сонымен қатар, Ресейдің
ұзақ уақыттан бері қалыптасқан ... ... ... қолайлы. Бұдан
басқа, Иранның географиялық жағынан Орта Азия және күнген Кавказ сияқты
салыстырмалы тұрақсыз ... ... ... ... ... ... ... Яғни жоғарыда аталған екі аймақтың
бірінде үлкен ... ... ... ... ... ... болары даусыз.
Иранның Ресейге бағдарланғаны Тажікстандағы ішкі саяси ... ... де анық ... ... ... ... ... шекарасында тұрақсыздықтың
пайда болуына ... ... ... ... ... каспийдің мүмкін
милитаризациялануы және Иранды алаңдатып отырған ең басты мәселе де ... ... ... ... әскери кемелер жеткізуі,
Астрахандағы әскери-теңіздін инфроқұрылымның кеңейтілуі, сонымен ... үшін ... атты НАТО ... ... ... ... ... (әскери оқу-жаттығу) себеп болды. ... ... ... ... Иран Орта Азия және ... ... инвестиция тартуға әрекет етіп отыр. Осылайша, Иранның қаражатына
Түркменстаннан Мешхедке дейінгі темір жол салынды.
Әлемдік саяси қауымдастықтағы ең көп ... ... ең ... бірі Ирандағы ядорлық бағдарламасы ... ... ... ... ... ... Иранның атомдық бомбаны жасауы
мүмкіндігі туралы ... ... 7 жыл ... ... Азия мен ... ... ... түбегейлі өзгертуге және әлемдік ядролық қаруды
таратпау туралы келісімнің дағдарысқа ұшырауына себеп болған. Үндістан мен
Пәкістанның ядролық ... да көп ... көп ... ... «проблемалы (мәселелі) ел» деп атап отырған «проблемалы елдерді» ... ... АҚШ ... ядролық бағдарламасын зерттеуде өзінің
субъективті қөзқарастарын араластырып отыр. Қаншалықты дегенмен де Иран ... шын ... ... ... мәселелер туғызып отыр, соның
ішінде Иранға қару-жарақ жағынан қолдау көрсетіп отыр деп ... де. ... ... ... ... өз радиусымен Ресейде де
жанайды, ... ... ... ... ... қарағанда да
ешқандай мемлекет сауда-эконоимкалық қатынастарды, оның үстіне шекаралас
мемлекетте жаппай құру ... ... ... ... ... еді.
Өз ісін «мақсатым байлық емес, ал ислам елдерінің де ядролық державаға
айналуына көмек беру еді деп ... ... ... ... ... ... ядролық технологияларды Иран мен Ливияға сатуына
байланысты «сот ісі» көрсеткендей, ... ... ЖҚҚ ... ... ... ... ұмтылыстары тиімділігі аз екенін көрсетті. Бұл
Ресейдің мүдделеріне соққы беріп, елге қауіп төндіреді.
Бірақ Иранды ядролық ... ... не ... ... ... ... ықпалды саяси қайраткерлерінің бірі А.А.Хашеми - Рафсанджани
Иранның Ирак елі ... ... ... яғни ... соғысы
аяқталған жылы былай деген еді: «Біз өзімізді химиялық, бактириологиялық
және ридиологиялық (ядролық қару деп ... ... ... ... Оның ... деп ... ... нәрсе, Ирактың Иранға шабуылы
кезіндегі АҚШ-тың Иракқа ... және ... ... ... ... қару ... айптамауы болатын. Ал енді осы мәселені қайта
көтеруге себеп болған ... ... ... шешуге» кірісуі, БҰҰ-ның
санкциясына да, Еуропаның аса ірі ... ... мен ... ... да ... Иракқа соғыс ашуы Иранның біраз соқ ... ... ... NBC-ке ... ... ... ... әскери жолмен «шешу» мүмкіндігі және мұндей жағдайда АҚШ-ты
БҰҰ да, ешқандай ... ... де ... анық. Сондықтан да таяу
шығыс аймағындағы басты, оныншы АҚШ-ң әкімшілігінде «әлемдік зұлымдық осы»
ретінде ... Иран ... ... ... ... қауіпсіздігін
қамтамасыз етудің бірден – бір жолы болып табылады. Осылайша Иракқа қарсы
аграссиялық соғысы, ЖҚҚ ... ... ... оны ... ... ... Иранның ядролық жоспары жайлы ... ... ... ... да бірқатар аңыздар пайда болған. Оның бәрі ... ... ... ... ... ... бірнешеуін қарастырайық:
Иран әлемдегі газ көлемі бойынша 2-орындағы, ал ... ... ... ... ел ... ... сондықтан да Иран атом энергетикасын дамытуына
еш қажеттілігі жоқ. Демек оның ... ... ... ... ... өте ... ... болар еді, егер мұны АҚШ айтпағанында. Себебі,
Иранның ядролық бағдарламасын Американың өзінің ... үшін ... ... соңы – 1960 ... ... атты ... ... Революцияға
дейінгі Иранның ядролық энергетикасының дамуындағы орталық орынды 1979
жылға дейінгі Иран американдық әріптестігі ... Шах 1994 жылы ... ... 23 ... ... бар ... АҚШ-пен қосылып салмақшы болған.
Тіпті бұл ... таза ... ... ... та ... ... ең негізгі кіріс көзі мұнай екені белгілі. 1970 ... ... ... мұнай қоры 17 млрд. т болатын. Жыл сайын 200 млн тонна мұнай
өндірілетін болғандықтан, мұнай қоры ... ... ... ... 1974 жылғы әлемдік энергетикалық дағдарысқы байланысты мұнай
бағасы 1971 жылғымен салыстырғанда 2 ... өсіп ... Бұл ... Иран ... ... ... болды: мұнайдан елге кіріс көзі айтарлықтай көбейді,
дегенмен Иран ЖЭС ... ... ... құны ... кетті.
Жағдайдың осындай сипат алуы шахты ұлттық ... ... ... бел ... ... вице-президентінің куәландыруы бойынша, Иран өз ... ... 932,9 млн. ... ... жұмсайды екен. Егер 2020 жылға Иран 7000
МВт қуаты бар ядролық реактор тұрғыза ... 190 млн. ... ... жыл
сайын үнемдеуіне болады. Ұзақ уақыттың ... ... ... ... ... Атом ... ... келешектен
энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз ... ... ... жоспары
бойынша мұнайды үнемдеу арқылы сыртқа шығарылатын ... ... ... ... ... ... жариялаған сауда байкотын ескере отырып
Иранның жақын ... ... емес ... өтуіне сену қиын.
Осылайша мұнайды экспорттау ИИР-ң ең басты кіріс көзі болып қала береді.
Иранның ... ... ... ... технологияларға қол
жеткізуіндегі жауапкершілік Ресейде жатыр.
Жоғарыда айтылғандай Иран ядролық бағдарламасының бастауында ... ... ... қару ... жұмыстары жүргізіліп жатқан болғанның
өзінде, ол ... шах ... АҚШ пен ... да ... ... құрылған зерттеу зертханаларында, институттарында, орталықтарында
жүргізіліп жатыр.
Жекелеп айтар болса, 1968ж қосылған 5 МВт-тық ... ... ... ...... ... ... жеткізіп берген АҚШ-тың
өзі болатын. Онда жанармай ретінде 93% ... уран ... ... ... ... ... жүргізілген зерттеулерді кейбір жағдайлар
бойынша әскери бағытта болған деуге де ... 1987ж ... ... ... ... ... ... ТЯҒЗО-да қолданылған ураннан
плутоний өндірген М.Саимидің «Иранның ядролық бағдарламасы» атты еңбегінде
Иран плутониді тек қана атом ... ... ғана ... ... ... ... ... демеушілік жасап жатқан АҚШ-тың ТЯҒЗО-да болып ... ... ... ... емес еді.Иранға ядролық қару көрші елдерді
қорқыту, Израильді жою, халықаралық террористік ұйымдармен қарымқатынасын
одан ... және таяу ... ... толық лидерге айналу үшін
қажет.Иранға тағылып отырған күнжардың ... ... тек ... ... да, Иран ... басшылары шынымен де ядролық қару
жасайтын болса не істейтінімен сыншыларды дағдарлысқа ... Не ... ... ... агрессор елге айналу мүмкіндігі өте аз, себебі АҚШ
пен Израиль бұған ешқашан да жол бере қоймайды. Әрине, ... ... ... ... ... оған қоса ... ... күзетшілер корпусы
(ИТКК)-ның құрамындағы жоғары дәрежелілердің ішінде бұзық ниеттілер мүлдем
жоқ деп айтуға ... ... бұл ... ... Иран кез ... немесе ИТКК-ның құрамындағы фанатиктердің тілімен Израильге
ядролық ракетасын тастауы ... ... ... ... ... ... білдірмейді. Себебі, ИИР-сы әрқашанда ішкі-сыртқы
саясатындағы ... ... ... келу ... ... ... ... байланысты, мына АҚШ газеттерінде кең тараған ИТКК
басшысы Р.Сафавидің мынадай сөздерін келтірсем: «Біз ... ... ... ... ... ... қарсы тұра аламыз
ба? Немесе өркениет диалогы арқылы американың төндіріп тұрған ... ба? Әлде ... ... ... қару ... туралы конвенцияға
қол қою арқылы Исламдық Республиканы қорғап қала аламыз ба?». [17] ... ... ... ... атом ... ... ма, әлде жоқ па?» ... оралатын болсақ. Бұл сұраққа жауапты біз тек, ... ... ... ... ... ... қана таба ... Иранға 1-сабақ
1980-1988жж Иран-Ирак соғысы болған еді. Сол уақытта Иран химиялық қарумен
қаруланған және елдіктердің көмегімен ... ... ... өзі ... еді. Бұл ... ... ... қаруланған ұлттық әскерден гөрі
жаппай құру құралы (ЖҚҚ) тоқтаушы және тиімдірек екеніне ... ... ... ... (не ертенгі) күнгі ұлттық қауіп сөздің
стратегиясына өте ... әсер ... ... АҚШ-ң Иракқа ашқан соғысы болатын.
Ресей зерттеушісі В.И.Сажиннің айтуынша Ирактың тәжірибесін ескере
отырып, «табалдырықтағы ... яғни атом ... ... ... елдердің бұл әрекетіне түрткі болған өз-өздерін сақтап ... ... ... ЖҚҚ тараптауға деген қағаз жүзіндегі (формалды)
себеппен басталған Иракқа қарсы соғыс, ... ... ... деген кейбір елдерге түрткі болды. ... ... ... ... қорытындылауынша «Иранның ... ... ең ... ... ... қауіпсіздік объективті қарайтын
болсақ, шынында да мемлекет ұлттық қауіпсіздігінде өте-өте үлкен мәселемен
кезігіп тұр. Атом ... қол ... ... ... ... бұл ... ... дейін, ең алдымен американдықтар өз позицияларынан
қайтпағанға дейін сақталады. ... ... ... ... ... Бұл жайлы АҚШ-тың ықпалды тұлғалары өз хабарламаларында
айтқан болатын (соның ішінде президентте) кіші ... ... Д. ... ... және ... қатысуымен 1990
жылдары жасалған «Американың жаңа жүзжылдығы» атты жоба республикашылдардың
негізгі саясатының ... ... ... егер ... ... болып сайланғанда таяу шығыстағы АҚШ-тың қатаң саясаты
тоқтар да дегенге сену күлкілі болар еді. ... ... ... ... ... ... Таяу ... АҚШ стратегиясы израильдіктердің
мүдделерін ескере отырып қалыптасады. ... бұл ... ... ұйымдарымен
тығыз қатынастағы демократияшылдарға тән ... ... ... да ... ... ... ... жақсарып
келеді.
2. Бірқатар зерттеушілердің бағалауынша «Американдық жаңа жүзжылдық»
жобасында ең басты мәселе ретінде ... өсіп келе ... ... держава» Қытай және АҚШ оның өсіп кетпеуіне қалай кедергі келтіретіні
жайы айтылған: Ал таяу шығыс осы ... ... ... ең ... бола алады. Бұл аймақтық Қытайды «ауыздықтауында» өте маңызды рөл
ойнайтыны 1990 жылдарының өзінде белгілі болды. ... ... өсіп ... экономикасы энерготасушыларда жетіспеушілік сезініп отыр. Қазіргі
таңда Қытай қолданып отырған мұнайдың 40%-дан жоғары бөлігін таяу ... ... ... ... ... ... екен. «International energy Out
look» - тың есептеулері ... 2020 ... ... бұл ... 91% өсіп
кетуі мүмкін. Бұл Қытай экономикасы ... ... сол ... басқа сөзбен айтқанда энерготасушыларды бақылайтын елдерге
бағынышты болуы мүмкін Қытай, әрине, Қазақстан мен ... ... ... орнату арқылы, көмірсутекті сол елдерден алуға тырысады. Бірақ,
бұл оның толық қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайды.
3. Таяу ... ...... ... де ... қамтамасыз ететін маңызды қайнар көз, сондықтан да бұл АҚШ-ты
аймақтың жұмыстарына белсенді аралысуына ... ... Иран ... өзіне шақыру (үндеу) түскенін және оған жауап
қайтару керек екенін ... ... 1987ж ... ... басшысы аятолла
Хамейни сол кездегі ел президенті А. Хаменейге және ИТКК ... ... ... ... егер ... ... ... етсе, мешітті де бұзуға
барған болатынын жазған еді. Иран басшылығының ядролық қаруға байланысты
позициясындағы ең ... ... ... рөлін де осы ұлттық қауіпсіздік
мәселесі болып отыр.[18]
Иранның ядролық қары ... ... ... Иранның ядролық
қаруды жасауға деген талпынысы Таяу шығыстағы ... ... ... ... ... сақтанып қалады.
ЕО, Ресей және АҚШ-ң Иранға жасаған қысымы тиімді болады ма деген өз
алдына бір сұрақты құрайды. ... (ЖҚҚ ... ... ... ... қауіпсіздік кеңесінің қызметшісі), Д.Фейт (қорғаныс ... ... ... ... кірген кіші Буштың әкімшілігің
айтуынша, ең басты мәселе ядролық қарудың өзі ... оның ... ... түсуінде. Сондықтан әскери арсеналында бірнеше жүздей
ядролық қаруы бар Израильге ешқандай қысым ... Бұл ... қару ... ... ... жұмсартып айтқанда, тиімді ете
қоймайды.
Иранның атомдық қаруды жасауына қолайлы жол ... ... ... ... ... ... қару жасауға итермелеп отырған күшті қалай
жоюға ... деп ... ... елі. ... атап ... ... қаруға талпынысының себептері АҚШ. Сондықтан да «Иранда ядролық
қару болады ма, ... ма?» ... ... ... қатынастарынан
іздеу керек.
ИИР-сы ядролық қаруды жасаудан, Таяу шығыс пен Оңтүстік Азияда ядролық
қарудан аймақ құрылған ... ғана бас ... Бұл үшін ... ... ... ... ... ядролық потенциалдарын жою керек.
Ал мұндай жағдай тек қана араб ... ... үнді – ... ... ғана болады. Ал мұнын өзі жақын аралықта бола қоймайды.
Жоғарыда аталғандарды ескере отырып, «Иран ... ... ... ұсынуға болады.
1 – сценарий. Бұл оқиғаның дамуының ең оптималды жолы, яғни аймақтағы
барлық ... және АҚШ, ... ... ... ... ... ... құру. Мұнда қағаз жүзінде болса да АҚШ пен
Иран арасындағы ... ... не ... Иран ... ... ... Бұл ... ИИР-ның ядролық қаруға деген талпынысы
жоғалатын еді.
2 – сценарий. АҚШ пен ИИР-ның өзара келісімге келе ... ... ... ... ... ... ядролық бағдарламаның тоқтатылуын
талап еткен қысым жалғаса береді, не Иран ... ... ... тұрады, бірақ керек болған жағдайда қайта кіруі мүмкін.
3 – сценарий. Бұл сценарий бойынша АҚШ немесе Израиль Иранның ядролық
инфроқұрылымының объектілеріне ... ... яғни ... ... жолмен
шешуі. Әкери жолмен шешкенде ... ... ... ... ... Мәселені бұл жолмен шешу Иранның қайтарған жауап ... ... ... ... ... объектілеріне соққы беруіне «Хезболла»
сияқты ... ... ... ұйымдардың белсенділігін арттыруы мүмкін.
Жалпы 3 сценарийде де шешуші рөлді ойнап отырған АҚШ. ... ... ... ... қаруды таратпау туралы келісімнің
және Иранның ядролық бағдарламасының ... ... Иран – ... таратпау туралы келісімге (ЯҚТК) мүше ел. Егер Иран ... ... ... бұл ЯҚТК мен ... ... ... ... қазіргі таңда ұстап отырған сыртқы саясатының салдарлары, АҚШ,
ЕО және ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін
бағдарлама жасап шығу керек. ... ... ... бар, ол ... ... етеді. [19]
Иранның қазіргі стратегиясы Иранның оның жаһандық және ... ... ... ... ... келеді.Берілген контекстте Иранның
Каспийға қатысты саясаты бұл стратегиялық тапсырманың құрамдас бөлігі болып
табылады.Иран басшылығы ... ... ... үшін ... ... және
бақылау қызметін кедергі келтірмейтіндей мұнай өнеркәсібін ... ісі ... ... ... ... бұл салаға жеке
инвесторлады тарту да қарастырылуда.Ирандағы бірінші мұнай қор биржасының
кеңсе үрдісі іске ... жеке ... ... ... ... ... және ... ашық әрі трансперентті етеді, сонымен қатар
мемлекеттің мұнай ішінде жойылуына әкеледі.Бүл тапсырманы шешу қазір Иранда
соғылып жатқан концерндерге ... деп ... Бұл ... ... ... ... компаниялары жетекші ретінде кіреді.Көмірсутек
шидкізаты,соның қатарында Каспиийге бәсекелестік таластың күшеюі және ... ... ... ... ... ... ... бұл аймақта
жай іске асып жатпағандығы белгілі ... ... ... ... және ... ... АҚШ саясаты Тегеран маневр
мүмкіндігін шектеп отыр.Американдықтардан қолдау тапқан мүнай жобалары ... ... ... іске ... Баку -Тбилиси -Джейхан жобасы Иран
оқшаулануын көздеді.Иранмен ... ... ... ... ... жер қойнауын игеру мақсатында Каспий түбін игеру кезінде болуы
мүмкін.Иран өзінің көршілері – КСРО ... ... ... ... , Түркменістан елдерімен жер даулары бар.Ресей ,Әзербайжан және
Қазақстпнмен ертерек келісіп, ... ... орта ... ... негізінде олар бірігіп пайдалануда су қалыңдығы мен теңіз бетін
сақтау жағында су түбін шекараға бөлу ... ... қол ... ... 20 % -қ бөлігін ала ... су ... ... ... жолын
іздестіруде.Ол өз көршілерімен келіссөдер жүргізу арқылы бұл сұраққа
қатысты екі ... да ... ... ... тырысып жатыр.Тегеранның
Әзербайжан және Түркменстанмен келіссөздер барысында күн ... ... ... ... ... ... елдердің ірі ... ... беру ... тұр. ... ... Әзербайжан және
Түркменстан арасындағы кез келген принцпті келісімге қол жеткізу тек бар
жақтың мүдделерін ескере ... ... ... ғана жүзеге асырылуы
мүмкін. Тегеран, Баку, Ашхабад ... ... ... ... белсенділікке қарамай, әрбір жақ өздерінің ұлттық мүдделеріне
қатысты сұрақтарды шешуде ... ... ... ... ... ... ... пайдалану мақсатында су түбін шекараларға ... ... ... ... мұнай саясатының болашағы
тұр.Ол жақын жылдар арасында жедел экономикалық өсуге қосымша импульс алуы
басқаруда икемділігіне, ... ... ... стратегияны орындау
жүйелілігіне байланысты.Себебі Каспийдің ирандық ... ... ... ... саласымен қатысты басқа да салалары алға басды.Жаңа жұмыс
орындары ... және ... ... тартылады, кеме
шаруашылығы, геологиялық, мұнай өндіруші, мұнай химиялық және бақа ... ... ... дамиды.ИРИ-ның жаңа президенті М.Ахмадинежаданың
ұстап отырған экономикалық курсы тек қана біржақты ... ... ғана ... ... керек.Ол Иран экономикасының мұнай
өндіруші салаларын мұнайдолларларға тәуелділігінен босатуға,өз ... ... ... ... көп ... ... отыр. [20]
Ресми түрде Иран Саддам Хусейн режимінің құлатылуынан кейін Ирактың
уақытша басқару кеңесін кейіннен ... ... ... аймақтағы
ең алғашқы ел еді. Бір жарым жыл ішінде Тегеран ... ... ... көп нәрсе жасады. Жоғары дәрежеде өзара ресми іс-
сапарлары жасалды, соның ... екі ел ... ... ... бола ... Осылайша бір бағыты Бағдад-Касре-Ширин-
Керманшах-Тегеран ... ... ... ... ... екі теміржол тармағын салуға келісім жасалды. 2004 жылдың ... ... ... ... ... ... Мұнай тартқыш станциялары
Иранның Абадан портына күніне 4000 баррель шикізат жеткізіп ... ... ... ... коммерциялық және экспорттық
банктері ашылды. Екі ел арасындағы ... ... өсіп ... тіпті
кейбір жерлерде екі есе өсіп кетті. Дегенмен Иранның Иракқа ықпалы ... ... ... ... Иран ... тарапынан әсіресе
зор қолдау тапқан Иран революциялық жолын насихаттаушы Хомейнидің жақтасы
Муктада ас-Садр Ирак ... ... ... ... ас-Садр: «Ирактың
қазіргі президенті АҚШ-ты біздің серіктесіміз десе, мен ... ... ... дейді. Бұл Тегеран саясатымен толық ... ... ... ... ... «Шейіттердің Ирактағы
көтерілісінің арқасында көрші шейіттік Иран тұруы әбден мүмкін. ... АҚШ ... Иран ... ... ... Шетелдік
сарапшылардың ойынша, ас-Садрдың шейіттік бағыттағы қарулы көтерілістерде
белсенді түрде қатысуы оның Ирак ... бір ... ... ... Ал Тегеран оны жаңа ... ... ... ... анық. Иран ас-Садрды өзінің мақсатындағы құралы ретінде ... ... ... ... ... ... ... тастап отыр. Иракта
балды кім басқаратындығын, Ирак алаңындағы орнын ауыстырып болмайтын ойыншы
кім екенін ... ... Ирак ... Иранның көптеген рычагтары бар.
Тәжірибені ойыншыға тән қасиет ретінде Тегеран АҚШ-Ирак бағытындағы көп
жүрісті ... ойвн ... ... 2004 ... ... бастап қалыптаса
бастаған Ирактың шейіттері мен АҚШ әскерлері арасындағы шиеленістер АҚШ
әкімшілігін Иракқа ... ... жету ... ... ... Иракта жасалған қателіктерін Таяу және Орта ... ... яғни ... Иран ... мүмкін емес ... мен Ирак ... ... ... ... Иран ... келтіре алады. Бірақ мұнда бір сұрақ: Ол көпір АҚШ үшін ... ... Ғ. АЯҒЫ ЖӘНЕ ХХІ Ғ. ... ЖАҢА ... ЖӘНЕ ИРАН ҰСТАНЫМЫ
2.1 Халықаралық қатнастардағы аймақтық және ... ... ... Қиыр ... ... ... ... зонасы, Орталық Азия
кіретін Жер ... ... ...... ... ИИР ... ... ешкім күмән келтіре алмайды. Иран бірдей уақытта ... ... Оман ... ... орташығыстық, кавказдық,
орталық-азиаттық, каспийлік ел бола отырып, маңызды әскери-стратегиялық,
жағдайға ие. ... ... ... жерлері Иранға байланысты болды.
Аймақтың жеке бөліктерініңі ішкі мәселелері, этникалық немесе діни, ... ... ... саудасы мен босқындар мәселесі, сепаратизм,
терроризм мәселелерінің қайсысы болсые тек Иранның қатысуымен ғана нәтижелі
шешіле алады. Иранның ... ... ... ... көзі ретінде
және мұнай-газ өнімдерін тасымалдаушы шекара ретінде ... ... ие ... ... ... ... еді. Иранның қаралған ішкі
мұнай қоры 90 миллиард баррельді құрайды. Бұл оны ... ең ірі ... ... біріне айналдырады. Бүкіл мұнай шығу орнына жоғары
өнімділік және табыстың өз бағасының ... тән. Иран ОПЕК ... ... ... ... ... ... орында келеді. Иран Ресейден
кейін газ қорлары ... ... ... ... ... Қазіргі уақытта оның
барланған және зерттелген қорлары әзірге 21 ... метр ... ... 14% әлем ... асып түседі.[21] Сондай-ақ әлемдегі ең көп ... ... ие (800 мың ... жуық). 70 миллиондық Иран объективті
түрде ішкі болсын, не сыртқы болсын саяси ... ... ... шешуші факторы болып табылады. ... ... ... ИИР-дің тарихи дамуындағы маңызды ерекшелігі – соңғы
онжылдықта оның төңкерістің қүрамының ... ... ... ... ... өтуі ... ... басқарып отырған әскери-саяси биігі (саяси
ориентацияға емес –не ... не ... не ... өз ... ... ... ... даму
динамикасы мен тенденцияларын түсіну ішкі және сыртқы векторларының үйлесу
қабілетін арттыруға тырысады.
Бірақ соңғы ... Иран ... мен ... шын ... ... ... ... жүзеге
асырылуы туралы сөз қозғалады. Бұл әрине Иран радикалды шейіттері ... ... шах ... Реза ... 40 жыл бұрын жүзеге асыра
бастаған аймақтық гегемония идеясынан бас тартады деген сөз емес, ... ... ... ... ... ... шейіттерінің аймақтық
деңгейде басымдылыққа ие болған жаңашыл идеяға ауысты, яғни ең алдымен ... Таяу ... ... бұл ... діни ... ... біте
қайнасты. Біртіндеп Тегеран ... ... ... ... ... түсті, ең алдымен шейіттерді қолдай ... ... Бұл тек ... ... идеясынсыз күштеу экспортынан және
ислам фундаментальдылығының түзу жолды насихаттаудан бас тартуда ғана емес,
сонымен ... ИИР ішкі ... ... де көрмеді. Сонда да ... ... жету үшін Иран Таяу және Қиыр ... саясатын
қалыптастыруда шейіттік құралдар пайдалануды жалғастырып келеді. Тегеран
Ауған шейіттеріне ... ... ... ливандық экстремистік тобын
демеп келеді. Ираннан шейіт руханилығының ... ... ... бағыт
алады, Тегеран бұны тиімді пайдаланып келеді.
Қазіргі уақытта ИИР-дің аймақтық саясатының негізгі бағыттары
болып мыналар табылады:
1. Ирак
2. Ауғанстан
3. Кавказ аймағы
4. ... ... ... Азия мемлекеттері (бұрынғы КСРО құрамындағы елдер)
6. Палестиндік-израильдік басқарма
7. Парсы шығанағы.
Ирак.
Ресми түрде Иран ... ... ... ... ... Ирактың
уақытша басқару кеңесін кейіннен мемлекет үкіметінде мойындаған ... ... ел еді. Бір ... жыл ... Тегеран Иран-Ирак қатынастарының
интенсификациясы жолында көп ... ... ... дәрежеде өзара ресми іс-
сапарлары жасалды, соның арқасында екі ел ... ... ... бола ... ... бір ... ... желісі бойлап, екіншісі Басра-Шаламче-Хорремшехр желісі
бойлап, екі теміржол тармағын салуға келісім жасалды. 2004 ... ... ... мұнай құбыры салына бастады. Мұнай тартқыш станциялары
Иранның Абадан ... ... 4000 ... ... ... отырады.
Ирактың Сулеймания провинциясында Иранның коммерциялық және экспорттық
банктері ... Екі ел ... ... ... өсіп кетті, тіпті
кейбір жерлерде екі есе өсіп ... ... ... ... ... бұл
ресми іс-шаралармен шектеліп қалмады. Иран радикалдары тарапынан әсіресе
зор қолдау тапқан Иран революциялық жолын ... ... ... ... Ирак шейіттеріне қолдау көрсетті. Муктада ас-Садр: «Ирактың
қазіргі президенті АҚШ-ты біздің серіктесіміз ... мен ... ... ... ... Бұл Тегеран саясатымен толық сәйкес келеді. Ирак
саясаттанушы-журналисті Нидаль ... ... ... ... ... ... Иран ... әбден мүмкін. Тегеранға
қарсы АҚШ әскерлерінің Иран ... ... ... ... ... ... ... бағыттағы қарулы көтерілістерде
белсенді түрде қатысуы оның Ирак басшылығының бір маңызды ... ... Ал ... оны жаңа Иранның билік құрылымында көргісі
келмейтіндігі анық. Иран ас-Садрды өзінің мақсатындағы ... ... ... ... ... ... арқылы АҚШ-қа белгі тастап отыр. Иракта
балды кім басқаратындығын, Ирак алаңындағы орнын ауыстырып болмайтын ойыншы
кім екенін көрсететін белгі. Ирак ... ... ... ... ... ... тән қасиет ретінде Тегеран АҚШ-Ирак бағытындағы көп
жүрісті күрделі ойвн ойнап отыр. 2004 ... ... ... ... Ирактың шейіттері мен АҚШ әскерлері арасындағы шиеленістер АҚШ
әкімшілігін Иракқа қатысты мақсаттарына жету жолын қиындатады. ... ... ... ... Таяу және Орта Шығыстағы
белсенді ойыншы, яғни шейіттік Иран ... ... емес ... мен Ирак ... ... ... ... Иран шейіттері
қалпына келтіре алады. [22]
Ауғаныстан
Постталибтік Ауғанстандағы оқиғалар іс жүзінде ... ... ... қағазға жазылып, түрлі конференциялар мен кездесулерде
жарияланғандай жеңіл және тез ... ... ... АҚШ пен ... ... ... ... мен милитаристік Жапонияны
қалпына келтіруде ... ... ... бар ... еді. Бірақ Ауғанстан
жағдайы антитеррористі коалицияның батыстық ... ... ... бермейтін өзіндік жеке ерекшеліктерімен ... ... ... де, 2004 жылдың 21 наурызында жергілікті халқы жаңа 1383 жылды
тойлаған ... ... ... ... ... өлшемімен қарауға
болмайды. Дәл осы кезде болашақ Ауғанстанның ... ... ... орын ... мүмкіндік туып тұр. Тарихи түбірдің ортақтығы: тіл,
дін, мәдениет, селт пен сананың ... ... ... ... ... ... ... көмек көрсету мәселесін Иранның шешудің
социо-психиологиялық ... ... ... ... өзі де мұсылманның
күнтізбесі бойынша 14 ... өмір ... ... кез ... жаңашылдыққаи
жиреніш пен қарсылық көрсететін ауғандықтарды 21 ғасырға «сүйрелемеуіне»
де болады. ... ол ... ... ... Олар ауған халқына
Ауғанстанда 14 ғасырда ... ... және діни салт сана ... жаңа ... ... ... толыққанды көмек көрсетуіне
мүмкіндігі бар. Біз мұны қаласақ та, қаламасақ та 2004 ... ... ... елдің бөлінгенін көрсетіп отыр, оның үстіне түрлі
жағдайлар ... ... ... та, ... та, ... да. ... ... ел
Постталибтік Ауғанстандағы оқиғалар іс жүзінде елдің орнына ... ... ... ... ... мен ... ... және тез өтпейтінің ... ... АҚШ пен ... ... ... ... мен ... қалпына
келтіруде жақсы тарихи тәжірибесі бар секілді еді. Бірақ ... ... ... батыстық қатысушалары барлық жағдайда ескере
бермейтін өзіндік жеке ерекшеліктерімен санасуды ... ... ... ... ... 21 ... ... халқы жаңа 1383 жылды тойлаған шығыс,
мұсылман еліне III ... ... ... ... болмайды. Дәл осы
кезде болашық Ауғанстанның құрылысында Иранның өзіндік өнімді орнын ... туып тұр. ... ... ... тіл, ... дін, салт ... жақындығы Ауғанстанды мәденизациялау мен қалпына келтіруде, ауған
халқына көмек көрсету мәселесін Иранның шешудің социопсихологиялық негізін
құрайды. ... ... өзі де ... күн ... ... XIVғ.
өмір сүретін Иранға кез келген жаңашылдыққа жиреніш пен қарсылық көрсететін
ауғандықтарды ХХІ ... ... ... де ... ... ... керек емес. Олардың ауған халқына Ауғанстанда XIV ғасырды ... және діни ... ... ... жаңа өмірді қалпына
келтіріуіне толыққанды көмек көрсетуге мүмкіндігі бар.
Біз бұны қаласақ та, ... та, 2004ж ... ... ... ... ... отыр. Оның үстіне түрлі жағдайлар бойынша
бөлінген. Географиялық та, ... та, ... ... да. ... ел көтере ала ма? Бөлініп кетпей ме? Көп нәрсе ... ... ... басшылығынан ғана емес, ауған мәселесіндегі ... ... ... да ... ... Бұл ... ... Иранның орнын айтпауға болмайды, себебі елдегі тұрақтылық пен
қауіпсіздікті қалпына келтіру мәселесін ИИР-сіз шешу ... ... ... да ... ... ... мемлекеттердің, тіпті аймақтық емес елдердің де
қызығушылығын ... ... ... ... ... Кавказ
проблемасында, бәрінен бұрын оның айналысындағы сепаратизм мен ваххабиттік
терроризмге қарсы Мәскеуді қолдай отырып, Иран о ... ... ... еді:
ИИР-ң үш Оңтүстік Кавказ елдерімен қарым-қатынасы біркелкі емес. Иран
Кавказ халықтарымен ғасырлар бойы және қазір де ... ... ... байланыста. Сонымен бірге Иранның Әзірбайжанмен қарым-қатынасы
өзіндік белгілерімен ерекшеленеді. Бұл да түсінікті. ... ... ... кол ... 1813ж ... ... кезінде әзірбайжандар екі
державаның арасында ... еді. ... ... ... ... Иран ... ... Мамандардың есебі бойынша олардың
елдегі саны 17-18 млн. адамға жеткен. (халықтың 20-25%) кей ... ... ... ... 35 ... дейінгі санды көрсетеді. Ал Әзірбайжанда
олардың өте аз бөлігі – 8 млн. көлемінде ғана тұрады.[24]
Әзірбайжандар мен парсыларды ... ... ... ғана
емес, діні де біріктіреді. Бұл екеуі де шейдизмді ұстанады, әрине, бұл ... ... мен ... ... ... әсер ... бәрі екі халықты жақындатады. Иран мен Әзірбайжанды көп нәрсе
жақындатқанмен, көп ... ... ... сана – сезімінің
ерекшелігі: шейдтік менталитет ... ... пен ... ... ... Соңғысы Иран мен Әзірбайжан арасын ажыратушы.
Сөз жоқ, қазіргі ... ... ... Әзірбайжан мен Иранның
мемлекет аралық ... ... ... ... бұл ... ... саяси-экономикалық және әскери мәселелердің ... ... ... ... ... ... тек қана жанама деп
атауға болады.
Иран мен Грузияның қарым-қатынасын салқын, бірақ жақсы – көршілес деп
сипаттауға ... ... ... М. ... ... ... болуға деген талпынысы Тегеран жақтырмайтыны белгілі.
Үш Кавказ маңы республиканың ішіндще тығыз ... ... мен ... ... ... ... Мұнда маңызды рольді тек
экономикалық себептер емес, саяси себептер де Иран мен ... ... ... себептермен), Түркияға сақтықпен қарайды, пантюркизм
идеяларымен айналысады. Мұның бәрі екі елді ... мен үш ... маңы ... ... ... ұлттық
қызығушылықтарына байланысты жеке маңызға ие. Одан басқа Кавказ ... ... ... бірлескен. Бәрінен бұрын Ресей, Түркия, АҚШ.
Сондықтан, әр державаның ... ... ... ... ... Ол ... ... фигура-кавказдық
жетібұрыштағы екі жақты және көпжақты қатынастардың ерекшелігінен ... – Иран – ... – АҚШ – ... – Армения – Грузия. Бұл
мемлектердің кез ... ... ... ... жасай отырып, бұл
аймақтық саяси өңірдегі жүйелердің комплексінің характерін ... ... ... ... ... ...... аймақтық емес
державалардың, әсіресе АҚШ пен Израильдің ықпалын күшейтуге тырысу.
Каспий проблемасы.
Каспийдің құқықтық дәрежесін орнату ... 10 жыл бойы ... 5 ел ... ... Бірақ әлі бір консенсусқа келген жоқ.
Соңғы жылдары бұл мәселе бойынша түрлі бағыттардың жақындасқаны байқалады.
Каспийдің солтүстігіндегі ... ... мен ... бір ... ... ... Әзірбайжан, Иран мен Түркменстан арасындағы
жағдай күрделілеу Иран ... ... өмір ... кезеңдегі қол қойылған
келісімдерді қайта қарап, Каспий теңізінің 13% емес, 20% аумағын бақылауды,
оған қоса Әзірбайжанның ... ... ... ... өңдеуді
жоспарлап отырған Алов, Шарг және Араз ... ... ... ... ... отыр. Тегеран болса Каспий теңізі бассейнін 5 бірдей
бөлікке бөлінгенің қалап отыр.
Бұл ... де ... ... айта кету ... Каспий жағалауындағы
мемлекеттер арасында үнемі екі жақты да, бесжақты ... да ... мен ... ... ... тұрады. Келесі жылға ... ... ... ... ... ... Түрлі сұрақтар
бойынша келісімге келу әрекеті болғанмен де жылдамдығы мардымсыз.[26]
Каспийдің делимитализазиялау мәселесіне байланысты қайшылықтар ... ... пен ... ... ... ... ... Каспий
жағалауындағы мемлекеттер оның байлығын тыныш пайдалана алады.
Соңғы бірнеше жылда Орталық Иранның әсерінің әлсіреуі байқалады. ... ... ... Иран ... ... ... ... идеясының
импортеры болмады. Екіншіден, Иран инвестиция мен технология саласында
өнімді ... ... ... Азиядағы Тегеран саясатының басты жетістігі:
- Иран әскері өте ... деп ... ... ... орнатуы;
- түрік елі – Түркіменстанмен тұрақты (әсіресе сауда экономикалық)
қатынас ... ... ... ... ... онда ... ... экономикалық қауымдастық
иерархиясында Иран беделді орын ала алмады.
Қорытындылай келе, Орталық Азияда ИИР позициясының ... ... ... ... ... елдермен аса жақындасуы мүмкін емес. Бұдан
басқа, аумақтағы әскери-саяси ситуацияның сақталуы, ... онда ... ... ... ... тығыз қатынасқа қарсыластар
позициясын нығайта ... және оған ... ... ... болуға
мүмкіндік қалдырмайды. Сол себепті ИИР мен Орталық ... ... ... ... ... алға басушылықты мүлдем күтпей – ақ ... ... ... ... ... ... мүмкін. Ал Иран
оларды барынша пайдаланады.
Иран, Израиль ... ... өмір ... ... ... (жалғыз өзі болуы да мүмкін) бірі. Бұл константада Тегеранның
тауяшығыс саясатының палистина ... тұр. ... Иран ... ... одақ пен БҰҰ ... «Дорожная карта» деп аталатын Израиль-
палистина кризисін реттейтін халықаралық жобаны ... ... ... ... ... ... ... күштер балансын ИИР-на
тиімсіз етіп өзгерту мүмкін Иран бәр жағынан, Таяу Шығысты маңызды саясси
процестерден өзін ... ... ... қоса палестина
проблемасын да), ... ... ... ... ... әрдайым күшейтумен
аландап отыр. Тегеран бірнеше мәрте Ливанның ... мен ... ... ... ... Ал бұл болса аймақта Иран әсерін
орнатуының өзіндік әдісі еді.
Әңгіме Иранның кейбіреулер террористік, басқа біреулер – ... ... ... ... ... ... туралы болып отыр. Иранның
тауяшығыс саясаты палестина-израиль бағытындағы басты құралы ливандық
«Хезболлахтың» ... тобы ... ... ... Шетел БАҚ бағалауынша, олар
3-3,5 мың адамға есептеп ... ... ... 150 ... ... ... ... Ирандық әскерлері) «Хезболлах» пен
Тегеранның қатынасының негізі шейдтік ... ... мен ... ... ... ... ... Иранның көмегі
жалпы бағытта: қаржыландыру, дипламатиялық және саяси қолдау, идеологиялық
және әскери кадр дайындау, қарулардың әскери ... ... ... ... ... ... ... Иран діни саяси элитасының
бірқалыпты бөлігін танытатын президентті ... ... жыл ... ... көмегі 60-100 млн. $-дан 30 млн-ға азайды.
Жақын ... ... ... ... Иран ... байқалды . Егер Израиль мүддесі сәл ғана көздесетін ... онда ... ... ... кез ... ... бар күшімен қарсылық көрсетеді.
Тегеран тек Тель-Авивтің капитуляциясы қанағаттанды.
Бұған қарағанда палестина және шейдтік экстремистерді ... ... ... ... ... ... ... антитеррористік
коализацияға қосылу қиын болмақ.
Парсы шығанағы.
Иранның Парсы шығанағындағы араб ... ... ... ... ... ... ... кейін де
кей проблемалар шешілмей келеді. ... ... ... болады. Иран
қауіпсіздіктің аймақтық жүйесі мен Парсы шығанағындағы араб мемлекеттерінің
қауымдастығының ...... ... ... ... ... ... мұндай күшті көршіден қорқады және ИИР саясси ... оның ... ... ... ... Оған ... Иран
өзінің сыртқы саясатына «шығанақтық» бағытты қосты, ... ... ... деп көрсетті.
ИИР мен Парсы шығанағындағы араб көршілерімен қатынасына от салушы –
Шығанақтағы үш аралдың кімге тәуелділігі жайлы ұзақ ... ... ... – Муса ... және кіші Томб ... өзіне, Тегеранға қарайды және БАӘ-
мен келіссөздің құралы емес деп есептемесе, БАӘ де бұл аралдарға ... ... араб ... БАӘ қолдайды. Алдағы уақытта Парсы
шығанағындғы Иран саясатының алға ұмтылуын күтпеуге де ... ... ИИР ... ... ... ... ... бағытта ұстап отыр, ол ақырын өзінің ... ... ... өзгеретін өз қызығушылықтарына ғана негізделген.
Алайда, бұл Иран ... ... ... ... ... ... түгелдей қарама-қайшы деуге болмайды.
Керісінше, соңғы жылдардағы халықаралық ... ... ... ... дәлелдеді. Иранның қатысынсыз көптеген аймақтық ... ... ... қарсы күрес, Ирактағы кризис, ... ... ... ... ... ... Кавказдағы
бірқалыптандыру, тұрақтандыру және кең көлемде – экономикалық қауымдастық
және өркениеттер арасындағы диалогты ... ... ... ... Ресей мен Иран қөзқарастарының
жақындығы мен ... ... ... ... ... ... ... Ауғанстанда позитивті процеске көмек көрсеткенін,
Ирактың ... шығу ... ... айта кету ... ... мен
Ирак қарым-қатынасын, бұл елдердің проблемасын шешу – БҰҰ ... ... ... мен ... ... ұйымның көмегімен бұл ... өз ... ... шешу ... Каспий, Орталық Азияаймақтық мәселелеріне аймақтық емес
державалардың орналасуын болдырмау – Ресей мен Иранның ортақ ... ... ... ... ИИР ... саясатының
белсенділігін көрсететін фактор – соңғы жылдарда ИИР-ң тұрақсыздық ... ... ... ... ... – армян-Әзірбайжанның
карабах проблемасындағы келіспеушілігі; солтүстік Кавказда шешендер мен
халықаралық террористердің ... ... ... - басқындар
мәселесі және есірткі саудасымен қайнаған Ауғанстан: оңтүстікте – даулы
аралығының реттелмеген ... ... – көп ... ... ... ... ... Азияның ИИР саяси – идеологиялық
аппонеттерінің, әсіресе АҚШ пен оның одақтастарының назарын аударатының;
айта кету керек. Мұның бәрі Иран ... ... пен ... ... маңындағы және шельфтің өзіндегі провинцияларда
Иранның ең ... ... газ кен ... ... ... ... бойынша көмірсутек қоры 90 млд. барральге (13 млд.
тонна) бағаланған газдың қоры да ... – 21 ... ... (м³) ... ... ... ... өндірілетін қара алтынның 5,5% және
экспортталатын мұнайдың 7,9%. Иран ... ... ... келеді.
Иранның жалпы эспортының 80,8% мұнай құрайды және елге келетін ... 90-90% ... ... ... Жылдар бойы Иран Исламдық
Республикасы (ИИР) мұнайдан 10-25 млд.$ кіріс көріп отырды. Сондықтан ... ... ... пен ... ... қалуға деген ынтасы
табиғи жағдай. Себебі, ешқандай қауіп қатер, қысым жоқ ... ... ... кезде ғана мұнайды үздіксіз өндіруге, әлемдік ... ... ... ... ... (ол бұл ... 1/3 ... барлығы Иран мен Оман бақылайтын тар Ормуз ... ... ... Тегеран Сауд Аравиясы, Кувейт, бРЭ, Бахрейн
және басқа да осы аймақтың елдерімен, сонымен ... АҚШ, ... ... ... ... ... бөледі.[28]
Соңғы кездерде Парсы шығанағындағы аймаққа және Таяу және Орта Шығыс
елдеріндегі өз позициясын ... ... ... ... ... ... басында РФ Шығанақтың ... ... ... ... ... ... мұнайға, қаржыға байланысты
мәселелерін сол елдермен байланыстырды. РФ ... ... ... ... ондағы болып жатқан оқиғалар: тұрақсыздық пен қауіп төніп
тұр ма, әлде ... ... жол ... ... ма – ... бәрі Ресей
үшін маңызды.
ИИР-ның және кейбір елдердің Мұнайды бопсалау ... ... ... осы ... кейбір саяси және идеологиялық дивиденттерге жету ... РФ-ң және ... да ... ... ... ... ... орай, бұл аймақтағы тұрақтылық пен қауіпсіздікке және басқа да,
мәселелерде теріс әсерін беріп отыр. 1980-жылдардың бас ... ... ... ... ... ... ... ең болмағанда 10 күнге Батыс
елдеріне мұнай беруді тоқтата ... ... Оның ... егер ... Батыс елдері мұсылман елдерінің алында тізе бүгер еді. Сол кезде оның
үндеуіне ешкім құлақ аспаған ... 1990ж. жаңа ... ... ... ... елдерін бытыраңқылықта айыптап, мұнайды Израильға, АҚШ-қа
қарсы қолдануға шақырады. Оның пікірінше, осы ... ... ... ... ... ... шелегіне оңай лақтырып жіберуге
болады».
Шығанақтың мұнайы шынында да бірқатар Батыс елдерінің, соның ... да ... өте ... орын ... атап ... ... Парсы Шығанағындағы мұнай бағасы, ... ... ... ... тұратын. Мысал үшін, Шығанақтағы мұнайдың бағасы 99 цент ... ал ... ... 5-6$ тұрады. Онымен қоса Химиялық құрамының
сапалы болуына қарамай ... аз ... ... ... ... ... ... ірі елдрінің монополистерінің қолында болуы.
Батыстың импорттаушы елдерінің экономикасының сәттілігі көп жерде
Шығанақта ... ... ... байланысты. Сондықтан, осы елдер
аймақтағы тыныштық пен ... ... ... ... Және ... ... ... тоқтап қалмауы үшін қолдан келген барлық
шараларды ... ... күш ... ... ... Өз ... ... Картер тек сөзбен қорқытқан болса, оның ізін ... ... Таяу және Орта ... ... Шығанағының, Қызыл Теңіз
бөлігіндегі, Үнді мұхитының, және ... ... ... ... саны 19 елді құрайтын «Жылдам әсер еткіш ... ... одақ ... Бұл ... одақтың штаб-пәтері Манаманың астанасының
маңындағы Бахрейн қаласында ... Бұл ... ... егер қажет болға
жағдайда НАТО әскерлерін жұмылдыру ... ... ... ... НАТО ... ... мүше елдердің біріне қауіп төнген
жағдайда ғана қосыла алады. Вашингтон бұл ... ... ... Иран мен ... бұл жүйеден шығарып тастауға бар күшін салды.
Әрине, Бұл Тегеран мен ... ... ... тудырды. Жаңа доктринаның
логикалық жалғасы 1995ж. Парсы шығанағында Пентагонның ... ... ... ... енді НАТО ... ... Шығанақ аймағына
қолы жете алады.
ИИР-ң басына М.Хатами келген кезде ... ... ... ... ... аумағындағы американ әскерлерін азайтқан
еді. Дегенмен, сол қалған әскерлер жағдайдың ушығуына өз септігін тигізіп
отыр. ... да ... ... шет ... ... кетуін және
онда орналасқан елдердің ішкі істеріне ... ... ... ... ... ... Шығанақтағы орналасқан өздері-ақ бір-
бірімен қарым-қатынасты реттей алады және ... ... ... ірі ... мен 20 мыңға жуық мұхиттың жаяу әскерлер ... ... ... одан да ушықтырып отыр. АҚШ 20-жылдардың орта кезінде Иран
мен Иракқа ... ... ... ... Сонымен қатар, иран-
исламдық режимге қарсы іс-әрекеттерін күшейтуге АҚШ конгреісінің Орталық
Барлау Бақармасына (ЦРУ) 20 млн.$ ... ... бәрі ... ... ... ... ... АҚШ аймақтағы елдермен қауіпсіздік жайлы
келісім жасасса да, мұның пайдасы көп бола ... ... ... ... ... ... ... ұяң қадамдарының өзі ИИР-ның оңшыл радикалдарына АҚШ-ты Иранның
№1 жауы ғана деп қана ... «Ұлы ... ... Имам ... ... шығу деп ... Оңшыл радикалдардың (ықпалымен)
қысымымен ИИР мен АҚШ арасындағы қарым-қатынастардың жақсаруына бағытталған
саясатын тоқтауына және де ... ... ... ирандықтар екенін айтып
өтті.
Мұны түсінген АҚШ та бұл бағыттағы саясатын тоқтатып, ... ... ... ... ... ... ... барлық жағынан тиімді болатын кейбір Батыс елдеріің
Каспий аймағынан әлемдік рыногқа шығатын газ және ... ... ... ... ... ... ұсынысын қабылдамай тастады және
экономика саласына, әсіресе ... ... етіп ... мұнай саласына шет
елдік инвесторларды жұмылдыруға кедергісін келтіріп ... аты ... ... ... асығар емес. Вашингтонның мұндай саясаты онсыз
да ауыр экономиканың элебаргоны бастан ... ... Иран үшін ауыр ... да, ... ирандықтардың АҚШ-ты өз елінің 1 жауы немесе
кем ... ... ... ... ең ... себепкер ретінде
көруі таңқалдырарлық жағдай емес.
Тегеран қауіпті мемлекет ретінде көрші Иракты айтады. ... ... ... ... мен ... қаза ... сегізжылдық соғыс
ұмтылған жоқ. Имам Хомейдің Иракты ирандық үлгідегі исламдық мемлекетіне
айналдыру сияқты ... ... ... ... ... шығыны бір
триллион доллорға бағаланғаны белгілі. Ирак Иранға ... ... ... ... ... ... ретінде барлық халықаралық
нормаларға сәйкес Ирак әскери контрибуция төлеп, 700-850 млрд $ ... ... ... ... Иран мен Ирак бейбіт келесімге қол қойғанмен
және барлық даулы мәселелерді ... осы екі ... ... ... деп ... болмайды. Сонымен, Тегеран Саддам Хусейннің
кетуін және биліктен Боас партиясының ... ... және ... ол
Бағдат өз елінде ОМИН-нің қызметіне рұқсат беріп, Ирандағы муллалардың
билігініңі құлауын ... күні ИРИ үшін аса ... ел ... ... болып отыр.
Иранның кө бөлігін алып алған талибтер осы мемлеетті өздерінің жауы екенін
ашық айтқан. ... ... ... ... ... ... олар ... мұсылман ретінде санамайды және оларды өздері
басып алған территориялардан шеттетуде кейбір кзде жлйып жіберуд. ... ... ... ... міне дәл осы ... Иран мен ... ... себебі.
Бүгінде Парсы шығанағындағы иранның оппоненті Сауд Арабиясы. Екі елдің
келіспеушілігі ... ... ... ... Иран ... елдердің ішінде бірінші орынға үміткер және ол ... ... ... Сауд Аравиясын ығыстырады. Екіншіден, ИРИ Парсы
шығанағындағы Лидерлікке ... ... кеі ел ... ... шешу ... ... келіспеушіліктер бар.
Алайда, Сауд Аравиясы ислам дінінде, оның ішінде суниттер ... күш ... ... ... ... – 1,2 млрд ... ... – 1
млрд) белгілі. Осы мемлекетте Мухаммед пайғамбардың ... ... ...... мен ... орналасқанын ұмытпауымыз керек. Ал Фахд
өзін осы әулиелердің сақтаушысы ретінде, одан кейін саудиттердің патшасымын
деп есептейді.
Алайда, Хамейни бойынша, ... ... ... ... да,
сұлтандарды да мойындамаған. Сондықтан, ИРИ Фахдтың ... ... ... Дәл осы ... басқа келіспеушіліктерге жол ашты. Хамейни өзінің
«Велаят-е факих» («Пайғамбардығ ізбасарының билігі») атты ... ... ... ... ... ... саяси жүйесіне қайшы келеді.
Ислам монархия мен дәстүрлі билікті қалдыруды ликидациялаған және ... ... ... бастап Ирандағы, Египеттегі және ... ... ... деп ... ... ... ... билік
қалтыратын монархияға қарсы». Сонымен қоса Хомейни Эр-Риядты АҚШ-пен тығыз
қарым-қатынас үшін ... ... ... ... Сауд Аравиясында
«американдық үлгідегі ... ... және ... ... ойынша бұл нағыз исламға, революциялық Ирандағы ... ... ... Осы ... құдайға сенушілер өздерінің ислам
әлеміндегі жетекшілік позицияда болуына және Сауд Аравиясын екінші орынға
шеттетуге ... ... ... ... Эр Рияд ... ... яғни ... сыйлығын» мұнайы жоқ мұсылман ... ... ... ... ... ... ... жетекшілік рөлге үміттенеді.
Осыған қоса Иранның моллалары Құранға, Шариғатқа және бсқа ... ... Иран мен ның ... ... діни, экономикалық және
әскери аспектілерден ... ... ... ... ... айтады. ИРИ
өзін осы аймақтағы елдердің құқықтары мен мүдделерін қорғауға өзіне міндет
алуға дайын және ... шет ... ... ... ішінде АҚШ-тың 5-
флотының шығарылуын талап етеді. Мұнайға байланысты Тегеран мен Эр ... ... ... бар. ... әр ... мұнайға деген бағаның өсуін
қолдаса, ... ... ... ... ... ... жібермейді.
Саудтықтар Иранның мұнайды жан басына шағып өндірумен жіне Тегераннан
күнделікті ... яғни ... ... қару ... ... Иран Мекке мен Мәдинеге қажылықты антиаудтық және
антиамерикандық ... ... ... және 1987 жылы ... ... ... үшін Эр-Рияд Иранмен дипломатиялық қарым-
қатынас жасауды тоқтату ... ... ... Дәл осы ... тек ... қарым-қатынастың шиеленісуі ғана емес, сонымен қоса барлық ислам
әлеміндегі ... ... әсер ... Осы бөліну исламның
қарсыластарына пайдалы еді. ... ... да, ... да ... ... ... ... Эр-Рияд Иранды нейтролитет сақтағаны үшін
және ИРИ-мен байланысты дұрыстау және ... ... ... үшін алғыс
білдірді және ислам әлеміндегі қолдаушы мемлекеттердің сұрауымен 1991 жылы
дипломатиялық қатынастарды әрі қарай жалғастырды. Екі ел ... ... ... 1998 жылы Сауд ... ... ... президенті,
қазір Иранның рухани лидерінің басты саяси кеңесшісі А.А.Рафсанджанидің
келуі болды. Бұл 1997ж. ортасындағы ... ... ... ... ... жылы сыртқы істер министрінің келгеніне жауап болды. Эр-Рияда Иранның
лидері көптеген мәселелер ... ... мен ТМД ... байланысты екі
елге де қатысы саяси келіссөздер жүргізді. Эр-Рияд ИРИ мен АҚШ ... ... ... ... ... Фад ... қарым-
қатынастарының жақсарып келе ... ... ... ... екі елдің жағынан да керек еткен жақындасу ... ... Фахд ... ... ОНК ... өз ... делигациясын
бастаудан бас тартып, ал ИРИ-дің лидері аятолла С.А.Хаменей осы күнге ... ... ... ... екі елде шығанақтағы әскери күштерін ұлғайтуда, бұл екі
елге де бір-біріне ... ... ... ... мәселесі ИИР сыртқы саясаты
Кеңес Одағынан кейінгі кеңістікте жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда
болуы ... ... ... ... ... мемлекеттік егемендігін
алуына байланысты көптеген проблемаларды шешу ... ... ... бірі - ... ... ... ... жапсарлас жатқан
елдердің алдында оны халықаралық құқық пен дүниежүзілік ... ... ... ... әділетті және өркениетті бөлу ... ... 1991 ... ... ... екі ... ... енді оның суларын бес мемлекеттің - Ресейдің, ... ... мен ... ... ... ... ... РСФРО мен Персия арасындағы бүгiнгi бар Шарт пен КСРО мен
Иран арасындағы 1940 ... Шарт ... ... ... ... ... және жағалаудағы мемлекеттердiң ... ... ... ... Аталған шарттар сауда мақсатында теңiзде жүзу мен балық
аулау ... ғана ... ... ... түбi мен оның ... ... ... әуе кеңiстiгi режимi, табиғат қорғау режимi және басқалары
сияқты құқықтық режимнiң осындай құрамды бөлiктерiне ... ... жылы ... теңізінің жаңа құқықтық мәртебесін жасау
мақсатында ... ... ... ... процесі басталды.
Бірінші кезеңде проблеманы ... үш ... ... ... ... ... барлық түрлеріне қолданылатын бірлесіп ... ... ... ... ... ... ... тиіс деп санады.
әрбір каспий мемлекеті өзінің заңды құқығын тар жағалау алабына қолдана
алады, ол ... ... ... оның ... ... ... игеруге ерекше құқық алады. Тар ... ... тыс ... ... ... олар ... ... бойынша ортақ пайдалануда
болуы тиіс.
Әзірбайжан нөлдік нұсқа деп аталытынды ... етіп су ... ... және ... ... ... бөлуді ұсынды. Бұл нұсқа қатаң
сипатымен ерекшеленеді.
Қазақстан бір-біріне қайшы ... мен ... ... ... ... ... Оның мәнісі мынадан көрінді,
қолданылып ... ... ... нормаларын мейлінше пайдалану, атап
айтқанда, 1982 ... ... құқы ... БҰҰ ... жекелеген
ережелерін Каспийге қолдану, бұл ретте оларды біртұтас ... ... ... ... ... отырып қолдану. Теңіздің түбі мен
ресурстарын барлық Каспий ... ... ... ... ұсынылды. Тараптар осы аймақ шегінде ... ... ... оларды игеруге ерекше құқықтары болады. Кеме ... ... ... ... ... және ... ... да түрлері
саласындағы ... ... ... биологиялық ресурстарына,
суын пайдалуына ... ... ... ... ... жүргізуге
дейін ең бір кең ... ... ... ... ... білдірді.
Түркменстан мен Иранның позициясы ол кезеңде анық тұжырымдалмады
және ... үш ... ... ... ... қосуға
әректтенді.
Осының өзі Каспий теңізінің жаңа құқықтық ... ... ... ... мақсатында Каспий өңірі мемлекеттерiнiң арасындағы
келіссөз процесін ... үшiн ... ... ... өңiрi ... ... ... мәртебесін анықтаудағы
көзқарастары мен әдістерінің көпжақтылығы, аймақтағы ... ... ... ... мен ... ... отырып, Қазақстан
Республикасы мен Ресей Федерациясының ... 1998 ... 6 ... Жер ... ... егемендік құқықтарды жүзеге асыру
мақсатында Каспий теңізі солтүстік бөлігі ... ... ... ... қорытындысы және оған 2002 жылғы 13 мамырдағы Хаттама сөзсіз табыс
болып ... мұны ... оның ... ... мамандар мен сарапшылар
да растайды. Каспий теңізінің түбін және жер қойнауын межелеу кезiнде орта
сызық бойынша бөлу ... ... олар ... ... процесiндегi
тұжырымдамалық алға басу ретiнде қарайды.
Келiсiмде тараптар Каспий түбінің ... ... ... ... ... ... 1-бабының ережелеріне сәйкес
Каспий теңізінің солтүстік бөлігінің түбі мен оның қойнауы, кеме ... ... ... мен ... ... ... ... қамтамасыз етуді қоса алғанда, су бетін ортақ пайдалануды сақтай
отырып тараптар арасында тараптардың ... мен ... ... ... орта ... бойынша ара-жігі ... ... және оның ... ... болып табылатын Хаттамада
Қазақстан мен Ресей арасындағы теңiз түбі секторларының ара-жігін ... ... ... сипаттама берiлген, сондай-ақ көмірсутектері
шикізаты қорларын ... ... ... ... бірлескен ынтымақтастық
шарттары келісілген. Модификацияланған орта ... ... ... негізге алады, ол өзiне жағалаудан бірдей ... ... ... және ... ... құрылымдар ескеріле отырып,
сондай-ақ басқа да ерекше мән-жайлар мен ... ... ... ... айқындалады.
2001 жылғы 29 қарашада Мәскеуде Қазақстан Республикасы мен ... ... ... ... ... ажырату туралы
келісімге қол қойылды, 2003 ... 27 ... ... осы ... Хаттамаға
қол қойылды. (РҚАО-ның ескертуі: қараңыз. P030194). 2002 жылғы ... ... ... мен ... ... ... ... учаскелері түбінің ара-жігін ажырату туралы осыған ұқсас келісім
жасасты. Таяудағы уақытта Қазақстан Республикасы, ... ... ... ... үш ... ... ... түбі секторларын заңдық
ресімдеу процесiн аяқтайтын Каспий ... түбі мен жер ... ... ... ажырату сызығының түйісу нүктесі туралы келісімге
қол қоюды жоспарлап отыр. Әзірбайжан тарапы Иранмен және ... ... ... ретінде біздің әріптестеріміз нақ Қазақстан-
Ресей тәжiрибесiн пайдалануда. Каспий теңізіне байланысты мәселелер бойынша
1997 жылғы 27 ... ... ... мәлімдемесінде
тараптар "орта сызық бойынша әкімшілік-аумақтық шекараларды ... ... ... Республикасы мен Түрікменстан ... ... ... ... ... туралы Қазақстан тарапы
әзірлеген жоба ... ... ... ... жатыр.
Сонымен, Қазақстан мен шектес мемлекеттердің арасында Каспий ... ... ... ... ... табысты аяқталған жағдайда қазақстандық
теңіз түбі секторы ең көбі ... ... 30 % ... және ... - 21 %, ... - 20 %, Ресейде - 17 % және Иранда - 12
% болады.[30]
Каспиді бөлісудегі Иран ... біз ... ... өзі Иран мен АҚШ ... теке ... ... болып отыр. Егер Иран Американың «оның мықты әлеміне» бағынбаса
, онда күш көрсетуге даяр ... ... ... ... ... комитетінің мүшесі сенатор – демократ Дж –
Либерман Американың Ауғанстан мен ... ... ... ... ... ... «Иранға әскери күш қолданған жағдайда
Европадағы одақтастарымыздың күштеріне үміт артамыз»,- деп санайды.
Бұл соққы Иранның ... ... ... қоймайтыны белгілі «Каспий
маңындағы қойыртпалық» жағдайының өткірлігі – оның ... ...... ...... ... жағдайды көрсетіп тұр. Бұл жағдай:
Иран – АҚШ ... ... ... - бір ... ... ... , олар бір – ... айтарлықтай ықпал жасайды.Осыған қарағанда Иранның
ядролық программасы Каспидегі өзінің бағытын ... үшін ... ... ... қана ... ой ... маңындағы күштің аз өзгерісінің
өзі Вашингтон жағына пайдасыз және тез ... ... ... ... ... ... жағдайда «ядролалық мағлұматты» БҰҰ ның Қауіпсіздік одағына
өткізуідің маңызы Иранға қарсы саудаға тойтарыстың ... ,( ... ... алмау және блокада жасау) экономикалық өлшем мен халықаралық
әскери операциялардың мандатының жүргізілуі арасындағы айнымалы ... де ... ... ... ... ... Ресей үшін тек экономикалық
жағдайды қамтиды. Буш жобасының жағдайына біршама сауда жұмысына қарсы,
біріккен ... ... ... ... «АНАРАН» мұнай
проектісіндегі 25% акциясы бар «ЛУКОЙЛ» ... ... ... биылғы жылғы аяқталған бұрғылау және ... ... ... бар «Азар-2 » скважинасы ... бәрі ... ... ... ғана ма? ... Каспий жағдайындағы
мәселелерін ең алдымен әскери – саяси көзқараспен анықтап ... ... Иран АҚШ пен ... қарамақарсылығында жеңіліс тапты..
Бұл тек әскери қақтығыс тұрғысында деп қабылдауға ... Бұл ... ... ... ... етіп көрсету мүмкіндігінен айыру үшін ойын
ережесін қабылдауын міндеттейді. Оның өзі Иранның Каспиге ... ... , ... ... ... ... бұл ... жүруінің
өзі үлкен роль атқарады. НАТО әскери базасының ... ... ... факторы болып табылады.КТК ға қарасты құбыр желісі системасының
толып ағуын ұмытып, қара ... ... ... ... ұмыту керек
шығыр. Мысалыға алсақ: экологиялық ... ... ... ... ... ... «жандарм» тізе бүкті, Иран тіке -тірестен басын
тік көтеріп кеудесін кере шықты. Оның ... ... алға ... ол ... әлемінің көш басшысы болды. Сонымен бірге әскери – саяси
қатынаста да. ... ... ... ... да ... Иран ... жерде өз саясатын Ресейдің үстемділігіне де ... ... бұл ... әскери – теңіз қатынастарында жаңа ұсыныстармен кіріп, ... ... ... ... ... ... бір орында тұрып қалды. Ол не бейбіт жағдайда емес ,
не ... ... емес ... ... тұр. Екі жақ та ... ... үшін ... әдіске де, шиеленісті шешудің жаңа жолдарын
қарастырады. Бұл Каспий жағдайын шеше ме? Бұл ... ... өзін ... ... ... соған байланысты болады. Егер Ресей Иранға өзінің
дипломатикалық ұпайын қосса, онда қатынастың жаңа ... ... ... олай ... күрт өзгереді.Негізінде Иран Ресейдің ... ... ... ... ретінде қаншалықты ұтымды пайдаланса,
соншалықты бұл қаттамада үлкен үлеске қол ... ... ... ... ... ... бірлестіктің
проблемасының ерекшеліктеріне ... ... ... сөз ... ақ ... Олар ... ... ұмтылыспен
және табандылықпен өз халқының мүдесін қорғайды.
«Түбін бөлеміз, су – ортақ» ... ... ... ... қызығушылық көз қарас болған мен, әскери – саяси жағындағы ... ... ... негізгі «милитаризаланған жабық су акваториясына
айналды. Негізгі ... ... ... тұрудың қажеттілігі,
биоресурстарды қорғау, теңіз қарақшыларымен күресу. Бұның өзі қызық болып
көрінуі мүмкін. ... бұл ... ... ... мен ... – Шығыс
Азиядағыдай теңіз қарақшыларының бейбіт кемеге шабуыл ... ... ... Сол ... ... ... соғыс қару – жарағын алып ... жоқ. ... мен ... ... таулардағы қақтығыстары теңізде
болған жоқ. Каспий өңірінде Президент – Бас қолбасшысы ... ... ... флот ... бары ... Шет елдердің баспа сөздерінің
айтуы бойынша ... флот ... 20 ... адамдар, 100 ге жуық әскери
кемелер мен ... ...... бар ... ( ... ... Кавказдағы антитеррористік
операцяларға қатысатын әскери жаяу әскерлер жасақталып ... ... ... ... жаңа кемелермен толықтырылып жатыр. Олардың
арасында мықты ракеталық және артиллериалық ... ... ... ... бар. 2006 жылы ... құрамына осыған ұқсас әскери
кеме - « ... ... Бұл ... ... Каспий суларына
арналып жасалған. Каспий маңындағы ТМД ы елдері де өздерінің ... ... ... ... ... ... ... АҚШ, Ресей,
Ұлыбританияның қолдауымен Қазақстанда өзінің әскери – ... ... ... ... пайымдауынша , болашақта Қазақстан да
өзіне « ... ... ... ... ... ... отыр.
Астананың әзірше әскери – флоты өте ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
қарулы күштерінің құрамына ... ... ... ... ... күзет бөлімшесі. Оның құрамында 300 ге жуық ... ... ... ... 2 ... ... және Ми-8 , Ми – 2
тікұшақтары бар. Олар Ақтау мен ... ... ... күштерін бөліскенде Азербайжанға кемелер құрамының 25% ... емес ... ... республикада ертеде құралған күзет
кемесі, бір ракеталық және бір торпедалық ... алты ... ... ... екі жаттығу, 20 көмекші кемелер бар. ... ... ... ... ... ... ... да шекара
әскери-теңіз күштерінің біріккен бөлімдері бар. 2006 жылдың ... ... ... ...... күштеріне гидролакатолық үш ... ... АҚШ – тың ... осы елге американдық
радиолакаторлық екі ... ... ... ... ... ... бұл жаңа станциялар Азербайжанның жағалаудағы ... бен ... ... ... мен жалпылай қырып жою
қаруларын тарату әрекетерін барынша қадағалауға ... ... ... АҚШ ... теңізіндегі «Каспий
күзеті» атағын алған бассейінге арнайы тәртіппен қауіпсіздігін ... ... ... ... жатыр. Олардың ең ... ... ... мен ... ... қауіпсіздігі. Ресей
Азербайжандағы Габалиндық радиолакаторлық ... ... ... ... ... ... пайдаланады. Азербайжан Ресейге бұл
станцияны жылына 7 млн ... ... ... Осыған
байланысты Азербайжан терриоториясы ... ... ... әуе ... алыс ... ... анығырақ бақылап
отырады.
Каспийге тездетіп арада көңі бөлу үшін ... ...... құру ( « Casfor) ... ұсыныс Ресей тарапынан туындады . Бұл
ұсыныстың өзі ... ... ең ... ... ... ... ... баян етті. Қорғаныс министрі Сергей Ивановтың айтуына
қарағанда Ресей « Каспий ... ... ... ... ... деп ... Оның пікірі бойынша « Қазіргі қауіпті әркім өз
жағына тығылмай ең ... ... ... жою ... ... ... басқа елдердің күші емес , ол ... ... ... ... ... бұл ... АҚШ пен және Солтүстік атландтық блок
одағы екені белгілі. Сыртқы ... ... ... ... жұмысшылар тобын басқарушы А.Головин «Каспий ... емес ... ... ... қатысуын жібермеу
жағдайындағы келісім шарттағы ... қол ... ... ғана ... отыр , ал ... ... ... танытып
отыр» деп есептейді. Болашақта Ресей Американдықтардың ... ... ... ... , НАТО ның ... және ... ұйымдастырылған
бірлестігі сияқты бірлестік құрмақшы.
Каспий тобының мақсаты американдықтардікі ... ... ... ... қауіпсіздікті нығайту. Ал негізінде әңгіме
американдықтардың осы әскери – теңіз аймағына көз тігуінде ... ... егер де АҚШ тың ... ... космостық - әуе шабуылы
басталған жағдайда,соққыдан ... ... ... аз да болса
құралдары істен шығаруы мүмкін.Егер бұл шабуыл Америка күштерін ... ... ... онда ... жауап ретінде тактикалық
ракетасының ... ... ... мүмкін. Бұл дегеніңіз, соғыс операциясы
онсыз да әбден қаруланған Каспий өңірінің біраз аймағын қамтуы ... ... ... – газ ... және ... өңдеу кешендерінің
дамуына байланысты қазіргі таңда теңіздің экологиясының ... ... ... Каспий теңізі - әлемдегі шаруашылық
маңызы зор ен ірі ... су ... жыл ойы ... ... аңы – ... мен ... ... Батыс – Шығыс ұлы қарамақайшылығы, негізінен,
демократия мен ... екі ... ... ... ... ... өтті. Осы қарама-қайшылық орталығының бірі Каспий
аймағы болды және болып қала береді . ... ... ... ... ... ол ... ... мұхит және Арал ... ... ... зона» (Pivot area) - Heartland, ... ... ... ішкі ... ... ... ... аймақ жанындағы геосаси үрдістердің тарихы динамикасы мұнда соңғы екі
мыңжылдық бойы үш күшті ... ... ... және ... ... ... мағынада, VII ғасырдан - христиан және мұсылман
әлемі, және буддизмнің ... ... ... ... ... ... геосаяси ареалы Орталық Азияның ... ... ... ... және ... ... Солтүстік
Иранды қамтиды. Күшті геосаяси алаң, «евразия ... ... ... ... ... магнит сияқты Алдыңғы және Орталық
Азияның кең ... жер ... оның ... ... ... ... потенциалын тартты және тартып жатыр.Жер ... ... ... едәуір қоры бар Каспийдің географиялық рөлі ... ... ... Шығысқа кеңеюі және жаңа ... ... ... ... бірі ... аймағы болатын шығыс
бағытында белсенді сыртқы саясат жүргізуде. Саяси лидерлер ... ... Таяу ... ... және ... ... ... интеллектуалдық ресурстарынсыз Қытай туралы айтпағанның
өзінде олар ... ... ... серіктерімен бәсекелесе алмайтынын
жақсы түсінеді. ... ... ... саяси және эконмикалық
өзгерістің ... ... ... ... ... ... ескере
отырып Европалық Одақ ақыры аймақтағы жаңа геосаяси архитектурасына ықпал
етуге тырысуда. Бірінші кезекте ... ... ... ... ... линиясы, соның ішінде Ресей-Армения-Иран
(Солтүстік-Оңтүстік) және Орталық Азия - Әзірбайжан – Түркия – Украинаның
(Шығыс-Батыс) ... ... ... ... ... әрекет қызықтырады. Евроодақтың Қаратеңіз-Каспий
аймағына қатысты саясаты АҚШ-ң аймақта Иран мен ... ... ... ... сай келе ... ... ... қайшы келеді.
Евроодақ бұл мемлекеттермен шаршататын келешегі жоқ күрес жүргізуден
гөрі Ресей және ... ... ... ... ... ... тақырыбының бірі көлік байланыс
жобаларын іске ... ... ... Мысалы, бұл мақсатты іске асыру
үшін европалықтар Бакуде ... ... ... ... ... ... ... жұмыс алға басуда. Сонымен қатар, Үндістан, Иран,
Орталық Азия мемлекеттері және Ресей аумағымен өте ... ... ... ... ... ... осы ... көліккоридорлары пайдалануға берілгеннен кейін
Таяу Шығыс, Үндістан, сонымен қатар Оңтүстік-Шығыс ... ... ... екі үш есеге өседі. ЕО- ның ... ... газ ... ... ... Иран мен ... атайды.
Сонымен бірге ЕО Әзірбайжан ... ... ... да ... Бұл жобаны іске
асыруда басты рольді Түркия мен Иран ... ... – ның ... ... әрекеттің маңызды геосаяси бағыты
«қатырылған» қақтығыстарды ... ... ... ... ... Баку
- Тбилиси-Джейхан және Баку-Тбилиси- Эрзерум ірі мұнайгаз құбырларын ... АҚШ пен ... ... күре ... ... ... зонасын құруда ортақ мүдесі бар. Бұдан ... ... ... шешу ЕО пен АҚШ ... үшін ... ... ... алғанда ЕО – тың мақсаты Қаратеңіз - ... ... ... ... ... ... жағдай туғызға ... үшін ... ақ ЕО ... ... ... ... ... белгілей
отырып, осы аймақтағы әр мемлекеттермен жеке екіжақты ... ... ... әлемдік саясатқа үстемдік жүргізу жөніндегі тартыс
дүниені екі лагерьге бөліп тастады деуге ... ...... ... ... ... жеке-дара билеуге ұмтылған АҚШ, екінші топ – Ақ үйдің
ықпалын әлсіретуге тырысқан ... ... ... Германия, Франция, Үндістан
және Испания. Ресей ... ... ... және ... ... ... қарсы орталық құруға тырысса, Орталық Азияда Қытай,
Иран, Үндістан және ... ... ... ... Шанхай
ынтымақтастық ұйымын құруда бұл маңдағы америкалықтардың ... ... ... Ал ... ... саясатындағы үшінші бір америкалық
саясатқа қарсы бағытын Иран және Армениямен әріптестік қарым-қатынастарын
анық ... ... ... ... осы ... ... де ... қарым-
қатынас ұстауға тырысуда. Осылайша еуропалық, кавказдық және азиялық
мемлекеттік топтар ... бір ... ... қарсы шығуда. Бұлардың
ішінде Кавказ бағытындағы тартыс ерекше болмақ. ... ... ... ... ... ... сутегі қорына бай аймақ. Бұл жерде
Қазақстан, Түркіменстан және ... ... ... ... ... ... алып ... – Ресей мен Иранның үлкен мүддесі бар.
Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... һәм майлы
күлшеден молырақ опырып қалуға тырысқан Вашингтонның да ... жоқ ... ... ... Каспийге байланысты тартыс қыза түсетіні анық. ... ... ... ... ... бұл ... ... болмақшы? Әрине, ресми түрде Баку Тбилиси секілді ресейлік
саясатқа қарсы ниетте емес. ... ... да ол ... мен Иранға қарағанда,
еуропалық интеграцияға құштар ел. Оның үстіне ... ... 27 ... ... ие. ... Каспийдегі сутегі қоры 125
миллиард баррель деп есептеледі. 7,5 млрд. Иранға, 50-60 млрд. Қазақстанға,
15 ... ... ал 16 ... ... Түркіменстанға тиесілі. Сондай-ақ
Әзірбайжан шығыспен батысты жалғайтын көпір іспетті. Жалпы, бұл ... ... ... ... мен ... ал Ресейді қолдаушылар
Армения, Қазақстан, Түркіменстан және Иран ... ... ... ... ... ... зымырандық кешенін орнатуда. Иран да қорғаныс
саласын жетілдіріп, баллистикалық ракеталарын ... ... Ал ... ... ... өз ... ... үшін қарулы күштерін
шоғырландыра бастады. АҚШ ... ... іске ... ... ... қорғау үшін «Каспий сақшысы» атты әскери жасақ жасақтауда. Демек,
алдағы уақытта аймаққа талас-тартысы қыза ... жылы 11 ... ... ... ... және АҚШ ... елдердiң Ауғанстан мен Ирактағы террорға қарсы күрес операциясының
нәтижесiнде Орталық Азия аймағында да ықпал бөлiнiсiнде ... ... ... ... ... ... жаңа ... тарихында бұрын-соңды
болмаған әскери операция жүргiзiп, Орталық Азия елдерiнде ... ... АҚШ ... тек ... мен ... ... күштiң ролiн
қанағат тұтып келсе, ендi осы аймақтағы қауiпсiздiктiң басты ... ... мен ... ... ... ... ... аймақта жаңа
сипаттағы геосаяси жағдай қалыптасты.
Орталық Азия мен Каспийдегi Ресейдiң әскери-саяси позицияларының
әлсiреуi, ... ... ... онша жаға ... ... қалыптасуы геосаяси өзгерiстердiң бiр салдары ғана болатын.
Алғашында халықаралық ... ... ... ... көмек
көрсетуге дайын екендiктерiн бiлдiрген Мәскеу мен Пекин сәл кейiнiректе өз
мүдделерiне қайшы басқа жағдаймен бетпе-бет кездестi.
Қытайдың территориясына өте ... ... ... ... ... ... ... ашық алаңдаушылығын тудырмаса да, ол үшiн ... ... ... ... ... шекарасының айналасында тұ рақты
және достық кеңiстiк қалыптастырудағы көп жылғы еңбегiнiң, оның ... ... ... де мәнi кете бастады.
АҚШ-тың Ауғанстандағы террорға қарсы күресiне белсендi ... ... ... ... ... ... ... базаларын орналастыруына
байсалды қарап, тiптi АҚШ-пен ымыраға барды. Алайда, американ-орыс ... ... жоқ. Бұл ... ... ... басталғаннан кейiн анық
бола түстi. Аймақтағы әскери күштердiң орналасуы Еуропалық Одақтың Орталық
Азия мен Каспийдегi аймақтық ... ... ... жол ... алғанда, Еуроодақтың аймақтағы ролiнiң арта бастағаны байқалады. ... ... ... ... ... қорына қызығушылығының
бар екендiгiмен және ... ... пен ... ... ... ... Орталық Азиядағы кейбiр проблемалар, одан
туындайтын аймақтағы ширыққан ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттер де бар, ықпалын тигiзiп жатыр. Есiрткi
тасымалы, ... ... ... ... ... ... ... Орталық Азиядан бастау алатын кеселдер
Еуропаның күннен күнге тынышын ... ... Бұл ... өршуi
Еуропалық елдердi осы аймақтағы процестерге бұдан да белсендiрек атсалысуға
итермелейдi.
Ал ... ... өзiн ... ... олардың аймақтағы геосаяси
процестерге атсалысуы мен ықпал ету деңгейiн мамандар әрқи лы бағалайды.
Тәуелсiздiк алғаннан кейiн бұл ... ... ... ... ... толыққанды субъектiлерiне айналса да, олардың бәрi
әзiрге аймақтық ... даму ... ... ... күшке ие
емес. Дегенмен, Орталық Азияның кейбiр мемлекеттерi қазiрдiң өзiнде әлемдiк
және аймақтық саясаттың пассивтi субъектiсi ... олар бiр iзге ... ... алатын ұлттық мүддесi бар мемле кетке айнала бастады.
Орталық Азиялық ... ... ... бiр шоғыр сыртқы
және iшкi қауiп- қатермен бетпе-бет қалып ... ... ... ... ... ... ... аймақтардағы тұрақсыздық та бар.
Ауғанстандағы ... ... ... ... кейiн әсiре
исламшылдар тарапынан төнген ... ... ... ... ... ... дiни экстремизм қаупi әлi төнiп тұр,
себебi мұнда ... ... ... ... ... ... тек Орталық Азия үшiн емес, ТМД мен ... алыс ... үшiн ... ... тағы бiр ...... ағылған есiрткi тасымалы.
Ауғанстандағы жағдайдың өзi iшкi саяси жағдайы әлi ... ... Азия үшiн ... ... ... төндiрiп отыр. Ауғанстанның бүгiнгi
әскери-саяси және экономикалық тұрақ тылығы бүгiнде ... ... ... ... айналып отыр. Әлемдiк қауымдастықтың iс-
әрекетiне қарамастан бұл ел iшi ... ... жайы бар. ... ... ... ... ... жеткiлiксiздiгiмен қатар,
Ауғанстан үкiметiнiң iс-шараларына сәйкес қаржы донор ларының мүдделiлiк
танытуы бәсеңсiп бара жатыр, ал бұл ... ел ... қал пына ... ... ... былай қойғанда, Каспий аймағындағы жағдай ... ... ... ... ... анықталмағаны және
Каспий маңы мемлекеттерi мен бұл аймаққа ... ... ... ... жағдайында бұл аймақ та әскерилене бастады. Бiздiң аймаққа
жанама түрде ... ... де, ... ... ... ... өте маңызды роль атқарады. Қазiргi уақытта бұл ... және ... ... ... ... ең өзектi мәселелерiнiң бiрi
болып табылады. АҚШ пен оған ... ... ... ... АҚШ-тың
Франция, ГФР секiлдi еуропалық елдермен, сондай-ақ Мәскеумен одақтастық
қарым-қа ... ... ... Ирактағы соғыс АҚШ- тың бiржақты
әрекеттерiне ... ... ... мен ... Мәскеумен жақындастырды, бұл
өзгерiс осы мемлекеттердiң басқа ... ... ... ... ықпал етуi мүмкiн. Қазiргi таңда Ирактағы
жағдай өте тұрақсыз, бұл Таяу ... ... ... ... ... мүмкiн. АҚШ-тың Ауғанстан мен Ирактағы террорға қарсы
күресi Вашингтон “зұлымдық ... ... ... ... да жағдайын
ушықтырып жiбердi. АҚШ-пен арадағы ширыққан қарым-қатынас Иран үшiн тек
саяси ... ... ... бұл басқа мемлекеттермен тиiмдi экономикалық
жобалардың жүзеге асуын қиындатады. Сондықтан да Иран 11 ... ... тез ... ... ... қатынасын жөн деп ... ... ... ... жылы ... ... ... жоқ. Тiптi АҚШ
бұдан былай халықаралық терроризммен күрсетi және жаппай қырып-жою ... ... ... ... ... мемлекеттерге дейiн кеңейту ниетiн
анық бiдiрдi. Иран-американ ... ... ... түсуi Каспий
аймағындағы тұрақтылыққа да ... етуi ... ... ... Азия ... аймағы бүгiнде шешiмiн таппаған iшкi аймақтық мәселелермен бетпе-бет
кездесiп отыр, бұл мә селелер аймақтық деңгейде де, ... ... ... ... ... талап етедi. Жинақталған тәжiрибеге
қа рағанда, Орталық Азия мемлекеттерiнiң бұдан әрi ... ... ... ... ... келген кедергiлердi жою қажет. ... ... ... пайдалану – осы мем лекеттредiң әрқайсысының ғана емес,
бiздiң сыртқы ... де ... ... айтылған мәселелердiң
маңыздылығын және оларды бiртұтас алып қараудың қажеттiлiгiн ... ... ... ... ... (ҚСЗИ) аймақтағы және оның
төңiрегiндегi жағдайдың дамуына айтарлықтай ықпал ... ... ... ... ... талдау үшiн, қауiпсiздiк ... бай ... пiкiр айту үшiн, ... ... жағдайдағы аймақтық әрiптестiктерiнiң жалпыға ортақ ережелерi мен
шарттарын анықтау үшiн мамандардың ... ... ... мұрындық
болмақ.[34]
Каспий маңы мемлекеттері арасында келіссөздердің бірнеше жыл ... ... ... ... мәртебесін анықтау бойынша әлі де
ешқандай ... жоқ. 2002 ... ... ... саммитінде бес елдің
Каспийді бөлу ... ... ... тараптардың позициясын жақындата
алмады. Барлық мемлекеттер мәселені шешкенде ұлттық мүддені ... ... ... ... ... ... кен орындарын
бөлуінде болуда.
Біз білетіндей бес мемлекет – Азербайжан, Иран, Ресей, Қазақстан, және
Түркменістан – теңіздің ... ... ... бірнеше кезеңнен
өтті. Алғашқы кезең Кеңес Одағынан кейін төрт жаңа ... ... ... Бұл ... 1991 ж. Алматыдағы кеңесте бұрынғы КСРО
міндеттерін өздеріне алды. ... ... ... ... ... ... құқықтық мұрагері Ресей болып табылады.
Екінші кезеңде бес мемлекет Каспидің көл екеніне және онда ... ... ... деп ... Ол ... ... Осы елдер қабылдаған шешім шеңберінен тыс басқа ... ... күші ... ... кезеңде каспи маңы мемлекеттері теңіздің құқықтық
мәртебесін ... ... ... ... ... бұл кезең көпке созылып,
аяқталатын кезі көрінбеді.
Қазақстан, Түркменстан және ... бұл ... ... ... ... Ресей, бәрінен бұрын ... ... мән ... Иран ... ... ... да
мүдделі.
Қазіргі уақытта Ресей, Әзірбайжан және Қазақстан ортақ ұсыныс жасауда
– теңіздің ... ... ал ... ... ... бойынша Каспидің құқықтық мәртебесі бұрынғы КСРО-мен 1921 ... жж. қол ... ... анықталады және мәселені шешкенге дейін
осы келісім шарт ережелері қолданылуы тиіс. Бұл к.ш-қа ... ... 10 ... ... балық аулауына қатысты бір шектеу енгізілді.
Жерасты кен орындарын пайдалану және қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ... Иран егер ... ... ... өзінің
құқығын падайланбаса, бұл оны осы құқығынан айырылғанын білдірмейді.
Ашхабаттағы сәтсіз саммиттен кейін Ресей екі ... ... ... ... сол жылы ... Қазақстанмен келісім жасасты. Бұл құжатта
екі елдің ықпал ету аймағы арасындағы шекара анықталды. Тараптар даулы ... тең ... ... 9 ... ... мен Ресей президенттері
Санкт-Петербургте теңіздің түбін бөлу туралы ... екі ... ... қол қою жоспарланды. Бірақ бұл ... ... ... ... қол ... және ... толықтырудан кейін жақын
уақытта қол қою жоспарланды. Көптеген аймақтық және халықаралық ... ... ... ... ... ... ... Ресей мен Иран
позициялары сәйкес және ... ... ... ... Иран ... ... ... соңғы әрекеттерінің барлығы
Мәскеудің Иранмен ортақ мүддесіне тиісті назарын аудармай отырғандығын
көрсетеді.
Жақын арада Каспий ... ... ... ... ... Иранның Каспий теңізі жөніндегі арнайы өкілі - Мехди Сафари «кейбір
мемлекетің біржақты қадамы және екі ... ... ... ... ... ... келеді» деп атады. Мұндай әрекеттердің құқықтық негізі
жоқ және Иран ... ... ... ... Бұл БҰҰ құжаттарында
көрсетілген. Иран парламенті ... ... маңы ... ... ... туралы қандайда қол қойылған екіжақты келісімдерге қарсы болуға
тиіс деп бекінген.
Сонғы уақытта Иран БАҚ-да теңіздің жаңа құқықтық ... ... ... ... ... Ирандағы каспий мәселесі бойынша дау жалпыұлттық
сипатқа ие болды. Иран халқының ... ... ... және ... мен ... және де мыңдаған ... ... ... ... капиталдары 400млрд доллар., Олардың
саяси - идиологиялық ... әр ... ... ... теңізі
мәртебесі жөніндегі пікірлері бір. ... ... ... ... ... ... бұл ... байланысты әр түрлі
көзқарастан бас ... ... ... теңізі жайлы ұлттық мүденің
сақталуын қамтамасыз ету бағытын ұстап тұруын ұсынады.
Каспий теңізіндегі ... ... ... бар және ... ... ол ... шешуде қандайда болмасын коалиция
құрмау ... Егер бұл ... ... ... алса , егер ... ... ... , ол ... ... ... сатқандай болады. Каспий
теңізінің құқықтық ... ... ... ... мәселелер
мен кеңістік әсеріне және де коалициялық ойындарға ұрынбауды ... ... ... ... көсемдердің мысын көтеріп , Каспий
теңізінің халықтық мүддесін ... ... ... немесе
Американың өзінен көмек сұраға шейін барады.
Қазақстан мен Ресей ... қол ... ... ... ... бойынша Каспи теңізі мәртебесіндегі құқықтық анықтаудағы
алдыңғы процесстері халықаралық нормалар мен ... ... ... Ирандықтар Ресейді Каспи маңындағы ТМД елдерімен жүргізген
келісім шарттарын бір ... өз ... ... ... деп ... Бұл
дегеніңіз, ешқандай мемілекет өз алдына ешқандай да жеке шешім ... деп ... ... ... Иран ... 1921 және 1940 жж. ... ... теңізінің 50 %-ы Иранға тиісті ... ... ... ... ... ... пайдалануында мүмкіндіктің болуына
байланысты, шиеленістің пайда болуы Иранның мүддесіне қайшы ... ... ... ... және ... өз ... потенциалын
өсіруін каспий жөніндегі келіссөздегі өз позициясына қауіп ... ... ... ... зонасындағы күштің стратегиялық
тепе-теңдігі Ресейдің бұл ... өз ... ... ... ал
қалғандарының мұндай мүмкіндігінің жоқтығына негізеледі. ... ... ... әскери маневрді өткізуді мәлімдей отырып
үлкен қателік жіберді. Себебі әлі ... ... ... стратегиялық жағдайы
осы елдің пайдасына тиді, ал әскери маневрді жүргізу аймақтың басқа елдерін
жауапты әрекетке ... ... ... ... ... ... текетірес, тұрақсыздыққа, ақырында күштің соқтығысуна
апаруы мүмкін. Каспиді милитарландыру бейбітшілік орнатуда ең үлкен ... ... ... құқықтық мәртебесін анықтау енді халықаралық ... бұл ... ... ... ... ... күш жағдайына
байланысты. Каспидегі болашақ жағдай көбінесе ұлы державалар ... ... ... ... ... байланысты. Америка мен Ресей
жақындасуда. Ирандықтардың пікірінше, Америка мен Ресей арасындағы соңғы
келісімдер ... ... ... қауіпсіздік жүйесі үшін қаіп туралы
белгі ретінде ... ... Иран өз ... ... ... ... Үндістанмен одақ жасасу мүмкіндігін қарастырады. Бұл екі ... ... Иран үшін ... ... бола алады.
Иранның кейбір сарапшылары мен радикал бағыттағы ... ... ... ... қатынаста үнемі
тиянақсыз екі жақты саясат жүргізді.
Газ ... қай ... ... осы ... тасымалдау мен
пайдаланудағы Түркіменстан жобасында осы ... ... ... ... ... ... жағдайында газды тасымалдау мен
экспорттауда өзіне белгілі мөлшерде пайда түсіре алатындай жағдай ... ... тұр, сол ... ... да бір ... ... жол іздейді
Ресей болса Түркімен ... ... ... оның газ ... шығып
кетпеуін қадағалайды. Ал Иран болса өзінің территориялық жағдайын
пайдалана ... ... ... ... ... ... Иран Орталық Азия мен Каспий маңындағы мемілекеттерге ... ... ... ... ие. АҚШ ... ... аймағына
альтернативті болу үшін қандай да газ құбырының тартылуына қатысын талап
етіп, жаңа ... ... ... ... ... ... беріп,
Ресейдің ролін әлсіретуге күш салады. Қытай үлкен қадаммен алға басып келе
жатқан алпауыт мемілекет ретінде энергоресурстарға ... ел ... ... ... ... ашық ... ... келкеді.
Қазақстан, Түркіменстан, Әзірбайжан, Ресей, және Иран мемілекеттері
осы ... ... ... ... ... ресурстардан мол
пайда тапқысы келесе, ал Ресей мен иран осы ... өз ... ... ... пайда тауып сонымен қатар өздері де
пайдаланғысы келеді. Ресей ... ... ... ... - ... ... да ... жөнінде айтарлықтай ықпал жасап отыр. АҚШ, ... ... ... газды экспорттауда екі газ ... ... ... мен ... ... ... біріккен газ құбыры
системасы; - Түркіменстан – Иран 1997 – жылы ... іке ... ... ... Түркіменстан – Иран – Түркия – ... ... ... ... ...... –Транскаспий бағытында
экспортқа газ құбырын тарту жобасы талқылануда және келісілуде.
Энергетикалық ресурстар ... мен газ ... ... ... қазіргі жағдайын жалпы алғанда келесі топтарға бөлуге
болады.[36]
1. Каспийдің құқықтық мәртебесі және ... ... ... және мұнай құбырларының варианттары. 3.газ өндіру мен газ ... ... ... ... басты бөлімін атқаратын газ
мәселесіне айналып келе береміз. Мұнайға ... ... ... және технологиялық жағынан алғанда шектеулі.Сондықтан да газ
мәселесінің шешімі – біріншіден оның экспорт бағытын анықтау.
Соңғы он жыл ... ... ... ... ... даму ... КСРО - ның ... жағынан соның ішінде Орта Азия аймағына
ауыртпалықтың ауып ... ... ... ... ... ... бай аймақ стратегиялық пайдалы, бола бастағаны , алпауыт
елдердің көз құртына айналды.
Осы аймақтың ең ірі ... Иран ... ... осы ... ... ... ... көрсете алатын уақыттың жақын екенін алға
тарта бастады. Осыған куә ... ... ... уақытта КСРО – ның
бұрынғы елдерімен ,оның ішінде орталық азия ... ... ... алға ... ... отыр.Ислам фундаментализмнің
әлсіреуі, АҚШ пен екі жақты ... ... ...... бұл ... ... ... көтерілуіне негіз болады. Екі үлкен
энергетикалық құрылым – мұнай мен газ , ... ... ... көзіне айналды. Бұл аймақтағы энергетикалық баланыстың бір
көзі болып табылатын газ өндіру болса, оны экспорттау ... ... ... қайшылықтарының басты себебі болып тұр. Экономиканың осы ... ... ... ... елдер мен Орта Азияны қосып алғанда
Ресейдің ... ... ... Иран ... ролі артып отырғаны
белгілі.Газды экспорттауда Иранның бағыты айырықша ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Түркіменстан – Иран газ
құбырының тартылуы дұрыс шешім тапса, онда Иран осы ... ... ... ... ... Каспий аймағындағы энергетикалық ресурстардың өсу
жоспарының ... ... ... одақ ... ... Ресейдің осы
аймаққа деген ықпалы азайып қана қойған жоқ, төмен деңгейге ... , ... ... ... ... өзі ... күшті керек
етеді.Ресейдің соңғы мәлімдемесінде,Каспий Орта Азия үшін өмірлік маңызы
бар. Сондықтан оның жағдайы ... ... айта ... ... ... жалғастыра беретінін айтады.Иран энергетикалық ... ... ... ... бен ... ... кендерін өндіру
мен барлау істерінде бай тәжирбе ... ... ... ... Азияның әлемдік рынокқа шығуына геосаяси және ... ... ... ... Орталық Азия ... жылу ... ... ... ... ... өңдеу мен тасымалдауда қиын
жағдайда қалуда және әлемді рынокта одан әрі ... ... ... кез ... ... басында газдың азғантай бөлігі оңтүстік
бағытта ... ... ... газ ... ... ... ие ... газ өңдеу мен экспорттау проблемасы ... ... және ең ... ... ... ... тұр. Газдың үлкен ресурстарын
иелене отыра тұрып, сол байлықтың ... ... да ... ... қоры 20 ... 3 және 3 ... ... мұнай
қоры бар. Аймақтың 3\1территориясы шала зерттелгендіктен осы күнге ... ... ... ... ... ... экономикасы
газды экспорттауға тікелей тәуелділігі айырықша болса , оның мемілекеттің
бюджетіне 40 % және 70% ... ... ... ... ... сарапшыларының көзқарасы бойынша американдықтардың Каспидегі
қауіпсіздікті қамтамасыз ету кейіпін жасауға ... ... ... ... шындыққа жанаспайды. Олардың пікірінше
американдықтар энергия ... үшін ең ... ...... ... ... ... Өзінің Грузия мен Орта Азиядағы
әскери қатысуын көбейте отырып, АҚШ енді Каспидегі ... ... ... Әзірбайжанға көмектесіп, өзінің Әзірбайжанда әскери база
құруға мүдделігін мәлімдеді.
Орта Азияның жағдайы жақын болашақта тікелей Каспий теңізінің ... мен ... ... ... ... ... Каспидің
мұнайы мен газын әлемдік энергетикалық рынокқа ... де осы ... ... ... Ресей, Иран, Түркия, АҚШ, Кавказ және Орта Азия
мемлекеттерінің экономикалық және ... ... ... ... ... мүделерінің қайшылығы сонша, ішкі қақтығыстың өсуі жағдайында бүкіл
орта-азия аймағының ұзақ уақыттық болашағын қиындатып, ауыр нәтижеге ... ... ... ... ... ... ауысуда. Иран өзінің
теңіз секторында ... ... ... ... ... ... айтты. Бірақ та ... ... ... ... ... ... ... олардың жасаған мәлімдемесі ... ... ... ... ... ... ... жағдайын күшейту
үшін, осы аймақта тұрақтылықты мықты ұстап тұруға қабілетті ... ... көп ... ... ... Иран мен Ресей
арасындағы « Бушер» атом электр станциясын салу бойынша ... ... ... ... ... ... сипаты халықаралық
келісімдер мен міндеттемелерге ... ... ... ... ... жылдары АҚШ Ресейді Иранға ядролық қару жасауда көмек көрсетті
деп ... ... ... ... ... ... Иран мен Ресей
арасында ядролық энергетика саласында ынтымақтастықтың бейбіт ... ... ... үшін ... ... ... Иран жағы осы ... өзінің өнеркәсіп обьектілеріне кіруіне
қарсы емес екенін ... ... өзі ... ядролық энергиясын бейбіт
мақсатта қолданатынын білдіреді.
Иран мен Ресей ... ...... ... ... ... келісімге қол қойылды.Оның болашақта екі мемілекет ... ... ... үшін ... экономикалық маңызы бар.
Еске алатын болсақ, Иранның өте ... ... бар және ... Карл ... ... ... орта ... халықтар
санына бекер кіргізбеген. Ол « ... ... бұл ... ... жыл бұрын шамасындағы уақытқа жатқызу керек» деп жазды. Сол
кезде ... ең күрт ... ... ... 550 – 320 жж. ... сол ... әлемдік империя Ахеменидтіктер Солтүстік Африкадан
Орта Азия және Солтүстік Үндістанға дейін таралды. ... ... ... ... ... Л.Гумилевтің анықтамасына сәйкес «пассионарлықтың»
жаңа кезеңін өтуде.Бүгін Иран дамып келе жатқан ... ел ... 70 ... аса ... ... ұлттық өнімі Ресейдің осындай
көрсеткішінен асады.
Ресейдің біржақты ... ... ішкі ... пен қарама
қайшылықтың өсуіненТМД ның барлық ... ... ... ... ... ... ... тұратын, яғни
«тұрақсыздық доғасында» әлеуметтік - эконмикалық, саяси дағдарысты
бастан кешіруде. Осыдан ... ... бұл ... ... ... ... ... жаңа саяси элитаның қалыптасуы АҚШ және Европа
елдерінің тікелей бақылауымен іске асуда. ... ... ... ... достастық жағадайдағы ТМД елдерінде миграциялық саясаттың күрт
өсуі, экстремизм, халықаралық шиеленістің өсуі және ТМД ... ... зат ... және басқа жұмыс орнынан ығыстыру, антиресейлік көңілдің
шығуына себеп болуы мүмкін. Онда ... ... ... ... ... ... ... Оқиғаның бұлай өтуі АҚШ-ң басты саяси
технологы ... ... сай ... Ресейді ыдырату. АҚШ
лаңкестікке қарсы жалауымен Ресей үшін ... ... – Орта ... ... іс ... ... КСРО мен КОКП ... Ауғаныстандағы қате саясаты
ақыр аяғында КСРО-ның ыдырауына себеп болса, онда ... ... Иран ... ... ... ... пайда үшін
біржақты шешудегі асығыстық Ресейдің ыдаруына апарады. Әрине, ... мен ... ... энергия ресурсы үшін ... ... ... ... да, ... ... де, аса ... корпорациялар да саяси және экономикалық жағынан күшті Ресейге
қызықпады.
Кеңестен кейінгі ... мен ... ... ... ... ... ТМД елдері, ТМД мен әлемнің жеке ... ... ... бірі ... және ... ... ... көптеген екіжақты және көпжақты іле-шала ... ... еске салу ... Бұл өз ... қол ... осындай аса қуатты рухани-саяси инфляцияға ... мен ... ... жасауға ұлғайған сенімсіздік тудырады.
Қандайда болмасын қоғамның негізгі қуаты мен басты байлығын ... пен ... ... ... ... бар және ... ... қрайтыны белгілі. Сондықтан қоғамдық маңызды ... ... ... ... ... ... бағалау
қажет. Кейбір сарапшылардың бағалауынша ... ... ... ... ерте ... адамдар саны Ресейдегі «демократиялық ... ... ... ... ... ... 30 млн. адам болды, бұл
шамамен Отан соғысы кезінде КСРО –ғы ... ... ... бірдей.[39]
Ал Иранның Каспий өңіріне қатысты мүдесіне келсек, бұл ... ... ... ... ... бар. Ол түсіністік – Түркменстан мен
Қазақстанның газы мен ... ... ... жасаудан түсетін
экономикалық ... мен ... және ... Азия ... ... бақылау жасауға Батыс ықпалын барынша ... ... ... ... ... ал да билей бер» ... пен ... ... ... ... христиандарды
мұсылмандарға айдап салу , «оңтүстік шекараны бекемдеу» туралы үндеулерді
қолданушылық ... ... ... ... ... ... аулақ
салуға итермеледі. Саяси ғана емес ,мұнай тасымалдау мәселесі бойынша да
Ресей ықпалынан ... ... ... ... ... ... енді ресейлік
саясаткерлер мәжбүрлеу мен қысым ... ... тіл ... ... ... ... жаңа ... пайдалануға мәжбүр болды.
Каспий өңірінен қол үзу Ресей үшін осы ... ... ... жіберіп,бәрінен айырылу деген сөз,ал, бұл – Ресей саясатының
стратегиясымен ешбір қабыспайды.
Ресейдің ... ... жеке дара ... ... ұмтылысы Батысты
тыжырындырып, АҚШ пен оның одақтастарын ... ... ... ... Әзербайжан мен Грузияға ашықтан – ашық ... ... ... ... ... ... ... Батыс елдері
егеменді Кавказ мемлекеттеріне «Бейбітшілік үшін ... ... ... ... « есік ашып » , ... ... ... ... ... және ... ... етіп,
қысым көрсету айла шарғысына баруда.
АҚШ Кавказда және Каспий өңіріндегі мұнай ... ... ... бар ... ... ... мұнай
концерндерінің осы аймақты игеруге белсенді атсалысуға Парсы шығанағына,
солтүстікке ... ... ... ... ... қауіпсіздік
кепілдігін кеңейту туралы ниетіне көз жеткізетіндей.
ҚОРЫТЫНДЫ
Казіргі халықаралық қатнастарда өзінің табиғи ресурстаға бай болуының
және өте ... ... ... болуының арқасында жетекші рөлге ие
болуда.
Барлық жағынан тиімді болатын кейбір ... ... ... ... территориясы арқылы әлемдік рыногқа шығатын газ және ... ... ... ... қажет етіп отырған мұнай саласына шет елдік
инвесторларды жұмылдыруға кедергісін келтіріп отырған ... ... үшін ауыр тиіп ... да, Иран үшин ... ... ... ... АҚШ сияқты алпауыттармен күресуге тұра келіп отыр.
ХХ ғ. 50 ... ... ... АҚШ және ... ... ... Иранға
қатысты саясатында экономикалық мүддеден басқа, иранды артурлиимпериалистік
әскери блокқа тартуды да көздеді.
Сонымен ... ... ... ролін анықтай келе
төмендегідей қорытынды жасауға ... ... ... саясатында аймақтық жетекші мемлекетке ұмтылу
тенденциясы айқын байқалады.
II. Иранның негізгі қарсыластары болып Израиль, АҚШ ... ... ... ... ... елдері «Израильді тарихтың шығынды
тастайтын шелегіне оңай лақтырып жіберуге болады».
ІІІ ИИР Парсы ... ... ... бұл өз ... ... ... мемлекеттері тарапынан түбегейлі келіспеушіліктер
бар.
Иранның ролі сонымен ... ОА ... ... ... бағытындағы
Исламдық Иран Республикасының саясаты бірнеше стратегиялық мүдделерімен
анықталады. ... ... ... ... ... АҚШ ... ... халықаралық оқшауланудан (изоляциядан) шығуға
бағытталған ортақ саясат негізінде бірігу. Екіншіден, өзінің ... ... ... ету. Бұл ... ... ... ... тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге де
қажет мәселе деп қарастырады. ... ... ... сауда –
экономикалық және инвестициялық ықпалдастықты дамыту. Бұл салада ... ... ... ... және ... ... ... Мұндай
болуы көбінесе геополитикалық (геосаяси) жағдайға байланысты болып ... ... ... фактор, каспийдегі мүдделерінің қарама -
қарсылығы) көп жағдайда Азербайжанмен дүрдіараз қарым – ... ... және екі ... ...... ... ... аз да
болса әсерін тигізеді. Төртіншіден, Иранның Орта Азия және ... ... ... ... және Түркия елдерімен жақсы, тығыз ... ... де ... ... ... ... ... күрдтер мәселесіндегі келіспеушіліктерге тікелей байланысты.
Бесіншіден, Иранның сыртқы саясатының ... оның ... ... ... ... болуына байланысты да айқындалады. Бұл Тегеранның
басқа елдермен қатынасында сақ ... алып ... ... ... «Талибан» сияқты кейбір күштер белсенді ... Ал Иран ... ... ... ... ... аймақтағы Пакистан, Сауд Аравия сияқты елдердің ықпалының өсіп ... ... ... ... олардың аймақтағы рөлі күшейіп кетпеуі
бағытында да әрекет етеді. Жетіншіден, Иран ... ... өте ... ... ... ... кететіні аймаққа бәсекелес ретінде
емес, өз ішіндегі тұрақсыздықты ... ... күш ... өз
энергетикалық жүйесінің құрамдас бөлігі ретінде ... Ал ... Азия мен ... ... ... Иран Европалық Одақпен, Қытай және
Жапон елімен қарым-қатынасты нықтауға және ... ... ... ... КСРО ... ... жаңа геосаяси жағдайда мұнай негізгі
фактор болып отыр. Парсы ... ... және ... ... ... ең ... мұнаймен газ кен орындары орналасқан. 90-
жылдардың соңындағы есептеулер бойынша көмірсутек қоры 90 млд. ... млд. ... ... ... қоры да үлкен – 21 триллион кубметр (м³)
(Ресейден кейінгі ... ... ... ... қара ... 5,5%
және экспортталатын мұнайдың 7,9%. Иран ... ... ... ... ... ... 80,8% мұнай құрайды және елге келетін
барлық қаржының 90-90% мұнайды экспорттаудан ... ... бойы ... ... (ИИР) ... 10-25 млд.$ ... ... отырды.
Сондықтан да Иран аймақтағы ... пен ... ... ... ... табиғи жағдай. Себебі, ешқандай қауіп қатер, қысым жоқ ... ... ... ... ғана мұнайды үздіксіз өндіруге, әлемдік
рыногқа тасымалдауға болады. Шығанақта өндірілетін ... (ол ... ... 1/3 ... ... Иран мен Оман бақылайтын тар ... ... ... ... Тегеран Сауд Аравиясы, Кувейт, бРЭ,
Бахрейн және басқа да осы аймақтың елдерімен, ... ... АҚШ, ... ... қарым-қатынастарға үлкен көңіл бөледі.
Соңғы кездерде Парсы шығанағындағы аймаққа және Таяу және Орта Шығыс
елдеріндегі өз позициясын ... ... ... жатыр. Осылайша
тоқсаныншы жылдардың басында РФ ... ... ... ... ... ... ... мұнайға, қаржыға байланысты
мәселелерін сол елдермен байланыстырды. РФ геосаяси жағынан ... ... ... болып жатқан оқиғалар: тұрақсыздық пен қауіп төніп
тұр ма, әлде берік бейбітшілікке жол салынып жатыр ма – ... бәрі ... ... ... саяси қауымдастықтағы ең көп талқыланып отырған ең өзетті
мәселелердің бірі Ирандағы ядорлық бағдарламасы
АҚШ ... ... ... ... ... ... ... отыр. Қаншалықты дегенмен де Иран бұл іс-
әрекетімен шын мәнінде ... ... ... ... отыр, соның
ішінде Иранға қару-жарақ жағынан қолдау көрсетіп отыр деп ... де. ... ... ... ... өз радиусымен Ресейде де
жанайды, ... ... ... ... ... ... да
ешқандай мемлекет сауда-эконоимкалық қатынастарды, оның үстіне шекаралас
мемлекетте жаппай құру құралының пайда болуына мүдделі ... ... ... Дипломатиялық құжаттар
Меморандум о взаим о понимании между Исламской Республикой Иран и
Республикой Казахстан от ... ... о ... и ... между Республикой Казахстан и
Исламской Республикой Иран //сборник актов Президента РК// Алматы 1992 г.
Декларация о принципах и ... 1998 ... ... о континентальном шельфе 1958 г. Международные
организации и право- М. 1999 г.
2. Арнаулы әдебиеттер
Buzan B. People, States and Fear: The National Security Problem ... ... 1996. Hemel ... ... Evans and Jeffey Newnham. The Penguin Dictionary of International
Relations. Р.345.
Агаев С.Л. Иран ... ... и ... - М., ... С.Л. Иран: внешняя политика и проблемы независимости. - М., 1971.
Акимбеков С. М. Афганский узел и проблемы безопасности центральной Азии.
Алматы, ... З. ... ... ... М., 1999.
Васильев Л.С. История востока. - М., 1994.
Воскресенский А.О. Восток/Запад. Региональные подсистемы и региональные
проблемы международных отношений. - М., ... Г.А. ... ... в политических и социальных процессах на
востоке. - М., 1991.
Гаджиев К.С. Введение в политическую науку. ... ... ... К. ... ... в ... отношениях. Полития. 1999.
Дугин А. Основа геополитики. М., 1997.
Жильцов С.С., Зонн И.С., ... А.М. ... ... региона. - М.,
2003.
Ибрашев Ж.О. История международных отношении и внешней политики. Алматы,
1998.
КасеновУ.Т. Безопасность в ... ... ... ... ... ... Алматы, 1998.
Кожирова С.Б. Внешняя политика Стран Востока с 1945 по 1990г. ... Ю.М., ... В.И.. ... ... ... ... Васильев. История востока. - М., 1998.
Лаумилин М. Казахстан в современных международных отношениях: ... ... ... ... Г.И. ... и ... в странах Азии и Африки. -М., 1970.
Нурпеисов Д.К. Национальная безопасность: правовой ... ... ... М.Т. ... в ... Азии и ... ... Диссертация на соискание учёной степени доктора политических
наук. Алматы, 2003.
Поздняков Э.А. Геополитика. - М., 1995.
Примаков Е.Н. Восток после распада колониальной ... - М., ... ... и ... ... в ... Ташкен, 1959 г.
Санаи М. Место и роль Ирана в Центральной Азии. -Москва, 1997.
Токаев К. Под стягом независимости. –Алматы, 1996.
Токаев К.К. ... ... ... ... ...... Е.Т., ... Г.Г. Международное право. Москва, 2003.
Ушаков В. Персидский залив. Амбициозные планы Тегерана. ... ... ... П.Н. Международное право. Учебное пособие. Москва. 1998 год. С. 187-
188.
Зеркин Д.П. Основы политологии. Курс лекций. Ростов-на-Дону. ... ... ... М.Н. ... Курс лекций. Зерцало. 2000. С. 550-553.
Цыганков П.А. Теория международных отношений. Учеб. пособие. Москва.
Гардарики, 2003 год. С. 320-323.
4. Мерзімді ... ...... //Казахстанска правда. 20 сентебря, 2001 г.
Исламская революция и ... ... ... ... исламской демократии // Континент. 2003г.
Каспийский пока не поддается. //Казахстанская правда.10 мая, 2001 г.
Иран ... ... ... ... 23 ... 2001 ... ... дело тонкое.//Континент. 5-18 декабрь 2001 г.
Акимбеков С. Революция в ... 2003 г. 2-15 ... Е. ... ... .2003 г. 2-15 ... Basin.- 1996. – С. 1-10.
5. Интернет қайнар көздері
www.kisi.kz
www.government.kz
www.khabar.kz
www.continent.kz
www.euronews.com
КІРІСПЕ
ЖАҢА ӘЛЕМДІК ГЕОСАЯСАТ ЖӘНЕ ИРАН ФАКТОРЫ
1.1 Жаңа әлемдік ... ... ... ... ... атом ... ... қазіргі кездегі ядролық саясаты және жетекші мемлекеттердің
саяси ұстанымдары
ХХ Ғ. АЯҒЫ ЖӘНЕ ХХІ Ғ. ... ЖАҢА ... ЖӘНЕ ИРАН ... ... ... ... және мұнай саясатындағы Иран
2.2 Каспий мәселесі ИИР ... ... ... ... ... К.С. ... в ... науку. Москва. Логос. 1997 год.
Стр. 290-296.
[2] Нурпеисов Д.К. ... ... ... ... ... Стр. ... Гаджиев К.С. Введение в политическую науку. Москва. Логос. 1997 ... ... ... Д.К. ... ... ... ... Алматы.
2003. Стр. 112.
[5] Приес Д. Балансировка угроз безопасности в регионе ... ... – Б. ... ... Д.П. ... ... Курс лекций. Ростов-на-Дону. Феникс.
1996 год. Стр.524-530.
[7] Ред. Марченко М.Н. Политология. Курс лекций. Зерцало. 2000. Стр. 550-
553.
[8] ... ... - ... Ю.М., ... В.И.. ... ... 1996 год. Стр. ... Ислам в современной политике стран Востока. Москва 1986г.
[10] Л.С. Васильев. «История востока» М., 1998г.
[11] Агаев С.Л. «Иран между ... и ... - М., ... ... С.Л. ... между прошлым и будущим» - М., 1997г.
[13] «Иран всегда омуждал терроризм». Деловая ... 23 ... 2001 ... ... К. ... ... в международных отношениях» Полития
1999г.
[15]Агаев С.Л. Иран: внешняя политика и проблемы ... М., ... ... ... С.Б. Внешняя политика Стран Востока с 1945 по 1990г. Астана
2001 г.
[17] Кожирова С.Б. Внешняя политика Стран Востока с 1945 по 1990г. ... ... ... С. ... в ... Континент. – 2003. 2-15 июля.
[19] Лаумулин М.Т. Геополитика в Центральной Азии и ... ... ... на ... учёной степени доктора политических
наук. – Алматы, 2003. – Б. 2.
[20] Агаев С.Л. Иран между прошлым и будущим - М., 1997. – Б. ... ... Е.Т, ... Г.Г. ... ...... 2003. –
Б. 315-320.
[22] Пастухов Е. Иранский вопрос.//Континент. – 2003. 2-15 июля. – Б. ... ... П.Н. ... право./ Учебное пособие. – Москва, 1998. -
Б. 187-188.
[24] Бжезинский З. Великая шахматная доска. – М., 1999. – Б. ... ... Г.А.. ... ... в ... и социальных
процессах на востоке. – М., 1991. – Б. 45-56.
[26] Денчев К. Нефтегазовый фактор в международных ... – М., ... Б. ... ... Ж.О. ... ... ... и внешней политики. –
Алматы., 1998. – Б. 78-80.
[28] Мирский Г.И. Армия и политика в странах Азии и ... – М ., 1970. ... ... Примаков Е.Н. Восток после распада колониальной системы. – М., 1982. ... 38. Caspian Basin.- 1996. – ... ... С.С., Зонн И.С., ... А.М. ... ... региона. –
М., 2003. – Б. 65.
[32] Ушаков В. ... ... ... ... ... – М. 1999. ... ... КасеновУ.Т. Безопасность в Центральной АЗИИ: национальные,
региональные и глобальные проблемы. Алматы, 1998. – Б. ... ... М.Т. ... в ... Азии и ... ... ... на соискание учёной степени доктора политических
наук. – Алматы, 2003. – Б. 48.
[35] Дамасская ... ... ... ... и ... от 6 ... ... // http://www.meij.or.jp/text/damascus/19910306.htm.
[36] Buzan B. People, States and Fear: The National Security Problem In
International ... 1996. Hemel ... ... Александров И. А. Монархии Персидского залива. Этап модернизации. М.:
Международные отношения, 2000. – Б. ... ... Ф. ... комплекс стран — участниц ССАГПЗ.
Вызовы и ответы. Нью-Йорк, 2001. – Б. 98.
[39] Постэль Т. Уроки военных угроз для ...... ... ... – Б. 256.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий теңiзiн бөлiктерге бөлу туралы теория25 бет
.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері14 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
1978-1979 жылдардағы Иран революциясы. Хомейни ролі41 бет
50-70 жылдардағы Ирандағы саяси оқиғалар9 бет
III – VII ғасырлардағы иран21 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь