Ақша жүйесінің құқықтық негіздері

КІРІСПЕ 5.7

1. Ақшаның мәні, қызметтері және түрлері
1.1. Ақша жүйесінің қалыптасу ерекшеліктері 8.11
1.2. Ақшаның металдық теориясы және металл ақша айналысы 11.20
1.3. Ақша айналысы және ақша жүйесі 20.29

2. Ақша жүйесінің құқықтық негіздері
2.1. Қазақстан Республикасының ақша жүйесінің құқықтық аспектілері 30.44
2.2. Мемлекеттің ақша.несие саясаты 44.45
2.3. Қазақстан Республикасындағы ақша аударымын құқықтық реттеу 45.60

ҚОРЫТЫНДЫ 61.64
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 65
        
        РЕФЕРАТ
Менің дипломдық жұмысымның тақырыбы “ҚР ақша жүйесінің құқықтық
негіздері” деп ... ... ... көлемі 65 бетті құрайды.
Дипломдық жұмысы екі ... ... және ... ... ... ... тұрады.
Бірінші тарауда ақшаның мәні, қызметтері және түрлері, ақшаның
металдық теориясы және ... ақша ... ақша ... және ақша ... ... ақша жүйесінің құқықтық ... ... ақша ... ... аспектілері, мемлекеттің ақша-несие
саясаты, Қазақстан Республикасындағы ақша аударымын ... ... ... ... жазу ... ... ... тізімі
көрсетілген. Яғни дипломдық ... ... ... «ҚР банк және банктік қызмет туралы», «ҚР Ұлттық банк
туралы», «ҚР Бюджет ... т.б. ... ... ... ... қатар, дипломдық жұмыста ғылыми әдебиеттер және Қазақстан
Республикасындағы нормативтік – ... ... және ... ... ... еңбектері қолданылды.
Дипломдық жұмысында көп кездесетін сөздер: банк, қаржы, ақша жүйесі,
ақша айналысы, және т.б.
ГЛОССАРИЙ:
АҚША – жалпы балама ... яғни ... ... ... нақтылы түрде
көрсету және айырбастаудың жалпы ... ... ... ерекше тауар.
АҚША ЖҮЙЕСІ – елдегі ... ... және ... заңдармен
бекітілген ақша айналысын ұйымдастырудың түрі.
АҚША АЙНАЛЫМЫ – қолма – қол ақша айналымы мен ... – қол ... ... АЙНАЛЫСЫ – тауар айналымына, сондай-ақ өндіріс ... емес есеп ... мен ... ... ... қолма – қол
және қолма – қол емес ақша түріндегі ақша қозғалысы.
АҚША МЕТАЛЛ – ... рөлі ... ... ... ... асыл ...... мен формасы заңмен белгіленген, металдан ... ... ... елдегі төлем мен айналыстың ... ...... ... ... құру және пайдалану үдерісінде
экономикалық қатынасты көрсететін экономикалық санат.
АҚШАЛАЙ ҚАРАЖАТ – шаруашылық ... ... ... ... ұдайы айналыснда болатын және олардың жеке мақсаттарына
пайдаланатын немесе ... ... ... ... банк ... ... әр ... кірістер мен түсімдері.
БАНКНОТТАР – орталық эмиссиялық банк айналысқа шығарған ақшалай
белгілердің әр алуан ...... ... ... және өзге ... ... сол
қаражаттың иесі ретінде.
ЭМИССИЯ – ақша бірліктерін айналысқа шығару.
ВЕКСЕЛЬ – оның иесіне міндеттіліктің ... ... ... борышқордан
вексельде көрсетілген ақшалай соманы қайтаруды талап етуге талапсыз ерік
беретін қатаң түрде жасалынған ... ... – чек ... кредиттік мекемеге чектегі көрсетілген соманы чек
иесіне төлеу туралы сөзсіз ... бар ... ... ... ... ... ... ... ... және ... Ақша ... ... ерекшеліктері 8-11
1.2. Ақшаның металдық теориясы және металл ақша айналысы ... Ақша ... және ақша ... Ақша ... ... негіздері
2.1. Қазақстан Республикасының ақша жүйесінің құқықтық аспектілері ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы ақша аударымын құқықтық реттеу ... ... ... кезеңде қаржы секторы өз дамуының сапалы жаңа деңгейiнде тұр және
алдағы уақытта оның табысты жұмыс iстеуi үшiн ... ... ... жүзеге асырылды. Қазақстанның кредиттік рейтингiнің
инвестициялық деңгейге дейiн жақсаруы Қазақстанның қаржы секторының ... келе ... ... ТМД ... қаржы жүйелерінің iшiнде ол
әлдеқайда реформаланған болып табылады. ... ... ... ... ... ... ТМД ... бiрнеше жыл алда келедi. Соған
қарамастан, Қазақстан Республикасының ... ... әрi - ... ... ... ... ... (бұдан әрi - Ұлттық Банк) ... ... ... ... ... ... шешуге көшудi
бастауды дұрыс деп есептейдi: таяу жылдарда қалыптасатын макроэкономикалық
үрдiстердi және ... ... ... ... ... ... ... болашақта дамыту бағыттарын айқындау қажет. Үкiмет пен
Ұлттық Банк ... ... одан әрi ... және жекелеген
елдермен бiрге бiрыңғай ... ... ... ... жағдайында
қаржы секторының барлық бөліктерiн халықаралық стандарттарға сәйкес келтiру
арқылы оның алдағы уақыттағы дамуын байланыстырады. Тұжырымдаманың ... ... ... қаржы ресурстарын ... және ... ... ... ... ... ... көрсететiн тұрақты және тиімдi жұмыс iстейтiн қаржы жүйесiн
қалыптастыру болып табылады.
Қазақстан Республикасының ... Н.Ә. ... ... халыққа Жолдауында үшінші ұзақ мерзімді басымдық ретінде «шетел
инвестицияларының ... ... ... ... экономикаға негізделген
экономикалық өсуді» көрсетеді. Бұл басымдықты жүзеге асыру үшін «инфляцияны
қолайлы деңгейге түсіре отырып, стратегиялық ... ... ... «Бұл ... таяудағы жылдарда біз назарымызды экономиканың
нақты ... оны ... ... және монетарлық қатаң шектеулер
жағдайындағы өсу мен күшті ... ... ... деп ... өте көне ... тіптен мемлекеттер құрылғанға дейін пайда
болғанын білеміз. Ең бірінші төлем ... ... ... ... 2000 ... Крит аралында (Грекия) жүрген ... ... ... болады. Оның формасы жайып қойған өгіз терісіне ... ... 52кг ... Көне ... ... ... деп өте ірі ... мен ақша өлшемін айтқан. 1 ... = 6000 ... тең ... 26,2кг ... ең ... ... (ақшалар) біздің дәуірімізге дейінгі VII
ғасырда көне Лидия патшалығы мен Қытайда жасалынған деп ... ... ... ... VII ... Қытайда шығарыла
бастаған. XIII ғасырдағы Шыңғыс хан мемлекеті қағаз ақшаларды алтынға еркін
ауыстыратын болды. Сондықтан жалған ақша ... сол ... ... ... қатал жазалар қолданылған.
1500 жылы Қытайда ақша айналымдағы қағаз ақшалардың көбейіп кетуіне,
инфляцияның көтерілуіне байланысты қағаз ақша ... ... ... ... ... банктермен қатар жекеменшік банктердің болуына
байланысты, соңғылары қағаз ақша шығару ісін жалғастыра берген. Бұл ... ... мен ... ... айналымда мемлекеттік ақшалармен бірдей
жүрген және оларға сол шығарған банктер кепілдік беретін болған.
Қазіргі кезге дейін қолданылып келе жатқан ақша ... екі ... ... және ... ... ... сол өткен замандардың
айғағындай. Бұл жерде эмитент ретінде мемлекеттің өзі және ... ... Осы ... яғни өз ... ... ... ... жүйемізден орын алып келген одақтық, одан ... ... ... екі түрден тұрған болатын.
Қазыналық билеттер мемлекет атынан шығарылып, мемлекеттің байлығымен
қамтамасыз етілетін болған. Ал ... ... ... билеттер
банктердің қорларымен қамтамасыз етілген. Бірақ бұл екі жағдайда да эмитент
тек ... ... ... мемлекеттік банктер, олардың қандай ... ... және ... да ақша ... мен ... мемлекеттің меншігі
болып есептелінеді.
Қазіргі кезде банкноттар мен тиындарды шығару ... тек ... ... ... ... Бұл ... «Қазақстан
Республикасының ақша жүйесі туралы» Заңының 5 ... ... ... ... ақша қаражаттарын шығару, оның айналысын
ұйымдастыру және айналыстан алынып тасталуын ... ... ... ... ... ... деп ... ... «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Заңының
19 бабында «Нақты ақша ... ... ... ... ... мен ... сатып, баламасын қолма-қол алмау ... ... деп ... ақшаларды шығару, ақша жүйесін ұйымдастыру, ақша
бірліктерін ... ету және ақша ... ... ... ... ... жүктелген. Ұлттық банк мемлекеттің ақша-несие саясатының
негізгі бағыттарын белгілеп, оны тікелей жүзеге асырады.
Қазақстан көп тарапты ... ... ... ... ... Және ... тиі, ... өзі біздің жаһандық экономикаға
кіруімізге жәрдемдеседі, әрі біздің ... ... ... ... ... банк, Еуропа қайта құру және Даму Банкі,
Азия Даму Банкі және тауяда құрылған Еуразия Даму Банкінің ... ... ... ... ... ақша ... ... мәліметтерді қамтыған еңбек болып
табылады. Бұл ... ақша ... оның ... мен ... ... ... бұл ... өзіндік ерекшелігі, ол тек қана ақша
жүйесіне арналмайды, сол сияқты ақшаның ... ... ... ... де ... Ақшаны тек қана қазіргі тұрғыдан сипаттап қоймай,
оның тарихи даму тұрғысынан көрсетеді және ақшаның қажеттігі мен шығу ... ... ... ақша ... ... ұғым ... тек қана ақша ... теориялық бағытта қарастырып қоймай,
сондай-ақ олардың практикалық жақтарын қарастырады.
Бұл ... ... ... ақша ... ... ... ашып көрсету
болып табылады. Негізгі мақсаттарға сәйкес келесі міндеттерді ашып көрсету
алға қойылған:
- ақшаның қажеттігі мен шығу тегін қарастыру
- ... ... ... ... ... және экономикадағы рөлін қарастыру
- ақша айналысын қарастыру
- ақша жүйесін: элементтері мен ... ... ... ... ... ... ... аралығындағы
кезеңге негiзгi мiндеттер мен дамыту бағыттарын анықтауды болжайды және
ақша-кредит саясатын ... ... ... ... ... одақ ... ... жақындатудың басым бағыттары ретiнде
айқындайды.  2009 жылға дейiнгi кезеңге ... Банк ... ... ... индексiмен өлшенетiн инфляцияның орташа жылдық деңгейiн жылдық
4-5%-ға дейiн төмендету ... ... ... ... ... ... Банктiң
құралдар қолдану ережелерiнен ақша-кредит саясатының инфляциялық таргеттеу
қағидаттарына көшу қажеттігiн негiздейдi. ... ... ... ... ... инфляция қарастырылады, ал негiзгi жедел
көрсеткiш ресми ... ... ... ... бiрi ... қызмет
етедi.
      Ақша-кредит саясатын таргеттеу кезiнде алға ... ... ... ... ... үшiн ... көрсеткішке жедел көрсеткiш
әсерi қалай өзгертетінін бiлу ... ... ... беру ... ... жүредi. Олардың iшiнде жиынтық сұраныс, жиынтық ұсыныс,
валюталық және ... ... және ... ... Осы беру ... және олардың өзара байланыстары трансмиссиялық тетiк деп аталады.
Сонымен, трансмиссиялық тетiк - бұл ... ... ... ... ықпал ету тетігі. Инфляцияны таргеттеуге көшумен алға ... жету ... ... ... ... ... ететiн
тетік құрылатын болады, бұл жүргiзілетiн ақша-кредит саясатына ... ... ... ... ... банк пен ... ұйымдары және қаржы
нарығын бақылау агенттігінің бірлескен мәлімдемесінде 2009 ... ... 9 ... ... ... ... Республикасының
Конституциясына сәйкес Қазақстан Республикасында ... ... ... ... ... өзге де ... құқықық
актілердің, Республиканың ... ... және өзге ... ... Республика Конституциялық Кеңесінің және
Жоғарғы Соты нормативтік қаулыларының нормалары болып табылады. (2(
1. Ақшаның ... ... және ... Ақша ... ... ерекшеліктері
Ақша ежелгі заманда пайда болды. Олар тауар өндірісінің ... бір шарт және өнім ... ... Тауар бұл сату немесе айырбастау
үшін жасалынған еңбек өнімі. Адам еңбегінің өнімі, оны ... ... ... ... отырып, тауар формасын ... ... ... ... пайда болуындағы объективті алғышарттарды
құрайды. Бірақ кез келген зат тауар бола алмайды. Егер тұтыну құны өз ... ... ... ... ... ... онда оны ... уақыттың рәсуә болғаны, мұндай бұйым тауарлық формаға ие ... оның ... ... ... ... да ... ... қажетті
тұтыну құнын алу құралы бола отырып, өзінің өндірушісінің ... ... құны ... ... ... құн ... ... бөлініп
шыққан және олармен бірге өзө бетінше өмір сүретін тауар, ол ақша».
Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... соған сәйкес заңдардың,
өзге де нормативтік құқықық актілердің, Республиканың ... ... өзге де ... ... ... Конституциялық
Кеңесінің және Жоғарғы Соты нормативтік қаулыларының нормалары болып
табылады. (3(
Әрбір ... ... ... ... ... құны ... ... Оның
құны жасырын түрде болады және тек қана ақшаға теңестіру жолымен табылады.
Тауарлар және ақшалар бір және осы ... ... ... ... бола ... ... ... бір – бірін табады және өзара бір
біріне ауысады.
Алғашқы қауымдық құрылыс ... бір ... ... бір ... ... барысында, айырбас құнның жай немесе кездейсоқ
формалары ... ... ... ... ... ... ... Жалпы
тауар массасының ішінен барынша жиі ... ... ... ... жай формасы толық формаға өте бастады. Мысалы, ... ... ... және т.б. айырбастауға мүмкін болды.
Тауар өндірісінің өсуіне байланысты неғұрлым жиі айырбасталатын тауар
барлық ... ... бір – ... ... ... ... ... Осыдан келіп, құнның толық немесе кең көлемді формасынан жалпы
құндық ... ... ... өту ... ... оның ролі бір тауарға
нық бекітілмеген еді. Біртіндеп жалпы құндық эквивалент ... ... ... ... атқара бастады және осы тауарлар ақша деп аталынды. Құнның
жалпы құндық формасына ... ... ... ... даму процесінде жалпы ... ... ... ақша ... әр ... тауарлар
қабылдады. әрбір тауарлы-шаруашылық уклад өз эквивалентін алға тартады. ... ... әр ... ... және әр түрлі халықтарда бір мезгілде
әр түрлі эквиваленттерболды. Сонымен бірінші ірі ... ... мал ... ... ... мал айырбас құралына
айналды. Олардың белгілі түрлері табиғи климаттық ... ... сол ... ... ... ... ... аудандарда жалқы, сиыр
және қой, ал шөп және шөлейт аудандарда түйе, тундрада бұғы ... ... ... Малды жалпы эквивалент ретінде пайдаланғаны
туралы нақты дәлелдер әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... Гомердің көне Троя
батырлары туралы поэмасында өгізді құн өлшемі ретінде пайдаланғаны жайлы
айтылады. Осы ... ... ... ... ... деген атаау
ойып өрнектеліп жазылып жүрді. Латынның сөзі «пекуния» (ақша) ... ... ... ... ... сөзі ... ақша бірлігінің
атауы «рупия негізінде жатыр. Ежелгі Русьтарда да ақша металл ... ... де ... ... ... ие ... Ярослав Мудрый 1018 ж
былай ... ... ... ... ... 4 күн, старостылардан 10
гривен және ... 18 ... Ол ... ... ... қазына
жинау орны – «мал» ұстайтын орын» аталынды.
«Капитал» сөзінің шығуы да малменен байланысты өйткені ескі ... бұл сөз мал басы ... ... ... ... ... иесінің
байлығын көрсетті.[4]
Солтүстік халықтары ең бірінші ... ... ... үшін ... ... скандинавтар көлемі бойынша әр түрлі тауралар сатып алу
барысында құстардың аңдардың жүндерін пайдаланды. Құс ... ... ... ал аң ... Солтүстік америка халықтарында жалпы
құндық эквивалент ретінде қолданылды. Жүн ақшалар Монғолияда, ... ... ... кең ... ... Ежелгі Русьтардың арабтармен,
хазарлармен Византиямен сауда ... ... ... жүн ең ... бірі ... ежелгі, Русь елінде ақша жүйесінің бүгіні болып
саналады. 1610 жылы жаулап алынған орыстардың ... ... 5450 ... пен 7000 руб. Жүн ... теңіздердің жағасын мекендеген тайпалар айналыс құралы ретінде
бақалшақ ақшаларды пайдаланды, тарихта бақалшақ ... ... ... ... ... цимбис, бонгез, хайква және т.б. Көлемі түймедей
ақшыл қызғылт бақалшақ Кари ... ... ... ... ... ... Үнді елінде, Қытайда, Үндіқытайда, Африканың Шығыс
жағалауларында Цейлонда және Филиппин аралдарында ... ... ... ... үнділердің белдіктерін бақалшақ ақшалар
құсмтардың жыртқыш аңдардың ... ... ... өрнектеліп былғары
белдіктерге көрік берді. Бақалшақтарды Солтүстік ... ... ... ... Каролин және Соломон аралдарында айырбас
құралы ретінде пайдаланылды.
Бақалшақ ... ... ... ең бір ... ... болып
табылады. Біздің бүгінгі күндерімізге дейін өмір сүре отырып, олар ешқандай
өзгеріске ... жоқ. ХХ ... 70 ... ... ... ... тұрғылықты тұрғындарының ақша ... ... үш ... ең арзаны – қара түсті, ақ түсті, аса ... ... ... ... әр ... ... ақшалар болған. Каролин аралдары тобына
кіретін Яв аралында осы күнге дейін феи ақша ... ... ... ... ... тас түрінде келе отырып, диірменнің тасын еске
түсіреді. ... ... ... ... метрге, ал массасы
тоннаға дейін жетеді. Сауда ... ... ... ... ... ... белгісін өшіріп, өзінің белгісін соғады.
Юлий цезарь патшалығының тұсында ақша ... ... ... бір құлдың құны үш сиыр, алты бұзау он екі қойға теңестірілді.
Қайта құру кезеңінде дейін «ақша айналымы» мен «ақша айналысы» ұғымдары
арасында ... шек ... Ақша ... деп ... ... ... Ал ақша ... ұғымы одан кең мағына бергендіктен ол
қолма-қол және қол-қолсыз айналым ... ... Бұл ... ... ақша ... ... ақшалай табыстарының бөлінуін қарастырса,
қолма-қолсыз ақша өндіріс қаражаттарының ... ... ... әр ... ... ... етіледі. Қолма-қол рубль
тұтыну заттары және қызметтер жиынтығы мен қамтамасыз етілсе, ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіледі.
Мұндай жүйе тек қана орталықтандырылған жоспар ... ... ... ... ... уақытта кәсіпорындар мен халықтың қолында қанша
ақша қанша тауардың болатыны және олардың қандай бағада ... ... ... таратылуына, бағаның босатылуына меншіктің ... ... және т.б. ... ... ... ... емес болып
қалды.
Ақша айналысы мен ақша айналымы арасындағы шек жойылды. Тауар айналысы
процесіндегі қолма-қол ақша қозғалысы және ... ... ... ... көрсету. Сонымен бірге кәсіпорындар мен қаржы несие мекемелерінің
арасындағы ақшалай қаражаттардың алмасуы ақша ... деп ... ... ... ... тауар өндірісі мен тауар айналысы
болып табылады. Құн ... ... ... яғни тауардың ақшаға және
ақшаның жаңа тауар астып алу үшін ... ... ... ... ... болуына мүмкіндік жасайды.
Бірақ ақша айналысы тауар айналысын қайталап ... Бұл екі ... ... жекешеленіп жүреді. Тауарлар, ... ... ... ... ... және ... Ал ақша ... әрқашан жүреді.
Айналыста жүре отырып, ақша әрі айналыс құралы әрі төлем құралы
функцияларын атқарады. ... ... ... түскен ақша қарызды өтеуге
жұмсалуы мүмкін. өз кезегінде ... ... ... ... тауарлар алу
үшін қолданылуы мүмкін.
Жалпы ақша айналысының көлемі тауар бағаларының соммасынан әрдайым
артық болады. ... ... ... тек сату ... ... шектелмейтіні
түсіндіріледі. Ақша еңбекақы зейнетақы стипендия ... үшін ... ... ... ... алу үшін және т.б. ... үшін
қолданылады.
Ақша айналысын реттеудің маңызды элементі – қолма-қол ақшаның қолдану
аясын ... ... ... Бұл ... ... ... кәсіпорындар
арасындағы есеп айырысуларда қолма-қол ақшаның қолданылуын шектеу есеп,
айырысу чектерін ендіру арқылы ғана ... ... ... және ақша ... ... ... меншікті қуатын енгізуі, қазақстандағы қолма-қол ақшамен ... ... ... ... ... ... жж. ... тапшылығы тұсында енгізіліп директивті ... ... ... ақша айналысын тұрақтандыру және басқарудың
экономикалық әдістерінің алғы шарттары жасалынды.
Дамыған елдерге бұл процесс кеңінен дами ... ... ... ... өріс алып жатыр. АҚШ-тахалықтың есеп айырысуларының 25-27%-зы
ғана қолма-қол ақшамен ал қалғаны чек ... ... т.б. ... тәжірибе көрсеткеніндей ақша айналысын ақша айналымынан бөлуге
болмайды. Ақша ... ... және ... деп ... ... ... онша ... қоймады.
Бұл екеуі өзара тығыз байланысты сондықтан оларды бөлу қажет есем. Ақша
өз айналысында қолма-қолдан қолма-қолсыз ақшаға өтеді. Мысалы кәсіпорынның
бөлшек ... ... ... ... ... соң оның есеп ... ... ақша қаражаттарына айналады да, ол бұдан ... ақша ... ... ... ... ақша ... ... және қолма қолсыз ақшалар болып бөлінеді. Сондай-ақ
- өнімді өндіру және сату процесін, яғни ... ... ... ... ақша ... ... емес сипаттағы есеп айырысулармен байланысты ақша айналымы;
- ақша айналысы бірнеше тарихи кезеңдерден өтті және ... ... ... ... ... асырылады.
1.2. Ақшаның металдық теориясы және металл ақша айналысы
Ақшаның металдық ... Бұл ... ... ... қорлану кезеңіндегі меркантилистер жатады. Оларға қоғамның ... ... ... ... ақшаны бағалы металдармен бірдей деп ... ... ... ... қоғамның нағыз байлығы алтын мен күміс яғни
бұлар ... ... ... ... ақшалар болып табылдаы. Ақшаның
металдық теориясы фетишистік сипатта, себебі, бұл теорияның ... ... ... ... ... кез ... ... металл бола алады, ал
адамдардың тауар шаруашылығында өндірістік қатынастарын ... ... ... ... ... металдық теорияның өкілі атақты
мемлекеттік қызметкер М.М. ... ... ... Ақша ... ... ... ... негізі ақшаға тек нағыз бір ғана ақша
деп қарау керек деген көзқарасы бар. ... ең ... ақша ... деп ... Ақшаның қызметтерін орындауда металдың ... ХІХ ... ... Бұл іс ... тек бір ... ... яғни ақша
жүйесінің жоғары және күрделі формаларына өту кезеңі ... ... тар ... қолданылуы ХХ ғ. Дүниежүзілік ... ... ... ... ақша ... ... ... болуын
талап етті. Объективті түрде, металдық жүйенің негізінде жаңа ... мен ... ... олар ... ... ... қайта жандануы ХІХ ғ. Екінші жартыныснда ... ... ... жж. ... ... ... экономистері ақша деп тек қана ағалы металдарды ... ... ... Орталық банктің банкноталары да аталады деген. Ол
кездері ақшаның металдық теориясы ақша ... ... ... ... ... ... француз экономистері Ж.Рюэфф және
М.Дебре ағылшын экономисі Р.Харрд ... ... ... ... ... н ... ... ақшаның өндіргіш күштер мен ... ... ... ... ... ... ... ертеректен
бізге белгілі. Ақшаның жаратылысын зерттегендегі басты анық болғандығы, ол,
оның тауарлы шығу тегіне байланыстылығын көрсетеді. ...... ... ... ... ... Осы ... өнімінің тауарға айналуы
ақшаның пайда болуының объективтік алғы шарттарын туғызған. [6]
Нақты және ... ... жеке және ... ... ... құны мен ... арасында тауар табиғатына байланысты
болатын қайшылықтар айырбас құнының әр түрлі формаларын туғызды. Айырбас –
бұл бір ... ... ... ... ... ... қозғалысын
білдіреді. Мұнда тауарлардың баламалылығын ( мал = бидай = балта), ... ... ... ... және ... ... ... етеді.
Сонымен қатар, әр түрлі тауарлардың бір-біріне өлшенуіне ортақ негіз
болуы қажет.
Мұндай негізге тауарлардың құны, ... ... ... ... және сол ... ... ... қоғамдық еңбек жатады. Тек
қоғамдық еңбек қана (жеке ... ... ... ... ... ... бір ... екінші бір тауарға айырбастаудың өзі бұл
тауарларға еңбектің ... яғни екі ... да ... барлығын
көрсетеді. Осыған байланысты жекелеген тауарларды өндіруге жұмсалған еңбек
әр түрлі болып, ... ... ... да ... болмайды. Сөйтіп,
қоғамдық еңбекті немесе ... ... ... өлшеу қажеттігі туындап,
айырбас құнының ( 1 мал = 1 қап ... ... ... құны – бұл бір ... басқа да бір тауарға белгілі
сәйкестікте айырбасталу қабілетін білдіреді.
Натуралды шаруашылық тұсында өнім тек ... және оның ... ... ... да, ол ... құны ... ие
болды. Тауар өндірісі тұсында өндірушіні өз өнімін айырбастау үшін, бірінші
кезекте құны, содан кейін оның ... құны ... ... ... құны ... яғни оны ешкім қажет етпесе, онда оны айырбастау
мүмкін емес.
Демек, айырбасқа арналмаған тауардың өндіруші үшін ... құны ... Ал, егер де ... ... ... ... онда, оның өндіруші
үшін айырбас құны мен сатып ... үшін ... құны ... ... тауарлар айырбасының дамуы өз кезегінде құнның мынадай
формаларының қалыптасуына ... ... ... ... - ... ... ... даму сатысына тән құнның
жай және кездейсоқ формасы. Айырбастың бұл формасында бір ... ... бір ... ... ... ... ... Мысалға, бір
мал бір қап бидайға айырбасталды.
Екінші формасы – бұл құнның толық немесе жалпы формасымен сипатталады.
Еңбек ... ... және ... өсуі ... ... тауарлар
саны мен түрлері арта түседі. Мұнда, көбіне бір ... ... да ... ... жүрген.
- Үшінші формасы – бұл құнның жалпылама формасы. Әр тауар өндіруші
өздерінің еңбектеріне қарай ... ... ... ... ... тырысады. Осыған байланысты жергілікті нарықтарда, тауарлар
массасынан жалпылама ... ... ... ... ... ... ... жалпыға балама формасының дамуы нәтижесінде барлық тауарларға
тікелей айырбасталатын тауарлар әлемінен ... бір ...... ... Ол тауар рөлін бағалы металлдар: алтын және күміс
атқарды.Сонымен, ақша дегеніміз- бұл ... ... ... ... балама ретінде пайдаланылатын ерекше тауарды
білдіреді.
Ақшаның объективті қажеттігі тауар өндірісі және айналысының болуына
сәйкес қалыптасты. ... бұл ... ... ... және ізбасары болып
табылады. Тауар мен ақша бір-бірінен бөлінбейді, себебі ақша айналысынсыз
тауар айналысының да болуы ... ... ... бөлініп шықанымен де ол, ерекше тауар болып қала береді.
Сөйтіп, ақшаның жалпыға бірдей балама рөлі ... ... ... да, алтынның басқа тауарлардың құнын бейнелеуі бұл, оның ... тән ... ... ... бұл ... ... табиғи
сапалылығы, яғни оның оңай ... ... ... ... ... оның құны өте ... ... ақ,
оның қоры сирек болғандықтан да, оны өндіруге кететін еңбек шығыны жоғары
болады.
Сонымен қатар, ақша ... және бөлу ... ... ... бейнелейтін, тарихи түрде дамып келген экономикалық категория
болып табылады.
Ақшаның экономикалық категория ретіндегі мәні, оның ... ... ... көрінеді:
1) жалпыға тікелей айырбасталу формасы;
2) айырбас құнының дербес формасы;
3) еңбек өлшемінің сыртқы заттай (материалдану) формасы.
Ақшаның жалпыға тікелей айырбасталу формасы ... ... ... ... материалдық бағалы затқа тікелей айырбасталатынын сипаттайды.
Кеңес үкіметі кезеңінде бұл ... тар ... яғни тек ... ... бөлу және ... процесінде ғана қолданылған. Себебі, ол
уақытта кәсіпорын, жер, орман, жер ... және т.б. сату ... ... ... ... жекешелендіру процесі басталғалы бері, ақшаның бұл
қасиетінің қамтитын ауқымы біршама кеңейе түскен.
Ақшаның екінші қасиеті тауарларды ... ... ... ... ... ... беру, қарызды өтеу, мемлекеттік бюджеттің кірістерін
қалыптастыру, өндірістік және өндірістік емес шығындарды әр түрлі жолдармен
қаржыландыруда ... ... ... ... ... ... барысында және т.б. жағдайларда қолданылады.
Ақшаның соңғы қасиеті, тауар өндіруге жұмсалған еңбектің ақша көмегімен
өлшеуге болатын құнын сипаттайды.
Ақша, өзінің дамуы барысында екі ... ... ... ... ... және ... белгілер (толық бағалы емес ақшалар).
Нағыз ақшалар – бұл номиналдық құны оны дайындауға кеткен нақты құнымен
сәйкес ... ... ... ... металл ақшалар мыстан, күмістен және алтыннан жасалады. Металл
ақшалардың монета түріндегі формасы – бұл ... ... ... болып
табылады.
Алғашқы монеталар VII ғ. б.э.б. Ертедегі Қытайда және Ертедегі Лидия
мемлекетінде пайда болды. Киев ... ... ... ... болуы IX-
X ғ.ғ. жатады. Бастапқы кездері айналыста алтын монеталарымен қатар, күміс
монеталар да қоса ... ... ... ... де XIX ғ. екінші жартысында өтті. ... ... ... ... ... ... орынды, өзінің отарларымен
бірге ағылшын елі де алған. Металл айналысына өтуге және алтынның ... ... оның ... ... ... ... ... қасиеттері
себеп болған: оңай бөлінетіндігі және қасиетін жоғалтпай бірігетіндігі,
сақталғыштығы, өндіру және ... ... ... ... тұрақтылығы
арқасында толық бағалы ақшалар барлық бес қызметті де ... ... ... ... ... ... белгілерінің пайда болуының
мынадай объективті қажеттіліктері болған:
- ... ... ... ... ... ... алмағандықтан да
айналыстағы ақшаға деген ... ... өтей ... Жоғары құнды алтын ақшалар ұсақ құнды ... ... ... ... ... жалпы алғанда өндірісті және тауар айналымын
ынталандырмады.
Сонымен, алтын айналысы бірінші дүниежүзілік соғысқа ... ғана ... ... ... шығыстарын жабу мақсатында құнның қағаздай
белгілерін шығаруды ... ... ... ... алтын айналыстан
шыға бастайды.
Нағыз ақшаның орынбасарлары (құндық белгілері) номиналдық құны нақты
құнынан, яғни ... ... ... ... еңбектен жоғары болып
келетін ақшаларды білдіреді.
Оған мыналар жатады:
- құнның металлдық белгілері - арзан бағалы металлдардан жасалған ұсақ
монеталар, ... жез, ... т.б ... ... қағаздан жасалған белгілері. Құнның қағаздай белгілері екіге
бөлінеді:қағаз ақшаларға және несие ақшаларға.
Қағаз ақшалар ( ... ... ) – ... ... ... қазынамен шығарылатын және металға ауыстырылмайтын, ... ... ... бар ... ... ... ақшалар тек қана айналыс құралы және ... ... ... ... ... мемлекеттің қаржы жетіспеушілігіне байланысты
түсіндіріледі. Қағаз ақшалар өзінің табиғаты жағынан тұрақсыз ... тез ... ... ... ... ... ... басы артық қағаз ақшалардың шығарылуы, эмитентке деген сенімнің
төмендеуі және төлем балансының қолайсыздық ... ... ...... өндірісінің дамуымен, яғни тауарларды сатып
алу және ... ... ... ... ( несиеге ) берілуімен
байланысты пайда болады. Олардың пайда болуы ақшаның төлем құралы ... де ... ... Бұл ... ... мәні – ... икемді етуі; нағыз ... ... ... ... ... ... жасалуымен сипатталады.
Несиелік ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота, ... ... ...... бір ... ... ... мерзімде және
белгіленген жерде төлейтіндігі ... ... ... ... ... екі түрі ... жай вексель және аудармалы вексель.
Жай вексель – борышқордың қарыз берушіге берген төлеу туралы сөзсіз
міндеттемесі.
Аудармалы вексель (тратта) – вексель ... ... ... (трассатқа) белгілі соманы белгіленген мерзімде үшінші бір тұлғаға
(ремитентке) төлеу туралы ... ... ... тратта бойынша
төлеуге келісімін бергеннен ... ... ... ... ... келесі бетіндегі индоссаментке (басқа біреуге аударуы туралы
қолына) байланысты айналыста бола ... ... ... ... ... ... айналысы ұлғая түседі және мұндағы әр индоссант,вексель
бойынша бірлескен түрде ... ... ... мен ... вексель – коммерциялық вексельдің түрлері
болып ... ... ... ... ... ... қаржылық, қазыналық,
достық, бронзалық.
Қаржылық вексель – белгілі бір соманың ... ... ... ... вексель – бұл ... ... бір ... ... бойынша мемлекет борышқор болып табылады.
Достық вексель кейіннен банкте оларды есепке алу ... ... ... ... ... ... қарыздық міндеттемені
білдіреді.
Вексельдің келесідей өзіне тән қасиеттері бар:
- абстрактылық, яғни вексельде мәмленің нақты түрі көрсетілмейді;
- даусыздық, яғни протест туралы ... ... ... ... шара қолданылғанға дейінгі қарыздың міндетті түрде төленуге
тиістілігі;
- айналымдылық, яғни басқа бір ... ... жазу ... ... ) төлем құралы ретінде вексельдің берілуі, вексельдік
міндеттемелерді ... ... ... ... ... – қазіргі уақытта вексельдерді қайта есепке алу жолымен
Орталық ... ... ... айналыс құралы.
Ол вексельден және қағаз ақшалардан өзара ажыратылады.
Банкнотаның вексельден төмендегідей айырмашылығы бар:
- мерзімділігіне қарай, егер де вексель ... ... ... ( 3-6 ... ), ал ...... ... міндеттеме;
- кепілдігіне қарай, вексельді айналысқа жеке кәсіпкерлер шығарады және
оның жеке кепілдігі болады, ал банкнотаны қазіргі кезде Оралық банк
шығаратын ... оған ... ... ... ... екі түрге бөлуге болады: классикалық және ... ... – бұл ... алғашқы пайда болған формасы
ретінде металға еркін алмастырылатын, яғни металлмен қамтамасыз етілген
Орталық ... ... ... ... қағаз ақшалардан айырмашылығы бар:
- жаратылысына қарай – қағаз ақшалар ақшаның айналыс құралы ... ал ...... ... құралы қызметінен пайда
болған;
- эмиссиялау әдісі бойынша – ... ... ... қазынашылық
шығарса, ал банкнотаны Орталық банк шығарады;
- қайтарылуына қарай – классикалық банкноттар ... ... ... ... ... ... ал ... ақшалар
қайтарылмайды, яғни олар айналыста қала береді;
- ... ...... ... ... ... ... немесе күміске ауыстырылып отырса, қағаз ақшалар
қашаннан ауыстырылмайтын болған.
Банкноталардың алтынға ауыстырылуы ... ... ... ... ... қысқарып, вексельдік қамтамасыз етілуі де күрт
нашарлай түсті, себебі, Орталық банктің ... ... ... ... және ... толықты.
Жай банкнота – бұл қазіргі кездегі ... ... ... ... ... ... та олар металлға алмастырылмайды, яғни
өз кезегінде банктің активтерімен ғана ... ... ... мен ... ... коммерциялық банктердің құрылып,
олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай ... ... ... және ... ... ретінде біршама кеш пайда болған.
Алғашқы чектер 1683 жылы Англияда пайда болды.
Чек – ... шот ... ... ... белгілі бір ақшалай соманы
төлеу туралы немесе басқа ағымдық шотқа аудару туралы өзінің банкісіне
берген ... ... ... ... ... ... чек – ... құқысыз белгілі бір тұлғаның атына жазылады;
ордерлі чек – бір тұлғаның атына толтырылған, бірақ ... ... бір ... ... ... ... чек – чекті мәлімдеушіге ондағы көрсетілген сомасы
төленеді;
есеп айырысу чегі – заңды тұлғалар ... ...... ... ... чек – банк ... бір ... төлеуге келісім береді.
Банктік операциялардың механизациялануы мен автоматтандырылуы, ... ... өтуі ... ... ... арқылы қарызды
өтеудің жаңа әдістерінің пайда болуына мүмкідік жасады.
Банк ісіне ЭЕМ ... ... ... ... ... ... ... карточкалар – бұл ... ... мен ... ... ... - ақ оның иесіне қысқа мерзімді несие алуға мүмкіндік
беретін есеп айырысу құралын ... ... ... ... ... және қызмет көрсету
сферасында қолданылады. Қазіргі уақытта несиелік карточкалардың келесідей
төрт түрі ... ... ... ... сатып алуға арналған,
туризм және ойын – сауық шараларын ... ... ... та ... ... түріне сауда карточкаларын жатқызуға болады. Бүгінгі күні
біздің елімізде саудаға арналған несиелік ... ... ... ... ... ... ... да қолданылуда.
Ақша экономикадағы ролін өзінің атқаратын негізгі қызметтері ... ... ... ... атқаратын мынадай бес қызметі бар:
1. құн өлшемі және баға масштабы
2. айналыс құралы
3. төлем ... ... және қор ... ... ... ... құн ... қызметі. Ақша жалпыға бірдей балама ретінде барлық
тауарлардың құнын өлшейді. Ақша құн өлшемі ретінде: «мөлшері ... ... ... ... ... ... ... бейнелеу үшін тауарлар
дүниесіне материал беру» қызметін ... ... та ... ... ақша емес, тауарлар өндірісіне кеткен ... ... ... ... ... өлшенуіне жағдай жасады.
Тауар құнының ақшамен бейнелеуі оның бағасы деп аталады. Баға тауарды
өндіруге және ... ... ... ... ... ... Әрбір
елде ақшаның өлшемі ретінде қабылданған және тауарлар бағасын өлшеуге
қызмет ететін ... ... баға ... ... ақша бірлігіне
бекітілетін салмақты саны баға масштабы деп аталады.
Ақшаның айналыс құралы қызметі. Айналыс құралы ... ақша ... ... делдалдық рөл атқарады. Тауар айналысы ... ... ... ... яғни оның ... айналуы және тауарды
сатып алу, яғни тауардың ақшаға айналуы. Бұл ... ... ... ... ... ... Т ... (ақша)-Т (тауар).[7]
Ақшаның төлем құралы қызметі. Әр түрлі жағдайлардың болуына байланысты
тауарлардың тек нақты ақшаға ғана ... ... ... әр ... ... ... мен айналыс мерзімінің ұзақтығының бірдей
еместігі, сондай-ақ бірқатар ... ... мен ... маусымдық
сипатта болуы шаруашылық ... ... ... ... Соның нәтижесінде тауарлардың төлемін кешіктіріп
сатып алу және ... яғни ... беру ... ... Ақша ... ... ... ерекше бір қозғалыс формасына ие: ... ... ... ... ... ... құралы ретінде тек қана тауар айналысына қызмет етіп
қоймай, сол ... ... және ... ... да ... ... ... құралы қызметін толық бағалы емес, яғни қағаз және
несиелік ақшалар атқарады.
Ақшаның қор ... және ... ... Ақша ... бірдей балама
ретінде, оның иесіне тауар алуды қамтамасыз етумен қатар, ... ... ... ... ... да ... оларды жинақтау немесе
қорлануға тырысады. Қорлану үшін ақша айналыстан ... ... ... және ... алу ... үзіледі.
Ақшаның қор жинау қызметін толық бағалы емес ақшалар атқара ... ... ... құны жоқ. Бұл ... ... ... алтынға
жүктелген. Біздің елімізде, алтын қоры ҚР ҰБ-де жинақталған.
Ал ақшаның қорлану ... ... ... емес ... ... ... жағдайында қорлану екі формада жүзеге асырылады десе болады:
1.кәсіпорындар мен ұйымдардың есеп ... және ... ... ... банктегі басқадай шоттардағы ақшалай қаражат қалдықтары түрінде
қоғамдық қорлану формасында;
2.банктердегі халық салымдарында, ... ... ... формасында.
Дүниежүзілік ақша. Сыртқы сауда байланыстары, ... ... ... қызмет көрсету барысы дүниежүзілік ақшалардың пайда
болуына ... ... ... ... ... ... ... құралы,
жалпыға ортақ сатып алынатын құрал және ... ... ... ... ... ... ... Халықаралық төлем құралы ретінде
дүниежүзілік ... ... ... есеп ... ... ... ... құрал ретінде дүниежүзілік ақшалар
елдер арасындағы нақты ақшамен төленетін тауарлар және ... ... ... ... ... қызмет етеді. Жалпыға
ортақ қоғамдық байлықты құрал ретінде дүниежүзілік ақшалар бір елдің екінші
бір елге займ немесе ... ... ... ... етеді.
Қазіргі кезде дүниежүзілік ақша қызметін көбіне АҚШ доллары, ... ... фунт ... ... ... қазіргі валютасы-еуро,
сол сияқты СДР атқарады.
Саяси проблемаларға заң ... ... ... және бiрқатар
басқа аспектiлердi орындауға қол жеткiзуде уәкілеттi ... ... ... және қалыптастыру кіреді.
      Экономикалық проблемалардың iшiнде едәуiр ... ... ... ... ... ... ... қолдауға жеткiлiкті
көлемде толық ауқымда репо операцияларын жүргiзу үшiн Ұлттық Банктің бағалы
қағаздар портфелiнің ... ... ... ... ... ... ... саясатының экономикаға әсер ету
процесiн түсіндiретiн трансмиссиялық ... ... ... ... таргеттеу қағидаттарына көшу мақсатында мынадай:
 - бағалы қағаздардың қайталама ... ... ... ... Ұлттық Банк бағалы қағаздарының портфелiн едәуiр кеңейту жөніндегі;
 - Ұлттық Банктің реттеу мүмкiндiгiн ... ... ... арттыратын және оған тән тәуекелдер ... ... ... жаңа ... құралдарын дамыту жөнiндегi;
  - Ұлттық Банктің ноттарымен өтiмділіктi реттеуден репо операцияларын және
қаржы рыногының негiзгi құралдары ретiндегi ... ... ... үшiн жағдайлар жасау жөніндегi;
  - монетарлық емес факторларға ... баға ... ... ... және ... саясаты үшiн бағдар ретінде
пайдаланылуы мүмкiн Қазақстан жағдайында қолайлы "негiзгi инфляция" ... ... құру ... ... жөніндегі;
   - трансмиссиялық тетіктің моделін әзiрлеу мен мақсатты деңгейлерiне қол
жеткiзудiң операциялық рәсiмдерiн анықтау жөніндегi;
    - инфляциялық таргеттеу қағидаттарын ... ... ... саясат
жүргiзудiң жалпы сызбасын нақтылау жөнiндегi шараларды ... ... бiр ... ішінде ресми қабылдау болжанып отыр.
1.3. Ақша айналысы және ақша ... ... – бұл ... ... ... ... емес төлемдерді және есеп айырысуларды жүзеге асыруға қызмет ететін
қолма-қол және ... ақша ... ... ... ... ... негізіне де тауар өндірісі жатады. Тауар
өндірісі тұсында тауарлар әлемі: тауар және ақшаға бөліне отырып, ... ... ... ... ... ... ... және жалпы ұлттық және дүниежүзілік нарықтардың ... ... ... ақша ... да әрі ... дами ... ақша, капитал айналымына қызмет ете отырып, барлық жиынтық ... ... мен ... ... болады. Ақшаның қолма-қол және қолма-
қолсыз формаларының көмегімен тауарлар айналысы, ... ... ... капиталдың қозғалысы жүзеге асырылады.
Жалпы ақша айналысы: қолма-қол ... ... мен ... ... ... ... айналысы – бұл нақты ақшалар қозғалысын білдіреді.
Оған банкноталар, монеталар және қағаз ... ... ... ... ... ... нақты ақшалар айналысының едәуір бөлігін орталық
банктерден шығарылған ... ... ... Ақша ... ... ... жуығы) қазыналық билеттерді шығарушы қазынашылықтың үлесіне
тиеді. [8]
Қолма-қолсыз ақшалар айналысы – бұл қолма-қолсыз ... ... ... ... ... деп ... несиелік карточкалар, электрондық
аударымдар көмегімен пайдаланылатын клиенттердің шоттардағы ... ... ... ... ... сондай-ақ вексельдер, сертификаттар, кейбір елдерде
басқа да міндеттемелер және талаптар қолданылады.
Нақты ақша мен қолма-қолсыз ақшалар арасында тығыз байланыс пен өзара
тәуелділік бар. ... оны ... ... бір айналыс сферасынан ... өтіп ... ... ... Айталық, нақты ақшалардың банктегі
депозитке салынуы, олардың ... ... ... ... ... ... жәрдемақы, стипендия, зейнетақы және т.с.с. төлеу үшін ақша
алған жағдайларда қолма-қолсыз ақшалар нақты ақшаларға ауысуы байқалады.
Ақша жүйесі – бұл ... ... ... және ... заңдылықтармен
бекітілген ақша айналысын ұйымдастыру формасы.
Қазіргі ақша жүйесі келесідей элементтерді ... ақша ... ... ... жүйені, мемлекеттік немесе несиелік аппаратты.
Ақша жүйесінің құрамдас бөлігіне өзінің дербестігіне қарамастан ұлттық
валюта жүйесі де жатады.
Ақша бірлігі – ... ... ... ... ... ... түрде бекітілген ақша белгісі. Ақша бірлігі ұсақ ... ... ... 1:10:100, яғни ондық бөлу жүйесі бекітілген.
Мысалға, ... 1 ... тең 100 ... ... 1 фунт ... ... 1 рублі-100 копеекке, Қазақстанның 1 теңгесі-100 тиынға
және т.с.с.
Ақша түрлеріне – бұл заңды төлем құралы болып ... ... ... ... ... билеттер) жатады. Мысалға, АҚШ-та айналыста:
100,50,20,10,5,2,1 долларлық банк билеттері; 100 ... ... 1 ... 50,20,10,1 центтік күміс-мыс және мыс-никельдік
монеталар жүреді. Ұлыбританияда айналыста: 50,20,10,5,1 фунт ... 1 фунт ... ... пенсалық монеталар, 1 және ½
пенилер, сондай-ақ жаңа 10 және 5 пенсалардың құнына тең келетін 2 және ... де бар. Ал 1993 жылы ... 15 ... ... ... ... Қазақстанның бүгінгі ақша ... ... ... ... ... ... монеталар, алғашқыда көлемі 64x100мм. су тамғылы қағазға
басылған 50,20,10,5,2,1 тиындар ... ... ... осы номиналдарда
металл тиындар шығарылды. [9]
Эмиссиондық жүйе – бұл әр ... ... ... ... ... ... Мысалға, АҚШ-та банкноттарды айналысқа шығарумен
Федералды резервті жүйесі, Ресейде РФ ... ... ал ... ... ... ... ... типі бұл ақшаның қандай формада болуын сипаттайды.
Осыған байланысты ақша ... ... ... ... қарайды:
●металл ақша айналысы, яғни мұндай ақша тауары тікелей айналыста ... ... ... қызметтерін атқарады, ал несиелік ақшалар металға
ауыстырылады;
●несиелік және ... ... ... яғни ... ... алынып
тасталып, оның орнына несиелік және қағаз ақшалар айналысқа түседі.
Металл ақша айналысы екіге бөлінеді:
1) Биметаллизм – жалпыға балама рөлі екі ... ... ... мен ... ақша ... үш түрі ... қос валюталы жүйе, яғни мұнда алтын мен ... ... ... ... нарықтық құндарына байланысты белгіленген;
- қосарланған валюталар жүйесі, яғни ... бұл ... ... белгіленген;
- ақсақ валюта жүйесі, яғни мұнда алтын және күміс ... ... ... ... ... бірақ бірдей негізде емес, себебі
күміс монеталарын жасау жабық түрде ... ... ... ... ерік берілді.
Биметаллизм XVI-XVII ғ.ғ. кеңінен тарап, ал Еуропа ... XIX ... ... ... та биметаллдық ақша жүйесі капиталистік шаруашылықтың
даму қажеттілігіне сәйкес келмеді, ... екі ... құн ... ... ... ... бұл қызметінде қарама-қайшылық тудырды.
Нәтижесінде, жалпы құн өлшемі ретінде қызмет ... бір ғана ... ... ... ... биметаллизм ақша жүйесінің орнына монометаллизм ақша
жүйесі келді.
2) Монометаллизм – бұл барлығына бірдей балама және ақша ... ... бір ғана ... ... немесе күміс) қызмет ететін ақша
жүйесі.
Күміс монометаллизмі Ресейде 1843-1852 ж.ж., ... ... ... ... ж.ж. ... етті.
Алтын монометаллизмі (стандарт) алғаш рет ақша жүйесінің типі ... ... ... 1816ж. ... ... ... ... ол XIXғ. аяғына қарай енгізілді, айталық: Германияда 1871-1873ж.ж.,
Швецияда, Норвегияда және ... 1873ж., ... ... 1892ж., ... мен Жапонияда 1897ж., АҚШ-та 1900ж. [10]
Алтынға ... құн ... ... байланысты алтын
монометаллизмі мынадай түрлерге бөлінеді: алтынмонета стандарты, алтынқұйма
стандарты және ... ... ... ... стандарты.
Алтын монета стандарты – бұл еркін бәсекенің тұсындағы капитализмнің
талаптарына біршама ... келе ... ... ... ... ... мен капиталды сыртқа шығарудың ... ... ... мынадай өзіне тән негізгі белгілерімен сипатталады:
- алтын елдің ішкі ақша айналысында болып, ақшаның барлық қызметтерін
бірдей ... ... ... құюға рұқсат етілді (әдетте елдің ... ... ... емес ... ... жүре ... еркін және шектеусіз
мөлшерде алтын монетаға ауыстырылды;
- алтынды және шетел валюталарын еркін түрде сыртқа шығаруға және ішке
алып келуге болатын ... ... ... ... етуі ... банктерде, олардың
айналысын қамтамасыз ететіндей мөлшерде алтын қорының болуын және оның
монета айналысының резерві ... ... ... ... ... ... соғыс тұсындағы бюджет тапшылығының өсуі, ... және ақша ... ... жабу ... ... ... көп ... айналыстағы ақша массасының өсуіне әкеліп,
нәтижесінде қағаз ... ... ... ... ... қаупін
туғызды. Бұл кезеңдерде алтын монета стандарты ... ... ... ... ... ... ... де (АҚШ-тан басқа) тоқтатты.
Сөйтіп, банкнотаны алтынға ауыстыру тоқтатылды, және оны сыртқа шығаруға
тиым ... ... ... ... қазынаға сақталуға жіберіледі.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан соң жайлаған капитализм дағдарысы ... ... ... ... ... ... ... стандарты
негізінде қалпына келтіре алмады.
1924-29ж.ж. ақша реформасының ... ... ... ... қайта
оралып, яғни оның келесідей екі қысқартылған ... ... ... ... және алтын девиз стандарты.
Алтын құйма стандартының алтын монетадан айырмашылығы мұнда ... ... ... және ... ... ... ... жасауға тиым
салынады. Мұнда банкноталар, басқа толық бағалы емес ... ... ... тек ... ... көрсетілген жағдайларда ғана айырбасталады.
Англияда 12.4кг алтын құймасының бағасы 1700 фунт ... ... ... ... ... ... 215 мың франкке тең болды.
Австрия, Германия, Дания, Норвегия және басқа да елдерде алтын девиз
(алтын валюта) ... ... ... да ... ... монета және
алтын монетаны еркін түрде жасау болмайды. Мұнда банкноталарды ... ... ... ауыстыру жүргізілді. Осындай жолмен алтын
девиз стандартын қолданатын елдердің ақша ... ... ... ... ... ... 1929-1933ж.ж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыс нәтижесінде
алтын монета стандарты ... ... ... ... алынып тасталынып,
оның орнына алтынға ауыстырылмайтын банкнот жүйесі ... ... ақша ... ... валютасы) Қазақстан
теңгесі болып табылады. Қазақстан ... 100 ... ... Қазақстан
Республикасының айналыстағы ақша белгілері ... мен ... ... мен ... көрсетілген құнының құрылымын Қазақстан
Ұлттық Банкі белгілейді. ... мен ... ... ... ... ... сондай-ақ
қолдағы ақшаны санкциясыз эмиссиясын іске асыруға кінәлі адамдар Қазақстан
Республикасының заң актілеріне ... ... және ... ... ... Республикасының аумағында қолдағы ақшаны шығаруды,
олардың айналысын ұйымдастыруды және айналыстан алуды ... бір ... ... банкноттар мен тиындарды ... ... ала ... сату ... жүзеге асырады.
Қазақстан Ұлттық банкінің айналысқа шығарған банкноттары мен тиындары
олардың белгіленген құнымен Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... банк шоттарына енгізу және
ақша аудару үшін қабылдауға міндетті, олар Қазақстан Республикасының ... ... ... және ... ... ... басқа ешкім Қазақстан Ұлттық Банкі шығарған
банкноттар мен тиындарды жарамсыз деп жариялай алмайды.
Ақша бірлігін ... ... ... ... ... ... Республикасының Президенті Қазақстан Республикасы ... ... ... ... және ... белгілейді.
«Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік қызмет» туралы Заңға
сәйкес, егер банкнот бетінің үштен екісінен көбі сақталған болса, ... ... ... ... ... ... ... және
жоғалған немесе жойылған банкноттар мен тиындарға өтем жасауға міндетті
емес. ... ... ... қаржы ұйымдарының қаржылық және қаржылық
емес активтерi мен ... ... ... ... ... жиынынан тұрады. 2001 жылғы желтоқсаннан бастап Қазақстандағы ақша-
кредит статистикасының ... ... ... ... ХВӘ ... және қаржы статистикасын жасау жөнiндегi ұсыныстарына сәйкес
келетiн ... мен ... ... ... ... ... деректер Ұлттық Банктің және
Қазақстанда жұмыс iстейтiн ... ... ... шоттарын қамтиды,
солардың негiзiнде Ұлттық Банк бойынша екiншi деңгейдегi банктер мен банк
жүйесiне монетарлық шолу жасалады. ... ... ... ... ... барлық құрамдас бөлiктерi бойынша деректер болады, оған елдің
ақша агрегаттарының негiзiне жататын Ұлттық Банктің ... ... ... банктердің монетарлық шолуына ақша массасының ұлттық
көрсеткiшiне кiретiн банктердiң міндеттемелерi жөніндегi деректер кіредi.
      Институционалдық ... ... ... ... ... табылатын және
елдiң қаржы секторының барлық институционалдық бiрліктерi ... ... бар ... ... шолуын жасау үшiн ақша-
кредит статистикасын кредиттік серіктестiктердiң шоттары мен ... ... ... ... ... зейнетақы
қорларының және т.б.) шоттарын кiргiзу есебiнен кеңейту жоспарлануда. Бұл
ақша-кредит және ... ... ... ... қызметiнің анағұрлым
теңбе-тең көрiнiсiн бере алатындай болуы үшiн қажет. ... ... ... ... ... ақша-кредит және қаржы статистикасы
елдiң қаржы рыногындағы өзгерiстердің жалпы көрiнiсiн көрсету үшiн құралдар
мен мекемелерi ... кең ... ... ... Валюта операцияларын жүргiзген кезде жекелеген шектеулердi кезең
бойынша алу, ... пен ... ... ... ... ... ... өзге де әдiстерiн қолдану.
      Қазақстан Республикасының ... ... ... ... шектеулер мен кедергілер дамып келе жатқан рыноктық қатынастары
бар елдердiң ... тән. ... ... ... шетелдiк
капиталдың тұрақты ағыны, төлем теңгерiмi айырбас бағамның ... ... ... ... капиталдың әкетiлуiне қатаң бақылаудан
қаржы қаражатын тиiмдi пайдалануды арттыру мiндетiне бағыттауға, сондай-ақ
ішкi қаржы рыногын дамытуға және жаңа ... ... ... ... ... ... ... негiзгi бағыттары мен кезеңдерi
Қазақстан Республикасында валюталық режимдi ... ... ... сәйкес бiрiншi кезеңдi iске асыру үшiн әлдеқайда
тартымды және экономикалық жағынан ... ... ... ... ... алып тастауды айқындайтын Қазақстан Республикасында
валюталық режимдi ... ... ... ... ... валюта операциялары
бойынша ақпараттық базаны жетілдіру, ішкі валюта рыногында кең ... ... жол ... және ... ... капитал
ағындарын бақылаудың тиiмдi тетiгiн құру, ... ... ... ... және ... ... ... ережелерiн iске
асыру валюталық реттеудің шектеулi режимнен кең ауқымды және мейлiнше
тұрақсыздандыратын капитал ... ... мен ... ... және ... көшу үшiн алғышарттар жасайды. Валюталық
режимдi толық ырықтандыру, яғни валюта ... ... ... ... ... тәртiбiне көшу мен ағымдағы және күрделi
операциялар бойынша ... ... ... ... және ... кезеңдерi) 2007 жылы қол жеткiзу болжанады. Осы мақсатты
iске асыру үшiн ұлттық ... ... ... ... ... режимдi ырықтандырудың 2005-2007 жылдарға ... ... ... ... бiрге дағдарыстық құбылыстар пайда
болған жағдайда, Yкiмет пен Ұлттық Банктің шектеулер ... ... ... ... ... дамытудағы маңызды ... ... ... ... одақ стандарттарына толық жақындату
және төлем құралдарының жаңа ... ... мен ... ... ... ... ... төлем карточкаларына қызмет көрсету жөнiндегi
қызметтi шоғырландыру мақсатында Төлем карточкаларының ұлттық ... ... ... ... ... ТМД елдерiнің (ЕуроАзЭә немесе басқа
құрылымның) нақты уақыт ... ... ... ... ... ... төлем жүйесiн құру, сондай-ақ Қазақстанның төлем жүйесiн
ТМД мен шет елдерде танымал ету ... ... ... ... ... ... төлем жүйесi халықаралық қаржы ұйымдарының ... ... ... қойылатын барлық талаптарына сай келедi. Бұл
ретте, төлем жүйелерiнде пайдаланылатын нормативтiк база мен ... ... және ... ... Еуропалық одақ елдерiндегi соңғы әзiрлемелер микропроцессорлық
технологиялар ... ... ... ... дамытуға
бағытталған. Осыған байланысты, Қазақстанның төлем ... ... ... ... ... ... шеңберiнде Ұлттық Банк өзінің
күш-жiгерiн Қазақстанда микропроцессорлық карточкалар ... ... ... мен дамытуға бағыттауды жоспарлайды.
      Микропроцессорлық карточкалар негiзiнде төлем карточкаларын енгiзу
бағытында ... ... ... да - ... ... ... ... төлем карточкаларының ... ... ... ... ... ... ... карточкалар негiзінде төлем ... ... ... ... ... ... қай банк қызмет
көрсеткенiне қарамай қызмет көрсету ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ... ... ... ... қолма-қол ақшамен жасалмайтын ақша айналымын
кеңейтуге, эмиссияға жұмсалатын шығыстарды азайтуға және қолма-қол ақшаға
қызмет көрсетуге, ... ... ... ... ... (мысалы,
чек сияқты) жаңа тиiмдiрек төлем құралдарының түрлерiне ... ... Осы ... үшiн ... ... ... ... Төлем
карточкаларының ұлттық банкаралық жүйесінің арнайы ұйымы - ... ... ... ... әрi - ... ... құрылды,
оған төлем карточкалары бойынша транзакцияларды өңдеу, төлем карточкаларын,
сондай-ақ халықаралық төлем жүйелерiнің төлем карталарын пайдалана ... ... ... ... мен ... ... ... Процессинг орталығының қызметi, сондай-ақ микропроцессорлық карталар
базасында электронды коммерция ... ... құру және ... ... ... және жеке клиенттерге, мемлекеттiк
мекемелерге қызмет көрсету; әлеуметтiк мәселелер: сақтандыру, азаматтарды
жүйеге келтiру, ... ... ... ... ... ... ... көрсету саласын дамыту және т.б. болжанады.
      Микропроцессорлық карточкалар негiзiнде төлем ... ... ... ендiрудің ұзақ мерзiмдi стратегиялық мақсаты Ұлттық
Банктің айналыстағы ақша ... ... ... қабiлетiн сақтау, қаржы
рыноктарының тұрақтылығына қауiп төндiруi немесе төлем жүйесiне сенiмдi
жоюы ықтимал ... және ... да ... ... тұтынушыларға жаңа
әрi тиiмдi, тәуекелi аз, қымбат емес және қолайлы төлем және ... ... ... ... болып табылады.
      Микропроцессорлық карточкалар негiзiнде төлем карточкаларының ұлттық
банкаралық жүйесiн ендiру үшiн мынадай ... ... ... ... қажет:
- жүйенi құруға байланысты құқықтық қатынастарды қалыптастыру;
- ... ... ... (қызмет көрсету) ұйымдарының төлеуге
төлем карточкаларын қабылдауға дайындығын анықтау;
 - ... ... ... ... ... болдырмау
әдiстерiн, сондай-ақ төлем карточкаларын ұстаушылар үшiн ... ... ... ... ... ... ... мынадай негiзгi
бағыттарда дамыту болжанып ... ... ... есеп ... ... елдің төлем жүйесiн дамытуда маңызды роль атқарады:
- ТМД елдерiнің бiрыңғай ... ... ... ... ... ... басқа құрылым);
- төлем жүйесiн сату жөнiндегi қызметтер ... ... және ... мен ... да ... ... ... және сол сияқты шетелдiк
қаржы институттарын қоса отырып, SWIFT1 сервис бюросын одан әрi дамыту ... ... ... пайдаланушыларға SWIFT арқылы төлем жүйесiне
хабарламалар қабылдауға және беруге қосымша мүмкiндiк беру үшiн ... ... ... ақша ... банкаралық жүйесiнде және әБЕО
клирингiнде жаңа қаржы құралдарын дамыту; Қазақстанның ... ... ... ... және Ақпарат көлігінің қаржылық автоматтандырылған жүйесiн
(бұдан әрi - AKҚаЖ) негiзгi ... ... ... (PKI) ықпалдастыру;
      - пайдаланушылар үшiн AKҚаЖ арқылы ... ... ... және беруге қосымша мүмкiндiктер жасау үшін АКҚаЖ көлiк жүйесiн
ықпалдастыру; қазақстандық және сол сияқты шетелдiк ... ... ... ... одан әрi ... ... құралдарын қолдануды жетілдiру және инфляциясыз
экономикалық өсу үшiн ... ... және ... күрт ... бағытталған ақша-кредит және қаржы-бюджет саясатының келiсілген
шараларын қабылдау. Осы мақсатқа қол ... ... ... шешу
арқылы қамтамасыз етіледi:
      - экономикалық конъюнктураның ауытқуларын және осы ауытқуларға ықпал
ететiн негiзгi факторларды шұғыл анықтау, талдау және ... - ... ... ... ... ... ықпал ету
арналарының тиiмдiлiгiн зерттеу және талдау. Ұлттық Банк ... 2000 ... 18 ... N ... ... ... экономиканың нақты ... ... ... негiзiнде 2000 жылғы 4-тоқсаннан ... ... ... ... режиммен ерiктi негiзде жүргiзiлетiн
зерттеулер ұйымдастырылды, олардың нәтижелерi елдің, аймақтың және базалық
салалардың ағымдағы және бoлжамды экономикалық жай-күйiн және ... баға ... ... ... Сонымен бiрге мониторинг
нәтижелерiн жоғарыда аталған ... ... ... ... - ... ... ... яғни елдің
және өңiрлер экономикасының салалық құрылымын ... ... ... ... ... уақытта мониторингке экономиканың
барлық базалық салаларынан 1000-нан астам кәсiпорын қатысады. ... бұл - ... ... ... ... ... ... басым түрде iрi және орташа кәсіпорындары. Сондықтан Ұлттық
Банктің және оның ... ... ... ... ... ... ... тартуға бағытталған. Алға қойылған
мiндеттердi iске асыруға: 1) экономикадағы iскер цикл сатысын айқындау үшiн
алдыңғы көрсеткiштердің, ЖI¤-нің ... ... ... ... құру;
 2) мыналардың:- мониторингке қатысушы ... ... ... ... саясатын ағымдағы жүзеге асыру үшiн тiкелей бағдарлау
ретiнде қорытынды көрсеткiштердi әзiрлеу;- ... ... ... ... оларды жетілдiру және ақша-кредит саясатының
экономиканың ... ... ... ... ету арналарын зерттеу
мүмкiндiгiн қамтамасыз ету негiзiнде ... ... ... ... ... және күтілетiн өзгерiстердi бағалауды
жақсарту қызмет етедi. ЖI¤ ... ... мен ... ... ... факторларына ақша-кредит және қаржы-бюджет саясатының
келiсiлген шараларымен уақтылы ықпал ету арқылы оларды қалпына келтiру үшiн
неғұрлым ... ... ... ... ... ... кәсiпорындарда айқындылықтың болмауына
жол бермеу арқылы экономиканың ... және ... ... ... ... ... ... жағдай жасайды, бұл индустриалдық және
инновациялық даму бойынша ұзақ мерзiмдi мемлекеттiк саясатты iске ... ... ... ... рыногын мемлекеттiк реттеу жүйесiн реформалаудың
негiзгi мақсаты - тәуелсiз, әрi тиiмдi шоғырландырылған қаржылық ... құру ... ... оның ... ... ... ... көрсетудi
тұтынушылардың құқықтары мен мүдделерiн қорғау деңгейiн көтеру үшін қаржы
рыногын қадағалау және ... ... мен ... ... ... ... және ... қаржы рыногының тұрақты инфрақұрылымын ... ... 2001 ... ... ... ... ... реттеудiң барлық қадағалау және реттеу ... бiр ... ... ... ... жаңа жүйе ... Жұмыс бiрден екi бағытта жүргiзіліп отыр: бiрiншіден, қажеттi ... ... ... ... ... ... ... қадағалау
бөлiмшелерiн жеке органға бөлу (болжаммен 2004 жылы) үшiн барлық реттеу
және қадағалау ... ... ... ... ... ... құру ... Жаңа жүйеге бағалы қағаздар рыногы
және жинақтаушы зейнетақы қорлары субъектiлерiн реттеуге қатысты функциялар
мен өкiлеттiктер шоғырландырылды.Қазiргi уақытта реттеудің бiрыңғай ... ... ... Республикасының Парламентi Мәжiлiсiнiң
қарауында "Қаржы рыногын мемлекеттiк реттеу және қадағалау туралы" ... ... ... ... және онда ... отырған
қатынастарды қадағалаудың бiрыңғай жүйесiн ұйымдастыру мәселелерi жөнiнде
кейбiр заң актілерiне өзгерiстер мен толықтырулар ... ... ... ... Осы жүйенi құру шеңберiнде ... ... ... ... мен ... ақпараттылығының, қаржылық
қызметтi тұтынушылардың құқықтары мен мүдделерін ... ... ... ету ... ... ... толыққанды реттеу үшiн оны ... ... ету, ... ... және ... мемлекеттiк органдармен ақпарат
алмасу рәсiмдерi мен өзара iс-қимыл сызбаларын айқындау қажет. ... ... ... ... ... ... инфрақұрылымын құруға
және ұлттық қаржы жүйесіне сенімінің молаюына ... eтуі тиiс, ... ... ... ... ... капиталдандыру және
тәуекелдердi бара-бар басқару жөнiндегi жұмыстар ... ... ... жылға қарай Еуроодақтың стандарттарын және отандық бағалы қағаздар
рыногының ерекшеліктерін ескере ... ... ... ... өлшемдерiн қайта қараған жөн.
      Бұдан басқа, жүйелiк ... ... және ... ... ... оның жеке ... дағдарыстар пайда болған кезде қаржы
рыногының iрi қатысушылары банкрот болған кездегi жедел ... ... тиiс. ... ... ... iске ... кейiн және
қаржы рыногының дамуына орай 2007 жылы қаржы рыногын реттеушiнiң қаржы
рыногы ... жыл ... ... ... кезең-кезеңмен өзiн өзi
қаржыландыру (iшiнара қаржыландыру) мәселесi ... ... ... тетiктерi мен рәсiмдерiн қадағалауды ... банк ... үшiн ... ... ... ... үшiн Халықаралық сақтандыруды қадағалау қауымдастығының (IAIS)
талаптары, Бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... ... қағидаттары сияқты қаржы рыногының
жекелеген бөлiктерiнде реттеудiң халықаралық стандарттарын одан әрi ... ... ... ... Бұдан басқа, қаржы рыногының дұрыс
және толыққанды инфрақұрылымын қалыптастыру мақсатында Еуропалық одақтың
қаржы рыногына ... ... ... мәселелерi бойынша
жекелеген нормалары мен директиваларын кезең-кезеңмен бейiмдеу ... Ақша ... ... негіздері
2.1. Қазақстан Республикасының ақша жүйесінің құқықтық аспектілері
«Ақша жүйесінің құқықтық негіздері» дегеніміз, еліміздің ... ... және оның ... ... түрлері мен формаларын,
оларды айналымға шығару және ... ету ... ақша ... және
ұлттық валютаны қорғау шараларын, сондай-ақ еліміздің ақша ... ... ... ... құқықтың жалпы бөлімінің
институты.[14]
Бір айта кететін жай, бұрын бұл институт ғылыми қалыптасқан, дәстүрлі
көзқарастар бойынша ... ... ... ... деген атпен, қаржылық
құқықтың институтына жатқызылған болатын.
Мұндай көзқарас қателікке әкеп ... ... ... ... қаржылық құқықтың ерекше бөлімінің жүйесі, қаржы ... ... ... бұл қаржылық-құқықтық институттар белгілі бір ақша
қорлары арқылы белгіленген қаржылық ... ... ... ... көрсетеді.
Ал, қаржы жүйесінде «Ақша айналымы» деген экономикалық институт ... ... ... ... жүйесінің құрамына кіретін, сондай-ақ қаржылық
құқықтың ерекше бөлімінің әр ... ... ... ... ... ... қаражаттарын бірдей қамтиды. Сондықтан «Ақша айналымын
құқықпен реттеу» институты ерекше бөлімінің институты ... ... ... ... ... ... айналымы» деген
термин, қолда бар, нақты ақша ... ... ... ... Ал біз қарастыратын «Ақша жүйесінің құқықтық ... ... ... бар ақша ... сондай-ақ қолда жоқ (құжат
жүзіндегі) ақша айналымдарын бірден қамтиды.
Осы ... ... ... 1993 ... 13 ... ... Республикасының ақша жүйесі туралы» заңының 2
бабында: «Қазақстан Республикасының ақша айналысы, ... ... ... және ... төлемдер жасау процесінде нақты төленетін және нақты
төленбейтін ақша қозғалысын қамтиды» деп айтылған.[8]
Енді ... ... ақша ... ... Ақша жүйесі
деп құқықтық нормалармен ретке келтірілген, еліміздің ақша ... ... ... ... мен ... ... ... Республикасының ақша өлшемі – теңге еліміздің ұлттық ... ... ... 100 ... ... ...... бағалылығы 1,3,5,10,20,50,100,200 теңгелік
банкілік билеттер. Бұлардан басқа, ... ... ... ... мен тиындар номиналының құрылымын ... ... ... ... Республикасының ақша айналысы – тауар айналысына қызмет
көрсету және төлемдер жасау процесіндегі нақты ... ... бар) ... ... ақша ... қамтиды.
Осы аталған банкноттар мен тиындар Қазақстан Республикасының Ұлттық
банкісінің сөзсіз ... ... ... және оның ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық банкісі Қазақстан
Республикасының аумағында нақты ақша ... ... оның ... ... ... ... ... ақша жүйесі
туралы» Заңы – ресми ақша өлшемін қамтитын ақша ... ... ... мен ... тиын соғу мен ақша айналысын
ұйымдастырудың құқықтық негіздері мен ... тиын соғу мен ... ... мен ... ... ... ... Ұлттық банкі 1993 жылғы 13 ... ... ... ... ... ... сәйкес:
- ақша айналысын басқаруды;
- айналыстағы ақша массасының көлемі мен құрылымын реттеуді;
- банкноттар мен теңгелер шығаруды;
- ... ... ... шет ... ... айырбастау
курсын белгілеуді;
- айналыстағы теңгелерді (банкноттарды) айырбастаудың тәртібін ... ... ... ... қалған теңгелер мен тиындарды);
- шетелдік валютаны сатып алуды және сатуды;
- теңгелердің қанша мөлшерде тұтынылатыны анықтап, оларды дайындауды;
- нақты ... қол) есеп ... және ... ... ... есеп ... ... белгілеуді және тағы да басқа ақша
жүйесіне байланысты қызметтерді Ұлттық Банк жүзеге асырады.[11]
Қазақстан Республикасы ... 1993 ... 12 ... сай ... елімізде тұңғыш рет жүргізілген ақша
реформасына тоқталмастан бұрын, 1924,1947,1961 жылдары ... ... ... ... ... ақша ... деп ақша ... тәртіпке келтіру және
барлық ақша жүйесін нығайту ... ақша ... ... ... ... асырылатын өзгерістерді айтамыз.
Атап айтсақ, ақша реформаларына мыналар жатады:
1) эмиссия (ақша шығару) жүйесіне өзгерістер ... ... ... және ... ... ... толық бағалы ақшамен
алмастыру;
3) валютаны тұрақтыландыру немесе ақша ... ... ... ... ... мемлекеттік қайта құруға байланысты жаңа ақша жүйесін ... ақша ... ... келтіру мақсатында мемлекет тарапынан
қолданылатын әр түрлі әдістер мыналар:
1) Девальвация – айналымдағы ақша ... ... ... ... ... бағалылығын шетелдік валюталарға байланысты етіп төмендету
(азайту). Девальвация арқылы жаңа валюта мөлшері белгіленеді.
2) Деноминация – айналымдағы ескі ақшаларды ... бір ... ... ... ... ірі ақшаларға айырбастау арқылы,
ақшаның бағалылығын ... ... ... ... ... ... ... және т.б. қайта есептелінеді.
3) Дефляция – айналымнан басы артық ақшаларды алып тастау арқылы ақшаның
санын азайту.
4) Нуллификация – ... ... ... ... ... ... және аз мөлшерде ғана жаңа қағаз ақшалар шығару.
5) Ревальвация (ревалоризация) – ұлттық ақша бірлігінің бағалылығын ... ... ... ... ақша реформасын қарастырмастан бұрын
өткен жылдарға назар ... ... ... яғни 1985 жыл мен 1991 ... аралығында
еліміздің экономикасына орасан зор нұқсан келген болатын.
Өндірістің айтарлықтай күрт төмендеуі тауар және бюджет тапшылығына,
қамтамасыз етілмеген айналымдағы ... ... ... ... әкеп ... ... ақша ... тұрақтыландыру және өндіріс өнімдерін
жеткілікті көлемде шығару жөнінде кейбір әрекеттер жасалды. Оның ... ... ... ... деген атпен кірген, 1991 жылғы 23
қаңтарда жүргізілген, бағалылығы 50 және 100 ... 1961 ... ... ... 1991 ... ... ... 50 және 100 сомдық жаңа
ақша ... ... ... Сонымен қатар азаматтарға жинақ
банкілерінде аманат ретінде сақталып жатқан ... ай ... (бір ... рет) 500 сом ғана ... ... етілді. Бұл айырбас мемлекет, халық
күткен нәтижені әкелген жоқ.
1991 жылы ... ... ... жойылуына байланысты егемен елге
айналған бұрынғы Республикалар көптеген қиыншылықтарға тап болды. Бұрынғы
экономикалық, шаруашылық ... ... ... біртіндеп
өндіріс деңгейі де күрт төмендеді. ... ... ... айырысудың қиындауы және т.б. кедергілер пайда болды.
Сонымен бірге егемен елдер өз валюталарын да ... ... ... ... ... ... мемлекеттер, олардан кейін Украина,
Беларусь, Қырғызстан, Әзірбайжан және басқа ... өз ... ... ... қоса ресей ақшаларымен ауыстырды. Осының бәрі бір жағынан
жаңағы елдермен есеп айырысуда ... ... ... ол ... ескі үлгідегі ақшалар көп ... ... ... ... Демек, инфляцияны да, бағаларды да шегіне ... осы ... 1993 ... 12 ... ... Республикасының
Ұлттық валютасын енгізу туралы» Елбасының Жарлығы жарық ... Бұл ... ... ж. ... ... және ... ақшаларын айырбастауға бір
апталық мерзім берілді. Жаңа ақша өлшемі теңге ... ... ... Айырбас келесідей тәртіппен жүргізілді: азаматтарға қолда ... сом ... ... ал ... ... ... оларды уақытша
ерекше шотқа салуға рұқсат етілді. Жаңа 1 теңге ескі ... 500 ... ... ақша қаражаттары (көбіне құжат жүзіндегі) арнайы шотқа
салынып, тексерілгеннен және кірістерді құжат жүзінде дәлелдегеннен ... ... ... 1982 ... мемлекеттік заем облигациялары мен
басқа да бағалы қағаздарды белгіленген курс бойынша 1993 ... ... ... ... ... берілді. Осы әрекеттермен қатар, бір
мезгілде жаңа ... ... ... кетпеуі, инфляцияға ұшырамауы
үшін оны тұрақтыландыру жолында біраз қызметтер жүзеге асырылды. Яғни,
тұтыну ... ... және т.б. ... ... ... мен
тарифтер белгіленді (өкінішке орай олардың бағасы қазіргі кезде 2-3 есеге
өсіп кетті). 1994 жылдың 10 ... ... ... ... ... ... ... Жарлығы да Ұлттық валютаны
тұрақтыландыру жөніндегі ... ... ... да нысаналанған. Ол
жарлықта былай ... ... ... төлегеннен кейін және бюджетке басқа да төлемдер
жасағаннан кейін, меншіктің және ... ... ... кәсіпорындарындағы қалған пайда (таза пайда) алып
қоюға жатпайды және оны меншік иесі ... ... ... ... «пайдадан тұтынуға жұмсалатын ... ... ... ... ... норматив бойынша анықталады».
Сондай-ақ, өткізілген өнім, көрсеткен қызмет үшін ақы ... ... ... шамадан асырып төлеген кәсіпорындар меншік
түрінде және ... ... ... ... ... пайдаға
салынатын салықты осы асырып төлеген сомасы есебінен төлейді деп айтылған.
Осы «Ақша жүйесінің ... ... ... ... кезде
мемлекеттің (оның мүддесін көздейтін өкілетті ... ... ... құқықтармен – валюталық монополиясымен танысамыз.
Мұнда да айтатын жай, бұрынғы ... ... ... ... монополиясы» немесе «валюталық заң шығарушылық
негіздері» қаржылық ... ... ... кіретін институттар ретінде
белгілі болатын.
Бірақ, біз мұндай институттардың қаржылық құқықтың ... ... жоқ ... ... ... біріншіден, мемлекеттің қаржы жүйесі
белгілі бір қаржылық-экономикалық институт арқылы көрсетіледі ... ақша ... ... ... ... ... институт жоқ болса, ерекше бөлімде де жаңағыдай
құқықтық институттың болмайтыны айдан анық.
Екіншіден, валюталық монополия барлық ақша қорларының, яғни ... ... ... ... ... ... бір ... белгілейді. Ал ондай қаржылық ... ... ... ... ... ... ретінде көрсетіледі, ендеше
бұл нормалар қаржылық құқықтың жалпы бөлімінің төрінен орын ... ... ... ... ... ... мақсаты – ұлттық
ақша жүйесін қорғау және ... ... ету. ... ... ақша ... элемент ретінде әбден қарастыруға болады.
Мемлекеттің, мемлекет мүддесін көздейтін ... ... ... ... ... ... осы валютаға байланысты негізгі
түсініктерді оқып, ... ... Бұл ... Қазақстан
Республикасының 1993 ... 14 ... ... ... ... ... 1 ... тармақтарында берілген. Олар мына төмендегідей
болып келеді:
- ... ... ... ... ... ... әр ... ақша бірліктері немесе құнды (бағалы) банкноттар
және монеталар, оның ішінде қымбат металдардан жасалған ... ... қоса ... ... ... ... ... бәірақ
айналымдағы ақша бірліктеріне айырбастауға жататындары), сондай-ақ
есеп ... ... ақша ... есеп ... ... ... ... валютасы» - Қазақстан Республикасы
аумағында заңды төлем ... ... ... ... ақша
бірлігі. Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... ... өз ... ... ... жүреді;
- «шетелдік валюталар» деп, заңды төлем қаражаттары болып табылатын шет
мемлекеттердің ақша ... ... ... ... ... ... олармен жасалатын операцияларды, шетел валютасымен есеп
айырысу, оларды сатып алу және сату және ... да осы ... ... ... ... және жүзеге асыратын
мемлекеттік орган – Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... яғни ... да ... ... ... үш ... бөлінеді:
1. Айналымда, қандай да болмасын мемлекеттерде еркін жүретін валюталар.
Бұл валюталарға ХВҚ тарапынан валюталық шектеулер қойылмаған, ... ... ... ... ... ... бар және ... алушылық
қабілеті өте жоғары.
2. Жартылай еркін жүретін валюталар. Бұл валюталарға, яғни ... ... ... кейбір шектеулер қойылған. Ал осы
операцияларға шектеулер қойылмаса ... пен ... ... ... ... ... банк) сатып алу және сату
мүмкіндігі еркін болар еді.
3. Тұйықталған, яғни бір ... ... ғана ... ... ... валютамыз – теңге осы тұйықталған валюта түріне жатады. Сол
сияқты көршілес мемлекеттердің де валюталары – қырғыз сомы, ... ... ... ... мен ... ... ... – бәрі тұйықталған валюталар.
Ұлттық ақша бірлігімізді конвертация жасау, яғни еркін ... ... қосу ... саясатпен бір тексте қаралуға тиісті.
Жаңа үстінде айтқандай, жартылай шектелген валюталардың өзін экономикалық
тұрғыдан алып қарасақ оны ... ... ... ... ... екенін көреміз. Ал толық болуы үшін ішкі рынокта: тауар (қызмет)
капиталдар және ... бәрі ... ... Бұл ... ... ... ашық ... жөн.
Жоғары деңгейде дамыған және шетелдіктерге ашық экономиканың болуымен
қатар ағымдағы операцияларға да шек ... ... ... ғана ... да ... ... жүретін болады.
Бір жағынан конвертация тек ақша аясында ғана ... деп ... мына ... ... ... ... болады:
1) Конвертация жасау элементтері:
а) сұраныс пен ұсынысты реттеп отыратын, икемді рыноктық курс;
ә) ағымдағы және ... ... ... шектеулердің
болмауы;
б) резиденттердің (Қазақстан Республикасында тұрғылықты тұратын нақты
адамдар, сондай-ақ шетелде уақытша тұрып ... ... ... ие болу және ... ... ... еместердің, яғни шетелдік заңды ұйымдар мен азаматтардың,
олардың филиалдары мен басқа да өкілетті органдарының, ... ... ... ... жөніндегі құқықтары;
2) Дүниежүзілік рынокпен арадағы байланысты реттеу:
а) тиісті саудалық және кедендік саясат;
ә) валюталық саясат (валюталық ... оның ... ... ... ... ... ... Жалпы экономикалық саясаттың элементтері:
а) мемлекеттің экономикаға қатысуы және рыноктық қатынастарды реттеуі;
ә) ақша-несие және ... ... ... ... етіп те ... болады:
1) рынок – тауарлық және қаржылық;
2) экономикалық саясат – ақша-несие, ... ... ... ... көмегімен реттеу;
3) өте дамыған валюталық саясат – валюта курстары, ... және ... ... – қаржылық тепе-теңділік, инфляцияға қарсы шаралар, ұлттық
валютаның сатып алушылық қабілеттілігін ең жоғарғы деңгейге көтеру.
Сонымен, ... ... ... ... және ... ... ... есеп айырысуларды жүзеге асыратын, ұлттық ... ... және оның ... қамтамасыз ететін, сондай-ақ шетел
валютасымен және басқа да валюталық қорлармен ел ... ... тек ... (оның мүддесін қорғайтын өкілетті органдарына) тән
ерекше құқық.
Мемлекеттің валюталық монополиясы валюталық ... ... ... өте ... ... туғызады. Сонымен қатар, қазіргі
нарық кезеңінде мемлекет тарапынан көптеген мемлекеттік емес ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар
бірлестіктер мен ұйымдарға және ... бір ... ... ... ... ... төлем құралы ретінде қолдану, есеп айырысу
кезінде қолдану құқықтары беріліп отыр.
Бұрынғы мемлекетіміздің ... ... даму ... ... онда ... ... өткенін көреміз:
1) 1917-1922ж.ж. валютаға қатысты операцияларды әкімшілік тұрғыдан жүзеге
асыру, яғни «валюталық ... ... ... ... ... ... ... – мемлекеттің әкімшілік валюталық саясаты;
4) 1987 жылдан қазіргі кезге дейін мемлекеттің валюталық ... яғни ... ... ... құқығын белгілі бір
субъектілерге – банктерге, кәсіпорындарға, компанияларға т.б. беру
арқылы жаңа ... ... ... ... ... ... мен ұйымдар өздері тапқан валюталарының заңды иесі
болып есептелуде, мемлекет өз ... ... ... түріндегі
төлемдердің мөлшерін өзі анықтап белгілейді.
Енді мемлекет атынан ... ... ... ... ... операцияларды жүзеге асыратын өкілетті органның бірі ... осы ... ... мен ... ... ... ... бұл валюта жөніндегі құзыреттері 1993 ... 13 ... ... ... ... банкі туралы» Заңында
бекітілген. Олар:
- Қазақстан ... ... ... ішкі және ... ... етеді;
- Қазақстан Республикасында валюталық реттеу мен валюталық бақылауды
жүзеге асырады және Қазақстан ... ... ... ... жүргізеді;
- Шетелдік валюталардың және шетелдік валюта түріндегі ... аясы мен ... ... ... және резидент еместердің Қазақстан Республикасының
валютасымен, шетелдік валютамен және шетелдік валюта ... ... ... ... ережелерін белгілейді.
Сонымен, өркениетті елдерде жүргізіліп жатқан валюталық саясаттарға
көз салсақ, онда біз еліміздің нарық қатынастарына ... ... ... ... валюталық рынок жөнінде атқарған қызметтерінен ... ... ... түрде жүзеге асырылып жатқанын байқаймыз.
Атап айтқанда орындалып жатқан және келешекте ... ... мына ... ... ... мемлекеттің валюталық монополиясы
және оның азаматтар мен ... ... ... ... ... ... реттеу және шектеу жүйелері (органдары,
олардың құзыреттері, жүзеге ... ... ... ... (
валютаны қайта бөлу жүйесі) және валюталық төлем балансын ... мен ... ... ... ... және ... ... валюталық қарыздарды алу жолдары; ішкі валюталық несие
беру тәртібі; ресми валюталық ... ... ... ... ... ... мен ұйымдарға мүше болу және олармен
бірге қызмет жасау; ... ...... ... ... валютаға
айналдыру жөнінде қолда бар мүмкіншіліктерді ... ... ... ... ... ... егемендік алған уақытынан бастап ұлттық
валютаны енгізу және ... ақша ... құру ... ... ... үшін бұл кеңінен қиындықтарға алып келсе, ал кейбір елдер
үшін бұл аса қиындық ... ... ... ... ... ... нәтижесі түрлі болды. Бұрынғы Кеңес елдерінің ұлттық
валюталары өзінің ішкі және сыртқы ... ... ... ... алдымен ақша-несие саясатын жүргізуге және ... ... ... ... ролі мен валюталық артықшылыққа байланысты
болды. Қазақстандық ұлттық ... ... ... 14 ... ... ... Бқл ... мерзім емес, бірақ нағыз Қазақстан үшін оның тарихи маңызын
объективті түрде бағалау үшін жеткілікті мерзім.
Валюталық нарық әрқашанда қарама-қайшы ... ... мен ... ... мемлекеттік органдардың, экспортерлердің,
импортерлердің, банктер, шетел инвесторларының, ... және т.б. ... ... ... қиын болатын қиылыста болады. ... ... ... ... ... саясатына әр түрлі
сындардың тағалуына мән ... қиын ... ... ... іште ... ... ... құрамдас бөлігі болып табылады. Оның тактикалық ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады.
Ағымдық валюталық операцияларға келесілер жатады:
Қазақстан Республикасына және ... ... ... жұмыс, әкспорт пен
импортты бойынша төлемді дер ... есеп ... үшін және 180 ... мерзімді импорт экспорт операцияларын несиелеумен байланысты ... ... ... үшін ... ... тасымалдау;
180 күннен аспайтын мерзімде қаржы несиелеу, алу мен беру;
Қазақстан Республикасына және елден капитал ... ... ... несиелер мен басқа операциялар ... ... және ... ... ... ... және елден жалақы, зейнетақы, алимент, мұраны
және т.б. қоса алғандағы сауда емес сипатындағы тасымалдар;
Капитал қозғалысына байланысы мен ... ... ... ... яғни ... табу мен кәсіпорынды басқаруына
қатысуға құқық алу ... ... ... ... салыңдар;
Портфельдік инвестициялар, яғни құнды қағаз алу;
Жылжымайтын мүлікке жататын: ғимараттар, ... жер мен ... қоса ... яғни ... ... ... төлеуге тасымалдар;
180 күннен астам мерзімге тауарлар, қызметтер, жұмыстар ... ... ... ... кейін төлеуге рұқсат беру мен алу;
180 күннен астам ... ... ... беру мен алу;
Күнделікті болып табылмайтын барлық валюталық операциялар.
Валюта қатынастарын реттеу кезінде ... ... ... валюталық
заңнама атқарады. Қазақстан Республикасындағы негізгі заң болып 2005 жылы
қабылданған ... ... ... Заң ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Конституциясы валюталық заңнамасы, Қазақстан Республикасының Конституциясы
және басқа да заң ... мен ... ... органдарының нормативті
құқықтық актілеріне негізделген. Валюталық ... және ... ... және сыртқы нарықта болып жатқан өзгерістер есебінен, жаңа ... ... және ... ... мен конъюнктураның өзгеруі
есебінен жетілдендіріліп отырады.
«Валюталық ... ... ... ... ... кецбір
заң актілеріне өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» ... ... ... жолы ... ... икемді механизмін өңдеуге, норма
тізімін көбейтуге мүмкіндік береді. Шағын ... ... банк ... ... ... ... және тұтынушылардың
құқықтарын қорғау ... ... ... қойылатын талаптарды
өзгертуге мүмкіндік береді.
Валюталық реттеу – бұл елдің ... ... мен ... ... ... ету ... ... ішкі валюталық нарықтың
дамуы мен оны бақылауды қамтамасыз ету мақсатында ... ... ... ... ... ... мемлекеттік органдардың
атқаратын қызметі.
Еркін қалқымалы айырбас бағамының режиміне өту ... ... ... жоғары болады.
Валюталық реттеудің қарастыратын негізгі ... ... ... ... ... ... ... қағидалары мен тәртіптерін анықтайтын нормативті-құқықтық
актілерді, ... ... ... ... мен ... ... ... үшін жауапкершіліктерін өңдеу;
Валюта заңнамасының орындалуын бақылау;
Валюта нарығы, жасалынатын валюталық операциялардың көлемі ... ... ... ... ... ... ... реттеу органы - Ұлттық Банк
болып табылады.
Ол валюталық реттеу қызметтерін ... ... ... ... пен басқа мемлекеттік органдар заңнамаға сәйкес ... ... ... ... ... жүргізеді. Валюталық реттеу
бойынша негізгі нормативті акт 2005 жылы ... ... ... ... ... ... ... операцияларды жүргізу қағидалары
мен тәртібін, валюталық операция субъектілерінің құқықтары мен міндеттерін,
валюталық заңнаманы бұзғаны үшін ... ... ... Республикасының Елбасысының халықаралық міндеттемелерді орнату
мақсатында және кенеттен болған ... ... ... ... ... ... ... шешім қабылдауға құқы бар.
Валюталық құндылықтар мен олар ... ... ... ... ... ... ... – бұл мемлекет белгіленген заңды түрдегі төлем қаражаты ... ... және ... формадағы, банкнот түрдегі, қазынашылық
билет пен монета, оның ішінде бағалы металлдар түріндегі, сондай-ақ ... оның ... ... ақша және есеп ... ... ... ақша ... валюта – Қазақстан Республикасының валютасы;
Шет ел валютасы – шет ел мемлекеттерінің валютасы;
Валюталық құндылықтар;
Шет ел ... не құны шет ел ... ... ... ... және
төлем құралдары;
Аффинирленген алтын құймасы;
Валюталық операциялар болып келесілерр табылады:
Меншік құқының және басқа да құқықтардың ... ... ... операциялар;
Қазақстан Республикасына валюталық құндылықтарды әр түрлі әдіспен алып
келу және жіберу, сондай-ақ Қазақстан ... ... ... ... алып келу және ... заңнамада валюталық қатынастардың екі субъектілерін ажыратады
– резидент және резидентті еместер.
Резиденттерге жататындар:
Қазақстан Республикасында тұратын жеке кәсіпкерлер, оның ... ... ... ... жүргендер;
Қазақстан Республикасының заңдары бойынша құрылған ... ... ... ... ... ... филиалдары
және одан тыс жерлердегі өкілдері;
Қазақстан Республикасынан тыс жерлердегі дипломатиялық сауда және басқа
да ресми өкілдіктер.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... көрсетілмеген заңды және жеке тұлғалар жатады.
Валюталық реттеу мәселелерін шешу үшін Ұлттық Банк ... ... ... ... ... мен ... құқықтары мен
міндеттерін анықтауды қарастыратын, валюталық операциялардың ... ... ... ... ... ережесі белгілеуді
қарастыратын, валюталық операцияларды жүргізу тәртібін белгілеу;
Валюталық шектеулерді енгізу – белгілі бір валюталық ... ... ... ... ... ... байланысты шектеулер қою;Шет ел валютасын қолданумен ... ... ... ... ... ... жасау;Валюталық реттеу сұрақтары бойынша халықаралық
келісімдер жүргізу.Валюталық шектеулер келесідей мақсаттарға жету ... ... ... ... үшін ... ... мен
капитал аударымнан реттеу;Ұлттық валюта бағамын қолдау;Мемлекеттік алтын-
валюта резервін жинақтау.Қазіргі таңда Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... бойынша төлемдердің
барлығы Қазақстан Республикасының валютасында жасалынуы ... ... ... ... Банкінің нормативті-құқықтық актілерінде
және де ... пен ... ... көрсетілген жағдайлардан
басқа;Өкілетті Банктер мен өкілетті ұйымдардан басқа, сондай-ақ ... ... ... ... және ... ... ... валютасын сатуға, сатып алуға, айырбастауға құқы
жоқ;Резиденттердің сатылған ... және ... ... үшін ... ... ... егер ... Банктің лицензиясында басқаша көрсетілмесе,
несие ретінде шетел валюталары міндетті түрде ... ... ... ... ... және ... ... деп бөлу;Импорттан және экспорттан түскен түсімдерді бақылауды
шектеулі резиденттер алуы ... және ... ... ... ... 120 күн ... мерзімді өкілетті банктердің шоттарында тіркелуі
керек;Валюталық операцияларды лицензиялау ... ... ... ... ... ... ... қолма-қол шетел валютасын сыртқа
шығаруға байланысты шектеулер.Енді, валюталық ... ... және ... ... ... ... деп ... қарастырамыз.
«Валюталық реттеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес
ағымдағы операцияларға келесілерді жатқызамыз:
Төлем мерзімін ... ... ... ... ... бойынша есеп-айырысуларды жүзеге асыру үшін аударымдардың
мерзімі 120 күннен аспайтын аударымдар;Несиелерді алу және ... ... ... ... ... ... қарыз және басқа
да операциялар бойынша алынатын дивиденттерді, сыйақыларды және ... ... және ... емес ... ... оның ... мұраға қалған сомаларды, жалақыны, ... ... ... ... ... ... қоспағанда, барлық басқа валюталық ... ... ... жататындар:Инвестицияны жүзеге
асыру;Қозғалмайтын мүлікке алу үшін төлемдерді аудару;Төлем ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру үшін аударымдардың мерзімі 120 күннен жоғары
аударымдар;Несиелерді алу және ... ... 120 ... жоғары
аударымдар;Өздері тіркелген елдің заңнамасына сәйкес, банктік операцияларды
жүзеге асыруға құқы бар шетел банктері мен ... да ... ... ... ... активтерінің жинақталуымен байланысты
мәмілелер бойынша халықаралық аударымдар; Жинақтаушы ... ... және ... ... ... ... ... қатар, заңды «инвестиция» және «экспорт-импорттық мәмілелер»
деген түсініктерге анықтамалар берілген:
Инвестиция – пайыздар мен ... алу ... ... ... ... қозғалмайтын мүліктер сатып алу арқылы автивтер
құны өседі деген үмітпен ... ... ... орналастыру.
Экспорт-импорттық мәмілелер:тауарға деген меншік құқының резиденттен
резидент емес өтуін қарастыратын ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банкі Standard Poors агентігінің «А» ... ... бар, ... ... ... бойынша ашық валюталық позиция
лимиттерін белгілейді. Әрбір жұмыс күші үшін ... ... ... ... және ... валютасы есеп-берулер аптаның үшінші
күні беріледі. Ұлттық Банк Басқармасы бекіткен ... ... ... ... ашық ... позицияға белгіленген лимиттердің
мөлшерден асып кетуі кезінде, келесі үш апта ішінде Ұлттық Банк ... ... ... үшін ... лимиттен 5 %-ға ... ... ... ... ... ... Банкіні бекіткен нормативті-құқықтық актілерге
сәйкес жүргізілінеді.
Қазақстан Республикасының территориясында ... ... ... ... ... негізгі нормативті-құқықтық акт
болып «Қазақстан Республикасында валюталық операцияларды жүргізу» Ережесі
табылады. Валюталық құндылықтарды ... ... ... Банк
лицензиялайтын қызмет түрі «Шетел валютасын ... ... ... ... туралы» Ережемен реттелінеді. Аталған Ұлттық
Банктің нормативті-құқықтық актісі «Валюталық реттеу ... ... ... Қазақстан Республикасының Заңы негізінде қабылданған,
ол валюталық құндылықтарды пайдаланумен байланысты қызметтерді лицензиялау
тәртібін ... оның ... ... валюталық
құндылықтарды пайдаланумен байланысты қызмет ... ... ... оның ішінде лицензия алу үшін қажет құжаттар тізімі,
оны ... ... мен ... ... себебін
негіздеу;берілетін лицензия шарты, оның ішінде кезеңділігі және есеп беру
формасы;лицензияның қызмет ... ... ... ... ... келесідей операциялар түрлерін лицензиялау ... ... ... ... және ... ... ... қызмет көрсету;резиденттердің шетел банктерде және басқа да ... ... ... ... ... ... түрінде
алған шетел валютасының үшінші тұлғаның шотында тіркелуі.
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің ... ... ... ... ... Банкі туралы» заңында бекітілген. Сонымен
қатар, Қазақстан ... ... ... ... реттеу
қызметтері мен өкілеттілігі «Валюталық реттеу туралы» ... ... да ... жылы ... Банктің валюталық реттеуді жүзеге асыру бойынша
атқаратын қызметтері негізінен, валюталық бақылау ... ... ... экономикалық операцияларға қатысушылардың жауапкершілігін және
оларға қойылатын талаптарды жоғарылатуға ... ... 2003 жыл ... ... ... ... ... асыруға бағытталған.
Соңғы жылдары қазақстанның қаржы нарығының негізге сипаттарына шетел
валютасына деген сұраныстың тұрақты тендециясы ... ... ... ... инфляция деңгейінің бақылануы, шетел валютасына
қатысты теңгенің аз көлемде құбылуы тән. ... ... бұл ... ... бұқаралық ақпарат құралдарына берген мәліметтері дәл болып
отыр. Сондай-ақ бұл Елбасының жыл сайынғы жолдамасында да көрсетілген.
Ең алдымен, ... ... ... ... үшін ... ... ... қажет. «Валюталық реттеу бойынша ... ... заң ... ... мен ... ... ... Республикасының Заңына сәйкес ... ... ... ... пайдаланумен байланысты қызметтерді
лицензиялау ... ... ... ҚРҰБ ... №26, 2002 ... ... қаулысы;
«2002 жылдың 20 сәуіріндегі қабылданған №115 ... ... ... ... бекіту туралы», ҚРҰБ Басқармасының қаулысына
өзгертулер мен толықтырулар ... ... ҚРҰБ ... №24, ... 18 ... ... шетел валютасымен айырбас операцияларын ұйымдастыру туралы
Ережесін бекіту туралы» ҚРҰБ ... №487, 2001 ... ... ... ... 5 ... №343 « ... экспорт-импорт валюталық
бақылауды ұйымдастыру Ережесін бекіту туралы» ҚРҰБ Басқармасының қаулысына
өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» ҚРҰБ ... №24, ... 3 ... ... ... валюталық заңнаманың орындалуын
ұйымдастыру және оған ... ... ... ... ... ... №229, 2002 жылдың 13 маусымындағы қаулысы;
Сонымен қатар, 2004 жылдың желтоқсанында ... ... ... және ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
кейбір заң актілеріне өзгертулер мен толықтырулар енгізу ... ... Заң ... ... ... ... ... Ол негізінен, Қазақстанда валюталық режимді либеризациялаумен
байланысты қабылданған мақсаттарды жүзеге асыру үшін жасалған.
Валюталық құндылықтарды пайдаланумен ... ... ... ... ... ... ... қысқартылған. Оларға
келесі операциялар жатады:
экспорт-импорт мәмілесі ... 5 мың АҚШ ... ... ... ... ... байланысты операциялар;
Қазақстан Республикасының территориясында халықаралық қаржы ұйымдары
эмитирленген, резиденттердің бағалы ... ... ... ... ... ... ... шетел валютасының үшінші
тұлғаның шотында тіркелуін қарастыратын мемлекеттік және ... ... ... ... ... кепілдірілмеген несиелер;
экспорттық несие бойынша ... ... ... ... ... қаржыландыру мақсатында
тартылған, ... ... ... ... ... бойынша қолданылатын шаралары нақты
сектордың қаржы құралдарының дамуына және қосымша қаржы ресурстарын тартуға
бағытталған отандық қарды нарығының ... әсер ... ... 500 АҚШ ... ... ... сомада айырбас
операцияларын жүргізу кезінде міндетті түрде сертификат-анықтама ... ету алып ... ... ... ... қағазы
клиенттің қалауы бойынша беріледі. Сонымен бірге, жеке ... ... ... ... ... және ... (военный) билет қолданылады.
Резидент – заңды тұлғалар үшін ішкі валюталық нарықта шетел валютасын
алуға қосымша шектеулер белгіленген, ал ... емес – ... ... ... алуға құқықтары бар.
Нарықтың тұрақты дамуы, жеке тұлғалар үшін ... ... ... ... ... нормасын 3 мың доллардан 10 мың долларға дейін
өсіруге мүмкіндік берді, сондай-ақ Өкілетті ... ... бір ... ... 10 мың ... дейін көтерілді.
Бұрын айтылғандай, теңгенің шетел валютасын еркін айырбастауын енгізуі
- Қазақстанның валюталық реттеуінің негізгі ... ... ... ... көшу үшін ... бір ... ... әлеуметтік алғы шарттар болуы өажет. Оны енгізу үшін кем дегенде,
резидент еместер үшін жеткілікті ... және ашық ... ... ... және ... болу керек.
Ең алдымен, «конвертациялау» мәртебесіне ие болу үшін ... ... ... ... ... ... ... ережесіне сәйкес, еліміз ХВҚ Келісімінің VIII бабындағы ... ... ... ... ... ХВҚ-ға мүше елдер бірден ... ... ... ... ... бұл ... олар XIV ... сәйкес
ауыспалы ережеге өтеді. Осы ережелерге сәйкес ХВҚ-ға мүше ... ... ... ... ... жүрген валюталық шектеулерін сақтап қалды.
2.2. Мемлекеттің ақша-несие саясаты
Ақша-несие ... ... ... репо ... ... ... ... сияқты ашық рынок операциялары ... ... ... Банк ресми ставкаларды реттеуді және вексельдерді ... ... ... ... ... ... және овернайт) беру,
сондай-ақ банктердің қысқа ... ... ... үшін ... жолымен банктерді қайта қаржыландыруды жүзеге асыратын болады.
Инфляциялық таргеттеуге жоспарлы көшуге ... ... ... 2008 жылы өз ... ... ... ... күшейтуге бағытталған
шараларды іске асыруды жалғастырады. ... үш ... ашық ... ... реттеуді кеңейту, атап айтқанда, бағалы
қағаздардың қайталама ... ... ... ... ... ... ... болады. Ұлттық Банктің ... ... ... және ... ... ... жөніндегі шаралар
қабылданады, бұл Ұлттық Банктің реттеуші мүмкіндіктерін ... ... ... икемділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Валюталық реттеу және валюталық бақылау саласында валюталық режимді
ырықтандыру басым бағыт ... Бұл ... ... режимін жұмсартуды
және резиденттердің валюталық құндылықтармен операцияларды жүзеге ... ... тыс ... ... ... болжайды.
Валюталық заңнаманы одан әрі жетілдіру мақсатында 2004 жылы қаржы
рыногының қазіргі ... ... ... ... ... және
Қазақстанның халықаралық капитал рыноктарына неғұрлым белсенді қатысуын
көздейтін жаңа заң әзірлеу және ... ... Ол ... 2005 ... және 2007 жылы ... ... ... ырықтандырумен
аяқталатын валюталық режимді ырықтандырудың екінші кезеңінің бағдарламасын
іске асыру үшін заңнамалық негіз ... ... ... ... ... отандық қаржы рыногының өсуіне, ... ... және ... ... үшін ... ... ресурстарын тартуға ықпал
етеді.
Төлем жүйелерінің жұмыс істеуін қамтамасыз ету ... ... ... ... карточкаларының ұлттық
банкаралық жүйесін енгізу және дамыту жолымен төлем карточкаларына қызмет
көрсету жөніндегі бірыңғай ... желі ... ... ... ... Оны енгізу шеңберінде 2004 жылы «Процессинг орталығы» ЖАҚ төлем
карточкалары бойынша банкаралық транзакцияларға ... ... ... ... ... ... ... міндетті медициналық сақтандыруды, кедендік және
салықтық төлемдерді төлеу жүйесін ... ... ... ... ... іске ... жеке ... тұлғаның бірыңғай нөміріне
(СН, БСН) және тағы басқаларға көшу кезінде Ұлттық банкаралық жүйенің төлем
карточкаларын пайдалану мүмкіндігі қаралатын болады. ... ... ... ... ... ... және оған қызмет көрсететін
жабдықтар желісін ... ... ... ... Алдағы жылдары
Ұлттық Банк ЕурАзЭҚ елдерінің орталық ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру және қаржы рыноктарын
біріктірудің ... ... ... жұмыстарды жүргізуді жалғастырады.
Бұдан басқа Ұлттық Банк біртұтас экономикалық кеңістік ... ... ... және ... топтардың
жұмысына белсенді түрде қатысу ниетінде.
2.3. Қазақстан Республикасындағы ақша аударымын құқықтық реттеу
 Ақша аударымының банкаралық жүйесін (бұдан ірі - ... ... ... ... ... айқындайды. Жүйені пайдаланушыларға ұлттық
валютадағы қолма-қол ақшаны аударым арқылы аудару бойынша (бұдан ірі - ақша
аударымы) ... ... ... Республикасы Ұлттық Банкінің Қазақстан
банкаралық есеп айырысу орталығы (бұдан ірі - ... ... ... пайдаланушылардың ақша аударымы электронды төлем құжаттарын (бұдан
ірі - төлем құжаттары) жіберу жолымен ... ... жіне ... ... құжаттарының түсуіне қарай оларды ... ... ... ... ... ... ... ірі - Ұлттық Банк) жүйенің
жұмыс істеу ... ... ... ... ... ... ... шоттары көрсетілген
электронды ақша аударымының, бір операциялық күн ... ... ... ... сомасының орындалуына ... ... ... ... ... ... ірі - ... - Орталықпен жүйе қызметін ... ... ірі - ... ... банк немесе банк операцияларының жекелеген
түрлерін жүзеге асыратын ұйым (бұдан ірі - банк); пайдаланушы-алушы - ... ... ... ... жіне соның пайдасына ақша аударылғаны жөнінде
хабарлама жіберілетін пайдаланушы; пайдаланушы-жіберуші - жүйе ... ... ... ... ... ... пайдаланушы; пайдаланушы-
төлемші - жүйе арқылы есебіне ақша аударылатын пайдаланушы; Ұлттық Банктегі
жүйе шоты - пайдаланушылардың корреспонденттік ... ... ... ... ... ... ... пайдаланушы-банктер жүйеге ақша
аудару үшін жіне жүйедегі аударым бойынша пайдаланушылар ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық
Банктің шоты; Орталықтағы ... ... - ... өңдейтін жіне
жүйедегі пайдаланушылардың ақша аударымын ... ... ... ... ... ірі - ... - ... Ұлттық Банктегі жүйе шотына аударылған ақша
сомасының есебін жүргізуге, жүйе ... ақша ... ... ... ... электронды ақша аударымы (бұдан ірі - ақша
аударымы) - ... ... ... берілген ақша аударымы
жөніндегі нұсқауын Орталықтың сөзсіз жіне қайтарусыз орындауы; жүйедегі
ақша аударымына ... - ... ... ... ... мен ... ... төлем - қатысушылардың жүйе
арқылы ақша аудару жөніндегі міндеттемелері соның нітижесінде ... ... ... ... ірі - ... ... - пайдаланушы
белгіленген электронды ... ... жіне ... аутентификациядан
өткеннен кейін алғашқы құжат болып саналатын төлем құжаты; кредиттік ақша
аударымы - ... ... ... ... ... ... ақша аударымы - ... ... ақша ... ету құқығы бар төлем құжатын ... ... ... құжатының акцепті - төлем құжатының шарттары негізінде ақша
аударуды жүзеге асыру ... ... ... - ... құжаттарының түпнұсқа екендігі жіне дұрыс
жасалғандығын растайтын, сондай-ақ төлем құжатын жіберуші- ... ... ... ... өзі ... жөніндегі фактіні
анықтайтын Орталық белгілеген жіне пайдаланушыларға жіберілген ... ... ... кредит тіуекелі - пайдаланушы-төлемшінің өз
міндеттемелерін толық ... жіне ... ... ... ықтимал
екендігіне байланысты пайдаланушы-алушының тіуекелі; өтімділік тіуекелі -
пайдаланушы-төлемшінің ақша аударымы бойынша өз міндеттемелерін ... ... ... ... ... - бір ... ... міндеттемелерін орындамауынан туындаған бір немесе
бірнеше ақша ... ... бір ... ... ... өз
міндеттемелерін орындамау қаупі; алаяқтық ... - ... ... қызметкерлері өз міндеттемелерін орындаған ... ... ... ... ... екендігіне ... ... - ... жіне ... ... ... ... кезде қате жіберуі ықтимал екендігіне
байланысты тіуекел; техникалық тіуекел - ақпараттық-бағдарлама ... ... ... жіне қате ... ... ... ... операциялық күні (бұдан ірі - операциялық күн)
- төлем құжаттарын қабылдау, өңдеу жіне жіберу үшін жіне ақша ... ... үшін жүйе ашық ... ... ... - ... ақша ... болмай не жеткілікті болмай, Орталықты
оның төлем құжаттарының ... жіне одан ірі ... ... күн ... ақша ... ... ... кезді күту
тіуекелдерін басқару механизмі; аудиторлық із - төлем құжаттарының жылжуын
бақылау үшін Орталық пен ... ... ... ... тізбе
- пайдаланушылардың Ұлттық Банк бөлімшелері арасындағы ақша ... ... ... ... ... онда банктердің
корреспонденттік шоттары жіне Орталық жүргізетін шоттары болады, сондай-ақ
пайдаланушылар позициясы ... ... ... бойынша айналымдардың
жалпы сомасы жіне жүйедегі ... ... ... ... банктік бірыңғай коды болады. Жүйені ұйымдастырудың жіне
жұмыс
істеуінің құқықтық ... ... ... жіне жұмыс істеуінің
құқықтық негіздері пайдаланушылар мен Ұлттық Банк, Ұлттық Банк пен Орталық,
пайдаланушылар мен Орталық арасында ... ... ... жіне заңмен
қамтамасыз етілетін болады. Пайдаланушы мен Орталық арасында жасалатын
шарттарда мынадай талаптар ... ... ... ... пайдаланушы мен
Орталықтың құқықтары мен міндеттері; ақпарат қауіпсіздігі тіртібін сақтау
мен банк құпиясын сақтау;түпкілікті төлем жасаудың ... мен ... ... ... үшін ... мен Орталықтың
жауапкершілігі; шартты бұзу тіртібі; шарттың талаптарын ... ... ... ... ... ... ... негіздерінің бірі
инкассалық өкімдерді орындау үшін пайдаланушының ақшасының болмауы немесе
жетіспеуіне ... ... ... операцияларын тоқтату туралы
Ұлттық Банктің хабарламасы болып табылады.
Қазақстан Республикасының заңнамалық актiлерiнде жылжымайтын ... ... ... ... ... ... ... сатып алу; зияткерлiк меншiк объектiлерiне ерекше құқықтарды сатып
алу; бiрлескен қызметке ... ... ... үшiн ... өзге де ... беру ... ... өзгеше белгiленбесе, резиденттердiң
жылжымайтын мүлiкке меншiк құқығын сатып алуға байланысты төлемдерi, сондай-
ақ олардың пайдасына резидент еместердiң ... ... ... ... заңды тұлғалардың жылжымайтын мүлiкке меншiк құқығын сатып
алуға байланысты төлемдерi, сондай-ақ олардың пайдасына резидент ... ... ... ... асырылады. Зияткерлiк ... ... ... ... ... ... резиденттердің
резидент еместерге төлемдерi, резиденттердiң пайдасына резидент еместердiң
төлемдерi, сондай-ақ резиденттердің ... ... ... ... үшiн ... және өзге де ... беруi мен алуы
тiркеу режимiнде жүзеге асырылады.[16]
Егер Қазақстан Республикасының ... ... ... ... шет ел валютасымен уәкілеттi банктерде банк
шоттарын ... ... Егер ... ... ... резиденттер
шетелдiк банкпен шарт жасасқан күннен бастап не шет ... ... ... ... тұлғалар үшiн) күнтiзбелік отыз күннен кешiктiрмей, Қазақстан
Республикасының Ұлттық ... ... ... ... банктерде шот
ашқаны туралы Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкiне ... ... жеке ... ... ... ... ашуы ... жүзеге асырылады, оған: Экономикалық ынтымақтастық және даму
ұйымының немесе ақшаның iзiн жасыруға ... ... ... шараларын
әзiрлеу тобының мүшелерi болып табылатын мемлекеттерде орналасқан шетелдiк
банктерде шоттар ашу; жеке ... өзге ... ... ... оларда орналасқан шетелдік банктерде шоттар ашуы кiрмейдi. Резидент
жеке тұлғалар Қазақстан Республикасына оралғаннан ... ... ... ... ... ... алуға өтініш беруге міндетті. Резидент заңды
тұлғалардың шетелдік банктерде ... ашуы ... ... ... ... банктердің шоттар ашуы; резидент қаржы ұйымдарының бағалы
қағаздардың халықаралық нарықтарында қаржы құралдарымен мәмілелер жасасу
үшін шетелдік ... ... ... ... ... ... сол заңды
тұлғаның филиалдары мен ... ... ... ... ... арнап, шетелдік банктерде шоттар ... ... ... ... ... ... ... жарғылық капиталын
төлеуі ретінде талап етілетін қаражатты, егер мұндай талап резиденттің
қатысуы көзделетін шет ... ... ... ... ... ... резидент заңды тұлғалардың резидент еместерден
тартылған қарыздар бойынша резиденттердiң ... ... ... ... ету ... ... ... қаражатты
аударуға арналған шоттар ашуы кiрмейді.[17]
Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... ... ... ... және шотты пайдалану шарттары белгiленуi мүмкiн.
Резидент заңды тұлғалардың заңда аталған шоттарды ашуы ... ... ... Осындай шоттарды пайдалану ... ... ... Банкiнің нормативтiк құқықтық актiсiнде белгіленедi.
Резидент еместер уәкiлеттi банктерде шет ел ... және ... ... банк ... ... ... Резидент еместер Қазақстан
Республикасының аумағынан тыс жерлердегi өздерiнiң шоттарынан ... және ... ... ... ... өздерiнiң банк
шоттарына, сондай-ақ уәкiлеттi ... ... банк ... Республикасының аумағынан тыс жерлердегi өз шоттарына шектеусiз
аударуға құқылы.
      Орталық өзіне Ұлттық Банк ... ... жіне ... ... ... ... ақша аудару бойынша қызмет
көрсетеді. Ұлттық Банк ... ... ... ... ... ... арасында жасалған шарт негізінде олардың жүйе арқылы ақша
аударымы жөніндегі ... мен ... тек қана ... ... ... жасаған кезден басталады.
     Орталықтың төлем ... ... ... ... ... ... жіне
пайдаланушы-алушыда пайдаланушы міртебесінің болуы; пайдаланушының
позициясынан ... ... ... ... шығару мүмкіндігі
жатады. Ақша аударымы орталық ... ... ... жасағаннан кейін жүзеге
асырылады. 
     Төлем құжатына акцепт жасаудан немесе кезекке тіркеуден бас тартқан
жағдайда, ... ... ... ... орындаудан бас тарту
себебі көрсетілген электронды хабарлама жібереді. 
     Орталық пайдаланушы-төлемшіге оның позициясының ... ... ... Орталық төлем құжатын акцепттеген деп саналады.Орталық
төлем құжатына акцепт жасағаннан кейін оны ... ... ... ... аударымын оны жүзеге асырушы тараптардың (сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ақша ... да жіне оның позициясының кредиттелгені
туралы растаудың түскенін де бір ... ... ... ... ... ... ... жіне өз позициясының кредиттелгені
туралы растауды алған кезде ақша сомасын ... ... ... ... ... ... сомасын тиісті шотқа көрсетіп жазуға
(есептеуге) мүмкін болмаған жағдайда пайдаланушы-алушы мұндай ақша сомасын
пайдаланушы-төлемшіге ... ... ... кешіктірмей қайтаруға
міндетті, ал пайдаланушы-төлемші Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес
бұл ақша ... ... ... ... құқылы. 
     Ақша сомасын қайтару ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылады, сонымен бірге төлем
құжатында ақшаның қайтарылу себебі көрсетілетін болады. Банктер Орталықпен
шарт жасасқаннан кейін ... ... ие ... ... ... арасындағы шарттың бұзылуы банкті пайдаланушы міртебесінен
айырады. Осы ... ... ... ақша ... ... ... туралы Ұлттық Банктің хабарламасы пайдаланушы мен
Орталық арасындағы ... ... ... ... тоқтатады,
бірақ банкті пайдаланушы міртебесінен айырмайды. Банк қызмет көрсету туралы
шарт жасау үшiн ... ... ... ... ... қосу туралы
өтiнiш; пайдаланушының Жарғысының нотариат куіландырған көшiрмесi жіне банк
операцияларын жасауға арналған ... жүйе ... ... ... ... беру ... міселенi қарау үшiн банк Ұлттық
Банкке мынадай құжаттар беруi тиiс: ақпаратты рұқсатсыз кiруден ... ... ... жіне ... шаралардың
сипаттамасы; банк қолданатын бағдарлама-техникалық құралдардың жіне
телекоммуникация желiлерiнiң сипаттамасы.Банктiң жүйе ... ақша ... ... беру ... ... ... оң ... банкке мынадай
жағдайларда берiледi: банк Ұлттық Банк белгiлеген ... ... ... ақша ... ... ... уақтылы орындаса.Банк операцияларының жекелеген түрлерін
жүзеге асыратын ұйым сондай-ақ Ұлттық Банкпен жасалған корреспонденттік ... ... ... ... ... ... ... көрсету туралы жасалған шарттың негізінде пайдаланушыға жүйе арқылы
ақша аударымы бойынша операциялар есебін жүргізу үшін қажет деп ... ... Банк ... ... ... көрсету
туралы Орталықпен жасалған шарттың негізінде жүйені пайдаланушы міртебесін
алады. Жүйе арқылы ... жіне ... ақша ... ... ... ... ... ақша аударымын жүзеге
асырады жіне олардың жүйедегі ақшасының қалдығын ... ... ... ... ... өзара есебін орындайды. Орталық
дебеттік ақша аударымын пайдаланушы-төлемшінің ... ала ... ... ... ресімделген жазбаша келісім негізінде жүзеге асырады. Мұндай
келісімнің ... ... ... ... ... ... ... хабар беру жіне қабылдау тек қана электронды
тісілмен жүзеге асырылады. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... алмасады. Орталық бір ... жіне бір ... ... ... құжатын орындауға
қабылдайды. Электронды хабарлармен алмасу процедураларын Орталық белгілейді
жіне Орталық пен ... ... ... ... ... ... болады. Электронды хабарларды уақытылы алмаса
немесе хабар болмаса, ... ... тез ... ... жүйе үшін, электронды хабарлардың берілгендігін
куіландыру жіне олар ... ... ... табу үшін ... ... ... ... ету рісімдерін сақтауға міндетті. 
     Орталық электронды хабарларды аутентификациялау тіртібін ізірлейді
жіне оның бұлжытпай ... ... ... төлем құжаттарын
алмасқан кездегі Орталықтың жіне ... ... ... жіне ... ... қол ... ... келісіммен белгіленеді.
     Орталық және пайдаланушылар ақпаратты сақтауды қамтамасыз ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады.
Орталық жіне пайдаланушылар ... ... ... ... ... ... жүйелерде аудиторлық із қалдырып отыруға тиіс. Ұлттық
Банктің сұратуы бойынша Орталық Ұлттық ... ... ... аударымы туралы жіне ақша аударымына байланысты қажетті ... ... банк ... ... ... заң актілерінің
талаптарына сійкес банктік электронды хабарларды береді. Жүйедегі тіуекелді
басқару үшін операциялық күн үшін ... ... ... бекітілген
уақытта пайдаланушылардың корреспонденттік шоттарына қызмет көрсететін
Ұлттық Банктің бөлімшесі ... ... ... ... ... ... ашқан корреспонденттік шотынан сонда қалған соманың шегінде
Ұлттық Банктің арнайы ... ... ... ірі - ... ... ... ақша аударады. Пайдаланушымен шарт бойынша пайдаланушылардың
корреспонденттік шоттарына қызмет ... ... ... ... ... ... төлем тапсырмасы негізінде осындай ақша ... ... ... ... ... ... ... тапсырмасында
пайдаланушының корреспонденттiк есепшотындағы ақша ... ... ... ... пайдаланушының корреспонденттiк есепшотынан
пайдаланушылардың корреспонденттік шоттарына қызмет көрсететін Ұлттық
Банктің ... ... ... ақша ... ... белгiленген
сома көрсетiледi. Мұндай тұрақты қолданылып жүрген төлем ... оны ... алу ... ... бергенге дейiн
қолданылады.Ұлттық Банктегі жүйенің шоты пайдаланушылардың ақшасын жүйеде
ақша аударымын орындау ... ... ... сондай-ақ пайдаланушылардың
корреспонденттік шоттарына ... ... күні ... ... ... сомасында ақша аударуға қызмет етеді. Ұлттық Банктің
операциялық күні ... ... ол ... қалдық болмауға
тиіс. Банктердің орындалған төлем құжаттарының негізінде пайдаланушылардың
корреспонденттік шоттарына қызмет ... ... ... ... ... ... оны ... жібереді, ол тізімде
пайдаланушылардың ... ... ... ... ... шотына аударылған ақшасының сомасы жіне олардың банктік ... ... ... болады.
      Орталық операциялық күн ашылар алдында ... ... ... көрсететін Ұлттық Банктің бөлімшесінен
алынған электронды ... ... ... жүйе ... позицияларына жазба жасалынады. ... ... ... ... ... ... ақшасының жалпы
сомасын салыстырып тексеру жіне бақылау үшін Орталықтағы жүйе ... ... ... ... күн ... ... жүйесінің
позициясындағы ақша сомасы Ұлттық Банктегі жүйенің шотындағы ақша сомасына
тең болуға тиіс. 
     Операциялық ... ... ... ... ... ... ... төлем құжатында көрсетілген, пайдаланушы ... ... жүйе ... ақша ... ... ... үшін
аударылған сомаға тең болуға тиіс. Ұлттық Банк ... ... ... ... туралы электронды тізімді Орталыққа жеткізеді, ... ... ... ... ... ... ... құжатының
ең жоғары сомасын Ұлттық Банк белгiлейдi. Бұл ... ... ... жіне оның ... ... ... төлем құжаттарының
жалпы сомасы қамтиды. Ұлттық Банк пайдаланушының төлем ... ... ... ... ... жіне осы өзгертуді электронды
түрде Орталыққа оның операциялық күні басталғанға ... ... ақша ... ... өзі ... Банк ... шотына
аударған жіне басқа пайдаланушылардан қабылдаған ақша сомасының ... ... ... Ұлттық банктің ақшасын аударған кезде жүйені
пайдаланушы ретінде жүйедегі оның ... ... ... сальдоға
рұқсат беріледі. Орталық пен пайдаланушының арасындағы шарттың жекелеген
ережелерін орындауды тоқтатқан кезде Орталық ақша ... ... ... ... жазу) операцияларын ғана ... ... күн ... Орталықтағы жүйенің позициялары
бойынша қалдық сомасының жүйені ... ... ... жіне ... ... сомасына тең болуына тұрақты бақылау
жасайды. Позициялар бойынша сомалар сійкес келмеген ... ... ... ... ... ... жұмыс істейтін
бөлімшесіне дереу хабарлауға, ақша ... ... ... себебін анықтауға тиіс. Жүйедегі ... ... ... ... бойынша қайта басталады. Кезекте тұрған төлем
құжаттары басымдылық ... ... ... ... Басымдылық кодтарының
жүйесін Қазақстан Республикасының заң актілерінде көзделген ... ... ... ескере отырып Орталық ізірлейді жіне
Ұлттық Банк ... ... ... ... ... ... ... тұру тіртібі бойынша орындалады. Пайдаланушылар
төлем құжаттарын орындаудың заңмен белгіленген кезектілігінен басқа ... ... ... ... ... ... күні ... ала алады. Қайтарып алынған төлем құжаттары
электронды хабарда тіркеледі, пайдаланушы-төлемші электронды хабарды ... мына ... ... отырып, төлем құжатының күшін жою үшін
сұратқаннан кейін алады: ... ... ... оның ... төлемші шотының
нөмірі, төлемші банктің деректемелері, төлемнің сомасы, сондай-ақ алушының
жіне алушы банктің ... ... ... ... ... ... ... Орталық өзінің кезегінде тұрған төлем құжаттарды
акцепттеу ... ... күн ... ... талабы бойынша электрондық ідіспен ... ... күйі ... ... ... береді: пайдаланушының
кезегінде тіркелген төлем құжаттары бойынша; орындалған төлем ... ... ... ... қалдығы туралы. Ақша ... ... ... ... ... жіне ... өзінің
корреспонденттік шотына қабылданғаннан (есебіне ... ... ... ... ... кешіктірмей жүйенің операциялық күні ... ... ... ақшаны қабылдайды ... ... ... ... ... ... ... жай-
күйі туралы хабар береді. Хабарда белгіленген кезектілік тіртібімен ... ... мен ... ... ... ... ... төлем құжаттары аталынады. Жүйеде ақшаны ... ... ... ... күн ... ... күн ... болған кезде ақша аударымын жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... ... барысында
операциялық күннің соңында Орталық кезекте тұрған төлем құжаттарының өзара
есепке жатқызуын пайдаланушылардың ... ... ... ... ... ... Ұлттық Банктің төлем жүйелері ... ... оның ... ... ... кейін кезекте қалған,
орындалмаған барлық төлем құжаттары туралы хабар береді. Өзінің операциялық
күнін ... ... ... ... позициялары бойынша дебеттік
жіне кредиттік қалдықтардың сомасының ... жүйе ... ... сомасына тең болуын бақылайды жіне пайдаланушылардың позициясының
сальдосын Орталықтағы жүйе позициясына аударады. Орталық ... ... ... ... Банктің пайдаланушылардың ... ... ... ... барлық пайдаланушылардың
позицияларының сальдосы туралы электронды тізімді береді. Пайдаланушылардың
позицияларының сальдосы ... ... ... жіне Орталықтағы жүйе
позициясында пайдаланушының банктік сійкестендіру коды, пайдаланушының
позициясы бойынша ... ... ... жіне ... ... ... ... жіне пайдаланушыдан шығатын позицияның сальдосы болады. Ұлттық
Банктің пайдаланушылардың корреспонденттік ... ... ... ... ... алғаннан кейін, оны Орталықтағы жүйенің
позициясы Ұлттық ... ... шоты жіне ... ... ... ... сомасы арасындағы ақша сомаларының бір-біріне
теңдігін, сондай-ақ ... ... ... мен ... айналым сомаларының тепе-теңдігін жіне ... ... ... жіне ... тексереді, содан кейін Орталыққа
тексерудің орындалғаны ... ... ... ... мәліметтерді
тексеріп болғаннан кейін, пайдаланушының ... ... ... ... ... жүйе шотынан пайдаланушының пайдаланушылардың
корреспонденттік шоттарына қызмет көрсететін ... ... ... корреспонденттік шотына аударады. Электронды тізімдегі позиция
сальдосының сомасы мен Ұлттық ... жүйе шоты ... ... ... ... пен ... ... қызмет көрсететін Ұлттық Банктің бөлімшесі айырмашылықты жою
жөнінде бірлесіп шара ... ... күні ... ... ... ... ... нітижесі бойынша Орталықтан
жазбаша үзінді алады. Пайдаланушының төлем құжаттарын ... ... ... ... ... ... ... бойынша мүмкін болмаған
ерекше жағдайларда, ... ... ... ... ... ... бөлімшесі жүйені пайдаланушылардың өтініштері
негізінде, бірақ бір сағаттан аспайтын уақытқа жүйенің ... ... ... ... ... ... туралы шешімді
пайдаланушылардың корреспонденттік шоттарына қызмет көрсететін бөлімшенің
басшысы қабылдайды. Жүйенің операциялық ... ... ... ... ... ... ... жүйені пайдаланушының атауы, пайдаланушы
жүйенің операциялық ... ... ... ... ... себептері жіне
уақыты көрсетіле отырып (алдын ала ... ... ... ... ... ... көрсететін Ұлттық Банк
бөлімшесіне жіберіледі.
     Пайдаланушының өтініші негізінде жүйенің операциялық ... ... жіне ... пайдаланушы жіберген ... ... ... Банк ... ... ақы алынады. Операциялық
күндi ұзарту туралы өтiнiш қағазда немесе факсимиль байланысы арқылы немесе
электрондық-сандық қол қою ... ... ... ... ... ... ... берiлген өтiнiшке пайдаланушының
уікiлеттi адамдары қол қоюға тиiс. Өтiнiшке қол қоюға құқығы бар ... ... ... өзi ... жіне уікiлеттi адамдардың қол
қою үлгiлерiмен бiрге ... ... ... ... ... ... бөлімшесіне жiберiледi.[18] 
    Жүйенi пайдаланушы өтiнiштi факсимиль байланысы арқылы жiберген кезде
ол келесi операциялық күннен кешiктiрмей ... ... ... Банкке жiберуге тиiс. Пайдаланушы күн сайын Орталық орындаған төлем
құжаттарының нітижесінің ... ... ... жазбаша үзіндісі арқылы
бақылайды. Орталықтан алған жазбаша үзіндінің ... ... ... ... ... ... нітижесін көрсететін жазбаша
үзіндісіндегі жазбамен ... ... ... ... ... түрде
Орталыққа жіне оның ... шоты ... ... Банктің
бөлімшесіне хабар беруге жіне келесі операциялық күн ішінде пайдаланушының
барлық орындалған төлемдерін ... ... Банк ... Банктің
нормативтік құқықтық актілерінде айқындалған тіртіппен жүйенің жұмыс істеу
мониторингін жүзеге асырады. Пайдаланушының Ұлттық Банктiң ... ... ... бiр күн ... ... ... ақша ... пайдаланушылардың корреспонденттік шоттарына қызмет
көрсететін Ұлттық Банктің бөлімшесі есепшот ... ... ... Банктiң нормативтiк құқықтық актiлерiнде ... ... ... ... ... ... ... бөлімшесі жүйесiндегi ... ... ... ... ... ақшаны бiр операциялық күн
iшiнде Ұлттық Банктегi жүйе есепшотына аудару қажет болған ... ... ... ... ... ... ... көрсете отырып заңда
көзделген тұрақты қолданылып жүрген қағаздағы төлем тапсырмасын жіберуге
құқылы.  Пайдаланушының ақшасын ... ... ... ... ... ... оның корреспонденттік шотына қызмет көрсететін Ұлттық Банктің
бөлімшесі Орталыққа электронды тізімді қалыптастырып ... ... ақша ... жіне оның банктік сійкестендіру коды туралы
ақпарат болады.    Орталық ... ... ... ... ... ... бөлімшесінен алған осы тізімнің негізінде
Орталықтағы жүйенің жіне пайдаланушының жүйесінің позициялары бойынша жазба
жасайды.Пайдаланушының ... ... оған ... ... ... ... ... мақсаттарға қажетті қолма-қол ақша
сомасы жоқ болғанда ... ... ... ... ... қызмет көрсететін Ұлттық Банктің бөлімшесі
жіберушінің нұсқауы ... ... ... жіберушінің нұсқауын
орындауға қажетті сомадағы ақшасын алып тастау туралы Орталыққа ... ... ... Бұл ... ... банктік
сійкестендіру коды да ... ... ... ... қызмет көрсететін Ұлттық Банктің бөлімшесінен
алған тізімнің негізінде Орталықтағы жүйенің жіне ... ... ... ... ақша ... ... ... жіне
пайдаланушылардың корреспонденттік шоттарына қызмет көрсететін ... ... ... операция туралы электронды растау немесе
пайдаланушының шотында ақшаның жоқтығы ... ... ... ... ... ... көрсететін
Ұлттық Банктің бөлімшесі Орталықтың растауы негізінде Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... кейін ақша аудару үшін ақша аударады. Пайдаланушылар мен
үшінші адамдардың атынан немесе солардың пайдасы үшін ақша ... ... ақша ... қате ... жіне ... үшін ... ... мен оның клиентінің арасындағы
келісімдердің шарттарының немесе/жіне заң ... ... ... ... ... ... ... Орталықтың құқы жоқ. Ұлттық Банк пен Орталықтың арасындағы ... ... Банк ... ... тізбеде келтірген шоттарының,
пайдаланушылардың Ұлттық Банкте ашылған корреспонденттік ... ... ... үшін ... береді. Ұлттық Банк Орталықтың
міндеттемелері, оның ішінде жүйедегі жүзеге ... ... ... ... жауап бермейді. Заң, почта байланысы ұйымдарының
ақша аударуды жүзеге асыруға байланысты қатынастарын ... ... ақша ... мен ... ... ... кезінде туындайтын
қатынастарды реттейді. Қазақстан Республикасы ... ... ... түрлерін жүзеге асыратын ұйымдардың жіне ... ... ... ... ... ақша ... ... байланысты қатынастары олардың арасындағы шарттармен жіне банк
практикасында қолданылатын іскерлік айналым дістүрлерімен реттеледі. Егер
аталған ақша ... мен ... ... ... ... болып жатса, мұндай қатынастар аталған шарттармен жіне
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... іскерлік айналым дістүрлермен реттеледі. Заңмен
реттелетін қатынастар:азаматтық-құқықтық мімілелер бойынша төлем жасау
шарттарына сійкес ақша ... мен ... ... ... ... ... түрлерін жүзеге асыратын ұйымның (бұдан ірі -
банктер) ... ... ... ... тапсырмалар азаматтық-
құқықтық мімілелер бойынша төлем шарттарын орындаумен байланысты болмаса,
ақша аударымын; Қазақстан Республикасының ... ... ... ақша ... жіне ... аударымын жүзеге асырған ... ... ... ұғымдар пайдаланылады: бенефициар банкі -
жөнелтушімен жасалған ... ... жіне ... жөнелтушінің
нұсқауына сійкес бенефициардың пайдасына ... ... ... ... нұсқауда не жөнелтушімен жасалған шартта көзделген өзге де іс-
қимылдарды орындауға тиісті банк; алушы банк - ақша ... не ақша ... ... ... ... банк - ақша ... банкі мен
бенефициар банкі болып табылмайтын ақша аударымына қатысушы кез ... - ақша ... ... сондай-ақ ақша аудармай-ақ қолма-
қол ... ... ... ... ақша алушы ретінде тапсырмада не талапта
көрсетілген тұлға;өндіріп алушы - ... ... ... орай ... банк ... келісімінсіз-ақ орындауға тиіс ақша өндіріп алу туралы талап
қоюшы тұлға; ақша аударымының ... ... ірі - ... ... ... нұсқауды орындауға алғаш ұсынған тұлға; инкассалық өкім ... ... банк ... оның ... ... алып қою ... төлемді жүзеге асыру тісілі.Клиринг - клирингтік ұйым жүзеге
асыратын, клирингке қатысушылардың қарсы талаптарын ... ... мен ... алу жіне ... ... таза айқындамаларын (сальдо)
анықтау процесі, ... ... өз ... ... ... ... аталған іс-қимылдарды орындауы; микропроцессорлық төлем карточкасы
- тауарларға (жұмыстарға, көрсетілетін қызметтерге) ... ... ... ... ақша алу, ... айырбастауды жіне төлем карточкасының
эмитенті айқындаған жіне оның ... ... ... да
операцияларды жүзеге асыру үшін пайдаланылатын, ... ... ... ақпараты бар интегралдық микросхемалы төлем карточкасы;
төлем карточкаларының ұлттық банкаралық жүйесі - төлем карточкалары ... ... ... ... ... оны ... ... банктер арнайы құрған, Қазақстан Республикасының заң ... ... ... іске асыру үшін микропроцессорлық
карточкалар технологияларын қолдана ... ... ... ... сақтауды, өңдеуді жіне беруді қамтамасыз ... ... ... асырады; операция күні - банк ақша ... ... ... ... ... ... ... тоқтата тұру не қайтарып алу туралы
өкімдерді қабылдауды жүзеге асыратын жіне оларға өздерінің пайдасына ақша
аударуды ... ... ... ... ... ... - ақша төлеміне жіне (немесе) аударымына байланысты
нұсқауды жөнелтетін тұлға, ... ... ол ақша ... ... ... ... ... жөнелтуші - ақша төлемі жіне (немесе)
аударымы соның есебінен жүзеге асырылатын тұлға; ақша аударымы - ... ... ... ... немесе өзге мақсаттарға байланысты
жөнелтушінің ақша беру туралы нұсқауларын дійектілікпен ... ... ... ... қолма-қол ақшаны пайдалана отырып не оны пайдаланбай,
ақша аудару не ішінде ақша міндеттемесі не ақша төлеу ... ... ... ... беру ... орындау; төлем карточкасы - ... ... өзге ... ... ... қол ... ... онда
мұндай карточканы ұстаушыға төлемдерді жүзеге асыруға, қолма-қол ... ... ... жіне ... ... эмитенті белгілеген ірі
соның шарттары бойынша басқа операцияларды ... ... ... ... ... - ... ... ақша сомасын
бенефициардың пайдасына аудару туралы нұсқауды жөнелтушінің ... ... ... ақша ... мен ... ... жүзеге асыру
ідісі; төлемдік талап-тапсырма - төлемді жүзеге ... ... бұл ... ... ... ақша ... ... талапты растайтын
құжаттар негізінде жіне олар қоса беріле ... ... ... ... ... ... ... жөнелтушінің талабы қойылады; төлем құжаты - ақша
төлемі мен аударымын жасауға негіз болатын немесе ... ... ... ... ... - төлемді жүзеге асыру ідісі, бұл
орайда ақша жөнелтушіден ақша алынып, ақша ... ... алу ... ала рұқсатының негізінде ол бенефициардың пайдасына беріледі, рұқсат
белгілі бір уақыт кезеңі ішінде жіне ... ... бір ақша ... қолданылады; нұсқау - жөнелтушінің ақша аудару не төлеу туралы шарт
немесе заң бойынша берілетін бұйрығы. Нұсқаулар тапсырма нысанында не ... ... ... жіне ... ақша ... ... ақша ... мен (немесе) аударымы жөнінде құқықтары жіне (немесе)
міндеттері бар жеке жіне ... ... ... ... филиалдары мен
өкілдіктері; чек - чек беруші мен алушы банк арасындағы ... ... чек ... ... банкке көрсетілген ақша сомасын чек ұстаушыға
төлеуі туралы ... ... бар ... құжаты; чек беруші - чек ... ... ... - ... чек жазылған адам, соның ішінде, егер
чек беруші ... өз ... ... ол да чек ... ... ақша ... мен аударымы туралы заңдары Қазақстан
Республикасының Конституциясына ... жіне ... ... өзге де нормативтік құқықтық актілерінен тұрады.  Ақша
төлем мен қор жинау құралы болып табылады жіне құн ... ... ... ақша ... (қолма-қол ақша) нысанында не банктер
клиенттерінің банк шоттары ... ... ... ... ақшалай
міндеттемелері нысанында болады.Ақша белгілері атаулы құны ... ... жіне ... ... шығарылады.Банк шоты - банк пен клиент
арасында ақша қабылдау жіне ... ... ... ... ... ... қатынастарды көрсету тісілі.  Банк шоттары банк пен
клиент арасында банк шотының шарты жіне ... ... ... ... ... ... Банк шотының шарты ағымдағы шоттың шарты жіне ... ... ... бөлінеді. Банк шоттары жеке жіне заңды тұлғалардың, ... ... ... ... жинақ шоттары мен карт-
шоттар, ... ... ... шоттары болып бөлінеді.
Ағымдағы шот - ... ... ... ... ... ... ... банк
шоты, ол бойынша:клиент ақшасының болуын қамтамасыз етуге жіне ... ... ... ақша қабылдауға (есептеуге);банк шотының
шартында көзделген тіртіппен үшінші тұлғалардың пайдасына ақша аудару
туралы ... ... ... ... заң
актілерінде жіне (немесе) шартта көзделген негіздер ... ... алып қою ... ... ... ... ... шотының
шартында белгіленген тіртіппен клиенттен қолма-қол ақша ... ... ... ... ... ... шартында айқындалған мөлшерде жіне
тіртіппен сыйақы төлеуге;клиенттің талап етуі бойынша банк ... ... ... ... ... ... сомасы жіне жасалған
операциялар ... ... ... ... ... заңдарында жіне банк тіжірибесінде қолданылатын ... ... ... өзге де ... қызмет көрсетуді жүзеге
асыруға байланысты операциялар ... Банк ... ... ... ... ... сомасын өзгертуге жіне осы өзгертуді электронды түрде Орталыққа оның
операциялық күні басталғанға дейін жеткізуге құқылы. Жүйеде ақша ... өзі ... Банк ... ... ... жіне ... ... ақша сомасының шегінде жүзеге ... ... ... ... ... ... жүйені пайдаланушы ретінде
жүйедегі оның позициясы бойынша дебеттік сальдоға рұқсат ... ... ... ... жекелеген ережелерін орындауды
тоқтатқан кезде Орталық ақша сомасын пайдаланушының ... ... ... операцияларын ғана жүзеге асырады. Орталық операциялық күн
ішінде Орталықтағы жүйенің ... ... ... сомасының жүйені
пайдаланушылардың позициясы бойынша дебеттік жіне ... ... тең ... ... бақылау жасайды. Позициялар бойынша сомалар
сійкес келмеген жағдайда Орталық ... ... ... ... ... ... ... дереу хабарлауға,
ақша аударымын тоқтатуға жіне сійкеспеушіліктің себебін анықтауға ... ... ... ... жазбаша нұсқауы бойынша қайта
басталады. Кезекте ... ... ... ... ... ... өтеді. Басымдылық кодтарының жүйесін Қазақстан Республикасының заң
актілерінде көзделген нұсқауларды орындаудың кезектілігін сақтауды ... ... ... жіне ... Банк ... ... басымдылық кодтары шеңберінде олардың кезекке тұру ... ... ... ... ... ... заңмен
белгіленген кезектілігінен басқа кезекті белгілеуге құқылы. Кезекте тұрған
төлем құжаттарын пайдаланушы-төлемшілер кез-келген күні ... ... ... ... ... ... ... тіркеледі,
пайдаланушы-төлемші электронды хабарды төлем құжатының мына деректерін
келтіре отырып, төлем құжатының ... жою үшін ... ... ... ... ... оның ... төлемші шотының нөмірі, төлемші банктің
деректемелері, төлемнің сомасы, ... ... жіне ... ... позициясы бойынша ірбір кредиттік жазбадан кейін
Орталық өзінің кезегінде тұрған төлем құжаттарды ... ... күн ... ... ... талабы бойынша
электрондық ідіспен пайдаланушының жүйедегі ... күйі ... ... ... ... ... ... құжаттары
бойынша; орындалған төлем құжаттары туралы; пайдаланушының жүйедегі
ақшасының қалдығы ... ... ... ... болғаннан
кейін, пайдаланушының позициясындағы сальдо ... ... ... жүйе ... ... ... ... қызмет көрсететін ... ... ... ... ... ... тізімдегі позиция сальдосының
сомасы мен Ұлттық Банктегі жүйе шоты сальдосының ... ... ... пен ... ... ... қызмет
көрсететін Ұлттық Банктің бөлімшесі айырмашылықты жою жөнінде бірлесіп ... ... одақ ... көшу ... ... ... ... құралдары бойынша қолданылатын салық жеңiлдiктерiн ... ... ... ... ... ... тек ... да
бiр жаңа қаржы құралының дамуын ынталандыру үшiн, әсiресе, ... ... iске ... ... экономиканың және қаржы
секторының басымдық берiлген ... ... ... енгiзу
болуы мүмкiн. Келешекте осы жеңiлдiктер жойылуға тиiс не ... ... ... ... ... ... қандай да бiр белгiленген уақыт
кезеңi өткеннен кейiн салық артықшылықтарының мiндеттi ... ... ... ... ... және банк ... жекелеген
түрлерiн жүзеге асыратын ұйымдардағы салымдар бойынша сыйақы және ... ... ... ... ... ... ... салық салудан
босатылады. Бұл халықтың қаражатын қаржы ... ... ... ... жағдайында халықтың банк жүйесiне салымдарын
ынталандыру мақсатында жасалды. Рынокта халыққа ... жаңа ... ... ... ... депозиттер мен борыштық бағалы қағаздар
бойынша жеке ... ... ... салудан босатуды жою туралы
мәселенi 2007 ... ... ... ... сай ... ... ... бұл кiрiстерге заңды тұлғалардың кiрiстерiне салынатын салық сияқты
төлем көзiне де салық салынатын болады. Қазiргi уақытта ... ... ... ... ... және ол ... ... салықтан
босатылады. Бұл осы қаржы құралдарына инвестиция салуды тартымдырақ етедi.
      Қазақстанның ... ... ... ... ... ету ... ... жеңілдік берiлген режимiн талап ... жаңа ... бiрi ... ... ... ... қағаздары болып
табылады. Агенттiк бағалы қағаздарға ... салу ... 2003 ... ... ... ... ... қағаздарға қатысты қолданылатын
тәртiппен бiрдей болып табылады. Болашақта мемлекеттiк бағалы ... ... ... ... ... олардың рыногының қалыптасуына қарай,
сыйақыдан төлем көзiнен табыс салығын алуға ... ... ... Еуропа Одағының барлық ... ... ... ... дамыған елдерге тән. Бұл түрлi эмитенттер үшiн, ... ... ... емес ... ... солардың бәрi үшiн қойылатын
талаптарды теңестiруге мүмкiндiк бередi.          
ҚОРЫТЫНДЫ
Ақша-кредит саясатынын жүргізу ... алға ... ... ... ... ... үшiн мақсатты көрсеткішке жедел көрсеткiш ... ... бiлу ... ... ... беру әртүрлi арналар
бойынша жүредi. Олардың iшiнде жиынтық сұраныс, жиынтық ұсыныс, ... ... ... және ... ... Осы беру арналардың жиынтығы
және олардың өзара байланыстары трансмиссиялық тетiк деп аталады. Сонымен,
трансмиссиялық ... - бұл ... ... берудің мақсатты көрсеткiшке
ықпал ету тетігі. Инфляцияны таргеттеуге көшумен алға ... ... ... ... ... ... ... ететiн тетік
құрылатын болады, бұл ... ... ... деген сенімдi
арттырады. Қазiргi уақытта Қазақстанда инфляциялық таргеттеу қағидаттарына
көшуге дайындықты бастау үшiн кейбiр алғышарттар бар: - ... пен ... ... ... ... тұрақтылығы;-
қаржы жүйесiн тұрақты дамыту;
 - Ұлттық Банктің тәуелсiздiгi, республикалық бюджеттің тапшылығын Ұлттық
Банктің ... ... ... бас ... ... ... ... қолдау көрсету функцияларын Ұлттық Банкке
ресми бекiту; ақпараттың ... ... ... ... ... көшу ... экономикалық және техникалық сипаттағы
кейбiр проблемалармен байланысты.
Ақшаның өндіргіш күштер мен ... ... ... ... ... пайда болғандығы ертеректен бізге белгілі. Ақшаның ... ... анық ... ол оның ... шығу тегіне
байланыстылығын көрсетеді. Тауар – сатуға немесе ... ... ... ... ... тәуелсіздік алғанынан бері ақша
жүйесіне байланысты саясатын жүргізуде өте қиын жолдардан ... ... ... ... саясатының арқасында ұлттық ...... оның ішкі және ... тұрақтылығының сақталуы және бағаның
тұрақтылығы қысқа уақыт мерзімде экономиканың құлдырау кезеңінен алып ... те ... ... ... ... оның ... жақсарту
мақсатында көптеген жаңартулар мен ... ... ... ... ... жаңа құралдар мен механизмдер пайда болды. Осының барлығы
елдің экономикасының ... ... ... да әсер ... Бұл ... органдардың маңызы орасан зор.
Нарықты экономикаға өту экономиканың жекелей алғанда, ақша ... ... ... өзгеруін талап етті. Баға либерализациясы және
сыртқы сауда демонополизациясы өз ... ... ... ... белгіленудің және валюталық ... ... ... ... алып ... Валюталық шектеуді және теңгенің қатаң
тіркелген бағамен алып тастау, оның құлдарауының негізге ... ... ... ... өсу ... ... және халықаралық
байланыстың дамуымен тығыз байланысты. Ол тек қана елдің экономикасына ... етіп ... ... оның ... ... «орнын» анықтайды.
Қазір Қазақстанның валюталық жүйесі көптеген көрсеткіштер бойынша
әлемдегі «үшінші» елдер деңгейінде тұр. ... ... ... ... ... қарама-қайшы келуі, бұл этаптың қиыншылық
жағдайда болуының ... ... ... ... ...... болып табылады. Бірақ, бұл шара үлкен валюталық ... ... ал ол ... өндірістің, ақша жүйесінің күйзеліске және
экономиканың ... ... алып ... ... бағамды
төмендету де бірқатар қиындықтар туғызады: ақша массасының кенеттен көбеюі,
гиперинфляция және т.б. бірақ та, ... ... және ... валютаны резервтеу жүйесі, ұлттық валютаны сақтау шаралары.
Ақша ... ... мен оның ... және ... күш ... іздестіріп, Үкімет Ұлттық банкті, ол өз кезегінде коммерциялық
банктерді жазғырып жатады. Шын мәнінде, ... ... орын ... ... ақша ... ... тыс көп болуынан іздестіру керек секілді.
Жалпы, экономикада ақшаны екі арна арқылы ұсынады. Оның біреуі – ...... ... Мемлекет атынан орталық банктің ақша
ұсынуы, біріншіден, қолма-қол ақша ... ... ... үшін басы ... ақша ... ... беру ... жүзеге асырылуда. Ал
бұл процесс экономикадағы ақша массасының бірнеше есе еселенуіне қызмет
жасайды. Нарықтық ... ... ... қолма-қол ақша сомасы,
сонымен қатар коммерциялық банктер үшін ... жаңа ... ... ... мен ... ... ... сұраныс арқылы
айқындалуы тиіс. Басы артық резервтік ақша көлемінің ... ... ... банк ... ... ... ... да, ықпал жасай алмайды. Сәл ... ... қоюы ... Одан ... ... жетпейді. Басы артық ақшаның
өсуіне несие экспансиясы процесінде коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік құнды қағаздар эмиссиясының өзгеруі және олармен
жасалатын келісімшарттар сипаты қатты ықпал жасап отыр. Басы ... ... ... ... ... ... басқа да объективті факторлар мен
монетарлық биліктің құзырлары жетіп артылады.
Сонымен бірге нарық жағдайында ақша шығару ... тек ... ... ... ... Ақша ... ... ақша ұсынуда коммерциялық банктердің
де үлесі мол. Яғни олар несие және инвестиция ... ... ... ... ... ақша ... ... нәтижесінде, коммерциялық
банктерде жаңа депозиттер пайда болып, жаңа ақшалар ағыны ... ... ... ... ... ... ол ақша ... ұлғайта береді.
Сонымен қатар коммерциялық банктердің эмиссиялық функциясы екінші рынок
арқылы тікелей немесе ... ... ... ... бойынша мемлекеттік
құнды қағаздар түрінде берілетін орталық банктің басы ... ... ... шектелмейді.
Яғни ашық та, жариялы экономика мен көп ... ақша ... ... ... банк ... ... басы ... ақша
резервтерінен де басқа, жаңа депозиттердің неше түрлі кең спектрлерін
құруға мүмкіндіктері мол. ... ... ... ... дәл ... тән болып тұр. Ақша ресурстарын тарту үшін ... және ішкі ... ... ... пайда болуы коммерциялық банктерді ҚР
Ұлттық банктің ... ... ... ... ... жол ашып отыр.
Бұдан шығатын қорытынды – Қазақстанның коммерциялық банктерінде ... ... ... ету үшін ... ... басы ... ақша
резервтерінің болуын ҚР Ұлттық банкі қамтамасыз етіп отырған жоқ. Олар ... және ... ақша ... арқылы тартып отыр. Осылай ... ... ... ... және ҚР Ұлттық банктің эмиссиялық
бастамасының қатысуынсыз, өз бетінше корпоративтік ақша жасай алу ... ... ... ... ... ... шыға ... банктерде жаңа депозиттердің құрылу процесі Ұлттық банктің
резервтік ақшасы арқылы ... ... ... жалғыз эмиссиялық
институт және ақша ... ... ... монетарлық орган болып
есептелетін Ұлттық банк қолындағы құзырын жүргізе ... ... ... Яғни ... ... ... ақша ... банктің белсенді ұстанымы
арқылы айналымға шығып жатқан жоқ, керісінше, ... ... ... ақша ... қамтамасыз етіп жатыр. Эмиссиялық белсенділікті
коммерциялық банктер ... алып ... Ақша ... ... ... ... Ақша ... мемлекет пен
коммерциялық банктер арасындағы қатынас өзгеріп, екінші деңгейлі банктер
ақшаны көбірек ... ... ... ... банк ... мен коммерциялық банктердің ішкі және сыртқы несие-депозиттік
экспансиясын реттеу ... ... ... ... ақша жасаудың
коммерциялық банктердің депозиттік-несиелік экспансиясының дамуы соңынан
пассивті түрде ... ... ... ... ... ақша ... дәстүрлі ынталандыру немесе шектеу құралдары әлсіреп қалды. Бұл
жағдай Қазақстанда көптеген өтімділік коэффициенттерін жасауға және ... ... жиі ... ұшыратты. Менің көзқарасым бойынша, ақша
ұсынысын реттеудің мұндай қалпы ақша-несие саясатын жүргізуді күрделендіре
түсіп, оның ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі құралдармен бақылауын жүзеге асыру қиындайды.
Практикада «резервтік ақшаны» ақша базасы деп атау қабылданған. Ақша ... ... ... ... ... ... қызмет атқарады. Ол
коммерциялық банктердің өтімділігін реттеудің негізгі тетігі ... ... ... резервтік ақша және айналымдағы қолма-қол ақшадан
тұрады. Оның осы аталған компоненттері банк секторы ... ... жабу ... ... ... әр ... факторлармен
басқарылады. Мысалы, міндетті резервтік ақшаның көлемі ... ... ... ал басы ... ... ақша ... ... түсетін қолма-қол ақша өтімділігі өз ... ... ... ... ... ... банктің резервтік
ақшасынан тәуелсіз болуы, басы артық ақша резервін көбейтіп, ... ... ... ... ... жаңа ... деген тәуелділікті
күшейтіп отыр. Ақша базасын практикада кейде қуат ... деп те ... олар ақша ... негізіне жатады. Қазіргі жартылай резервтік жабу
жүйесінде Ұлттық банк тарапынан ақша ұсынысын толықтай бақылауға алу ... Олай ... ... ... бұрынғыдан да қиындай түседі. Себебі
коммерциялық банктер орталықтың қаржыландыруына тәуелді емес. ... ... ... ақшаны ұстаушы ретінде ақша ... ... ... 100 ... резервтік қамтамасыз ету жағдайында ... ... вето қою ... ... еді. ... ... айырбасталмайтын несие ақшалары жағдайында олай істеу мүмкін емес.
Ақша базасы мен ақша ... ... ... яғни экономикадағы ақша
массасының өзгеруі ақшалы мультипликаторға байланысты болады. Қазақстандағы
оның мәні 2,5-ті, яғни жаңа ... 1 ... банк ... депозиттік-
несие экспансиясы процесінде 2,5 есеге өсіп кетеді. Ал ІЖӨ жылына 1,08 есе
ғана өседі.
Осы айтылғандарды түйіндей ... мен ... ... ... ... ҚР ... банкінің ақша ұсынысын реттеудегі рөлі әлсірей бастады.
2. Банк секторындағы сырттан ... алу ... жаңа ... ... коммерциялық банктерді Ұлттық банк резервтеріне тәуелсіз ете бастады.
3. Көпвалюталы ақша жүйесінде ақша-несиенің дәстүрлі реттеу ... ... ... ... ... мәнін жоғалтады. Бұл әсіресе ақша
бірлігі халықаралық резервтік ... ... ... ... ... ... көбіне ақшаға деген сұраныстан ақша ұсынысының басым болуына
байланысты туындайды.
5. Ақша базасын құру бойынша ... ... ... ... ... ойымша, Қазақстан Республикасының ақша жүйесін жетілдірудегі
мемлекеттің саясаты дұрыс. Сонымен қатар, ... ... ... ... оны әрі ... ... дамытып отыру керек деп санаймын.
Еліміздің халық ... әр ... ... ... ... ... ... шешу әрине қиынға соғады. Бұған қарамастан, жақын болашақта
Қазақстан Республикасының ақша жүйесі ... ... ...... деңгейге шығатынына күмәнім жоқ.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н. Қазақстан – 2030: Барлық Қазақстандықтардың өсіп-
өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы: Ел ... ... ... – Қазақстан – 2030.-Алматы: Білім, 2008. 76
б.
2. Интернет ... ... ... http// www.liter.kz 2.05.2009 ж
3. Қазақстан Республикасының Конституциясы Алматы: Жеті жарғы, 2009 б.
4. Қаржылар саласындағы басқарудың ... ... Н.Б. ... ... С.С. ... Алматы, 2000 ж, 216 б.
5. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие: Оқу құралы. – ... ... 2000 ж. -129 ... ... ... ... және ... қауіпсіздік. Д.М.
Мадиярова. Алматы, экономика, 2000 ж. -193 б.
7. Банктік құқық. С.М. ... ... 2005 ж. - 152 ... ... ... мен ... ... Қазақстан Республикасының 1998
жылғы 29 маусымдағы N 237 Заңы. 13 б.
9. Интернет «КазИнформ» http// www.inform.kz. ... ... ... ... ... жеті жарғы, 2006 ж. -360 б.
11. Ұлттық Банкі туралы 1995 жылғы 30 наурыздағы № 2155 ... Заңы (2007 ... 28 ... ... ... РГП «Республикалық құқықтық ақпарат орталығы» ҚР ӘМ: База
данных «Закон», 2009 ... ... ... ... және банк ... ... Республикасының 1995 жылғы 31 тамыздағы № 2444 ҚР Заңы
(2007 жылғы 28 ақпанға берілген өзгерістермен) // РГП
«Республикалық құқықтық ... ... ҚР ӘМ: База ... 2009 ... ... Г.Т., ... А.К. ... рынки и валютные операции 2000 ж.
13 б.
14. Банк қызметі туралы, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... 2005 ж. -179 ... Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы 2005 жылғы 13
маусымдағы Қазақстан Республикасының Заңы // ... ... ... ж. -17 ... 19 ... ... К.Б. Два года ... плаванию теңге -Алматы,2000 ж.12
б.
17. Банкілік құқық. А.С. ... ... 2000 ж. 96 ... Тоғысбаева А.Б.Анализ экономической ситуации в Казахстане и
необходимость введения плавающего режима обменного курса 2001ж.121 б.
19. Интернет Сайт ... ... http// ... ... ж.

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ақша-несие саясаты"7 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет
«Қоғамдық ұдайы өндірістегі ақшаның мәні, функциялары және рөлі»6 бет
Ағымдағы операциялар шоты15 бет
Ақша - несие саясатының ресурстары30 бет
Ақша айналымы21 бет
Ақша айналысы және оның дамуы31 бет
Ақша айналысы заңы4 бет
Ақша айналысы, заңы, ақша массасы және ақша жүйесі31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь