Сырдария өзенінің гидроэкологиялық жағдайы

1 АУДАННЫҢ ҚАЗІРГІ КЕЗДЕГІ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
1.1 Сырдария аймағының географиялық орны
1.2 Ауданның зерттелу тарихы
1.3 Гидрографиясы
1.4 Сырдария аңғары
1.5 Сырдария өзенінің арнасы
1.6 Агроклиматтық жағдайының ерекшеліктері
1.7 Топырақ жамылғысының сипаттамасы
1.8 Өсімдік жамылғысы

2 СУ РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУ
2.1 Жерді егіншілікке пайдалану
2.2 Суармалы жерлер
2.3 Табиғи шабындықтар мен жайылымдар
2.4 Өсімдік жамылғысын және суармалы егістікті қорғау

3 СЫРДАРИЯ ӨЗЕНІНІҢ ГИДРОЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ

4 ӨЗЕННІҢ НЕГІЗГІ МЕТЕОРОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ГИДРОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМАЛАРЫН ЕСЕПТЕУ
4.1 Сырдария өзенінің метеорологиялық жағдайлары
4.2 Өзеннің гидрологиялық сипаттамалары және оларды есептеу

ҚОРЫТЫНДЫ
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        1 АУДАННЫҢ  ҚАЗІРГІ  КЕЗДЕГІ
ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ
1.1 Сырдария аймағының географиялық орны
Сырдария ойысының аккумулятивті жазықтары солтүстік-шығысында Қаратау
жотасымен, оңтүстік-батысында Орталық Қызылқұм ... ... ... ... ... тыс Тянь-Шанға дейін
созылып, солтүстігінде және солтүстік-батысында солтүстік Арал маңы қабатты
жазықтарымен және Арал ... ... ... көмкеріледі.
Қазақстанның оңтүстігінде 1938 жылы құрылған Қызылорда облысы Сырдария
өзенінің төменгі ағысында оның екі ... ала ... Жер ... республикадағы ірі облыстардың бірі болып саналады. ... ... 228,1 мың ... ... ... ... ... 3,9
%-і тұрады. Бір шаршы шақырым жерге 2,7 адамнан келеді.
Тұран ойпатының жазықтау келген кең ... алып ... ... ... ... ... Сырдария, Сарысу және Шу өзендерінің
ертедегі атырау ... ... ... Тарихтан мәлім, бұрын арғы дәуірде
қазіргі Сырдарияның ... мен Арал ... ... біріне-бірі тіркес
жатқан екі үлкен қазан шұңқыр болған. Сонау Тянь-Шань ... ... ... ... ... өзендерден басын алып, батысқа
Қызылорда ... ... Ол ... ... суы мол, ірі өзен ... Өйткені, Шу мен Сарысу өзендері Сырдарияның арнасына құйылған ... ... ... ... ... қақ ... екі ... опыра құлатып,
жұлқына ағатын асау өзен орасан көп құм-лайды ала келген.
Ғылыми деректерге жүгінсек, бұл шұңқыр 56 мың ... ... ... ... осы ... ... аймақ қалыптасқан делінеді.
Сол геоморфологиялық аймақ солтүстік-шығысында Қаратау, батысында Қызылқұм
биігінің жақын жатқан тар аралығынан басталып, батысқа ... кең ... Оны ... ... деп ... ... ең ... жері Тартоғай
стансасы тұсынан басталады да, Қызылорда арқылы Тереңөзекке дейін созылып,
онан оңтүстік-батысқа қарай ... ... ... ... ... табанынан санағанда жиналған шөгінді үш қабаттан тұрады.
Төменгі бірінші қабаттың қалыңдығы 7 метрден аспайтын ... тас ... ... ... тұрады. Қызылорда қаласы мен Тереңөзектің тұрған жеріндегі
екінші қабаттың қалыңдығы 60-80 метр болатын ... ... ... ... жұқара береді де, Шірік Рабаттың тұсында 30-45 метр болса, шығыс ... 6-20 ... ... Бұл ... ... осы ... ең алғаш
мекендеген Келтеминар тайпасының атымен аталады. Ең үстіңгі, ... ... ... ... ... 1-5 метр, кей жерлерде 9 метрге дейін
болатын саз, құмшық және құм аралас шөгіндіден тұрады. Бұл ... ... ... осы ... ... ... ... Масығұрт) тайпасының аты
берілген.
Жазықтың ең биік нүктелері Тартоғай ... 140-151 ... ... 100 метр, ал Аралдың шығыс жағасында 55 метрден аспайды. Сонда
Сырдың атырауы теңіз бағытымен баяу ... ... ... ... дала.
Жазық бетінде әр жерде жатаған жусан өскен шағыл құм төбелер мен ... ... ... ... ... ... ... кездеседі, мысалы,
Аққыр, Қарақ, Жосалы, Көксеңгір. Олардың биіктігі 60-80 метрге ... ... ... ұқсамайтын сол шоқылардың баурайы Тікжар
болып келеді.
Арналар арасындағы кеңістіктің бет ... ... тән ... ... ... толқыны тәрізді бұйраттанып жатқан ауқымы ... ... ... ... ... ... ойпаттар. Дария тасығанда бұл
ой-шұңқырлардың бәрі сумен толып, бүкіл атырауда жүздеген ... ... Олар – ... ... ... т.б. Айнала егістік, шабындық
жерлерді су басып, ыза көтеріліп кетпес үшін жегін ... ... ... құм ... ара-арасындағы ой жерлерді ащы көлдер Сыр
аңғарының келбетіне осы өлкеге тән ... ... ... бұл ... көп ... ... Сырдария 2002 мың шақырымнан ұзақ жолында
өзінің арнасында ағып келіп, осы ... ... ... ... ... ... жаппай қамтып, бірнеше тарауға бөліп ағатын болған. Баяғы
заманда ... ... ... оның солтүстік-шығыс жағынан
Іңкәрдария, даланың орта тұсында ... одан оңға ... ... ... арна ... ... теңізге құйған. Қазір олардың көпшілігі
кеуіп, құрғақ арналары ғана қалған.
1.2 ... ... ... ... жазықтарын жүйелі түрде көптеген ғалымдар зерттеді.
Н.А.Северцов, И.В.Мушкетов және Л.С.Берг еңбектерінде жазықтардың шығу тегі
геологиялық құрылымы туралы ғана ... осы ... ... ... да ... Аралдың шығыс жағалауы мен Жаңадария құрғақ арнасында
болған ... ... ... төмен түсуі жөнінде ой қозғаған. И.В.
Мушкетов “Түркістан” монографиясында ... ... ... ... ... рет құрылған Түркістан картасында үштік кезеңнен кейінгі
шөгінділер көрсетілген.
19-ғасырдың ... жел ... ой ... ... қырқаларға үю арқылы
шөл бедерін тегістемейді, керісінше тілімдейді деген пікір айтқан. ... ... ... ... ... мағлұматтар Л.С.Бергтің “Арал теңізі”
атты үлкен монографиясында келтіріледі. Көбіне ол ... ... ... ... бар ... ... ... шығара отырып, ежелгі Арал
шөгінділерінің шектеулі тарағанын айтады. 1910-12 жылдары С.С.Неуструев
Сырдарияның ... ... ... ... ... және оның
астындағы жыныстарды зерттеп, оның ... ... ... ... мақалаларында жариялады. Оның ойы бойынша ескі ... ... ... ... ... ... Қызылқұм
құмдарының шығу тегі болып табылатын гипотеза жасады. Сонымен бірге ... кең ... ... мен тақырлардың түзілгені туралы айтты.
Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... байланысты, Қазан төңкерісінен кейін басталды.
1927-28 жылдары ... пен ... ... ... сол ... ... ... террасаларына сәйкес 3
геоморфологиялық бөлікке бөлді. 1930 ... ... ... ... ... ... ағысындағы шөгінді жыныстардың құрылымын анықтады.
Сырдария ... ... ... және ... қатыстыларды сипаттады.
И.П.Герасимовтың “Тұранның ... ... ... ... негізгі
белгілері” монографиясында ТҰран рельефінің даму тарихын және ... ... ... ... ... ... ... кейінгі климаты жалпы түрде аридті және экстра аридті сипатқа ие
болды және ... ... ... ... ... ... аясынан
шықпады.
1951 жылы Н.Ф.Фединнің “Сырдария өзенінің төменгі ағысы террасаларының
абсолютті жасы туралы” (“Об абсолютном ... ... ... р.
Сырдарьи”) мақаласы жарық көрді. Абсолютті жасы бойынша мәліметтер ... ... ... ... ... ... жылы ... “Сырдария өзені террасаларының жасы туралы” (К
вопросу о возрасте террас ... ... ... ... өзбек геологтарының мәліметтері бойынша голоцен, төменгі
төрттік, орта төрттік кезеңге ... ... ... ... ... ... шөгінділерінен құралған Ташкент
ауданымен салыстырады.
1.3 Гидрографиясы
Сырдария өзені ... тыс ... ... ... және ... қосылуынан бастау алады. Басталған жерден сағаға дейін жалпы
ұзындығы 2212 км. ... ... ... өзен ... ... сағаны (Келес, Күрік-Келес және Арыс өзендері) қабылдайды. Әрі ... су ... ... ... ағып ... сағалық облыспен үлкен
атырау қалыптастырып, Арал теңізіне құяды.
Сырдария ... ... ... ... ... су ... олардың ішіндегі ең бастысы Тоқтағұл су ... ... ... ағындысының көпжылдық реттеушісі болып табылады.
Қазақстан Республикасының энергетикасы мен ирригациясы үшін ... ... ... су қоймасы пайдаланылады.
Сырдария алабында ауылшаруашылық мәдениетін суару үшін ... ... ... жүйе бар. ... және оның ... ескі
арналары, ағынсыз көлдер және рельефтің төмендеу жерлеріне коллекторлы-
кәрізді ағындыны жіберетін ... ... де ... Арал ... бұрын
ішкі материктік ең ірі су қоймасы болған, ал қазіргі кезде ... мен ... ... ең ... ... Арал ... 1961
жылы орташа деңгейі 53 метр болған. Соңғы 35 жылда оның тереңдігі 16 метрге
азайды. Қазіргі кезде Арал теңізі екі ... ... ... ... және ... Кіші ... ... режиммен салыстырғанда
теңіздің тұздылығы үш есе өсті.
Сырдария өзенінің Тартоғай стансасынан Қазалыға дейінгі ... жоқ. ... ... ... ... ... тереңдеуі азаяды
және ол қоршаған жазықтыққа кірігіп кетеді. Жергілікті жердің көрсеткіштері
өзеннен оңға және солға ... ... ... ... ... ... және кіші биіктіктен өзен өзінің арнасын ауыстырып, жағаларды
бұзып төмен жерлерді су басады, ескі арна ... өз ... ... таяз сулы көл ... ... ... су алуы он төрт ірі ... сонымен қатар
орташа жылдық су ... 1990 жылы ... 100 м³/с ... ... жүреді.
Қызылорда қаласынан 12 км жоғары Қызылорда су ... ... ... Ол суды ... ... ... бөлуді қамтамасыз етеді. Су өткізу
қабілеті 220 м³/с солжағалық канал Сырдарияның сол ... ... ... ... аумақты суару үшін арналған. Сол жақтан шығатын су
өткізу қабілеті 50 м³/с ... ... ... құмдарында
жайылымдарды суару үшін пайдаланылады.
Сырдариядан Түмен-Арық бекетінен Жусалы бекетіне дейінгі бөлікте көп
тармақтар бөлініп шығады, өз ... олар ... ... ... судың жайылуынан көлдер мен батпақ қалыптасады. Тармақтың бір
бөлігі ... мен ... ... ... ... ие. ... көп
бөлігі құмдарда жоғалып кетеді, бұрынғы уақытта Арал теңізіне жететіндері
де ... ... 170 км ... ... ... ... ең ұзын ... Бұл тармақ көптеген кіші тармақшаларға бөлініп, Жусалы ... ... ... ... ... жылдары Қараөзектің сағасы
ауданында су көп тұрып қалады да, ... ...... ... сол жағалық ең ірісі, оның ұзындығы
600 км астам. ... ... ... ... ... ... пен ... қарай Өзбекстан шекарасына дейін өтеді. Жаңа-
Дариядан 210 км батысқа қарай Қуаңдария тармағы кетеді ... 480 ... және ... өзендері тікелей байланысты жоғалтқан соң ұзақ
уақыт бойы ірі су тасу ... ғана ... ... ... ... ... салынғаннан кейін өзеннен 50м/с суды суару мақсатында алу
мүмкіндігі туды. Қуаңдарияға су жеткізу және оның ... ... ... үшін негізінен Қызылорданың солжағалық қашыртқы
сулар ... ... ... ... бұл ... ... зор, себебі олар
суландыру көзі болып табылады және ұсақ ирригациялық жүйелердің ... ... ... селосынан төмен Қазалы қаласына дейін
Сырдария құмды-шөлді кеңістіктен тармақтарсыз өтеді.
1970 жылы ... қ. ... ... ... пайдалануға беріледі.
Оның жоғарғы бьефінен алынған сумен ... және ... ... ... асырылады.
1.4 Сырдария аңғары
Сырдария Қазақстан жеріне Шардара суқоймасының оңтүстігінен кіреді
және солтүстік және солтүстік-батыс ... Арал ... ... ... ... ... Ол кең Сырдария аккумулятивті ... ... Арал ... ... ... ... ... арнасы Сырдария
синеклизасы бойымен емес, оның Қаратау ... ... ... ... ... ... оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа
қарай ауыспалылығы төрттік кезеңде ойыстың оңтүстік-батыс ... ... ... Бұл орын ауыстыру оң жағасына
қарағандасол ... енді ... ... ... ... ... көрінеді.
Өзен аңғары өзінің жолында өзінің морфологиялық пішініне көп ... ірі жеке ... ... өтеді. Аңғардың енді бөліктері
синклинальды құрылымдарға, ал жіңішке, тар ... ... тура ... ... кезектесіп келуі анық ... ... ... жаңа және ... ... ... жеке
учаскелер морфологиясының қарама-қарсылығын күшейтті.
Сипатталып отырған территорияда Сырдария аңғары төмен және анық
көрінбейтін жағалаулы және ... ... көп ... ... көп ... ... ... Геоморфологиялық белгілері бойынша оны
негізгі 3 учаскеге ... ... 1) ... ... ... ... 2) Жаңақорған кентінен Жосалы кентіне дейін; 3) ... Арал ... ... ... ... ... ... біршама терең бөлігін және
Арыс ойысының оңтүстік-батыс шетін, Қаратау жотасының ... ... ... Өзен ... ... материалдар мен
аллювийдің тұрақты жиналы аңғар түбінің көлденең қимасының дөңес ... Аран ... ... ... ... ... ... екі жағасында да арна бойы жалдар кездеседі. Олар басым
ірі құмды материалдардан ... ... ... ... ... ... төрттік
кезеңінің кең аллювийлік-атыраулық жазығын кесіп өтеді. Арна біршама иреңі
бар көп меандрлы бола ... ... ... жыл ... су ... Қайрақты және Шардара суқоймаларын салғанға дейін аумақты су ... ... ... ... (Федорович 1969). Тасқын нәтижесінде кішігірім
көлшіктері мен батпақтанған жерлері бар жайылма құрылады.
Жосалы кентінен ... өзен ... ... ... ... Бұл жерде
өзен палеоген және бор жыныстарынан құрылған төменгі Сырдария күмбезін
кесіп өтеді. Осы ... ... ... ... ... ... өзгертеді. Оның аңғары жіңішке, арнасы салыстырмалы тура. ... ... ... дейін созылады. Түпкі жағалау мұнда биіктігі 15-20 метрлік
кемерді ... ... ... ... Сырдария аңғары қазіргі атырау
аймағына кіреді. Бұл жерлерде терраса жоқ, өзен жағалаумен бірдей ... ... ... онша ... ... ... жер бетіне шығып қалады.
Аллювийлік шөгінділер аз кездеседі, арагідік байқалмайды да. Бұл ... ... ... сәл ... көп ... мен батпақты ойыстар
болған. Қазіргі уақытта Арал ... ... ... ... атырауы құрғап қалды десе де болады. Тармақтарының көбі ... ... ... арнасы
Өзен арнасы жер бетіндегі аса енді емес, ұзына бойы ирелеңдеп созылып
жатқан жалпы еңістігі ... ... ... ... бағытталған ойыс
түрінде көрініс беретін бедер пішіні. Аңғар су ағындарының эрозиялық
әрекеті ... ... - өзен суы ... үздіксіз ағатын аңғар табанының ең тереңделген
бөлігі. Сырдария өзенінің негізгі ... ... ... Қараөзек
стансасына дейін орташа ені 300 метр (тасқын ... 735 ... ... тереңдігі 3,85 метр, ал осы учаскедегі ең терең жері 12,5 ... ... ... ... және ... ... аз ... ал тар тұсы керісінше біршама терең жерлерге сәйкес келеді.
Сырдария арнасының гидравликалық есептеулері өзеннің тереңдеп ... және егер оның ... жыл бойы ... ол ... меандрлы
болатынын көрсетеді. Бірақ, шығынның тез өзгеру әсерінен жеке меандрлар бір-
бірімен жақындайды және ... ... су ... ... ... ... ... өзен оларды жаңа бағытта дамытады және
салыстырмалы ... ... ... ... ... ... Сырдария осы
қасиетімен Амудариядан ажыратылады.
Арнаның меандрды бұзып өту нәтижесінде жылжуы өте баяу ... Мұны 1907 ... 1948 ... ... ... қазіргі
карталармен салыстыра отырып байқауға болады. Бұл ... өзен ... өте ... ... ... ... оң ... тармақтарына көлдер жүйесін түзетін
Көксу, сондай-ақ Қараөзек стансасы тұсынан бөлініп, қайтадан ... ... ... ... ... жатады. Өзеннің оң жағалауында
суы кеуіп қалатын тармақтар қатары орналасқан; олардың ішіндегі ... ... ... мен ... ... ... бастау алатын
Сауранбай және Тереңөзек кенті маңынан ағып өтетін ... ... ... ... ... ... ұзындығының қысқалығымен, және кішігірім көлденең
қимасымен ерекшеленеді.
Қараөзек тармағы ойыста оның түзілуіне дейін бар ... ... ... ... ... арасымен өтеді. Ұзындығы 189 шақырым, ал ол басталып
және құяр тұсы ... ... ... 218,5 ... сол ... Қызылорда қаласынан 12 шақырым төмен
өзеннің Шіркейлі тармағы бөлініп шығады, және ол ... ... ... ... ... тұсында тармақ Көксу (оң) және ... ... ... ... ... Мәдениет каналымен аяқталады. Қазір
ол арналар құрғақ, бірақ ол жерлер өткен ... ... ... ... ... көлшіктер мен батпақтар ретінде көрсетілген. 1941 жылы
Шіркейлі құрғақ арнасы қайта ... ... ... ... ... ... сол ... мен Қызылқұм құмдарының арасында даланы
батыс, оңтүстік-батыс бағытта “әжімдейтін” ... ... өте көп. ... ұзын ... ерекшеленеді, кейбіреулері (Жаңадария, Қуаңдария) Арал
теңізі жағалауына дейін жетсе, басқалары құмда ізін ғана ... ... ... арналар құрғақ немесе олардан жыл мезгілдерінің
аз ғана уақытында су ағады, ал кейбіреулері ... ... үшін ... - өзен ... сол өзен ... ... су басып кететін
бөлігі. Террасалар – тегіс ... ... ... бар ... беткейлер
шегінде сатыланып орналасқан алаңдар, соның ішінде жайылма ең ... ... ... ... түрде ирелеңдеуі меандрлар деп аталады. Ағынның алға
жылжу бағытына байланысты, меандр ... жыл ... ... бойымен төмен
қарай 0,5-20 метр жылдамдықпен ығысады.
Н.И.Маккавеевтің (1955) айтуынша, неғұрлым өзен ... көп ... ... аз ... ... иіндердің дөңгелену радиусы жоғары.
Жалпы айтқанда, аңғар бойында екі түрлі меандр кездеседі. Су ... ... ... және ... ... сағасына сәйкес кіші радиусты
меандр. Алайда, арнаның морфологиялық элементтері негізінен су ... ... ... ... ... кезіндегі әсері де аз
болады, ал аңғардың морфологиясына аз ғана өзгерістер жасайды.
Меандрлану ... өзен ... ... күш ... ... ең аз жолмен ағуы салдарынан пайда болған құбылыс. Меандрлану
нәтижесінде өзеннің ұзындығы ұлғайып, ... мен ... ... ауысуы, жайылмалар мен ... ... ... арна ... ... ... заңдылықтарының бірі болып табылады
және өзен аңғарларының барлық морфологиялық элементтерінің қалыптасуы бұл
заңдылықтарына ... ... ... аса ... ... өзендер қатарына жатады.
Жайылма өзен меандрларының жеке аласа бөліктерінде кездеседі. Оның ... ... ... ... 1,5 – 2 метр ... ... ... әдетте
бірнеше жүз метрден аспайды, ал ені он метрден бірнеше жүз метр ... аз ... ... ... көбіне жайылымы өзен арнасындағы
кішігірім аралдармен сипатталады. Оның беті өте тегіс, өзен ... ... ... ... арнаға қарай құлау бағыты бойынша 0,2-0,5 ... ... ... ... биік және ... ... бөлінеді. Олар аңғардың тар жерінде
анық, ал кең жерінде ... ... ... Шиелі-Жосалы аралығында
барлық жайылма (20-40 км) ... ... ... ... ... ... ... Жайылманың айтарлықтай бөлігі, әсіресе үлкен
тасқын кезінде суға толады. Биік ... ... ... ... өсімдік жамылғысы жоқ деуге болады, бірақ көлемді жерлерінде
оның біршама биік ... ... ... ... тоғай
өсімдіктері жапқан. Мұндай жерлерде Сырдарияның сол жағындағы Жаңа ... ... ... Қызылорда қаласынан 4 километр төмен өзеннің сол
жағалауынан байқауға болады.
Жайылманың кейбір жерлері ... ... ... ... ... ... ... өзен ағысымен қайта бұзылып, 1-2 жыл өмір ... ... ... оның ... ... ... маңызға ие
емес; кейбіреулері шабындық үшін қолданылуы мүмкін.
Суқойма салынып, өзен ... ... ... ... кейін Қызылорда
бөгетінен төмен Қазалы бөгетті тосқауылына дейін ... ... ... мен ... ... ... ал ... жерлерде суарусыз-ақ,
өсімдіктерді жақын және тұщы сулармен қоректендіру ... ... ... ... су алдыру жағдайында пайдаланылуы мүмкін.
Осындай сипаттағы жайылма учаскелері Сырдарияның ... - ... ... құрғап қалған Жаңадария, Майлыөзек,
Тораңғылсай тағы ... ... ... тек масштабы бойынша ғана
ажыратылады. Кейде, әсіресе Тораңғылсай арнасында сатылар түзетін ... ... ... өзені және оның тармақтарының жағаларында көтерілген жалдар
созылады. Сырдарияның межендік су деңгейі үстінен оның арна бойы жалдары 3-
5 метр ... ... ... ... жағында ол көбіне шайылады
және өзенге тік кертпеш ... ... ... ойысты бөлігінде
әдетте біршама жайпақ ... ... ... Оның ені ... ... ... дейін шұғыл өзгеріп отырады. Жалдар бедері
жайпақ – толқын тәрізді, рельеф элементтерінің ауытқу ... 1 ... ... кейбір учаскелерінде жал биіктігі өзеннің орташа тасқын су
горизонты деңгейінен төмен болады, және осы ... ол жыл ... ... ... Бірақ ол үлкен аумақта таралмаған. ... су ... ... ... жалдары барлық өзен бойында су басуға
ұшырайды. Су ... тек ... ... биік жұрнақтарынан
құралған өзен жағасындағы аздаған учаскелер аман ... арна бойы ... ... ... өзен бойында бірдей
емес. Біршама биік жалдар Сұлутөбе стансасынан Жалағаш кентіне дейінгі ... ... ... ... ... Жосалы маңында олардың биіктігі
азаяды, және олар арна бойында біршама аласа қырқаларды құрайды. Өзенде ... ... ... батпақтанған жағалар ұшырасады, соңғы учаскедегі
жалдар ені жоғарыдағыларымен салыстырғанда кеңейеді.
Жаңадария, Шіркейлі, Көксу, Майлыөзек, Тораңғылсай ... ... ... ... да дәл ... арна бойы ... Қараөзекте жалдар тек алғашқы қырық шақырымдықта ғана айқын
көрінеді, төменіректе олар қалыптасудың бастапқы ... ... ... арна бойы ... орны ... ... болады. Олар өзен суының тасып жайылатын жерлерінде тасқын сулар
ағынының бағытын анықтайды. Тасқын ... ... сол ... ... ... ... ... су оңтүстіктегі көрші ескі арнаға құйылады.
Ал, оң жағалауда Қараөзекке және Көксу ... ... ... ... 1905
жылы салынған Орынбор-Ташкент теміржолытасқын су бағытын өзгертті. Енді ол
су арнабойы жалдар мен ... ... ... ... жазық беткейі бойымен
солтүстік-батысқа қарай ағады. Теміржол көтерілімдерінен ... ... ... ... ... көпірі) су солтүстікке қарай ағатын жол
табады. Су ағындарының ... ... 1949 жылы ... ... басып қалу
қаупін туғызған Бөрібай каналының басында арнабойы жалды ... ... ... ... Су аз ... ... Бөрібайдан қалаға ағызып жіберілді.
Қаланы су басу қаупі көпірлік саңылауларды ашу нәтижесінде тоқтатылған
болатын. Бұндай су ... ... 2-3 ... ... көп рет ... ... олардың шаруашылық жерлерін су басып, ол егістік
көлемінің азаюына әкелді. Қолдан су ... үшін ... ... ... ... ... Ол қауіптің алдын алудың ... ... ... арна ... ... ... ... орталық бөлігі бетінің көп
бөлігін (ені 50-80 км) алып жатыр. Олар ... су ... 4-8 ... ... және ... ... су басуға ұшырайды. Рельеф элементтерінің
ауытқу амплитудасы елемейтіндей (2-3 ... ... ... ... ... ... күрделі бедер пішініне ие. ... ... ... ... сулар кең дамыды. Су арыны ... ... ... арналар, ойпатты тегіс жерлерде біртіндеп лайлы тұнбаға айналатын
көлдер мен батпақтар пайда болатын.
Қазіргі уақытта өзен ... ... ... ... ... тұрғызу салдарынан айтарлықтай қысқарды. Бірақ сонда да қазіргі
уақытта, Әсіресе қыс-көктем мезгілдерінде су алып кету ... ... ... күрделі эрозионды-аккумулятивтік бедер пішінін
қабылдады.
Арна аралық ойыстардың әртүрлі пішіндеріне байланысты ... ... ... кең ... ... ... Аламесек, Жыңғылдыкөл,
Шошқакөл, Соркөл, Бәйбіше т.б.); толқынды суайрық жазықтар.
Кең жайпақ депрессиялар бедер пішіндері салыстырмалы ... ... ... ... ... шақырым ауданды алып жатқан кең ойыстармен
сипатталады. Бұл жазық депрессиялар ішіндегі қазіргі тұщы сулы ... ... ... құрғақ қазаншұңқырларымен сипатталатын диаметрі бірнеше
шақырымды құрайтын қазаншұңқырлар ... ... ... оң
жағалауындағы жер бедері бейнесі біраз өзгешелеу. Қараөзек пен ... арна бойы ... тек бас ... ... Екі ... та
Сырдариядан перпендикуляр бағытта 30-35 км ағып барып, өз ... ... ... ... ... Осылайша, Сырдариямен
оның жағалауындағы негізгі тармақтар ... сол ... тән ... арна ... ... ... ... жоқ. Бірақ, мұнда әрекетті
арнадан басқа ... ... ... ... каналдар көптеп байқалады
(Керкелмес, Сауранбай, Бөрібай, Бәйбіше, Ақсу, Тереңөзек, т.б.). ... ... ... бөлінер тұсында көптеп байқалады.
Қараөзек аралының батыс бөлігінде Сырдария мен ... ... ірі арна ... ойыс орналасқан. Батысында ол аталған тармақтың
арна бойы жалдарымен шектеседі. Бұл ... ... ені ... ... ... шақырымға созылып жатыр,орташа тереңдігі 3 метр шамасында. Қараөзек
аралының қалған барлық бөлігі Сырдариядан ... ... ... ... суайрық жазықтар ... ... кең, ... ... ... суайрықтармен сипатталатын кеңістіктерді
алып жатыр. Биіктік белгілері бойынша көп жерлерде өзен суының тасқындық
деңгейінен төмен жатыр және су ... ... ... су ... кезде жазық
бетінің біршама төмен бөліктеріне – кең және ... ... ... ... су ... өте мол ... немесе су басуға тосқауыл
қойылса, онда суайрық ... те су ... ... әбден мүмкін.
Олардың бедері өте жалпақ, кең, салыстырмалы биіктігі 0,5-1 ... ені 0,5-1 км, ... 1-2 км, ... ... ... қарай созылатын жайпақ жондармен сипатталады.
Бұрғылау мәліметтеріне сәйкес кең, ... ... ... ... ... құрамы жағынан ала-құла ... ... ... ... ... ... маңызды ерекшелігі
болып шеткі бөліктерінде оларды құрайтын қабатшалардың көлденең бағытта
тұрақсыздығы табылады.
Территорияның ... ... ... ... көп ... ... бұзылады. Бұл дегеніміз, даланы әртүрлі бағытта «ажымдайтын»
әрекетті және тоқтаған ирригациялық каналдар. ... ... ... ... ...... ... мен бекіністерде ұшырасады.
Үйілген топырақ төбелер – ... ... ... 40 км ... ... Суайрық жазықтардың барлық беті қазіргі егістіктермен
толтырылған ... ... оны ... ... ... ... Агроклиматтық жағдайының ерекшеліктері
Климат – бедер құратын факторлардың ішіндегі ең маңыздысы. ... ... ... ... ... ... үгілу процестерінің қарқындылығы
климатқа тікелей байланысты, ол белгілі мөлшерде үгілу ... ... ... ... ... күштердің қарқындылық дәрежесі
тәуелді. Әртүрлі климат жағдайларында өздеріне тән ... ... ... ... ... маңының климаты еуроазиялық құрлықтың ішкі оңтүстік
жағында атмосфералық ауаның жылжу (циркуляция) ерекшеліктерінің ықпалымен
қалыптасады. Климаты континенттік жазы ... ... әрі ... қысы –
қарсыз қысқа, бірақ суық. Континенттік белгілері тәулік, ай, жыл ішінде
білініп тұрады. ... ... ... ... байқалмайды. Ежелгі
эәне қазіргі атыраудың барлық ... ... ... орта ... ... ... ... бөлігінде ең жоғарғы абсолюттік температура +44-
47º. Қыста территорияның солтүстік және оңтүстік бөлігінің ... ... ... тұрады.
Зерттеліп отырған территорияның оңтүстік жағы ашық ... ... ... ауа ... еш ... келіп тұрады. Қыстың
қысқа болса да суық ... ... Қыс ... ... ең ... ... ... дейін төмендейді. Температураның жылдық
абсолюттік тербелеу, яғни жоғары ең ... ... ... ... ... орта ... 0º-тан жоғары болатын күннің саны –
235-275. Ол 23 ақпан – 18 наурыздан басталып, қарашаның ... ... ... ... жинау суық ұрмайтын кезең 160-205 күнге ... ... тән ...... ... өте аз. ... орта ... 100-150 мм-ден аспайды және әр маусымда бірдей емес: ... ... ... ... ... ... қар ... жарымсыз және
тұрақты емес. Әдетте қар желтоқсан айының ... ... ... 10-25 см, 2,5 ай бойы ... Кей жылдары қардың жатысы 4
айға созылады. Мысалы, 1993-94 жылдың қысында, қараша айының басынан бастап
қыс бойы 14 рет ... ... қар ... ... ... ериді.
Территорияға солтүстік-шығыстан қатты жел соғып тұрады. желдің жылдық
орта жылдамдығы ... 6,0 ... ... ... ... ... жел Арал теңізінің төңірегінде жиі болады. Қыс айларында соққан
желден топырақтың беті ... ... ... да ... жел ... ... ... сипаттамасы
Сырдарияның ежелгі атырауында топырақ жамылғысының ... ... ... мен ... ... Олар ауыр ... ... ерекшеленеді, хлоридтер мен сульфаттармен қатты тұздалған,
сортаңданған, төмен ... және ... ... ... ... минералды қоректендіру элементтері тапшы.
Сырдарияның қазіргі атырауында көп жерлерді су өткізбейтін палеогендік
саздардың ... ... ... ... тұратын гидроморфты
топырақтар алып жатыр. Бұл топырақтар салыстырмалы түрде гумусқа (0,5 ... 50-180 ... ... (3-10 т), ... (8-10 т) мн ... ... бай. Бұл ... күріш пен көкөніс-бақша ... ... ... ... ... ... ... сулы-тұзды және ауа режимдерін сорғыту (дренаж) және шаю ... ... ... ... жазықтар мен тау жұрнақтарында сұр құба саздақты және қабыршақты-
шақпатасты топырақтар кең таралған, арасында сорлы сортаңдармен комплексті
түрде кездеседі. ... ... ... ... мен сорлар басым.
Бұлақты төбелердің ... ... ... ... мен ... ... ... түзілген.
Дариялықтақыр – тақыр тәрізді топырақтар мен ... ... ... ... мен ... өзенінің төменгі ағысынан батысқа
қарай Сырдария өзенін бойлай Аралмаңы Қарақұмының шетіне дейін 250 ... ... Ені 30-90 км ... ... ... ... аллювий түзілімі
кезінде бұзылған және қайта өңделген ... ... ... беті ... тәрізді азғана (0,5-1 м) көтерілген рельеф, әртүрлі
көлемдегі жазық ... ... ... ... құмдар
учаскелері мен сорлы депрессиялар оқшауланады. Ауданның қиыр ... ... ... ... ... ... жұрнақтары
кездеседі. Саздақ пен саз қабатшалары басым қабатты аллювиальдық шөгінділер
топырақ түзуші ... ... ... Ауданның топырақ жамылғысында
тақыр тәрізді сорлы сортаңды топырақтар мен сорлы тақырлар ... ... ... ... сұр құба ... ... ... кездеседі. Суармалы егіншілікте аудан топырағын кең пайдалану
минералданған суларды бұру, тұзданған ... шаю, ... ... ... ... жүргізуді талап етеді.
Сырдария өзені аңғарының суландырылған бөлігінде әртүрлі гидроморфты,
көбіне тұзданған топырақтар – жайылмалық ... ... ... ... мен ... басым. Провинцияның топырақ жамылғысының
негізгі ерекшелігі болып әртүрлі дәрежеде шөлденген, ... ... ... ... ... ... көп таралуы
табылады. Автоморфты топырақтарда тұздың максимальді мөлшері қиманың орта
бөлігінде, ал гидроморфты топырақтарда беткі ... ... ... ... ... интразональдық аңғарлық
ауданы Тартоғай стансасынан Қазалы атырауына дейін ... ... ... ... Бұл ... бірақ айналадағы ортадан біршама
көтерілген, көптеген ... өзен ... ... ... ... ... ... екі жағасында да арнааралық
ойыстармен ауысып келетін кең ... арна бойы ... ... ... рельефтің пәрмені әдетте 3-5 метрден ... ... ... ... және саз ... арна бойы ... ... жайылмада біршама жеңіл (құм, құмдақ) қабатшалар басым қабатты
аллювиальдік шөгінділерден құралған. 3-5 метр ... олар ... ... ұсақ ... ... ... Тұщы және тұзды ... 0,5-3,5 метр ... ... жамылғысы арна маңында ағашты-бұталы-ірі шөпті тоғайлармен
(терек, үйеңкі, жиде, шеңгел, жыңғыл т.б.) ... Ол ... ... кең ... шөпті-дәнді (қамыс, ажырық, мия), галофитті-
дәнді (қарабарақ, сарсазан) қауымдастықтарымен ... Бұл – ... ... жоғары жайылымдар мен шабындықтар)
Енді жайпақ арнааралық ойыстардың топырақ жамылғысын ... ... және ... ... ... сульфат)
жайылмалық тоғайлар жамылғысының астында ... ... ... ал ... ... ... сулы ... тақыр тәрізді сорлы
топырақтар құрылады. Кәдімгі және қайталанған ... ... ... дамымаған жазықтық және төбешікті құмдар кең таралған.
1.8 Өсімдік жамылғысы
Аудан аумағы шөлдің аңызақ және құрғақ бөлігінде ... және де ... ... ... тән. ... аз, жазы ... қары аз, суық
қыс – осының бәрі өсімдік жамылғысының құрылымына әсер ... ... ... және ... да ... Жалпы аймақтың өсімдіктерін үш
топқа бөлуге болады: құмды ... ... тау ... өзен арна бойы ... ... Табиғатқа бейімделген
өсімдіктер қауымдастығы қалыптасқан.
Сырдария өзені мен одан ... сулы ... ... ... ... ... өсетін астық тұқымдастар мен әртүрлі шөптер. Бұл
топқа кіретіндер айрауық, аздап қамыс және ... ... ... ... ... – қызыл мия, тергүлді, айбатмия т.б.
Сырдарияның арна бойы жалдарында ағаштар сирек. Кейде шоқ-шоқ болып
өскен жиде мен тал ... ... ... кездеседі. Қалың өскен нағыз
тоғай ені 1-3 км, ескі ... мен ... ... суға ... жерлерде өседі.
Жоғарғы белдікте өсетін ағаштар жиде, терек, тал, тораңғы. Екінші белдікте
қалың шеңғыл, ... ... мен ... ... орап тастаған. Мұндай
тоғайларға ит тұмсығы батпайды. ... ... ... ... ... бидайық, айрауық, қамыс, жабайы арпаға аралас әртүрлі шөптер,
мысалы ... ... ... ... ... ... шеттеу дарияның тасқын суы оқтын-оқтын басатын ... ну ... ... ... суы тайыз көлшіктердің жағасында қамыспен
аралас қоға да бар. Су ... ... суы ұзақ ... ... ... таза ... өседі, ал ылғалы аздау жерлердің ... ... ... ... ... ... сораң өседі. Мұндай әртүрлі шөптен ... ... ... жерлер атыраудың едәуір территориясын алып жатыр.
Бірыңғай таза ... ... әр ... 50 ... ... пішін береді.
Мұндай өсімдіктер формацияларының арасында кездесетін ... ... ... галофиттердің жұтандау өскіні ойдым-ойдым болып
кездеседі.
Сор жерлердің ... дені ... ... болып келеді.
Шалғынды тұзы аздау сорларда сиректеу өскен ажырық, ал жалаңаш ... ... ... ... ... Сорлардағы өсімдіктердің
өнімділігі әр гектардан 1,0 центнерден аспайды, онда да малға ... ... қуаң ... ... ескі ... жағалай және жазық
жерде шоғырланып өскен сексеуіл тоғайлығы кездеседі. ... ... ... ... ... ... торғай оты, раң, балықкөз. ... ... ... алып ... Онда ... ... өсімдіктер
өспейді. Тек көктемде және күзде жаңбырдан ... ... ... қақтың
суын көкжасыл балдырлар басып кетеді. ... ... ... ... бұйырға. Олардың да шығымы сирек.
2 СУ РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУ
Қарастырылып отырған ... суды ең көп ... сала – ... Егіншілікте суды құрдымдай ... ...... ... ... болатын жылдары облысқа бөлінетін 10,58 км³
судың 5,84 км³ егіншілік ... деп ... Бұл оның ... ... суды ... пайдаланудың тиімділігін сөз ететін болсақ,
ол ойдағыдай деуге негіз жоқ. ... ... ... судың пайдасыз
шығыны көп. Суды бақылаусыз ... ... жол беру ... ... ... Ол кезде көптеген күріш егетін шаруашылықтар тұрақыты
егістен гөрі ... ... ... қылатын. “Жер ескірді” деген сылтаумен
жыл сайын жаңа жерлер ашып, оған каналдар ... ... ... ... судың өнімсіз шығыны миллиардтаған текше метрге дейін
баратын. Құрғақ кезінде көзге тегіс көрінетін итаунақ жабайы жерге ... ... ... ... каналдардың қабырғасын жарып қашқан су пайда
келтірудің орнына ... ... ... ... ... ... ... егіс инженерлік жүйеге көшіп, жер мен суды ... ... ... ... ... те, ... су құрылыстарының техникалық
деңгейі төмен болғандықтан судың пайдасыз ысырабы ... ... ... күріштің бір гектарына жұмсалған судың мөлшері облыс бойынша 36,1 мың
текше метр ... Бұл ... 10-12 мың ... метр ... ... ... Жаңақорған, Шиелі, Сырдария аудандарында бұл көрсеткіш
37,0 мың ... ... ... ... су ... ... ... жоба бойынша 0,8 болудың орнына 0,63-тен түспейді (2).
Мұның бәрі су ... ... ... мен ... ... айту керек, суды қалай болса ... ... ... ... ... әдетке айналып кетті. Азғантай суды ластамай
үнемдеп жұмсау ... ... әлі ... ... ... ... суару жүйесінің су ысырабын ұлғайтатын тағы бі ... ... Ол ... ... Сырдың атырауындағы ескі арналардың
ізімен қазылғандығы. Ондай каналдар ирек-ирек болып ұзаққа созылатын, жиегі
жайпақ, көлденеңі енді болғандықтан ... ... ... үшін ... ... тура ... Демек, суды ретсіз көп тартады. Судың пайдасыз шығыны
деп осыны айтады. Кейбір күріштік учаскелерде қашыртқы каналдардағы ... өте ... ... ол ... ... ... күріш атызына
беруге мүмкіндік жоқ.
Аумақтағы ирригациялық жүйелердің КПД-сын көтеріп, суды үнемдеу үшін
бірсыпыра шараларды жүзеге асыру ... Атап ... ірі ... ... қашық шалғай жатқан суармалы алқаптарға сонша көп ... ... кей ... ... суды ... ... ысырабы
азайған болар еді. Кепкен ескі арналардың ізімен салынған каналдардың ... ... де су ... ... ... ... учаскелерде
каналдар құм жерді кесіп өтеді де, судың шығыны көбейеді және төңірегін ыза
су басып жатады. Каналдардың ондай учаскелерін су ... ... ... саз ... ... тәуір нәтиже берер еді. Каналдарға
суреттейтін құрылыстар ... ... ... ... ... суды қай ... да ... бойынша нормамен суару, қажет болған жағдайда тұзы ... суды ... ... ... ... ... шаралары тиянақты
іске асырылса қай жағынан да ұтыс болар еді.
2.1 Жерді егіншілікке пайдалану
60-жылдардың ортасында (1964 жыл) ... ... ... ... жоба ... ... ... 315 гектар суармалы
егіншілік болады деп белгіленді. Оның 300 мың гектарын ... ... 15 мың ... ... ... ... өзендер мен жерастының артезиан
суларымен суарылатыны жобаланды. Сырдарияның ... ... ... – 70 мың, ... ... – 170 мың және Қазалы алқабында -
60 мың гектар жер суарылатын болды.
70-жылдардың ортасында төрт жыл ... өзен ... ... ... ... суармалы егістіктің көлемі едәуір кемітуге
мәжбүр болды. Онан кейін болған мол су етек алып ... ... ... ... ... ... жасай алмады. Сол себепті ... ... ... көлемі жоспардағыдан 21,5 мың гектарға азайды.
Сырдария өзенінің жылдық ағысы әр жылы ... бола ... Кей ... мол, кей жылы тапшы болатыны белгілі. Бұл – табиғи құбылыс. ... су ... ... ... облыс 300,0 мың гектар егісті, оның ішінде
80-85 мың гектар күріш егісін суаруға толық жететін еді. ... ... ... де, ... сол ... ... ... егіс көлемін соңғы
жылдары едәуір көбейді. Әрине, оған қыраулар қаржы-қаражат ... ... ... ... тура ... егістік құрайтын алуан түрлі дақылдардың экономикалық маңызы
бірінен бірі кем түспейді. Оның ... ... ... ... және ... ... ... арпа, тары), көкөніс, бақша, картоп, (сүрлемдік
жүгері, жоңышқа, мал жемдік ... ... ... ... ... бар. Жалпы
дәнді дақылдардың ішінде күріштің көлемі – 43%. Онан ... ... ... ... – 27,5 %, ... арпа, азғантай ғана тары.
Күріштің егіс көлемі бақылаусыз көбейіп, көкөніс, бақша, жеміс-жидек,
мал азықтық дақылдар егуге қолайлы құнарлы ... ... ... Ондаған мың гектар бұталы жиде, тоғайлар, шөбі қалың балауса
шабындық пен ... ... ... ... ... Бірінші игерілген жылы
табиғи құнарлылық есебінен әр гектардан 35-40 центнерден өнім ... ... бір ... екі жыл ... ... ... яғни жыл ... тың жерлер ашылып, ондаған шақырым каналдар қазылып, егіншілік
“көшпелі” ... ... ... бір маусым ғана егіп, артынша тастап
кеткен жерлерді тұз ... ... ... ... ... ... ... күріштің атызына құйылып жатты. Біртіндеп “көшпелі” егістің
көлеңкелі жағы да ... ... ... ... ... Осыдан келіп
суармалы егіншілікті инженерлік жүйеде көшіру ... ... ... ... ғасырда аймақ осы бағытта едәуір жұмыстар атқарды.
Атап айтқанда, суармалы жерді инженерлік жүйеге келтіру, суару ... ... ... ... ... шөл және ... ... суландыру сияқты өлке үшін өте маңызды
ирригациялық ... ... ... ... ... ... дайындалған жердің көлемі 205 мың гектарға жетті.
Жер суаратын Қызылордалық Солжаға және Оңжаға, Көлінтөбе, Әйтек, Жаңа Шиелі
ірі ... ... ... су ... және ... 22,5 мың
гидротехникалық құрылыстар салынып, іске ... ... су ... және ішкі ... ... ... 10 мың шақырымға
жетті. Сөйтіп, күріш егісінің көлемі 1988 жылы 94,2 мың ... ал ... жүз мың ... асып түсті, ірі-ірі қашыртқы жүйелері салынды.
Олар Жаңақорған ауданындағы К-1, К-2, Шиелі ауданындағы К-1, К-3, К-4,
Шиелі-Төлі көл, Сырдария ауданындағы ... мен ... ... Қармақшы
аудандарының күріштік жүйелеріндегі қашыртқы суды тартып, Солтүстік сияқты
қашыртқы каналдар іске қосылды. Сонымен қатар, ... ... ... осындай қосалқы жүйе бар. Олар батыс Қармақшы (БКК), шығыс Қармақшы
(ШКК) және Қармақшы қашыртқылары (КК). ... ... К-1, К-2, ... ... ... ... Суармалы жерлер
Суармалы жерде әртүрлі дақылдар егіледі. Олардың ішінде ...... Ол ... ... ... толық піскенше, яғни үш ай
бойы суда ... ... ... сәйкес егу технологиясы да ... Ал, ... ... ол ... үшін өте ... ... екені рас, әйтсе де бір
жерде жиналып тұрыңқырап қалса, топыраққа тигізетін ... ... ... ... ... ... дақылымен байланыстырып талдау
жөн сияқты.
Қызылорда облысында күріштік жердің топырағын зерттеу нәтижесінде
жиналған ... ... ... ... астындағы топырақта өте
күрделі биологиялық процестер жүреді. ... ... ... физикалық
және химиялық қасиеттері өзгеріске ұшырайды. Қызылорданың жағдайында күріш
дақылын атызды суға тұрақты ... ... ... Судың тереңдігі 5-тен
15-20 см-ге дейін, ал тұру ... 85-90 күн. ... ұзақ ... су ... ... қабысатыны түінікті. Соның нәтижесінде топырақ ... ... ... газ ... тоқтайды, су мен топырақтың қауышқан
жерінде қалыңдығы шамамен 0-2 см-ге, 0-3 см биологиялық шел (пленка) ... Бұл ... ... ... ... ... ... жеткілікті)
зона мен онан төмен жатқан тотықсызданған зонаның арасындағы ... ... ... ... ... мен ауа ... құбылуына орай биологиялық
шөлден жоғарғы суда еріген оттегінің ... да ... ... ... ... ... ... тотықсыздану процесі жүретін
болғандықтан мұнда оттегі жеткіліксіз. ... ... ... ... ... ... ... процестер, ал онан төмен оттегісіз
анаэробтық процестер жүреді. Бұл процестер микроорганизмдердің ... ... ... күннің ыстығы ықпал жасайды. Маусым және шілде
айларында атыздағы су да , оның ... ... +22-26º С, ... +30º ... ... ... жыл ... жүргізген И.Д.Шараповтың (1969) мәліметі бойынша күріш
еккен жерде жаз бойы бір гектар ... 6-9 мың ... метр су ... небәрі 50-70 кг еріген оттегі бар. Ал ... ... ... үшін ... ... ең кемі 3-4 тонна оттегі
жұмсалатын көрінеді. Топырақта органикалық заттар неғұрлым мол болса яғни
оларды ... ... ... ... да ... ... болуы үшін фактіге жүгінсек, бұрын егін егіліп ... ... зат ... ... тәулігіне 24 кг оттегі жұмсалады. Ал
егер топырақта органикалық зат көп ... ... ... ... жасаң
тамыр қалдықтары жеткілікті болған жағдайда, тотықсыздануға жұмсалатын
оттегінің ... ... ... ... екі есе ... яғни 49 кг
болады.Алайда бұл микроорганизмдер суда ... ... ... ала ... ... су мен ... едәуір бөлігі қашыртқыға ... ... ... соң ... сол ... ... ... құрамындағы оттегін алып яғни соны пайдалануға ... ... ... ... үш ... темір тотығы, сульфат және көмір
оксиді, фосфаттар тағы ... ... ... ... бар ... ... ең ... азоттың нитрат түрі тотықсызданады және бұл
процесс тез жүреді. Бар мәлімет ... әр ... 400-500 кг ... Ол 100-120 кг таза ... тән. Нитраттың топырақтағы қоры
көбейетін мезгілі – көктем, яғни күрішті суға бастырғанға дейін.
2.3 Табиғи шабындықтар мен жайылымдар
Қарастырып отырған ... ауыл ... ... екі ... – мал ... Оған ... азық ... көбіне табиғи шабындық пен
жайылымдардың есебінен қамтамасыз етілуде.
Өзеннің ... ... ... аймақтың барлық ... ... және ... мал азықтық шөптер өседі. Сонымен
қатар бұл ... ... ... ... дақылдар, көкөніс-бақша,
жеміс-жидек өсіру дамыған. Демек, астықты, егіншіліктің басқа да өнімдерін,
мал азығын да осы алқаптардан алуға болады. Алайда, ... ... ... мал азықтық дақылдардың едәуір бөлігінен алынатын
өнімнің шығындылығы төмен болғандықтан ... ... ... ... ... ... кем алып жүр. Оған себеп – ... ... ... суармалы егістің көлемінде мал азықтық дақылдардың
үлес салмағы бұрынғыға ... ... ... ... 1976 жылы ... ... егіс көлемі жалпы егістің 50 %-ті болса, 1999 жылы бұл
көрсеткіш 34,1 %-бен шектелді.
Суармалы мәдени жайылым ... ... ... ... ... жүр. Жаз ... мәдени жайылымдарда ұстаған сауын
сиырлардың өнімділігі 15-25 %-ке, ал төлдер 25-30 % ... ... ... өзенінің сол жағалау жайылымы бірнеше табиғи ... ... ... Жаңадария мен Қуаңдарияның аллювийлік
жазықтары, шығыс Арал жағалауының ... және ... ... ... ... ... бұталар, шығыс жағында некен-саяқ
қоянсүйек, селеу, құмаршық тағы басқа ... бұл ... ... ... Бұл аймақта малды тек жазда ғана емес, қыста да ұстауға болатын
ықтасыны көп, ... шөбі де ... ... мен Қуаңдария
жазықтарында бұйырған сиректеу, жусан, арагідік ақ сексеуіл, сораңдар, ал
құмдарында сексеуіл, боялыш, ... ... ... ... ... ... ... шөп қорын басқа ... ... ... Шығыс Арал жағалауының құмдары шымды келеді, соған орай ... ... ... ... бұта ... ... ... жамылғысын және суармалы егістікті қорғау
Табиғи ландшафтқа көрік беріп, жердің сәнін келтіретін, оны эрозиядан
қорғайтын, топырақтың құрылымын ... ... ... ... орта – ... ... көмегімен заттардың биологиялық айналысы
қалыпты дәрежеде біркелкі жүреді.
Қазіргі кезде жалпы орманның 1751 мың гектар (87,06 %) ... мың ... (12,94 %) ... ... ... ... ормандар
Сырдарияның атырауында ылғалды жерлер мен өзен жағалауын бойлап өсетін ... ... ... су мен ... қорғайтын орман десе де болады.
Тоғай малдың қай түрін болса да жаюға өте ... ... ... қыстың ызғырық суығында ықтасын. Тоғайда өсетін шөптің түрі бай,
әрі ... әрі ... ... шөптің түрлері астық тұқымдастар, айрауық,
қияқ, ажырық, ... ... ... ... ... - жантақ, қызылмия,
т.б. азықтық сапасы өте ... ... екі ... өзенді бойлай арна бойы жалдарға орналасып,
жасыл қалқан болып тұрған тоғайлық су мен ... ... ... шын ... ... ... жағалауын эрозиядан қорғайтын парктер
мен орманды парктерге теңеуге әбден болады. ... ... және ... ... жинақтарының жиегінде өскен ... ... ... терең бойлай
тұтасып жатады да, топырақты ... ... ... ... эолдық
құмдардан айналымдағы егістік, шабындық, жайылымдық жерлерді сақтайды.
Сыр бойының ең басты ерекшелігі жерді тез көгалдандыруға болады. ... ... ... бар, ... ... бар, бұталары ... ... ... тез ... өседі. Тоғайлы ормандардың
жиылып, тығыз өсуі топырақтың ... ... ... мен ... судың гидрологиялық режиміне
байланысты. Сонымен бірге ... ... ағаш ... тез өсіп
жетілуінің үлкен мәні бар.
Тоғайлы орманның ауқымды, қалың болып өсуі ... мал жаю, ... ... ... ... ... ... ықпал жасайды. Әйтсе де,
Сыр бойының тоғай-ормандары өзеннің гидрологиялық режимінің өзгеруіне өте
сезімтал. Соңғы отыз ... 133 мың ... ... орманның құрып кетуіне
Сырдария өзенінің ағысы азайып, өлкенің қуаңданған кезеңіне тура ... ... ... ... ... ... қолайсыз құбылыс
топырақты аздырып, шөптерді қуратты, орман-тоғай да онан ... ... ... ... ... тоғайларда экологиялық жағдайдың өзгеруіне
көнбісті деп жүрген тораңғыл, тал, жиде ... ... ... ... ... ... көбейіп барады.
Басқа тірі организмдер сияқты орманға да ауа, су, ... ... Олай ... орманды қорғау кеңінен ойластырылып жан-жақты жүргізілуі
керек. Орманды қорғауға бағытталған жоспарлы жұмыстары қазір де ... Атап ... ... ... ... алып, арасын қураған
ағаштардан тазарту, ағаштардың тұқымын жинау, зиянкестерден қорғау, сондай-
сондай ... да ... ... ... ... ЖАҒДАЙЫ
Қазір адам әр түрлі су көздерінен алып, тұщы судың табиғи қорының 0,1-
0,15 %-ын пайдаланады. ... ... ... ... сырт ... судың
жетіспеуін туғызбау керек сияқты. Оның үстіне бұл ... ... зат ... ... қайтадан су көздеріне қайтып келеді. Бүкіл
гидросфера аумағында судың таусылуы мүмкін емес, бірақ бұл ... ... ... мүмкін.
Сулардың ластануы ең бірінші рет су қоймаларына әр түрлі ластаушы
заттардың келіп түсуіне байланысты ... ... ... ... ... ластаушылардың әр түрлі тізбекті реакцияларға ... ... ... ... ... ... өнімдері, минералды
тыңайтқыштар, улы химикаттар және тағы басқа заттар жатады (азот, ... ... ... ... мен олардың қосылыстары, органиқалық заттар,
пестидцтер, тұрмыстық қалдық, мұнай және мұнай өнімдері).
Ластаушы ... ... ... ... жауын-шашын әкеледі.
Сулардың канализация ағысымен, ... ... ... ... су ... ... үлесі де жоғары.
Су жүйелеріне жылулық ластану айтарлықтай зиян келтіреді. Ол ыстық су
төгу немесе ... да ... ... температураның өзгеру
нәтижесінде орын алады.
Егіншілікпен ... ... ... ... ... болып табылады. Судың бұзылу өнімдерімен, тыңайтқыштармен, улы
химикатармен, малшаруашылық кешендерінен шайылған сулармен ... ... ... ... органикалық заттармен және азоттың әр
түлі қосылыстарымен(нитраттар, нитриттер, аммиак), ... ... ... ... ... ... ... және оның алдағы
уақыттағы экологиялық, әлеуметтік-экономикалық салдары бассейннің ... ... кері әсер етуі ... бара жатқан
теңіздің түбіріндегі тұз шөгіндісі мүлде ұлғайып ... ... сол ... ... ... ... ... зақымдауда, топырақ бетін
құрғатып, шөлейттену процесін жиілетті.
Сырдария өзеніне ... ... ... ... ... ... және өндірістік қажеттерге пайдаланылған
шайынды судың тұздылығы мен ластану дәрежесі артып отыр.Осындай себептерге
байланысты Қазақстан шекарасындағы Шардара су ... ... ... мөлшерге жетті.Өзен суының ... улы ... ... ... ... табылды, олардың әр түлі ауруларды
қоздыратыны анықталды. Сырдария өзенін ластайтын заттарды ... ... ... ... 1- ... өзен ... ... сипаттамасы
|Жыл ... | ... ... ... К- берілген жылдағы шығынның модульді коэффициенті;
n- қатар мүшелерінің саны;
Осы формуладан вариациялық коэфициент мәні ... тең ... ... арқылы су шығыны мен әр мүшеге ранжирленген қатар бойынша
қамтамасыздық қисығы тұрғызылды (сурет 4).
|Кесте 2. Ағын режимін анықтау | | | | |
| | | | |
| |жыл ... |(К-1) |(К-1)2 ... | ... | | |. | | | | | |
|1 |1936 |530 |16695 ... ... ... |
|2 |1937 |468 |14742 ... ... |
|3 |1938 |366 |11529 ... ... |
|4 |1939 |346 |10899 |1,178617|0,178617|0,031904078|0,000491 |0,005699 |
|5 |1941 |428 |13482 ... ... |
|6 |1942 |524 |16506 ... ... |
|7 |1943 |512 |16128 |1,744081|0,744081|0,553656288|0,008518 |0,411965 |
|8 |1944 |394 |12411 ... ... |
|9 |1945 |475 |14962 ... |0,236079 |
|10 |1946 |485 |15278 ... ... ... |1947 |340 |10710 ... ... ... |1948 |426 |13419 |1,45113 |0,45113 ... ... ... |1949 |513 |16160 ... |0,417649 |
|14 |1950 |378 |11907 ... ... ... |1951 |419 |13198 ... |0,07801 |
|16 |1952 |495 |15592 ... ... ... |1953 |620 |19530 ... ... |
|18 |1954 |670 |21105 ... ... ... |1955 |530 |16695 ... ... |0,522431 |
|20 |1956 |520 |16380 ... ... ... |1957 |300 |9450 ... ... ... |
|22 |1958 |568 |17892 |1,93484 |0,93484 ... |0,81698 ... |1959 |572 |18018 ... |0,853227 |
|24 |1960 |666 |20979 ... ... ... ... |1961 |372 |11718 ... ... |
|26 |1962 |184 |5796 ... ... ... |1963 |335 |10552 ... ... ... |1964 |473 |14900 ... |0,228358 |
|29 |1965 |136 |4284 ... ... ... |1966 |304 |9576 ... ... |4,49E-05 |
|31 |1967 |277 |8725 ... ... ... |1968 |231 |7276 |0,78688 ... ... |
|33 |1969 |554 |17451 |1,88715 |0,88715 |0,78703506 |0,012108 ... ... |1970 |312 |9828 ... ... ... |1971 |259 |8158 |0,88226 ... |1972 |221 |6962 ... |0,00094 |-0,0151 |
|37 |1973 |283 |8914 ... |1974 |61,2 |1928 ... |1975 |19,4 |611,1 ... |1976 |17,9 ... ... |1977 |15,2 |479 ... |0,013833|-0,85257|
|42 |1978 |24,8 |781 |0,084479|-0,91552|0,838178856|0,012895|-0,76737|
|43 |1979 |102 |3213 ... |1980 |78,8 |2482 ... |1981 |76,8 |2419 ... |1982 |55,2 |1739 ... |1983 |29,1 |917 ... |1984 |18,9 |595 |0,064381|-0,93562|0,875382709|0,013467|-0,81902|
|49 |1985 |21,6 |680 ... |1986 |16,2 |510 ... |1987 |56,02 |1765 ... |1988 |217 |6836 ... ... |1989 |138 |4347 ... |-0,14881|
|54 |1990 |114 |3591 |0,38833 ... |1991 |117 |3686 |0,39855 ... |1992 |151 |4756 ... |1993 |261 |8222 ... ... |1994 |319 |10048 ... |
|59 |1995 |159 |5008 |0,541619|-0,45838|0,210113276|0,003233|-0,09631|
|60 |1996 |131 |4126 ... |1997 |137 |4315 ... |1998 |370 |11655 ... |1999 |329 |10364 |1,120708|0,120708|0,014570468|0,000224|0,001759|
|64 |2000 |266 |8379 |0,906104|-0,0939 ... | ... | | ... | |0,65 | | | | | | |
| | ... | | | | | ... ... ... үшін ... ... теориялық қисықты
есептеу қажет (кесте 3). Вариациялық коэффициент арқылы су шығынына
теориялық ... ... Бұл ... P мәні 0,1 % болғанда Q мәні 970-
ке тең ... Ал P = 99 % ... Q = 1-ге ... 3-Су ... теориялық қамтамасыз қисығын есептеу |
| | | | | ... |  |Сv |Qо, м3/с |  ... |  |0,65 |293,6 |  ... |Фпо т.3 |Ф*Сv |к = ФСv+1 ... ... |  |по т.3 |  |по т. 3 ... |3,13 |3,48 |3,305 |970 |
|1 |2,59 |2,88 |2,735 |803 |
|3 |2,27 |2,5 |2,385 |700 |
|5 |2,1 |2,3 |2,200 |646 ... |1,83 |1,99 |1,910 |561 ... |1,51 |1,6 |1,555 |457 ... |1,29 |1,33 |1,310 |385 ... |1,1 |1,1 |1,100 |323 ... |0,928 |0,891 |0,910 |267 ... |0,768 |0,698 |0,733 |215 ... |0,609 |0,515 |0,562 |165 ... |0,528 |0,426 |0,477 |140 ... |0,445 |0,338 |0,392 |115 ... |0,264 |0,165 |0,215 |63 ... |0,157 |0,081 |0,119 |35 ... |0,107 |0,048 |0,078 |23 ... |0,047 |0,015 |0,031 |9 ... |0,008 |0,001 |0,005 |1 ... 4 ... ... су ... ... ... жұмысын қорытындылай келе Сырдария өзенінің экологиялық жағдайы
қазіргі кезде өте нашар хәлде ... көз ... ... ... өзеннің
метеорологиялық және гидрологиялық сипаттамасы бойынша келесі жұмыстар
жүргізілді:
1) Ауа температурасы ... ... ... ... ең ... 1983 жылы 11 0С, ал 1990 жылы 0,6 0С ... ... мәнінің көп мөлшері 202 мм 1967 жылы болса, 1974 жылы
аз мөлшерлі, яғни 37,2 мм ... Арал ... ... ... анықтаған кезде ағын жүрісі 1960
жылдан бастап бұзылған.
4) Су шығыны мәнінің вариациялық коэффициентін анықтау үшін кесте
құрылып, оның мәні ... тең ... ... ... ... ... ... үшін құрылды.
6) Келесі кесте теориялық қамтамасыздықты есептеу үшін ... Осы ... ... ... ... ... мәні 0,1 % болғанда, су шығыны 970 м3/c, ал 99,9 %-те
1 м3/с-қа тең болды.
Бұл ... ... өзен ... су ... ... және ... бірге жауын-шашын мен температураның аз мәндері
әсерінен азаюы көрінеді.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Аэроклиматические ресурсы ... ... ... ССР. ... 1978. - 118 ... ... Р.Х., ... Н.Ф., Богачев В.П. Изменение природных условий
современной дельты Сырдарьи в связи с загулированием ее ... ... ... 1979. №4. С. ... ... В.М. ... почвенного покрова в Приаралье.
//Проблемы освоения пустынь. 1990. №5. С. ... ... К.Ш. ... ... зоны ... Алма-Ата. 1983.
5. Нұрғызарынов А., Шапшанов Қ. Арал өңірінің экологиясы. Алматы. 1996.
6. Диярова К.Ш. Развитие и размещение сельскохозяйственного ... ... ... ... статей научно-практической конференции. Алма-
Ата.: Наука, 1992. 47-56 б.
7. Гельдыева Г.В., Будникова Т.И. Изменение природных ... ... ... ... ... ... //Проблемы и перспектива
комплексного развития производственных сил Кызыл-Ординской области. Алма-
Ата. Наука, 1985. 102-104 б.
8. ... Ю.М., ... Т.Ф., ... В.М. и др. ... почв ... и их эколого-хозяйственное значение. Алма-Ата,
1992. 59 б.
9. Оспанова Г.С., ... Г.Т. ... ... ... 2002. - 237-
243 б.
-----------------------
0
50
100
150
200
250
1
3
5
7
9
11
13
15
17
19
21
23
25
27
29
31
33
35
37
39
41
жылдар
Х,мм
Кестенің жалғасы

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Сырдария арнасын реттеу және Солтүстік Арал теңізін сақтау жолдары23 бет
Қазақстан суқоймаларындағы (Балқаш көлі, Арал (Кіші Арал) теңізі, Жайық өзені) кәсіптік маңызы бар тұқы балықтардың қазіргі жағдайдағы гельминтофаунасы57 бет
Қызылорда экологиялық ахуал20 бет
Мақтаарал ауданының омыртқалы жануарларын зерттеу79 бет
Сырдария суының химиялық құрамын қалыптастырушы табиғи факторлар32 бет
Сырдария өзені төменгі ағысы ландшафттарының құрылымдық өзгерістері54 бет
Сырдария өзенінің орта ағысындағы қалалар мен елдімекендерде бұрын және соңғы жылдарда жүргізілген зерттеулер кезінде алынған деректер59 бет
Сырдария өзенінің су тасқынынан жанындағы тұрғындар мен нысандарды қауіпсіздендіруді қамтамасыз ету30 бет
Сырдария өзенінің экологиялық мәселелері27 бет
Тасқын сулармен күрес56 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь