Қазақ фольклористикасы


Қазақ фольклорының жиналуы ХІХ ғасырдан бастау алады. ХХ ғасырдың бас кезінде көптеген әнші, ақын -әдебиетшілер ел аузындағы фольклор үлгілерін жинап, газет-журнал бетінде, басқа да жинақтарда жариялай бастайды. “Қыз Жібек”, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, “Қобыланды”, “Алпамыс” жырлары Қазанда жеке-жеке жинақ болып басылады. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің ауыз әдебиетінің көркем үлгілеріне арналған төрт томдық қолжазбасы болған. М. Сералин “Шаһнаманың” кейбір тарауларын қазақ тіліне тәржімелеп шығады. Сонымен қатар орыс ғалымдарының халық поэзиясын жинауға бағытталған іс-әрекеттері де бұл ғылымның ілгері басуына көп септігін тигізді.
Қазақ фольклористикасы ХХ ғасырдың жирмасыншы жылдары айрықша бой көрсетеді. Бұл кезде Ә.Диваев, Х.Досмұханбетов, М.Әуезовтердің қатысуымен қазақтың батырлық жырлары басқа да фольклор туындылары дүркін-дүркін жарық көреді. Москвада Ә.Бөкейханов пен А.Байтұрсынов құрастырған “Жиырма үш жоқтау” (1926) басылса, “Сана”, “Терме”, “Шолпан” журналдарында да фольклор шығармалары жарық көріп тұрады.
Отызыншы жылдары қазақтың эпостық жырлары жарық көре бастайды. “Батырлар жыры”, “Алдар Көсе”, “Сексен өтірік” атты жинақтарды айтпағанда, С.Аманжоловтың “Жұмбақтар”, Ө.Тұрманжановтың “Қазақтың мақал мәтелдері” М.Әуезов тапқан “Қозы Көрпеш Баян сұлу” жырының жаңа нұсқасы, айтыстың бірінші кітабы (С.Мұқановтың сөз басымен) басылады.

Ертегілер. Халықтың фольклорлық шығармаларының бір мол саласы – ертегілер. Қазақ халқы ертегіге бай елдердің бірі. Қазақ фольклорындағы ертегілердің сан алуан түрлері бар. ХІХ ғасырдан бастап қазақ ертегілерінің ғажап та, көркем үлгілерін В. Радлов, Г. Потанин, И. Березин, А. Алекторов, П. Мелиранский, Ш. Уәлиханов сияқты беделді де белгілі ғалымдар жинап, жариялай бастады. Қазақ фольклорының кейбір нұсқалары “Дала уалияты”,

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге




Қазақ фольклористикасы

Қазақ фольклорының жиналуы ХІХ ғасырдан бастау алады. ХХ ғасырдың бас
кезінде көптеген әнші, ақын -әдебиетшілер ел аузындағы фольклор үлгілерін
жинап, газет-журнал бетінде, басқа да жинақтарда жариялай бастайды. “Қыз
Жібек”, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, “Қобыланды”, “Алпамыс” жырлары Қазанда
жеке-жеке жинақ болып басылады. Мәшһүр Жүсіп Көпеевтің ауыз әдебиетінің
көркем үлгілеріне арналған төрт томдық қолжазбасы болған. М. Сералин
“Шаһнаманың” кейбір тарауларын қазақ тіліне тәржімелеп шығады. Сонымен
қатар орыс ғалымдарының халық поэзиясын жинауға бағытталған іс-әрекеттері
де бұл ғылымның ілгері басуына көп септігін тигізді.
Қазақ фольклористикасы ХХ ғасырдың жирмасыншы жылдары айрықша бой
көрсетеді. Бұл кезде Ә.Диваев, Х.Досмұханбетов, М.Әуезовтердің қатысуымен
қазақтың батырлық жырлары басқа да фольклор туындылары дүркін-дүркін жарық
көреді. Москвада Ә.Бөкейханов пен А.Байтұрсынов құрастырған “Жиырма үш
жоқтау” (1926) басылса, “Сана”, “Терме”, “Шолпан” журналдарында да фольклор
шығармалары жарық көріп тұрады.
Отызыншы жылдары қазақтың эпостық жырлары жарық көре бастайды.
“Батырлар жыры”, “Алдар Көсе”, “Сексен өтірік” атты жинақтарды айтпағанда,
С.Аманжоловтың “Жұмбақтар”, Ө.Тұрманжановтың “Қазақтың мақал мәтелдері”
М.Әуезов тапқан “Қозы Көрпеш Баян сұлу” жырының жаңа нұсқасы, айтыстың
бірінші кітабы (С.Мұқановтың сөз басымен) басылады.

Ертегілер. Халықтың фольклорлық шығармаларының бір мол саласы –
ертегілер. Қазақ халқы ертегіге бай елдердің бірі. Қазақ фольклорындағы
ертегілердің сан алуан түрлері бар. ХІХ ғасырдан бастап қазақ
ертегілерінің ғажап та, көркем үлгілерін В. Радлов, Г. Потанин, И. Березин,
А. Алекторов, П. Мелиранский, Ш. Уәлиханов сияқты беделді де белгілі
ғалымдар жинап, жариялай бастады. Қазақ фольклорының кейбір нұсқалары “Дала
уалияты”, “Айқап”, “Туркистанские ведомости”, “Туркистанкая газета”, т.б.
мерзімді баспасөз бетінде жарияланып келді.
Қазақ фольклоры Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, А. Байтұрсынов сондай-ақ
М. Әуезов, С. Сейфуллин еңбектерінен де мол орын алғаны бар. Кейінгі кезде
қазақ ертегілерін зерттеуге М. Әуезов, Қ. Жұмашев, Е. Ысмайыловтар белсене
араласты. Қазақ ертегілерін тақырыбына қарай бірнеше топқа бөлуге болады.
Олар а) мифологиялық, (қиял-ғажайып) етегілер; ә) хайуанаттар (жан-жануар)
жайындағы ертегілер; б) тұрмыс – салт ертегілері.
А) Қиял-ғажайып ертегілер тым ерте замандарда адам табиғат сырын толық
түсініп болмаған кезде туған. Мұнда өмір көрінісі аздау болады.
Мифологиялық ойлау адамдардың топ-топ болып орман, тау-тас үңгірлерін
мекендеп жүрген кезеңінен бастап туса да ғажап емес. Күн, ай, от судың
жойқын күштерінің сырына түсінбеген алғашқы қауым адамдары табиғатқа
сиынып, табынған: бірінен қорықса, бірін қастерлеген. Оларды адамша ойлап,
әрекет жасайтын құбылыстар деп ұққан.
Кейбір елдерде киелі аңдарға сиыну дәстүрі де болған. Қиял – ғажайып
ертегілердің сюжетінде адам иланбайтын, көңіл сенбейтін сан түрлі қызық-
қызық оқиғалар болатыны рас, бірақ бұған қарап халықтың ертедегі
творчествалық күштерінде бей-берекет жалған көріністер басым болды деп
ойлауға болмайды. Мейлі, көз көріп, құлақ естімеген неше түрлі суреттер
бола берсін, ол халықтың сергек санасын, этика, эстетикалық көз-қарастырып
бүркемелей алмайды. Бұл тектес ертегілер қазақ халқының өмір тарихымен
бірте қос өрім қатар жасасып келеді, мұнда халықтың бесіктегі бала,
бозбала, жігіт ағасыездері айқын бейнеленген.
Фольклордың өзіне тән табиғаты бар. Соның ішінде қиял-ғажайып
ертегілердің өз заңы, өз тәсілдері бар. Мәселен, әйелдердің көпшілігі “ай
десе аузы, күн десе көзі” бар шетінен сұлу болып келеді. Олардың тұрған
жері мұз тауының ар жағында, оң тауының бер жағында. Аспандағы жұлдыздай
алыстағы аруды алып келуге кәдімгі қарапайым шаруаның өзі атанады. Сол
жолаушы жалғыз өзі не көрмеді: жыландар елі, аждаһа, айдаһарлар ордасы. Ол
неге осыншама қауіпті жолға шықты? Әлбетте, сұлуды сүймеске2.
Қиял-ғажайып ертегілердің басты бір ерекшеліктері - өмір үнемі қозғалыста
көрінеді. Бір орында тұрған зат болмайды: от тауы, мұз тауы, ұшқан құс,
жүгірген аң, сұлулар еліне жол тартқан жолаушы бәрі бір нүктеден шығып,
екінші бағытқа бет алып бара жатады. Аң адамға, адам аңдарға кездеседі.
Олардың арасында жамандық пен жақсылық үшін күрес бір сәтке тоқтамайды.
Өте ерте дәуірде пайда болған ертегілерде адамның сұлуы, құстың әдемісі,
сән-салтанаттың сарайы бұлар көбінесе перілер елінде деп бейнеленеді.
Олардың мекені көбінесе жер асты, не су асты болып келеді. Соған орай тоғыз
қабат жердің, тоғыз түрлі теңіздің астына перінің сұлу қызын іздеп, жер
үстінен біреу аттанады. Оның да жолы тым ауыр. Сондай жұмбақ елді тауып,
ақыры арманына жететін тағы да шаруаның бейнетшіл баласы болып көрсетіледі.
Халықтың неше түрлі қызық таңғажайып аңыздарды шығару себебі -
бір жағы діни нанымдарға байланысты болса, екіншіден, өзіне жұмбақ, жауабын
іздеген заңдылықтарға жұмбақтық сипат берген. Мысалы, дөңгелек жердің арғы
жағында не бар, ол нендей затқа сүйеніп тұр. Міне, осы сұрақтың төңірегінде
жерді ұстап тұрған көк өгіз, мамонт, тасбақа сияқты мифтік ертегілерінде
айтылатын осындай беймәлім үлкен жәндіктерді әдетте батырлар өлтіреді,
олардың денесінен – жер, сүйегінен –тау, қанынан-өзен, көзінен күн мен ай,
тісінен- жартастар жаратылған деп дәлелдейді. Бұлар өте ерте дәуір
қоғамының сенім-нанымдары. Олар табиғаттағы әрбір заттың екі сипаты бар деп
қараған: ой мен күн, аспан мен жер, құрғақшылық пен су, құс пен бауырымен
жорғалаушылар, ақ пен қара.
Мұндай көне дәуірдегі логикалық жіктеу-жер үсті және жер асты, онда
мекендейтін адамдар мен перілер деп екіге бөлуге әсерін тигізген.
Бір ғажабы сол, қиял-ғажайып ертегілерде еңбек пен еңбекке құштарлық
өте жиі көрсетіледі. Жатып ішер жалқауды адамның қоры деп сипатайды. Ол
ауру секілді өмірге масыл. Бұның қарама-қарсы ұғымы –еңбек сүйгіштік. Адам
бесіктен түскен бетте қолын жерге тіреп еңбектейді, өзіне-өзі қызмет
көрсетеді, өрістен жылқы қайырады, үйінде от жағады. Осының барлығы
тынымсыз тірліктің, қозғалыстың белгісі болып табылады. Ондай адамадарды
ертекші дегеніне жеткізуді, бақыттың балаң болуы құсын соның бөркіне
қондырады, жаннан асқан сұлу қызды соған жар етіп қосады. Осының бәрі
еңбектің арқасында болған нәтиже, кімде-кім еңбек етсе, сол адам өзін
бақыттымын, өмірлімін деп санауға болады деген сенімді аңғартады.
Фольклорлық сюжеттерде үздіксіз ағып жатқан суға ау тастап телміріп
отыратын кім, әлбетте кедей шаруа. Асылы, ау жастау дегеніміз ауға не түсер
екен деп күту ғой, сол секілді қарапайым халық та өмірге ау тастаған, бірақ
соған ілінгені шамалы болған. Мейлі, өмірде кедейдің күткен арманы
орындалмаса да, ең құрыса өзі шығарған ертегіде өзін-өзі алдасын ба, жоқ.
Кедейдің құрған ауы судан бос көтерілмейді, не үлкен алтын балық, не ділдә
толған сандық, не сұлу бала жатқан жәшік шығады. Ақыры жәшіктен шыққан бала
елге ақылы асып хан болады, әрі өзін құтқарып қалған кедейді мұратқа
жеткізеді. Асылы, қиял, фонтазия араласқан ертегілерде бәрі өзіне -өзі
орнамайды, орнататын адамның қолы. Еңбек иесінің қолындағы сәнді тұрмысын,
сұлу қызын тартып алу үшін араға ханның іштарлық қызғанышы араласады,
кедейдің отбасы бірлігін бұзу үшін олардың күшін әлсіретіп, алыс жолға
жібереді. Тапсырмасы – шаһардың сәулесімен жарқырататын гауһар тас тауын
әкелу. Мұндай сапарға бармаймын, ондай гауһарды таба алмаймын деп шаруа да
кері шегіншектемейді, сен сынасаң мен сыныңа татимын деп ханның қаһарына
қарсы жүреді, өмірдің ағымынан қорықпайды, қайта ағысы қатты толқынға
қарсы жүзеді.
Адам және жер, жер және адам деген мәселеде: дүние о баста неден
жаратылады деген сұраққа фольклорлық шығармалар әр түрлі жауаптар бермек
болады. Дүние судан ба, оттан ба, неден жаратылды? Жұмбақтың шешуі әр
алуан, бір ертегілер айтады: алдымен дүние қараңғы болған, содан аоң жарық
жаратылған дейді. Мәселен, жарық және қараңғылық деген үғым о бастан ақ
философия мен дінің риторикалық басты сұрақтары болған, соған жауап беруге
әрқайсысы әр түрлі болжамдар айтқан дейді. Ф.Энгельс “табиғат диалектикасы”
деген еңбегінде Халықаралық мифтерде күн мен түннің, суық пен жылылықтың,
қараңғылық пен жарықтың алма-кезек ауысу құбылыстарын түсіндіргенде, жарық
қараңғылықпен күреседі, түннен перде түріп күн шығады, жылылық суықтықты
ерітеді, жаз қысты жеңеді. Дүние осылай алма-кезек қозғалыста көрінеді. Сол
сияқты жоғарыды аты аталған ертегілерде басты кейіпкер қараңғылықтан
халықтың көзін ашу үшін жер астындағы жасырын жатқан отты әкеледі. Ол от
кейде жеті басты жалмауыз кемпірдің қолында (“Қара үйрек”) болады, оның
барған адамға қоятын талабы мынау: “Бармағыңнан бір сорғысаң, от беремін,
болмаса от бермеймін”, - дейді. Бақсақ, от үшін адамзаттың күресі қазақ
халқына да оңайға түспеген. Соны іздеп тапқанға шейін тыным таппаған,
әрекет істеген, жол жүрегі, әйтеуір ақыры қолына отты түсірген.
Бұл адамзатқа от әкелген ошақты көне дәуірдің кейіпкері Прометейді
еске түсіреді. Прометей адамдарға ғылым мен қолөнерді берумен бірге,
Гефест құдайдың ұста дүкенінен от ұрлап, оны адамзаттың қолына табыс еткен.
Зевс құдай бұған ашуланады. Зевс айтады: егер адамзаттың қолына от тисе,
олар құдайларды мойындамайды, сондықтан отты адамзатқа апарған Прометейді
жартасқа таңып жазалау керек деп үкім етеді. Прометейдің бауырын бүркіт
күнде келіп шоқиды. Осындай азаптан Прометейді Геракл құтқарады.
Прометейдің адамзат үшін жасаған жақсылығын бейнелеу үшін ХҮШ ғасырдағы
Италия суретшісі Пьетро Стаджи мрамордан оның суретін ойып жасаған. Осы
тектес от әкелу оқиғасы қазақстанға қалай келеді, оған кім қай жерден,
қандай қиындықтармен әкеледі деген аңыз-ертегілердің бірнешеуі екенін
ескере кеткеніміз келеді.
Қазақ ертегілерінде отбасылық салттардың кейбір әлсіз жақтары да
сыналады, оған көбінесе әйелдердің қанғыштығы аңқаулығы себеп болды деп
түсіндіреді. Соның барлығын білдіретін жалмауыз кемпірлер. Ол сұлуларды
арбайды, жолдан тайдырады. Бұқара халық осындай мінездерді сынай отырып,
отбасы бірлігін, тұтастығын сақтауға ерлі-зайыптардың сақ, сергек болуына
үндеп отыр. Ұсқынсыз, тұрпайы кейіпкерлерге жататын образдардың бірі- бойы
бір қарыс, сақалы қырық қарыс шал. Заттың сыртқы өлшемі, оның биіктігі мен
тереңдігі, қаттылығы мен жұмсақтығы бәрі түйсікке әсерін тигізетін
құбылыстар. Адамдар әрбір өлшемнің атқаратын міндеті бар, ол ішкі рухани
салмақтың сыртқы көрінісі деп қараған. Мәселен, бойы бір қарыс, сақалы
қырық қарыс дегенде адамның азған, әлсіреген түрін елестетеді. Бұлар
күнделікті қарым – қатынасына іштарлықтың ролін ойнайды. Олар нендей іске
араласпасы да рәсуасын кетіреді, бүтінді бөлшектейді, әрі ыдыратады. Ендігі
бір пікір дегеніміз не?. Бақыт пен байлық туралы армандағанда, іздеп-іздепп
шаршаған халық оны қолы жетпейтұғын, әуеде ілініп тұрған тылсым секілді
елестейді, ол кейде жүзік түрінде, кейде аттың қылы, құстың қауырсыны
ретінде кездеседі. Сол бір бақыт іздеген адамға аттаған қадамын ілгері
бастырмайтұғын айдаһар, жезтырнақтар тағы бар. Бақыттың, байлықтың жатқан
жері жеті қабат жер астында, оған жолаушы жігіт кездейсоқ кездеседі: түн,
енді не істеу керек, көрге паналайды. Шұқылап отырса, ар жағынан жанып
тұрған гауһарды көреді, арғы жағын ашса, үйдің төрт қабырғасы толған алтын.
Соны алмақ болады, бірақ жеті басты жылан ысқырып алдынан шығады, ақыры
адам жеңіп, бақ дәулетті күреп қайтады. Әркім де бақытты болғысы келеді, ал
бақыт ағып жатқан судың бетімен қалқып жүрмейді, ол еңбекпен, қайратпен
келмек, оны іздемек керек.

Мақал мен мәтелдер. Мақал мен мәтелге бай халықтардың бірі – қазақ
халқы. Қазақ мақалдары ХІХ ғасырда–ақ европа халықтарына мәлім бола
бастаған. Әдемі, сұлу сөйлеуге құштарлық мақал мен мәтелді орынды жерде
пайдалануға байланысты. “Мақалды тудырушы – еңбекші халық. Ол халық
данышпандығының алтын қазынасы”, - дейді атақты қазақ фольклористика
ғылымының білгірі профессор Мәлік Ғабдуллин. Халықтың мақалдары мен
мәтелдерін жинауда, зерттеуде, Ш.Уалиханов, В. Радлов, А.В. Васильев, П.М.
Мелиоранский, Ә. Дибаев, Ө.Тұрманжанов, С. Аманжолов секілді ғалымдардың
еңбегі зор. Белгілі бір жүйемен берілген, өте көлемді еңбек деп 1899 жылы
Орынборда басылып шыққан В. Катаринскийдің “Сборник Киргизских пословиц”
деген кітабын санаймыз. В. Катаринский жинағына мың жарымнан артық мақал-
мәтелдер енгізілген. Олар бірнеше тақырыптарға жіктелген. Түркі тектес
халықтар мақал мен мәтелді былайша атайды. Өзбекше-мақал, қырғызша мақал
мен лақаптар, татарша – мәкаль һәм әйтем, әзірбайжанша – аталар сөзі,
ұйғырша – мақал вә тәтсил, түркіменше – нақылдар ве аталар сөзи, чуваштар-
ватнисем калани.
Қазақ мақалдары мен мәтелдерінің тақырыптары әр алуан: туған жер, ел-
отан, еңбек, денсаулық, өнер, төрт түлік мал, егіншілік, денсаулық, өнер,
төрт түлік мал, егіншілік кәсібі, ынтымақ, достық ерлік, батырлық, жақсы
адам мен жаман адам т.б. Мақал мен мәтел құстың екі қанаты секілді бір-
бірімен байланысты, бірақ олардың араларында аздаған өзгешеліктері мен
айырмашылықтары болды. Мәселен, мақал сөзде адамның нәзік сезімдері мен
терең ойлары ашық айтылады, дәлме-дәл көрсетіп, бейнелейді. Мысалы:
“Білімді өлмес – қағазда аты қалар, ұста өлмес – істеген заты қалар”,
“Оқусыз білім жоқ, білімсіз күнің жоқ”, “Ағаш тамырымен, адам жолдасымен
мықты”.
Ал, мәтел сөздің сыры: белгілі бір құбылысты астарлап, жұмбақтап,
бейнелеп айтады. Мәтел сөзге бір мысал: “Сауысқан тоты боламын деп,
жүрісінен жаңылыпты”. Сөз сауысқан туралы емес; сауысқан тектес, әсіре
қызыл, еліктегіш, әсершіл адамдарды сынаған. Біреулер бар: өзінің дербес
қасиеттерін жоғалтып, ықпалды адамдардың әуеніне төңкеріліп, соның
көлеңкесіне тасаланады, өмірдің ағысынан өзін-өзі таба алмай әуре болады.
Аталған мәтел сол образды бейнелеген.
Қазақ фольклорында “шыбынның басына бақ қонса, самұрық құс сәлемге
келер”деген мәтел бар. Өмір қызық қой! Біреулер бар: тым жылпос, әккі, қу
өмірдің бос жерлерін білгіш-ақ. Көз ұшында мұнарланып көрінген бақ пен
дәулетті жазбай таниды, соған жету жолында айламен өзін “алтын ыдысқа
салып”көрсетуге тырысады. Ретін тауып жағымпазданады, жарамсақтанады. Ары
мен ұжданын сатып, әйтеуір бір биліктің балақ бауынан ұстайды айналасына
шыбын-шіркейді жинайды. Өзінен ақылы асқан адамды жек көреді, ығыстыруға
шеберлік көрсетеді, мүсәпірлік пен бағыныштылықты, өтірік пен өсекті
дәріптейді, қорлау мен намысқа тиюдің тәсілдерін ойлап табады, ел арасына
жік салады, тозу мен құлдырауды ұйымдастырады.
Ондайлардан салмақты, зерек адамдардың өздері сескенеді, ішкі салмағын
жоғалтады, оның айтқанына өз еркінен тыс бағынуына мәжбүр болады. Самұрық
құс сауысқанға сәлемге келіпті деген мәтел осы жайларды тұспалдап
баяндайды.” Дүние - ақсақ елік жеткізбейді ” деген мәтел де қиюы қашқан
дүниені жалғаймын деп, тепеңдеп тозығы жеткен кедейдің күйін көрсетеді.
Фольклорист М. Әуезов қазақ мақалдары мен мәтелдерінің көпшілігі өлең
түрінде келетіндігін, ондағы ассонанс, аллитерациялардың мол болатындығын
атап көрсеткен. Соған бір мысал келтірелік:
Туған елдің қадірін,
Шетте жүрсең білерсің.
Тепкі көріп тентіреп,
Текке жүрсең білерсің.
Сол сияқты: “тозған қазды – топтанған қарға алады”, “Сұлу сұлу емес,
сүйген – сұлу”. Аталған мақал-мәтелдердің көркемдік құны олардың ұйқастары
мен ырғақтарында.
Жаңылтпаш – қай халық фольклорында болмасын кең таралған жанрлық түр.
Қазақ жаңылтпаштарына да зерттеушілер ертеден назар аударып келеді. Оның
тұңғыш хатқа түскен үлгілерін Ә. Диваев, М.Ф. Гаврилов жазбаларынан
кезіктіреміз. Кейінгі кезеңде жаңылтпаштар балаларға арналған мерзімді
басылымдарда да жиі жарияланып, жеке кітап та болып басылып шықты.
Жаңылтпаш деген аты жаңылтудан шыққан. Қатарынан қайта-қайта шапшаң
айтқанда, иә тіл келмейтін, иә тіл басқа сөз қылып бұзып кететін сөздердің
басын құрап, келістірген шығарма жаңылтпаш деп аталады, - деп дәйектейді
алғаш рет оның ғылыми анықтамасын А. Байтұрсынов.
Жаңылтпаштардың ғылыми маңызына алғаш назар аударған адамның бірі – С.
Сейфуллин еді. Жастардың, бала-шағаның жиналып ойын-күлкі “дүкенін” құрған
орында айтылатын айтыстың бірі – жаңылтпаш. Бұл да – ертек, өлең, жұмбақ
айтысу тәрізді жастардың, балалардың тілге ұстауларына, ойнақы, қырлы
сөздерді қақпақылша атқылап, билеп еркін сөйлеуге төселулеріне өз әлінше
әдемі сабақ, тәжірибе болатын ойын – деп жазады ол 1931 жылғы жазған Қазақ
әдебиеті атты зерттеуінде. Кітапта зерттеуші жаңылтпаштың тәрбиелік мәні
мен атқаратын қызметін айқын аша отырып оның ойындық сипатына да назар
аударады. Яғни, жаңылтпаш жеке баланың ермегі емес, ол – көбінесе жұрт
жиналған жерлерде балалардың тез де, жаңылыссыз, дыбыстарды анық сөйлеуіне
дағдылануына үйрететін өлең-ойын. Оның ойындық сипаты балалардың бір-
бірімен жарыса кезекпе-кезек айтысуында жатыр. Ол тіл жаттықтыру мақсатын
ғана көздемейді, жаңылтпаштағы сөздері дұрыс айтылмаса, құлаққа мүлде
басқаша естіліп, күлкі де туғызады.
Мәселен:
Ақ тай ақ па?
Қара тай ақ па?
деген сияқты жаңылтпашты интонацияны дұрыс сақтамай, жылдамдата айтса,
Ақ таяқ па?
Қара таяқ па?
болып мағыналық жағынан мүлде өзгеріп кетеді.
Ертеректе, жаңылтпаш балалар ғана емес, ересектердің де ермегі болған.
Бірақ үлкендер арасында ол басқашалау қызмет атқарған.
Ерте кезде ойын-сауықтарда жаңылтпаш айтқызу қазақтың салты болған.
Жаңылтпаш жиналған жұртты күлдіру, тіл ұстартуды көздеумен қатар, ол өлең,
ән білмейтін жастарға берілетін жаза есебінде қолданылған деп жазады
белгілі фольклорист ғалым М. Ғабдуллин, жаңылтпаштың үлкендар арасындағы
қолданысы жөнінде.
Жаңылтпаш мазұнында халық өмірінің түрлі қырларын таныстыратын
танымдық детальдармен қатар балаларды тағылымдық өнегеге баулитын ғибраттық
сарындар да мол кездеседі.
Қамаштан көріп қалашты,
Қалашқа Жарас таласты.
Бөлінсін десең қалаш тең,
Талас, Жарас, Қамашпен, -
тәрізді кейінірек шыққан жаңылтпаштар бұл ойымызға дәлел бола алады.
Жаңылтпаштардың өлең құрылысы тым шағын, қарапайым болып келеді. Онда
өлеңдік үйлесім, әсем ұйқастардан гөрі дыбыс ойнату, тіл оралымына ауыр
сөздерді термелеу басым болып келеді. Дегенмен ішінара:
Жаңбыр жауып келеді қар аралас,
Бір топ әйел келеді шал аралас.
Тауға қайың бітеді тал аралас.
Бір топ сиыр келеді тана аралас, -
Сияқты қара өлең үлгісіндегі шумақтар да кездеседі. Немесе:
Айыр атанды жүк қартайтар.
Семіз қойды май қартайтар.
Күйгелек менің атамды
Жас қартайтпас, ой қартайтар, -
тәрізді нақыл деуге келетіндей жаңылтпаштар да бар.
Жұмбақ - қай елдің фольклорында болмасын салмақты орын алатын арналы
саланың бірі. Қазақ халық жұмбақтары да ғалымдар назарына ерте ілініп,
арнайы зерттеліп келе жатыр. Оның көне жазба үлгілерін қыпшақ тілінің
ескерткіші (XIV ғ.) Кодекс куманиканс, М. Қашқаридің Диуани луғат-ат
түрк сияқты кітаптардан кезіктіреміз.
Революцияға дейінгі кезеңде қазақ жұмбақтарын жинауға М. Иванов, М.
Ибрагимов, А. Лютш, П.М. Мелиоранский, А. Алекторов, Ә. Диваев ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ халқының қалыптасуы. «Қазақ » этнонимі. Қазақ жүздері
Қазақ тілі
Қазақ диаспорасы
Қазақ пәлсапасы
«Қазақ диалектология»
Қазақ драматургиясы
Қазақ этнопедагогикасы
Қазақ батырлары
Қазақ теледидары
Қазақ жырлары
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь