Қазақ фольклористикасы

Қазақ фольклорының жиналуы ХІХ ғасырдан бастау алады. ХХ ғасырдың бас кезінде көптеген әнші, ақын -әдебиетшілер ел аузындағы фольклор үлгілерін жинап, газет-журнал бетінде, басқа да жинақтарда жариялай бастайды. “Қыз Жібек”, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, “Қобыланды”, “Алпамыс” жырлары Қазанда жеке-жеке жинақ болып басылады. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің ауыз әдебиетінің көркем үлгілеріне арналған төрт томдық қолжазбасы болған. М. Сералин “Шаһнаманың” кейбір тарауларын қазақ тіліне тәржімелеп шығады. Сонымен қатар орыс ғалымдарының халық поэзиясын жинауға бағытталған іс-әрекеттері де бұл ғылымның ілгері басуына көп септігін тигізді.
Қазақ фольклористикасы ХХ ғасырдың жирмасыншы жылдары айрықша бой көрсетеді. Бұл кезде Ә.Диваев, Х.Досмұханбетов, М.Әуезовтердің қатысуымен қазақтың батырлық жырлары басқа да фольклор туындылары дүркін-дүркін жарық көреді. Москвада Ә.Бөкейханов пен А.Байтұрсынов құрастырған “Жиырма үш жоқтау” (1926) басылса, “Сана”, “Терме”, “Шолпан” журналдарында да фольклор шығармалары жарық көріп тұрады.
Отызыншы жылдары қазақтың эпостық жырлары жарық көре бастайды. “Батырлар жыры”, “Алдар Көсе”, “Сексен өтірік” атты жинақтарды айтпағанда, С.Аманжоловтың “Жұмбақтар”, Ө.Тұрманжановтың “Қазақтың мақал мәтелдері” М.Әуезов тапқан “Қозы Көрпеш Баян сұлу” жырының жаңа нұсқасы, айтыстың бірінші кітабы (С.Мұқановтың сөз басымен) басылады.

Ертегілер. Халықтың фольклорлық шығармаларының бір мол саласы – ертегілер. Қазақ халқы ертегіге бай елдердің бірі. Қазақ фольклорындағы ертегілердің сан алуан түрлері бар. ХІХ ғасырдан бастап қазақ ертегілерінің ғажап та, көркем үлгілерін В. Радлов, Г. Потанин, И. Березин, А. Алекторов, П. Мелиранский, Ш. Уәлиханов сияқты беделді де белгілі ғалымдар жинап, жариялай бастады. Қазақ фольклорының кейбір нұсқалары “Дала уалияты”,
        
        Қазақ фольклористикасы
Қазақ фольклорының жиналуы ХІХ ғасырдан бастау алады. ХХ ғасырдың бас
кезінде көптеген әнші, ақын ... ел ... ... ... ... бетінде, басқа да жинақтарда жариялай ... ... ... Көрпеш – Баян сұлу”, “Қобыланды”, “Алпамыс” жырлары ... ... ... ... Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің ауыз әдебиетінің
көркем ... ... төрт ... ... ... М. ... кейбір тарауларын қазақ тіліне тәржімелеп шығады. Сонымен
қатар орыс ғалымдарының халық поэзиясын жинауға ... ... бұл ... ... ... көп ... тигізді.
Қазақ фольклористикасы ХХ ғасырдың жирмасыншы жылдары айрықша бой
көрсетеді. Бұл ... ... ... М.Әуезовтердің қатысуымен
қазақтың батырлық жырлары басқа да фольклор туындылары дүркін-дүркін жарық
көреді. Москвада Ә.Бөкейханов пен ... ... ... ... (1926) ... ... “Терме”, “Шолпан” журналдарында да фольклор
шығармалары жарық көріп тұрады.
Отызыншы ... ... ... ... ... көре ... ... “Алдар Көсе”, “Сексен өтірік” атты жинақтарды айтпағанда,
С.Аманжоловтың “Жұмбақтар”, Ө.Тұрманжановтың “Қазақтың мақал ... ... ... ... Баян ... ... жаңа нұсқасы, айтыстың
бірінші кітабы (С.Мұқановтың сөз басымен) басылады.
Ертегілер. ... ... ... бір мол саласы –
ертегілер. Қазақ халқы ертегіге бай елдердің ... ... ... сан ... ... бар. ХІХ ғасырдан бастап қазақ
ертегілерінің ғажап та, көркем үлгілерін В. ... Г. ... И. ... Алекторов, П. Мелиранский, Ш. Уәлиханов сияқты беделді де ... ... ... ... ... фольклорының кейбір нұсқалары “Дала
уалияты”, “Айқап”, “Туркистанские ведомости”, “Туркистанкая газета”, ... ... ... ... ... ... Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, А. Байтұрсынов сондай-ақ
М. Әуезов, С. ... ... де мол орын ... бар. Кейінгі кезде
қазақ ертегілерін зерттеуге М. Әуезов, Қ. Жұмашев, Е. ... ... ... ... ... қарай бірнеше топқа бөлуге болады.
Олар а) мифологиялық, (қиял-ғажайып) етегілер; ә) хайуанаттар ... ... б) ... – салт ... ... ертегілер тым ерте замандарда адам табиғат сырын толық
түсініп болмаған кезде туған. ... өмір ... ... ... ... адамдардың топ-топ болып орман, тау-тас үңгірлерін
мекендеп жүрген кезеңінен бастап туса да ... ... Күн, ай, от ... ... сырына түсінбеген алғашқы ... ... ... табынған: бірінен қорықса, бірін қастерлеген. Оларды адамша ойлап,
әрекет ... ... деп ... ... киелі аңдарға сиыну дәстүрі де болған. Қиял – ғажайып
ертегілердің сюжетінде адам иланбайтын, көңіл сенбейтін сан ... ... ... ... рас, ... бұған қарап халықтың ертедегі
творчествалық күштерінде ... ... ... ... ... ... болмайды. Мейлі, көз көріп, құлақ естімеген неше түрлі суреттер
бола берсін, ол ... ... ... ... ... ... ... Бұл тектес ертегілер қазақ халқының өмір тарихымен
бірте қос өрім ... ... ... ... халықтың бесіктегі бала,
бозбала, жігіт ағасыездері айқын бейнеленген.
Фольклордың өзіне тән табиғаты бар. Соның ... ... өз ... өз ... бар. ... ... ... “ай
десе аузы, күн десе көзі” бар шетінен сұлу болып келеді. ... ... мұз ... ар ... оң ... бер ... ... жұлдыздай
алыстағы аруды алып келуге кәдімгі қарапайым шаруаның өзі атанады. Сол
жолаушы ... өзі не ... ... елі, ... ... ордасы. Ол
неге осыншама қауіпті жолға шықты? Әлбетте, сұлуды сүймеске2.
Қиял-ғажайып ертегілердің басты бір ерекшеліктері - өмір үнемі ... Бір ... ... зат ... от тауы, мұз тауы, ұшқан құс,
жүгірген аң, сұлулар еліне жол ... ... бәрі бір ... ... ... бет алып бара ... Аң адамға, адам аңдарға ... ... ... пен жақсылық үшін күрес бір сәтке ... ерте ... ... болған ертегілерде адамның сұлуы, құстың әдемісі,
сән-салтанаттың сарайы бұлар көбінесе ... ... деп ... мекені көбінесе жер асты, не су асты болып ... ... орай ... ... ... ... ... астына перінің сұлу қызын іздеп, жер
үстінен біреу аттанады. Оның да жолы тым ... ... ... елді тауып,
ақыры арманына жететін тағы да шаруаның бейнетшіл баласы болып ... неше ... ... ... ... ... ... -
бір жағы діни нанымдарға байланысты болса, екіншіден, өзіне жұмбақ, ... ... ... сипат берген. Мысалы, дөңгелек жердің арғы
жағында не бар, ол нендей затқа ... тұр. ... осы ... ... ... ... көк ... мамонт, тасбақа сияқты мифтік ертегілерінде
айтылатын осындай беймәлім ... ... ... батырлар өлтіреді,
олардың денесінен – жер, сүйегінен –тау, қанынан-өзен, көзінен күн мен ай,
тісінен- жартастар ... деп ... ... өте ерте ... ... Олар ... әрбір заттың екі сипаты бар деп
қараған: ой мен күн, аспан мен жер, құрғақшылық пен су, құс пен ... ақ пен ... көне ... ... ... үсті және жер ... онда
мекендейтін адамдар мен перілер деп екіге бөлуге әсерін тигізген.
Бір ... сол, ... ... ... пен ... ... жиі көрсетіледі. Жатып ішер жалқауды адамның қоры деп ... ... ... ... ... ... ... ұғымы –еңбек сүйгіштік. Адам
бесіктен ... ... ... ... ... еңбектейді, өзіне-өзі қызмет
көрсетеді, өрістен жылқы қайырады, үйінде от ... ... ... ... ... белгісі болып табылады. Ондай адамадарды
ертекші дегеніне жеткізуді, бақыттың балаң ... ... ... бөркіне
қондырады, жаннан асқан сұлу қызды соған жар етіп қосады. Осының ... ... ... ... ... еңбек етсе, сол адам өзін
бақыттымын, өмірлімін деп санауға болады деген сенімді аңғартады.
Фольклорлық сюжеттерде ... ағып ... суға ау ... телміріп
отыратын кім, әлбетте кедей шаруа. Асылы, ау жастау дегеніміз ауға не түсер
екен деп күту ғой, сол ... ... ... та ... ау ... ... ... шамалы болған. Мейлі, өмірде кедейдің ... ... да, ең ... өзі ... ... ... алдасын ба, жоқ.
Кедейдің құрған ауы судан бос көтерілмейді, не үлкен алтын балық, не ... ... не сұлу бала ... жәшік шығады. Ақыры жәшіктен шыққан бала
елге ақылы асып хан ... әрі өзін ... ... ... ... ... ... фонтазия араласқан ертегілерде бәрі өзіне ... ... ... ... ... ... ... сәнді тұрмысын,
сұлу қызын тартып алу үшін араға ханның іштарлық қызғанышы ... ... ... бұзу үшін ... ... әлсіретіп, алыс жолға
жібереді. Тапсырмасы – шаһардың сәулесімен жарқырататын ... тас ... ... сапарға бармаймын, ондай гауһарды таба алмаймын деп шаруа да
кері шегіншектемейді, сен ... мен ... ... деп ... қаһарына
қарсы жүреді, өмірдің ағымынан қорықпайды, қайта ... ... ... ... және жер, жер және адам ... мәселеде: дүние о баста ... ... ... фольклорлық шығармалар әр түрлі жауаптар бермек
болады. Дүние судан ба, ... ба, ... ... ... ... ... бір ... айтады: алдымен дүние қараңғы болған, содан аоң жарық
жаратылған дейді. Мәселен, жарық және қараңғылық деген үғым о ... ... мен ... ... басты сұрақтары болған, соған жауап беруге
әрқайсысы әр түрлі болжамдар айтқан дейді. Ф.Энгельс “табиғат ... ... ... ... күн мен түннің, суық пен жылылықтың,
қараңғылық пен жарықтың алма-кезек ... ... ... ... күреседі, түннен перде түріп күн шығады, ... ... жаз ... ... ... ... ... қозғалыста көрінеді. Сол
сияқты жоғарыды аты аталған ... ... ... ... ... ашу үшін жер астындағы жасырын жатқан отты әкеледі. Ол от
кейде жеті басты ... ... ... ... үйрек”) болады, оның
барған адамға қоятын талабы мынау: “Бармағыңнан бір ... от ... от ... - ... ... от үшін ... күресі қазақ
халқына да оңайға түспеген. Соны іздеп тапқанға ... ... ... ... жол ... ... ... қолына отты түсірген.
Бұл адамзатқа от әкелген ошақты көне дәуірдің ... ... ... ... ... ғылым мен қолөнерді берумен бірге,
Гефест құдайдың ұста дүкенінен от ұрлап, оны адамзаттың қолына табыс ... ... ... ... Зевс ... егер ... қолына от тисе,
олар құдайларды мойындамайды, сондықтан отты адамзатқа апарған Прометейді
жартасқа таңып жазалау керек деп үкім ... ... ... ... ... ... Осындай азаптан Прометейді Геракл құтқарады.
Прометейдің адамзат үшін ... ... ... үшін ХҮШ ... ... Пьетро Стаджи мрамордан оның суретін ойып жасаған. ... от ... ... қазақстанға қалай келеді, оған кім қай жерден,
қандай ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Қазақ ертегілерінде отбасылық салттардың кейбір әлсіз ... ... оған ... ... ... ... ... болды деп
түсіндіреді. Соның барлығын білдіретін жалмауыз кемпірлер. Ол сұлуларды
арбайды, жолдан тайдырады. Бұқара халық ... ... ... ... ... ... ... ерлі-зайыптардың сақ, сергек болуына
үндеп отыр. Ұсқынсыз, тұрпайы кейіпкерлерге жататын образдардың ... ... ... сақалы қырық қарыс шал. Заттың сыртқы өлшемі, оның биіктігі мен
тереңдігі, қаттылығы мен ... бәрі ... ... ... Адамдар әрбір өлшемнің атқаратын міндеті бар, ол ішкі рухани
салмақтың сыртқы көрінісі деп қараған. ... бойы бір ... ... ... ... адамның азған, әлсіреген түрін ... ... ...... ... ... ойнайды. Олар нендей іске
араласпасы да рәсуасын кетіреді, бүтінді бөлшектейді, әрі ыдыратады. Ендігі
бір пікір дегеніміз не?. ... пен ... ... армандағанда, іздеп-іздепп
шаршаған халық оны қолы жетпейтұғын, әуеде ілініп тұрған тылсым секілді
елестейді, ол ... ... ... кейде аттың қылы, құстың қауырсыны
ретінде кездеседі. Сол бір ... ... ... ... қадамын ілгері
бастырмайтұғын айдаһар, жезтырнақтар тағы бар. ... ... ... жеті ... жер астында, оған жолаушы жігіт кездейсоқ кездеседі: түн,
енді не істеу керек, көрге паналайды. ... ... ар ... ... ... көреді, арғы жағын ашса, үйдің төрт қабырғасы толған алтын.
Соны алмақ болады, бірақ жеті ... ... ... ... ... ... ... бақ дәулетті күреп қайтады. Әркім де бақытты болғысы келеді, ал
бақыт ағып жатқан судың бетімен ... ... ол ... қайратпен
келмек, оны іздемек керек.
Мақал мен мәтелдер. Мақал мен мәтелге бай халықтардың бірі – ... ... ... ХІХ ... ... ... мәлім бола
бастаған. Әдемі, сұлу сөйлеуге құштарлық мақал мен мәтелді ... ... ... ... ...... халық. Ол халық
данышпандығының алтын ... - ... ... ... ... білгірі профессор Мәлік Ғабдуллин. Халықтың мақалдары мен
мәтелдерін ... ... ... В. ... А.В. ... ... Ә. Дибаев, Ө.Тұрманжанов, С. Аманжолов ... ... зор. ... бір ... ... өте ... еңбек деп 1899 жылы
Орынборда басылып шыққан В. ... ... ... ... ... санаймыз. В. Катаринский жинағына мың жарымнан артық ... ... Олар ... ... ... Түркі тектес
халықтар мақал мен мәтелді былайша атайды. ... ... ... ... ... – мәкаль һәм әйтем, әзірбайжанша – аталар сөзі,
ұйғырша – мақал вә ... ...... ве ... ... чуваштар-
ватнисем калани.
Қазақ мақалдары мен мәтелдерінің тақырыптары әр алуан: туған жер, ... ... ... ... төрт түлік мал, егіншілік, денсаулық, өнер,
төрт түлік мал, егіншілік кәсібі, ынтымақ, достық ... ... ... мен ... адам т.б. ... мен мәтел құстың екі ... ... ... ... ... олардың араларында аздаған өзгешеліктері мен
айырмашылықтары болды. Мәселен, мақал ... ... ... ... ... ... ашық айтылады, дәлме-дәл көрсетіп, бейнелейді. Мысалы:
“Білімді өлмес – ... аты ... ұста ... – істеген заты қалар”,
“Оқусыз білім жоқ, ... ... ... “Ағаш тамырымен, адам жолдасымен
мықты”.
Ал, ... ... ... ... бір ... астарлап, жұмбақтап,
бейнелеп айтады. ... ... бір ... ... тоты боламын деп,
жүрісінен жаңылыпты”. Сөз ... ... ... ... тектес, әсіре
қызыл, еліктегіш, әсершіл адамдарды сынаған. Біреулер бар: өзінің ... ... ... адамдардың әуеніне төңкеріліп, соның
көлеңкесіне тасаланады, өмірдің ағысынан өзін-өзі таба ... әуре ... ... сол ... ... ... “шыбынның басына бақ қонса, самұрық құс сәлемге
келер”деген мәтел бар. Өмір ... қой! ... бар: тым ... ... ... бос жерлерін білгіш-ақ. Көз ұшында мұнарланып көрінген бақ пен
дәулетті жазбай ... ... жету ... ... өзін ... ... ... Ретін тауып жағымпазданады, жарамсақтанады. Ары
мен ұжданын сатып, әйтеуір бір биліктің балақ бауынан ... ... ... Өзінен ақылы асқан адамды жек көреді, ығыстыруға
шеберлік көрсетеді, ... пен ... ... пен ... ... мен ... ... тәсілдерін ойлап табады, ел ... ... тозу мен ... ... салмақты, зерек адамдардың өздері сескенеді, ішкі салмағын
жоғалтады, оның айтқанына өз еркінен тыс бағынуына мәжбүр болады. ... ... ... келіпті деген мәтел осы ... ... ... - ақсақ елік жеткізбейді ” деген мәтел де қиюы ... ... деп, ... ... ... кедейдің күйін көрсетеді.
Фольклорист М. Әуезов қазақ мақалдары мен ... ... ... ... ... ... аллитерациялардың мол болатындығын
атап көрсеткен. Соған бір мысал келтірелік:
Туған ... ... ... ... ... ... жүрсең білерсің.
Сол сияқты: “тозған қазды – топтанған қарға алады”, “Сұлу сұлу ...... ... ... көркемдік құны олардың ұйқастары
мен ырғақтарында.
Жаңылтпаш – қай халық фольклорында болмасын кең таралған жанрлық түр.
Қазақ жаңылтпаштарына да ... ... ... аударып келеді. Оның
тұңғыш хатқа түскен үлгілерін Ә. ... М.Ф. ... ... ... ... ... ... арналған мерзімді
басылымдарда да жиі жарияланып, жеке кітап та ... ... ... деген аты жаңылтудан шыққан. Қатарынан қайта-қайта шапшаң
айтқанда, иә тіл келмейтін, иә тіл ... сөз ... ... ... сөздердің
басын құрап, келістірген шығарма жаңылтпаш деп аталады», - деп дәйектейді
алғаш рет оның ғылыми анықтамасын А. Байтұрсынов.
Жаңылтпаштардың ... ... ... назар аударған адамның бірі – С.
Сейфуллин еді. «Жастардың, бала-шағаның жиналып ойын-күлкі “дүкенін” ... ... ... бірі – жаңылтпаш. Бұл да – ертек, ... ... ... ... ... тілге ұстауларына, ойнақы, қырлы
сөздерді қақпақылша ... ... ... ... ... өз әлінше
әдемі сабақ, тәжірибе болатын ойын – деп жазады ол 1931 жылғы ... ... атты ... ... ... ... ... мәні
мен атқаратын қызметін айқын аша отырып оның ойындық сипатына да ... ... ... жеке баланың ермегі емес, ол – көбінесе жұрт
жиналған ... ... тез де, ... ... анық сөйлеуіне
дағдылануына үйрететін өлең-ойын. Оның ойындық сипаты ... ... ... ... ... ... Ол тіл жаттықтыру мақсатын
ғана көздемейді, жаңылтпаштағы сөздері дұрыс айтылмаса, ... ... ... ... де туғызады.
Мәселен:
Ақ тай ақ па?
Қара тай ақ па?
деген сияқты жаңылтпашты интонацияны дұрыс сақтамай, жылдамдата ... таяқ ... таяқ ... мағыналық жағынан мүлде өзгеріп кетеді.
Ертеректе, жаңылтпаш балалар ғана ... ... де ... ... ... ... ол ... қызмет атқарған.
«Ерте кезде ойын-сауықтарда жаңылтпаш айтқызу қазақтың салты болған.
Жаңылтпаш жиналған жұртты күлдіру, тіл ... ... ... ол ... ... жастарға берілетін жаза есебінде қолданылған» деп жазады
белгілі фольклорист ... М. ... ... ... ... жөнінде.
Жаңылтпаш мазұнында халық өмірінің түрлі қырларын таныстыратын
танымдық детальдармен қатар балаларды ... ... ... ... да мол ... көріп қалашты,
Қалашқа Жарас таласты.
Бөлінсін десең қалаш тең,
Талас, Жарас, Қамашпен, -
тәрізді кейінірек шыққан жаңылтпаштар бұл ... ... бола ... өлең ... тым ... қарапайым болып келеді. Онда
өлеңдік үйлесім, әсем ұйқастардан гөрі дыбыс ойнату, тіл ... ... ... ... ... ... ... ішінара:
Жаңбыр жауып келеді қар аралас,
Бір топ әйел келеді шал ... ... ... тал ... топ сиыр ... тана ... ... қара өлең үлгісіндегі шумақтар да кездеседі. Немесе:
Айыр атанды жүк қартайтар.
Семіз қойды май қартайтар.
Күйгелек менің атамды
Жас қартайтпас, ой қартайтар, -
тәрізді ... ... ... ... да ... - қай елдің фольклорында болмасын салмақты орын алатын арналы
саланың ... ... ... ... да ... назарына ерте ілініп,
арнайы зерттеліп келе ... Оның көне ... ... ... ... (XIV ғ.) ... ... М. Қашқаридің «Диуани луғат-ат
түрк» сияқты кітаптардан кезіктіреміз.
Революцияға дейінгі кезеңде қазақ жұмбақтарын жинауға М. Иванов, ... А. ... П.М. ... А. ... Ә. ... ... ат ... Қазан қаласында жұмбақтарға арналған кітаптар ғасыр
басында-ақ шыға ... ... ... ... 1959 жылы ғана ... ... ... С. Сейфуллин, М.Әуезов, Ә. Марғұлан, М. Ғабдуллин
еңбектерінде кеңінен сөз етіледі.
Жұмбақтың шығу ... ... ... әскери дипломатия мен отбасылық
әдет-ғұрыптарға байланысып жатқандығы ғылымда айтылып жүр. ... ... ... ... көлемдегі фольклор жанрларында молынан көрініс
тапқан. «Кейде бүкіл бір ... ... ... ... әсем жыр, ... ... жұмбаққа соғып кететіні болады. Ертеде ердің даналығын,
жүйріктігін жұмбақпен сынау машық болған... » - деп жазады М.О. Әуезов.
Халық жұмбақтарының ... ... өте кең. ... М. ... ... ... ... еңбек құралдары хайуанаттар мен
өсімдіктер, адам және ... ... ... т.б. ... басты
тақырыбы» - деп келіп, олардың тақырыптық жіктерін мысалдар келтіре ... ... зат пен ... ең ... қасиеттерін шебер
жинақтап, адамды ойлануға мәжбүр ететін ой жаттығуы ғана ... Ол ... ... ... көп ... ... ең ... білерлік талғампаздыққа да үйретеді. Жұмбақ өз ойын жинвқтап, аз
сөзбен жеткізе білуге де ... Ал ... өлең ... ... сөз ... оның теңеу, метафора сияқты
көркемдік тәсілдермен шебер, ... ... ... ... ... ... нәрі аз ... төрт ұлы,
Төбелесіп келеді.
Ерубайдың екі ұлы
Ерегісіп келеді.
Алдындағы Аңғарбай
Шөпшек теріп келеді.
Артындағы Артықбай
Шыбан қағып келеді
(Түйе)
деген тәрізді жұмбақтар оның ... ... ... тұрмысымен де
етене байланысып жатқандығын танытады. Бұл жұмбақты түйенің тайрандаған
төрт аяғы мен ербиген екі ... ... ... аузы мен ... ... көз алдында елестеткен қазақ баласы ғана шеше ... ... ... көне кәсібі мен ескі ұғым түсінігіне байланысты көне
жұмбақтар балалар репертуарынан ысырылып барады.
Ат басты,
Арқар мүйізді,
Бөрі ... ... ... ... өлеңге негізделіп құрылған тамаша ... ... ... ... Өйткені олар көз алдына арқардың ... ... де, ... ... да ... ... Оның есесіне балалар
репертуарында:
Шыр-шыр етеді,
Құлағыңнан өтеді.
Ұстай алсаң,
Сөйлеп кетеді.
(Телефон)
Апам үшін қам жеген,
Тозаң ... шаң ... үйде ... ... қайда екен?
(Шаң сорғыш).
деген сияқты жаңа жұмбақтар көп.
Қазақ эпосы. ... ... ... ... басым көркем де құнды
саласы – эпостық жырлар. Эпос деп оқиғасы ел, ... ... ... ірі әрі ... ... ... батырлық немесе ғашықтық сюжетке
құрылған үлкен эпикалық жыр–дастандарды айтамыз.
Қазақ эпосы бірде ерлікті, батырлықты дәріптеп, ел ... ... ... ... ... ... феодалдық қоғамдағы әйел
теңсіздігін арқау етіп, махаббат тақырыбына ... Енді ... ... ... ... ... ... (“Бекет”, “Досан батыр”).
Эпостық жырлар барлық елдерде ... ... ... ... ... ... ... эпопеялық сипаты басым болса, ондай
сюжеттер қырғыз (“Манас”), қазақ халықтарында да жоқ емес ... ... ... ... ... ... ... қырғыздар “ыр” деп
атаған. 1940 – 1950 жылдары Орта Азия және ... ... ... ... ... бай ... мұрасы жан–жақты зерттеле бастады. Оған
В.В. Бартольд, В.М. Жирмунский, ... А.К. ... Л.И. ... ... Е.Э. ... Х.Т. ... М. Тахмасиби, М.О. Әуезов,
Ә.Х. Марғұлан, М. ... Қ. ... ... ... көрнекті
фольклористер атсалысты. Осы жоғарыда аталғандар 40–50 жылдары жемісті
еңбек ... ... ... ... ... ... “Алпамыс батыр”,
“Көрұғлы”, “Қамбар батыр”, “Ер Тарғын” сияқты ... ... ... ел ... мен ... ... жаулардын қорғау сарыны үстем
болса, екінші жағынан, хандар мен халық арасындағы қайшылық таңбасы да бар.
Осы себепті ... ... ... ... ... ... айналған. Эпос
түрлі ертегі, аңыз тарихи оқиғалар негізінде жасалады десек, олар өзінің
нақты мазмұнын жойып, көп ... ... ... ... ... Мұны
эпостық көп стадиялық дейміз.
Батырлар жырының образдары мен тілі ... ... ... ... аса ... ... ... бәрі дерлік мұран-мақсаттарына
жетіп отырады. Батырлар жырының жаңаша жырлануы XIX-XX ғасырларда ... ... Бұл ... ел ... ... ... ... қызметі
айрықша.
Қай кезде туса да қазақ эпосының жалпы рухы өмірге жақын. Оны Ш.
Уәлиханов, В. ... А. ... М. ... өмір ... - деп ... керек. Қазақ эпосын біз олардың тақырыбы мен ... ... ... және ... ... деп үш ... бөліп, соның бәрін де
фольклорлық сипатына қарай “эпос” деп атаймыз. Бұлардың арасында жанрлық
айырмашылықтар бар.
Қазақ ... ... бір ... “Қозы Көрпеш-Баян сұлу”, ”Қыз Жібек”,
“Айман-Шолпан”, “Мақпал қыз”, “Сұлу ... ... мен ... ... сері-
Зылиқа”, “Күлше қыз-Назымбек” сияқты ғашықтық жырларынан ... ... ... ... бұл ... қазақ зертеушілері әр қилы атап келді.
Бірде жанрына қарай “лиро-эпос” ... ... сай ... деп атадық. Енді бірде идеясына қарай “ғашықтық жырлары” дейтін
болдық. Дұрысында бірін ... ... ... ... ұсақ салт ... деп білу ләзім. Салт өлеңдері көбіне
ескі әдет-ғұрып шеңберінде көрінетін болса, лиро-эпос сол ескі ... ... ... ... де ... ... ... табылады.
“Қобыланды” батыр жыры.
“Қобыланды батыр” - қазақ халқының ... бай да ... ... ... Жыр көп замандар бойы өмір ... ... ... қолынан өткен.
“Қобыланды батырды” Марабай, Мергенбай, Біржан ... ... ... Байғанин, Мұрын Сеңгірбаев, Көшелек Еламанов, Шапай
Қалмағамбетов, Құлзақ Амангелдиев, Сыр бойының белгілі ... ... ... ... көп ... бұл ... халыққа кең
тарағанын көрсетеді.
Жырдың ертегілік және тарихи – реалдық ... бар. ... ... Оғыз – ... ұлысы кезінде туа бастаған. Қазан аты оғыздардың ... ... ... ата ... да ... ... бергі жердегі
мазмұны монғол, иран, жоңғар шабуылы, одан қалса, қазақтардың кейінгі
кезеңдерде ... ... ... ... ... 29 ... болса, соның ортасында Марабай сюжеті
тұрады.Онда Қобыландының қияттарға еріп, Қызылбас ханы Қазанды, одан ... ... ... олжалану, ең аяғында өзі жорықта жүргенде елін
шауып кеткен Алшағыр ханмен ... ел – ... азат ету ... мен ... нұсқалары толықтау. Онда Тоқтарбайдың
баласыздығы, Қобыланды мен ... ... ... ... хан ... үйленуі, Құртқаны жалғыз көзді дәуірдің тартып алмақ болғаны, ... ... ... ... ... оқиғасы суреттеледі.
Құлзақ пен Досжан нұсқасында Құртқаның тарихы бұдан да айқындала түседі.
Қобыланды мал ... ... бір ... ... Елі оны ... бір ... ... қойған екен. Қобыланды қыздың орнында қалып, ... ... ... ... ... ... өзі де уланады. Оны қыз сүтке
шомылдырып,емдиді.
Сол қыз ... ... ... Қобыландының ерлігіне риза болған Көктім хан
оған қызын береді. Кейбір шығыс сюжеттерінде Көктім ... ... ... ал қызы ... сиқыршы болып кездеседі.
Одан әрі Құртқаның көк-ала биені ... ... ... ... ... ... ... Осы тұста Қызыл дәу қызға таласып,
мерт болады. Қызыл дәудің өліміне ... хан ... қит, ... ... жерін тартып алады. Қазан жорығы осылай туады.
Мергенбай, Біржан, Досжан жырларында Қобыландының Қазанға не себепті
аттанғаны толығырақ ... ... ... ... ... ... ... ер шығып, Ноғайлының жерін, Қырлы қала, Сырлы қала деген
екі қаласын тартып алды. Қырлы қалаға ... ... ... ... ... ... - дейді. Осыны айтып Қобыландыға менімен бірге жүр
деп ... ... ... Айса ... ... ... ... жырау жырында
тоқсан баулы ноғайда Ақшахан деген хан той ... ... ... ... ... ... тартып алмақ.
Қыдырбай бала тілеп, ел кезіп кетеді. Ақырында Қобыланды, ... екі ... ... Айса ... Ақшахан Алшағыр деп аталады. Ол
өзінің тойына ұлсыздарды кіргізбейді.
Мұрын, Айса, ... ... ... ... ел ... хандарға
қарсы күресте көрінеді. Алшағыр оғымен достық ... ... ... қиын
істерге айдап сала береді.
Жырдың негізгі арқауы сырт жауларға қарсы ... ... ... ... ... ... соғысы тұрады.
Біз үшін Алшағыр соғысы аса мәнді.
Ноғайлы дәуірінде қазақ руларының хандардан тәуелсіз болу тенденциясы
күшейеді.
“Қобыланды батыр” ... ... ... Ы. ... Марабай
жыраудың аузынан жазып алып, ... ... ... саласын өзінің
“Хрестоматиясында” пайдаланған. Жырдың басқа да ... ... ... ... (1899), ... ... (1899), “Тургайская
газета” (1901), “Труды Оренбургской научной комиссии” (1910) ... сөз бола ... 1914 жылы ... ... ... ... ... Ә.Диваев жинаған нұсқалар басылған.
Ә.Диваев нұсқасы көптеген жинақтар мен ... еніп ... ... ... соңғы жылдары М.Ғабдуллин “Қобыланды батыр” тақырыбынан
докторлық диссертация қорғап, ... ... ... 15 ... ... да М.Ғабдуллин еді. Бүгінде жырдың 29 түрлі нұсқасы белгілі
болып, ғылыми оралымға еніп отыр.
«Қозы Көрпеш- Баян ... ... ... Баян сұлу» жырының көптеген нұсқалары бар. Бұл жырды ... ... орыс ... ... ... еді. Ең ... ... башқұрт тілндегі бір нұсқасын 1812 жылы Т. Беляев жазып алып,
Қазақ қаласында жарияланған.
«Қозы Көрпеш- Баян ... ... ... ... ... 1830
жылдардан бастап белгілі шығыстанушы Г. Саблуков, орыс халқының ұлы ақыны
А.С. Пушкин ... ... ... ... ... тіліндегі нұсқасын бастауы
алмаса да, «Қозы Көрпеш» жырымен орыс оқырмандарын тұңғыш рет ... ... бір ... 1830 жылы ... ... Көкжиектеді
жүрген орыс чиновнигінен түсіріп алады. Мұндай нұсқалар оның қолында көп
болған. Оларда Шөже жырының ... ... ... діни ... ержегілік
арна күштірек. Жырдың басқа да нұсқалары аз емес. ... ... ... ... ... мазмұны басым үлгісін 1833 жылы А.С. Пушкин
жазып алып, сол ... ... ... ... ... - ... ... Ә. Қоңыртбаев өз еңбегінде. Жырдың сюжетін А.С. ... ... кіш жүз ... ... алған. Бұл вариант айрықша
бағалы, халықтық мазмұны күштірек болғандықтан, академик А.С. Орлов өзінің
«Казахский героический ... ... ... орысының прогресті жұртшылығын
ең алғаш қазақ халқының ... ... ... ... Баян ... ... А.С. ... болды деп дұрыс айтады.
Бұдан соң бұл ... бір ... ... ақын ... қазақтың тұңғыш
ағартушысы, демократы Ш. Уәлиханов жазып алған. Бұл ... ... ... ... ... Жанықтың өз аузынан шыққандықтан және Шоқанның,
Г.Н. Потаннинің жақсы бағалаған жыры болғандан «Қозы Көрпеш» дастанының ... ... ... ... ... нұсқасы Шоқанның қолжазбаларымен
бірге Тезек төренің ауылында жойылған, бізге келіп жеткен жоқ.
«Қозы Көрпеш» ... ... ... ... ... ... нұсқаларын халық ауызынан жазып алып, сол елдердің өз тілінде тұңғыш
рет ... ... ... ... ... В.В. ... ... Көрпеш- Баян сұлу» жырының әрі алғаш жинаушысы, әрі зерттеушілерінің
бірі болды.
«Қозы Көрпеш» жырының қазақша нұсқасын ... 1865 жылы ... ... ... ... «Образцы народной литературы тюрских племен»
деген кітабының ... ... ... Бұл нұсқа 968 жол, бір буынды қара
өлеңнен жазылған.
В.В. Радловтан соң «Қозы Көрпеш» жырының қазақша бір ... 1876 ... ... ... И.Н. ... өзінің «Турецкая
хрестоматия» атты жинағына енгізген. Бұл нұсқа – Жанақ, Шоқан ... ... ... ақындары ішінен «Қозы Көрпеш» әңгімесін Абай ауданынан
Шәкір Әбенов жаңғырта жырлаған. Оның өз ... 1936 жылы ... ... да ... ... ... ... Оны бізге
жеткізген Мәшһүр Жүсіп Көпеев. Қазақ ССР Ғылым академиясы Тіл және ... ... ... Шөже ... тағы бір ... бар. Айтушысы-
Мұқан Машанов, жазып алған (1905)- Бозтай Жақыпбаев. ... тағы ... ... ... ... 1947 жылы Ұлытау өңірінен келіп
түскенді. Соның бәрін Ы. Дүйсенбаев тапқан Әбдірахманов, ... ... ... ... ... ... ел ... басқа да варианттары
болуға тиіс.
Жырдың сан алуан нұсқаларын сөз ... біз қай ... ... ... оның ... ... сол сюжеттердің өзара
айырмашылығы неде ... ... ... ... ... ... ... сюжетіне қарай үш түрлі салаға
жіктеуге болады:
1. Мұнда ... ... ... ... болып келеді. Оған Шоқан –
Жанақ, Березин, Пушкин, Чеканский, Кастанье, Машанов, Тверитин, Әбенов,
Жылқайдаров, Батырханов, ... ... ... ... ... ... тағы ... бірнеше ұсақ кестелер жатады.
2. Жырдың бұл саласында ... ... жоқ. ... Қозы мен ... ... жағдайында өздерінің армандарына жетеді. Бұл - ... пен ... ... В Радлвтың қазақ арасынан жазып алған
«Қозы Көрпеш» жыры трагедиясыз болса, барыбы татарларынан ... ... ... ... ... ... - ... ССР Ғылым Академиясы Тіл және
әдебиет институтында сақтаулы ... ... ... ... ... ... Қодар қолынан өлген Қозы кейде отыз бір жыл, ... ... енді ... үш ... ... Баянмен уақытша қосылып, біраз өмір
сүргеннен соң қайта өледі.
«Қозы Көрпеш» жырының ... ... ... ... ... ... татарларында бар. Соған қарағанда оны бастапқы ертегілік желісі
Алтай, Жетісу ... оғыз ... ... ... ба ... ... аты ... «оғыз» түбірінен туған. Монғолдар бұл жырды «Козюке», «Козы
Еркеш», «Малшы мерген» десе, ... ... ... ... ... XIX ... ... алғандықтан, Онда Қарқаралы,
Қараөткел, Баянауыл, Қарасақпай, Аягөз дейтін кейінгі дәуір атаулары да
жүр. Сол ... жыр VIII-XIX ... ... ... ... көп
заманын қамтып, өзінше бір энциклопедияға айналған.
Жырдың ... ... әйел ... ... ... ... ... Қозы емес, Баян образы шығады. Жырдағы Баян
бейнесін біз негізінен екі ... ... ... ол- ... салты,
ескі қоған дәстүрімен келіспей, өз жүрегінің нәзік ... ... ... ... ... ... халықтық бейне. Екіншісінде Баян
– ескі салтпен ымыраласқан, сол себепті жесір немесе ... ... ... пассив образ.
Баян образының ең күшті жағы трагедиялы жырларда десек, оның ең ...... Қыз ... осы ... жыр ... ... ... сезім арқылы гуманизм рухында жырлай ... Екі ... ... ... күшейтіп, динамикалық арнада беріледі. Қодар қиянат
жасап, Қозыны Шоқтеректе өлтірген сәтте де Баян өзінің сертінен ... ... ... жел ашып ... ... ... ... емен,
Әке, неке қи – дағы енді өзің ал,
Елден бура салғандай інген емен,-
дейді.
Баянның жарқын мінездері мұнымен де шектелмейді. Ол - өзінің ... ... ... да ... ... оған ... ... халыққа үлгі, идеал болған қыз. Өзінің Қозыға ... ... сол ... ... ... рет болса да жақтан қалу үшін
Баян Қозы сүйегінің басында антын ... ... ... ... ... ... ... мазмұнына сай, оның қайшылықтары да бар.
Жырға түрлі ырым- жырымдар мен наным- ... мол ... ... ... ... Қарабай мен Сарыбай арасындағы «құдалық» шарты.Бесікте
жатқан екі сәбиді байлар ... ... ... ... соң ... ... ... тартысы басталады. Содан былай Қарабай ақ батаны бұзушы,
Қозы мен Баян сол ақ бата үшін ... ... ... ... жыры көп ... бері келе ... сюжет болса да, онда
XIX ғасырдың орта ... ... ... ... ... те ... бар. Соны кейінгі айтушылар құдалық, ... ... ... ... ... ... тартысына сай сюжеттік құрылысы да көркем әрі
қонымды. Трагедиялы жырлардың сюжеті негіщінен үш салаға бөлінеді: а) ... аңға ... құда ... ... ... соң ... ... бұзвп,
көшуі. Бұл тарау жырдың экспозициясы мен байланысына сай; ә) Қозының ... ... ... ... мен ... Бұл сюжеттің дамуы мен шарықтау
шегіне тән; б) Қозы өлген соң Баянның ... ... Қозы ... ... ... Бұл ... басты шешуі. Жырдың ең ... ... ... да ... келіп туады. «Қозы Көрпеш» жыры өзінің тақырыбы ... ... ... әлеуметтік проблемасына құрылған мазмұнды, шыншыл
проблемалы эпостың бірі. Ол ... адам ... әйел ... Бұл ... ... көркемдік қасиеті - образдарының қуатында,
әсерінде. Баян мен Қозы ... тап ... ... ... ... ... қоғам өмірінің ұсақ сыртқы көрінісін емес, ішкі ... ... ... ... ең құнды жағы- тіл байлығында.
Онда араб-парсы ... ... аз, жыр ... ... ... ... ... негізделген. «Қозы Көрпеш» диалекті емес, қазақтың әдеби
тіл нормасына жол ... ... ... ... Бұл үлгілердің тілі, өлеңдік
кестесі, идеясы қарапайым халыққа жақын, түсінікті.
«Қозы Көрпеш- Баян сұлу» жыры қазақ даласындағы барлық лиро- ... жол ... ... Сол ... ... ... «Құл мен қыз»,
«Қыз Жібек», «Айман- Шолпан», ... ... ... көптеген ғашықтық
жырлар туған.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Б. адамбаев - фольклортанушы4 бет
Қазақ гуманитаристикасы және ұлт тарихын зерттеу11 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
«Үй қояндарының овуляциясы және фолликулалардың пісіп жетілуі»25 бет
Ахмет Байтұрсынұлының фольклорды жіктеуі20 бет
Балалар фольклорлық музыкасындағы жанр ұғымы105 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Күлтегін жазбасы және фольклорлық дәстүр49 бет
М.Дулатов поэзиясындағы фольклорлық дәстүр66 бет
Мұхтар Әуезов – фольклор зерттеушісі42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь