Қазақстандағы ұлттық идеологияның негізгі мәселелері

Саяси әлемді идеологиясыз елестету мүмкін емес. Билікті ұстанушы саяси курс пен онымен байланысты билік түрлері, өздерінің қалыптасуынан бастап, билікті ақтап алуға, заңдастыруға, негіздеуге қажеттілікте болды. идеология тарихи кезеңдерде қалай аталмасын, дәл осы мәселені шешуге арналған болатын. Сондықтан да саяси ғылымда болсын саяси философияда болсын саясат пен идеология қатынасы туралы сұрақтың туындауы табиғи болып табылады. Оның маңыздылығына мына фактілер куә болады, ХХ ғасырды идеология ғасыры деп атайды, өйткені ол бір.бірімен келісімге келмейтін күрестің белгісі ғана емес, әртүрлі идеологиялық жүйелердің нақ соғысы болды. Дж. Ла Паламбердің ойынша, «идеология тарих философиясына, кейбір бағалаулары болашақ дамудың мүмкіндігін және алдын алудың комплексін, дамудың сол немесе басқа бағытын жылдамдауын, ақырындауын немесе модификациясын қарастыратын адамның сыртқы жағдайының көрінісін қосады»[1].
Шартты түрде әлеуметтік философияны басқа да әлеуметтік және гуманитарлық пәндер тәрізді зерттеушінің сол және басқа философиялық.әлеуметік ойдың бағытына ұсталуына байланысты жекелей, идеологиялық және идеялқ саяси өлшемге ие. Кез.келген зерттеуші қаласын, қаламасын идеологиялық күйдің, таластар мен дискуссияның әсеріне ұшырайды, сондықтан да маңызды әлеуметтік шындқты жазғанда белгілі бір тенденциялылық пен идеялық.саяси ауытқушылықтан толық тәуелсіз бола алмайды.
Сондықтан да біз, сол және басқа ойшыл және зерттеуші өзінің бағдары, қондырғысы, симпатия мен антипатиялылығы жөнінен консерватор, либерал, социал.демократ, марксист, радикал және т.б. болып табылады деп айтамыз. Әрине нәтижесі кімге тиімді болатынына қарамай, ақиқатын іздеп жазған зерттеуші идеалды бола алады. Идеология, қандай да бір тап пен әлеуметтік топтың мүддесін білдіретіндіктен әділетсіз саналады.
Идеология сонымен қатар ұлттық және ұлттық мемлекеттің идеясының қалыптасуы мен институционалдануымен байланысты. Соңғы екі.үш жүзжылдықта идеологи мен ұлтшылдық бірін.бірі толықтырып, тұрақтандырады. Олардың үшінші таптың немесе буржуазияның мүдделерін көрсету үшін бір мезетте қалыптасуы кездейсоқ емес және олар алғашқы кезде мәні бойнша бір нәрсені көрсетті. ХХ ғасырда екі феномен де универсальды бейнеге еніп, құбылыстың кең спектірін айқындау үшін қолданылды. өткен жүзжылыдқта қалыптасқан «буржуазиялық ұлтшылдық», «ұлтшыл шовинизм» және т.б. түсініктер мәні бойынша, сәйкес әлеуметтік.саяси күштердің саяси.партиялық және идеологиялық бағдарламаларын негіздеуге және ақтап алуға қолданылды. Бұл тенденция өзінің шектен тыс формасын мемлекеттік идеологияның тірегінің бірін ұлтшылдық атқарған гитлерлік Германияда орын алды.
Тек идеологияда «дос.жау» дихотомиясы өзінің практикалық қамтылуын, әлемнің қайшылықты бастауының негіздемесі мен ақталуын айқын формада кездеседі. Идеологияны консолидациялау үшін срытқы жау
        
        1.1 Иедологияның маңызы мен рөлі
Саяси әлемді идеологиясыз елестету мүмкін емес. Билікті ұстанушы ... пен ... ... ... ... өздерінің қалыптасуынан бастап,
билікті ақтап алуға, заңдастыруға, негіздеуге қажеттілікте болды. идеология
тарихи ... ... ... дәл осы ... шешуге арналған
болатын. Сондықтан да саяси ғылымда болсын саяси философияда болсын ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Оның
маңыздылығына мына фактілер куә болады, ХХ ғасырды идеология ғасыры ... ... ол ... келісімге келмейтін күрестің белгісі ғана
емес, әртүрлі идеологиялық жүйелердің нақ соғысы ... Дж. Ла ... ... ... философиясына, кейбір бағалаулары болашақ дамудың
мүмкіндігін және ... ... ... дамудың сол немесе басқа бағытын
жылдамдауын, ақырындауын немесе модификациясын қарастыратын адамның ... ... ... ... ... философияны басқа да әлеуметтік ... ... ... ... сол және ... философиялық-
әлеуметік ойдың бағытына ұсталуына байланысты жекелей, идеологиялық және
идеялқ саяси өлшемге ие. ... ... ... ... ... ... мен ... әсеріне ұшырайды, сондықтан
да маңызды әлеуметтік шындқты жазғанда ... бір ... ... ауытқушылықтан толық тәуелсіз бола алмайды.
Сондықтан да біз, сол және басқа ... және ... ... ... симпатия мен антипатиялылығы жөнінен консерватор, либерал,
социал-демократ, ... ... және т.б. ... ... деп айтамыз.
Әрине нәтижесі кімге тиімді болатынына ... ... ... ... идеалды бола алады. Идеология, қандай да бір тап пен әлеуметтік
топтың мүддесін білдіретіндіктен әділетсіз саналады.
Идеология сонымен қатар ... және ... ... ... мен ... ... Соңғы екі-үш жүзжылдықта
идеологи мен ұлтшылдық ... ... ... ... ... немесе буржуазияның мүдделерін көрсету үшін бір мезетте
қалыптасуы кездейсоқ емес және олар ... ... мәні ... бір ... ХХ ғасырда екі феномен де универсальды ... ... ... ... ... үшін қолданылды. өткен жүзжылыдқта қалыптасқан
«буржуазиялық ұлтшылдық», «ұлтшыл ... және т.б. ... ... ... ... ... ... және
идеологиялық бағдарламаларын негіздеуге және ... ... ... ... ... ... тыс формасын мемлекеттік идеологияның тірегінің
бірін ұлтшылдық атқарған гитлерлік Германияда орын ... ... ... ... ... ... ... қайшылықты бастауының негіздемесі мен ақталуын айқын формада
кездеседі. ... ... үшін ... жау оның ... мүдделерінің бірлігі кем емесмаңызға ие. Бұл жерде сыртқы жау
осы мүдделерді кристалдаудың қуатты катализаторы қызметін атқарады. Ал ... жоқ ... онда ... түрде олард туындатады. әсіресе мұндай принцип,
ішкі және сыртқ жауларсыз ... жүре ... ... ... ... Бұл идеологияның мәні, жаулардың бейнесі көмегімен көрініс
береді. Неміс зерттеушісі О. ... ... ... ... ... ... қоршаған әлем дұшпандық күш ретінде көрініп,
сәйкес топтың ... ... ... ... агрессивтілігін
оятатын жағдайда ерекше көрініс береді. Оның әрбір ... ... ... ... ... ... ... ие. Дұшпанның бейнесінен көп
жағдайда топтың интегралдылығы көрінеді.
Жалпы жүйеден ... ... ... ... ... ... ... ажыруы, берілген ой ағымының кез-келген түрленуі абстракцияның сол
және басқа деңгейін анықтайды дегенмен тең. Ол өз ... ... ... ... яғни ... да бір ... бірнеше базалық
элементке көптеген қарама-қарсы элементтер мен ... ... ... ... ... саяси – философиялық элементтерге де тән. Бірақ
идеологияда редукция саяси философияға қарағанда үлкен рөл ... ... ... ... ... ... белгілі бір
бағдардағы орташа адам үшін қарапайымдылығына ыңғайлылығына ие болады.
Бірақ мұндай редукцияның деңгейі нақты ... ... ... ... ... болады: әлсіз және орталықтықтағы
минималдылықтықтан, шектен тыс радикалдылық пен ... ... ... ... ... ... деңгейінің оның ... ... ... тура ... сәйкес өзіндік
заңдылықтар болады. Редукция мен шабықтық феномендерімен байланыста басқа
бөтен элементтерді жолатпайтын идеологияның тазалығы принципі жүреді.
Кез-келген идея, ... ... ... да ... ... өзінің қарама-қайшылығына айналады немесе нағыз тантық болып
түрленеді. Оны практикалық ... ... ... ... ... ... Ешқандай да армия өзінің ережесіндегі қатң тәртіппен әр уақытта
табынды жұмыс істей алмайды.
Барлық радикалды идеологиялық ... ... ... ... ... тотилиторлы идеологияны алуға болады.
Жеке адам немесе қандай да бір ілімді ұстаушы барлық ... ... мен ... ... ... ... тапқанына сенімді болса,
олар ақиқаттың тапшылық құруы мен әдікдікке жетудің жақындығына сенетін
болады. Нәтижесінде әлеуметтік-философиялық және ... ... ... ... ... ... тұйықталған жүйелер құрады. Кез-келген идеяның
бұқаралыққа, демократизация бет бұрды оның ... ... ... ... ... ... ... пен сенімділігінің танымдық
энтропия интенциясын жоғалтып алады. Билеушілердің қатарына қосылған кез-
келген идея ... ... ... ие ... өмір сүруші жүйеге қандай да
бір сыншыллықа жөн бермейді. Оның ... мен ... ... ... әлде бір ... ... да тотальды мемлекеттердің ( СССР де ұлтшыл ... ... ... ... ... ... дүниетаным ретіндегі ... ... ... ... ... Ол істің мәні
бойынша өзінің догматтырымен, қасиеттері ... ... ... ... ... ... ... және тағы
басқа көрінетін әлдебір мемлекеттік дінге айналдырылды. Бұл ... ... ... идеолог бір мезетте жоғарғы билеуші болып ... ... ... еске ... Бұл Н.Бердияевтің бейнелі сөзімен
айтсақ « өңін айналдырған теократия»
Фашистік идеология, әсіресе оның ... ... ... ... ... бар діни ... ... иеленді. Оның
қасиетті кітабы болып 1925 ж гитлерлік газет « Фельшер беобахтер» ... ... деп ... Х.С. ... ... «Он ... ... А.Роземберг пен тағы басқа « мыңжылдық рейхтің» ... ... ... ... ... «Майн кампфі» тұрды.
Редукция принципі ереже бойынша, кейбір спецификалық ерекшеліктерді
иделогияға негіздейді. Методологиялық жобада ол ... ... да ... ... ... ... ... Онда да, мұнда да, ... ... ... діни рол ... қызмет атқарады. «Егер
құдайларға табынсақ, ақырын да табамыз» -деп көне ... ақын ... ... Құдайлардың тұғырдан түсуі немесе өлімі ескінің өлімі мен
жаңа өркениеттің құрылуына алып келеді, Ереже бойынша халықтар құдайлардың
жоғалуын ... ... ... : « ... құдайлардың күлінен асқан
қаратушы күш жоқ»[2] -деп жазғанда дұрыс айтқан болады.
У. Джеймс ... ... ... ... ... ... тән. Сенім
адамның тұңғиық қорын толтыра отырып, оны жоғары ... ... Ол ... ... тек инстинктер мен материалды қажетіліктерге
сүйеніп өмір сүре ... ... ... ... не ... ... тұратындығын айтуы тегін емес. Сенімнің негізгі доминантторы-
Мәңгілі Құдай деп ... ... өмір ... ... Дьюи ... сенімнің формасы ретіндегі дін мен қабылдау
сферасы ... ... ... айырмашылықты аша ... мәні мен ... ... өмірінің әртүрлі фрагметтері ретінде
қарастырды. Бұл жерде « Егер ... ... ... ... анықтаса,
олар өзінің салдары бойынша нақты болып жабылады» ... ... осы ... келтіруге болады. Егер бұл ой шындыққа жататын болса,
онда «өмір көркем ... ... ... В. Набаковтікі де шындық
болып табылады. Басқалай айтқанда, адамның өмірі, егер ол ... ... ... ... болса, сол немесе басқа идеялардың, мифтердің,
жасандылықтың аяснда ... ... ... аңыздар мен мифтердің қалыптасуы тек жеңіл
сенімділікке байланысты емес, нақты фактілер мен оқиғалар оның құндылығына
айналып ... де ... ... ... ойлана отырып,
объективтілік пен субъективтіліктің, шындық пен мифтің ... ... ... біржақтылық пен әсірелеу тән. Юұл жағдайда негізгі рөлді
стихиялы сезімдерді ... ... мен ... ... сол мезетте
әдеттегі заттардың жүрісіне түсіретін инстинкт пен қанның қараңғы күштері
атқарады. Тарихи тәжірибе көрсетіп отырғандай, әсіресе ХХ ғ. бұл ... ... ... мен ... тағдырына таңба қалдырған
жағдайларды ... ... ... ... ... ... ... 1) дәуірдің жалпы дүниетанымдық байланыс; 2) осы жүйенің сол немесе
басқа жағдайларының ... ... ... қондырғылар; 3)
бағдарламалық қондырғыларды жүзеге асырудың стратегиясы; 4) насихаттау; 5)
бағдарламаны жүзеге ... ... ... ... ... бірлестіктердің, биліктің және т.б. бейнесінде сол және ... ... ... ... ... ... ... жоба және эскиз ретінде қарастыруға болады.
Идеология бір уақытта интегративті және ажыратушы рөл ... ... сол және ... ... ... ... ... – бұл партияның басқа партиялардан бөлінуі ... Ол ... ... ... ... ... нақты қоғамдық тарихи
жағдайда саяси нақтылықты ақтау мен ... ... ... ... ... ... қызметіне сол
немесе басқа қуымдастық пен топты ... ... мен ... ... Сол ... идеологияның негізгі бөлігі ереже бойынша
нақтылыққа қарама қарсы қойылып, ... оның ... ... ... және ... ... ... тәуелсіз белгілі бір идеяға
негізделеді. Адамдардың ... келе ... ... ... ... ... ... нақты көрінісін көптеген жердегі ... ... мен ... ... ... ... көбінің
негізінде кез-келген қарама-қайшылық, еліктіру мен күнәларды жоюға ... ... ... ... жету ... ой болды.
Идеологияда екі өзара қатынасты компонент ... ... ... дейін жетіп, қалыптасқан жүйені қиратуды мақсат етіп алады, ал
екіншісі – ... ... және ... ... ... ... ... ең алдымен, айқын мысалы большевизм мен ұлттық-социализм
бола алатын оңшыл және солшыл негіздегі ... ... ... ... ... ... ... өздерінің жобалары мен
бағдарламаларын өмір сүруші ... ... ... ... саяси курсына
альтернатив ретінде ұсынып, осылардың арасында ... ... ... ... ... өмір сүруші жүйеге оның мәселелерімен қоса алғандағы
болашақ гипотекалық жетілген ... ... қоя ... ... мәнін дұрыс түсіну үшін тағы бір кезеңді алу қажетті. Бұл
жағдайда идеологиялық құрылым толықпай ... ...... ... класстардың идеологиясы өздерінің ұстанымдарының және
биліктік жағдайларының ... мен ... ... терең
сенімнің болғанына негізделеді, олар өздерінің елінде және қоршаған ортада
болып ... ... және ... ... жағдайына саналылық
көзқарасымен қарай алмайды. Осыған орай олар ... ... ... ... ... күш қолдану құралдарымен ұстап тұруға дайын.
Өз кезегінде, қалыптасқан жағдайға қанағаттанбаған және оның өзгеруіне
мұқтаж топтар, таптар, ... ... ... ... ... тұрады. әрине,
мұндай қанағаттанбаушылық әр сатыдағы азаматтарда сол және басқа әлеуметтік-
экономикалық және ... өмір ... ... ... ... етумен,
радикалды қиратуға дейінгі олардың бағдарламаларының ... ... ... Радикалды және революциялық идеологияның жақтаушлары ерікті
және еріксіз түрде көптеген өмірлік жағдайлардың және процесстердің ... ... және сол ... заттардың нақты жағдайын бағалауына ... ... ... ... ... мен ... туралы
санамен соншалықты уланады. Билікті иеленушілер қандай да бір шегініске
бармаған және ... ... ... ... революция,
радикалды төңкеріс барлық мәселелерді шешудің универсалд кілтіретінде
қарастырылды. Бұның барлығы, К. Мюнхеннің ... ... ... ... ... бір ... ұжымдық бейсаналылығы өзінен де басқаларынан
да қоғамның нақты күйін жасырады және сол арқылы оны тұрақтандырады ... ... ... ... ... ... күәландырады.
Бұл жерде заттардың қалыптасқан күйінің сақталуына ұмтылған қоғамның
бір бөлігі мен оны түгелдей өзгертуге ұмтылған екінші бөлігінің ... ... ... ... пен ... ... мәңгілік
антиномиялар әрекет етеді. Бірақ, қаншалықты билеуші ... ... ... жүйелер жетілген болса да, уақыт өте келе олар ... ... ... сол ... тұрғындарының көпшілігінің түпкілікті
мүдделеріне жауап ... ... Жаңа ... ... ... ... жаңа заңдар мен нормалардың жасалынуын талап ете алады.
Бірақ билікті иеленушілер нақты өмірдегі өзгерістерді айқын көре ... ... ... оны қорғауға бейім болады. Нәтижесінде ескірген заңдар мен
жаңа нақтылықтар арасында қақтығыс туындайды.
Қарастырылып отырған контексте саясат әртүрлі идеологиялық ... ... мен ... ... ... көрінісін береді.
Дегенмен бұл фактінің констатациясы өзімен-өзі көп нәрсені ... ... ... ... ... өнері» деген танымал
формула қазір жағдайда да ... ... ... ... Бір ... өнері» саясаттың идеологиялануының белгілі бір шегін қояды,
бір ... ... өз ... сол ... ... ... ... немесе
өкімет өзінің саяси курсын жүргізу барысында өзінің саяси ... ... ... ... шыға ... ... шектерін
анықтайды.
Ф. Ницщенің өзі, ХХ ғ. философиялық принциптердің атынан жүзеге асатын
әртүрлі күштердің әлемдік билік үшін ... ... ... ... ... пайғамбарлықтан дүниетанымдық бастаулардың
барлық күрделілігі мен көптүрлілігі ... ... ... ... ... ... басым түскен
айырмашылығымен орындалды.
ХХ жүзжылдықты «идеология» ғасыры деп атап біз ... ... ... ... Сол ... ... жүргізген негізгі идеялық-саяси
ағымдар – либерализм, консерватизм, социал-демократизм, марксизм, ұлтшыл-
социализм және т.б. - ... ... ... діни ... – ислам,
протестантизм, католицизм және басқалар сияқты мәні бойынша функционалды
осындай ... ... ... Олар ... бір ... ... ... Бірақ діни бастау оларда әртүрлі және әртүрлі мөлшерде көрініс
береді. Дегенменде ... ... ... ... ... ... анықтайтын фактор ретінде және жетілген формасында ХХғ. ... ... ... ... мен ... ... бойынша, адамдық
болмыстың барлық жағы мен аспектісіне әсер еткен, созылған, парламентті
қараңғы уақыт кезеңі деп ... ... нақ осы ... мен ... ... көрсетілгендей қиял, утопия, әлемнің жетілген құрылымы
туралы жобалардың әртүрлісінің қалыптасуына жағымды жағдай ... да ХІХ ... аяғы мен ХХ ... ... ... ... қайта құру жолдарын іздеудегі жетекшілік ... ... ... ... бай ... ... ... Осы жағдай көбіне
саяси-философиялық ойды саясаттандыру мен ... ... ... тон ... ... қақтығыстың императивтеріне бағындырылуына
әкелді. Саяси-философиялық ... екі ... ... ... консерватизм және социал-демократизм) және революциялық
)ленинизм және фашизм) жоғары немесе төмен ... ... және ... бұл ... ... ... ғасырдың басында қалыптасқан.
АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Швеция, Дания, Голландия және басқа алдыңғы
қатарлы елдер капитализмнің біртіпдеп ... және ... ... ... ... ... ... бағытындағы реформалық
жолды ұстанушылардағы айырмашылықтардың барлығы нарықтың экономикамен саяси
демократияның негізін мойындайтын басты ... ... ... ... ... және ... ... алған күштер туралы болып отыр.
Ревалюциялық-тоталитарлық жолда таңдағандар Ресей, Италия, Германия
және басқа да Еуропа және Азия ... ... ... ... ... ... азаматтық қоғам нормалары, құқықтық ... ... және ... ... ... бейнесі тән болды. өздерінің мақсаттары (қалыптасқан қоғамдық-саяси
жүйені мүлдем жаңа жүейленген радикалды ауыстыру) бойынша, және ... ... ... төңкеріс, орныққан билікті күштеп
құлату) қолдануында да ... осы екі ... ... жүейні
күштеп құлату төмен радикалды өзгертуді ұсынған болатын. Тек ... ... ... ... ревалюция теориялық түрде
«прогрессивті» бейнеге ие, өйткені ... ... ... оң-радикалды, империялық ұлы держава, күштеу апалогиясы және тағы
басқа жақтан болатын.
Бұл жерде жазылғандардың ... ... ... ... ... ... білдірмейді. Ескі әлеуметтік-саяси
күштержаңадан шыққан динамикалық күштерге жол бермеді, осы соңғыларының бұл
тығырықтан ... ... жолы ... ... ... ... ... ревалюцияның болмыстың өзінің органикалық табиғатындағы ... ... ... жиі ... ... ... ... сырттан формаларды әкелуі арқылы, олар бүтіннің ұсақ элементтер
мен бөліктерге бөлшектенуіне ... А.Н. ... ... кеткеніндегі
«Адамзаттың кемесі зәкірден ажыраған кезде, кейде бұл Жаңа ... ... ... оның ... емес арбап кеменің апатына алып келеді»[4] Сол
тәрізді, революцияда мақсаттарға әрқаша әкеле бермейді. Ондағы ... ... ... ... сирек кездесе бермейді.
1.2 Идеологияның тарихи кезеңдері.
Әдебиетте және ғылыми зерттеулерде «идеология» түсінігі ... ... ... ... ие. Бұл ... бір деңгейде
терминнің шығу тарихы мен қолданылуына байланысты. Тарихта біз «идеология
түсінігінің тариха-логикалық эволюциясының үш ... ... ... қоғамның шығуы мен заңдылығының ... ... ... идеялар туралы ғылым ретінде;
әртүрлі көзқарастардың, теориялардың, концепциялардың және т. ... мен ... ... ... және ерекшкелейтін түсінік
ретінде;
идеология әлеуметтік ғылымдағы зерттеу пәні және ... ... ... 19-ғасырдың басында француз ... ... ... де ... ... этика және басқа да қоғамдық өмір ... ... ... нық ... ... ... үшін
қолдануға ұсынды. Еуропалық қоғамның көпғасырлық ... ... ... ... ... даму ... ... мақсатында және де идеологияның қалыптасуына ... ... ... мен ... ... сияқты жаңа ақиқатты жасау үшін мүмкіндігін
ше ... ... ... ... де ... ... ғылымын былайша
анықтады: «Бұл ғылымды идеология деп егер оның ... ... ... ... егер оның ... мен ... ғана ... егер тек оның мақсаттарын ғана қарастырса айтуға ... ... ... ... да ол осы үш ... ... ... қамтиды, немесе
басқаларына мән бермей, тек біреуімен нақты айналысу мүмкін емес. Идеология
маған идеялар туралы ғылым болғандықтан, ... ... беру ... да
және олардың дедукцияға жол беруі туралы ғылымын өзөіне қосып алатын тектік
терминді көрсетеді».
Дестют де Трасидың пафосы идеяның ... ... ... жөніндегі
ақиқат түсінік адамдарға әділетті және парасатты қоғамдық тәртіп орнатуға
мүмкіндік беретіндігінен құралады. Бұл ... ... идея ... мен қабылдауының негізгі формасы ретінде адам мен ... ... ... рөл ... ... ... ... Гонеологиялық тұрғыдан
қарайтын болсақ, мән мен құндылықтың өмір сүруінің формасы ... не ... не оның ... ... ... елестету мүмкін емес.
Адам ең алдымен идеялармен ойлайды, олардың көмегімен өзінің ... ... ... сол ... сол не басқа идеялар өздерін практикада
жүзеге асырып, оны өзгертеді. Сол ... оның ... ... және ... ... ... асыру үшін ескі
дәстүрлі қоғамдық мәдениет пен ... ... ... ... ... объективті кеңістік, не идеяны алып жүрушілер ... ... ... жоқ. ... байланысты идеология түсінігі заңды түрде
ғылымның аясынан адамдардың санасы мен жүрегі үшін болған ... ... ... ... Осы ... ... ... терминнің
қолданылуы мен түсінілуінен оның эволюциясының екінші кезеңі басталады (19-
ғасырдың 1-ші жартысынан біздің заманымзға дейін). ... ... ... ... түсінігі әлеуметтік-саяси бағытты айқын ұстанатын белгілі
бір идеялық-концепциялар мен көзқарастар жүйесіне ... ... ... ... ... 19 ... ортасына қарай идеология ең
алдымен ... ... ... ... ... ... жалған,
мистифицияланған түрдегі идеялары мен ... ... ... қолдана
бастады. Идеологиялық мінездемені егер ол қалыптасқан қоғамдық қатынасты
өзгертуге бағытталған әлеуметтік әрекеттің мақсаттары ... ... ие ... кез-келген әлеуметтік құбылыс пен факторға таңатын
болды. Идеология ... ... ... мен ... ... саяси бағытының мінездемесі мен айтылуының ... ... ... ... ... ... ие ... салдарынан идеология түсінігі
диктатура мен мәжбүрлеу тарапынан қолдау тапқандықтан белгілі бір деңгейде
теріс ... ... ... ... ... да идеология термині
спекулятивті мінезге ие (қандай да бір ... ... ... оның ... ... және ... болады:
«идеологиялық қоғам», «идеологиялық концепция», «идеологияланған өмір» және
т.б.).
Идеологиянық ... ... ... ... де оны ... ... ... К. Маркс (1818-1883) және
Ф.Энгельс (1820-1895) еңбектерін де көрсетілген, сондықтан да ... ... ... жүзеге асуының марксистік негізінсіз игеру
мүмкін емес. Маркстың сол немесе ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін талас жүруде.
Дегенменде, Маркстың идеологиялық концепциясы нені меңзейді деген ... ... ... ... ... маркстық дәстүрлі
теориялықдың өзегі ... ... ... ... ... ... ... пен Ф. Энгельс «идеология» терминін өздерінің көзқаралық
жүйесіне қолданбады, ... ... олар ... ... азат ... күресімен байланысты социализмнің ғылыми теориясы ретінде суретеді.
Марксизмнің тарауы мен оның жұмысшылар қозғалысының әсерінің ... ... ... ... жаңаша көзқараспен қарауға
әкелді. В. И. ... ... ... категориясын енгізе отырып идеология
түсінігін кеңейтті. Қысқартып айтсақ идеология – бұл ... ... ... немесе таптың қызығушылығынан сараланып ... ... ... көрсетілген бойынша, әлеуметтік
философияда не болуы керек, не ... ... ... ... жасап шығаруда. Кейде анықтаманың аумағынкеңейтіп, идеологияға тек
әлеуметтік шындықты ғана емес, табиғатты дка қосады. Бұл ... ... ... арқылы өткізілген болмыстың көрініс беруі
ретінде түсініледі. Бірінші және екінші анықтаманы қабылдай беруге болады.
Маркстың еңбектеріндегі идеология ... ... ... ... ... ... стилі «күмәндану герменевтикасынмен» байланысты:
әрекеттегі индивидтерді ажырататын мәндерді индивидтердің ... ... ... ... және оның мазмұнында «шифрленген» ақиқаттылық
болып, «өндірістік ... ... ... , ... мүдделер» ,
«таптық күрес» және тағы басқа түсініктермен сипатталатын ... ... ... обьективті ақиқаттылық саналады.
Идеологиялық процесстің табиғаты мен механизимдері туралы сұрақ
өзімен бірге эпистемологиялық тәртіп ... ... ... ... ... ... ашық және ... қатынастағы
түсінікке негізделеді, яғни идеологияның класикалық марксистік концепциясы
түгелдей илиюзия және ақиқат немесе басқашалай ... және ... ... ... ... ... әйгілі
формулировкада көрсетілгендей: «Олар бұны ... ... ... ... жұмыстарында («Капитал», «Гот бағдарламасын
соның», «А.Вагнердің «Саяси ... ... ... ... ... ... ... редукцирнизмнен біраз ауытқиды, бірақ
Маркстың барлық ... ... ... ... ... ... көзқарастардың, сананың өндірісі ең алдымен материалдық
әрекетке және адамдардың ... ... ... өмір тіліне үзіліссіз
кіріккен. Көзқарастардың, ойлардың, ... ... ... бұл ... ... үзіліссіз материалдық қатынасының
қалыптасуы болып табылады. Ол сонымен қатар ... ... ... ол сол ... басқа халықтардың саясат, заң, мораль, дін,
метафизика және тағы ... ... ... Яғни идеология
әлдебір жоғары немесе төмен автономды идеяның, сфераның өмір сүруі ретінде
қарастырылмайды, бірақ өндіруші ... мен ... ... дамуы
мен күйіне күштер бағытталған. «Адамдар ... ... ... ... бір, қажетті, олардың еркінен тыс қатынасқа ... ... ... ол ... ... ... ... белгілі бір деңгейіне сәйкес келеді. Сананың материалдық өмірінің
қайшылығынан, қоғамдық өндіруші күштер мен ... ... ... ... ... ... екі ... теориялық бағдар көп таралған:
идеологияның билеуші топтың мүддесін тұмшаланған формасында ... ... ... ... ... ретіндегі түсінігі;
идеологияның әлеуметтік экономикалық детерминдігі туралы түсінік.
К. ... пен Ф. ... ... ... ... ... көре білді:
билеуші топтар жалған идеологиягы ... ... ... ... ... ... Мұндай анықтамадағы идеологиялар арасындағы күрес
идеяның символдық көлеміне сиғызылған, нақты ... ... ... ... ештеңе емес. Марксизмнің негізін салушылардың ойынша кез-
келген тап саяси билікті қолына алуға ұмтылады, ... ... ... үшін бұл
тап өзінің мүддесін жалпылық ретінде көрсете білуі керек: «өзіне дейінгі
билікте болған таптың ... өзін ... ... жаңа тап ... жету үшін ... ... қоғамның барлық мүшелірінің мүддесі
ретінде де қоюы керек, яғни абстрактілі түрде ... ... ... баріп оларды жалғыз саналы, жалпы мәндік қылып көрсетуі керек»[8].
Идеология – «жалған сана». Бұл өзі ... ... ... ... ... ... көрсетеді: «ұсақ буржуазия өзінің эгоистік таптық
мүддесін ... ... ғана ... ... ... ... басұрып
қалуға болмас. Ол керісінше оның арнайы босану шарты, сонымен бірге қазіргі
қоғамның құтқарылуы мен ... ... ... жалпы жағдайға
сенеді»[9]. 1789 ж. Француз буржуазиялық революциясы феодалдық қоғамды
шеттете ... ... ... және ... ретінде «бостандық»,
«теңдік», бауырластық» ... ... ... мен Сен-Жьюст өзінің
әрекеттілігін «адам тәуелсіз болып туылады, ал сол аралықта ол ... ... ... ... ... ... оның ... ғылымдарда зерттеу пәне мен құралдық ... ... ... ... ... 19-ші ... ... зерттеуді пәні
болған. М. Вебер, Э. Дюркгейм, О. Конт, К. Манхейм, Р. Мертон, Д.С. Милль,
В. ... Т. ... Г. ... М. ... және т.б. ... идеология мен ғылымның, идеология мен ақиқаттың, идеологияның,
құндылықтардың және ... ... ... және т.б. ... ... «идеология тану» термині де ... ... ... ... ... көзқарастардан шыққан қоғамдық
құбылысты тануды бір бағытқа топастыру арқылы дайындау мен жүзеге асыруда
жатқан, «әлеуметтік ... (К. ... ... ... ... сәйкес
К. Манхейм идеологияны тотальды және жекелей деп бөледі. Жекелей ... ... ... ... қызығушылық үшін фактілер мен оқиғаларды
бұрмаланған ... ... ... бір ... ... Ал тотальды
идеология дегеніміз бүтіндей бір кезеңдегі немесе белгілі бір ... ... ... ... ойлауы мен қабылдауының түрін,
санасының құрылымын өзіндік ерекшелігі мен ... ... ... терең зерттегендердің бірі Карл Мангейм, мәселенің
орталық бөлігін дәл атап өткен: « Тарихи мектеп «ұлт» және «ұлттық ... ең ... ... және ... ... жәй ... ... дейін деградацияланып кетуінің алдын алу үшін қолданады –
деп «Консервативті санасында» жазып кетеді, – ... ... ... ... ... бастайды. Тек мемлекет қана өзінің жеке даму
заңдарымен ешкімге тәуелді ... ... ... және де осы ... ... шекарасында ғана пайдалы болуы мүмкін»[11],
Мангеймнің мұндай сенантикалық белгілерге көңілінің аууы ХХ ғасырдың
бірінші ... ... бұл ... ... ... « ... Thought» еңбегі мәжбүрлі эмиграция кезінде
жазылып, 1953 ж ... ... ... ... және ... (немесе
партиялық, партия-бөлік) идеологиялардың ажыратылуы аса маңызды. Татольды
идеология- бүкіл ұлтпен, елмен ... ... оның ... ... идеология. Әңгіменің ... ... не ... ... не ... кейбір түсінілмейтін идеологиялық фантандар
жайында болып отыр. Дегенмен, тотальды методология «экземплярлық» ашықтауда
эксплицияланбайтын болса, ең ... оның ... ... жүйе ... ... ... негізі ретінде қажетті болуы
керек.
Сонымен қатар бұл түсініктің жекеше көрсеткіштерді ... нақт ... ... ... ... ... қиын емес. Тотальды идеология туралы түсініктің методологиялық
анализінде ... ... ... оппазициясы ретінде жемісті
жұмыс жасайды, ал өзінше болғанда онша маңызды қызмет атқара алмайды.
Жекелей ... ... ... бейнесіне ие бола отырып,
оны бөлісетін адамдардың санасының ерекшелігін көрсетеді. Мұндай ... (ұлт, ... өте көп ... ... және ... өзі
болғанда ешбір бағаға ие болмайды. Мәселе идеологияны саяси белсенділікке
қосқанда көрініс беред, яғни билік үшін ... ... ... тотальды
ретінде, қолдануға едәуір бейімделген ретінде өінің ... ... ... ... ... ... ... тікелейлігі әлеуметтік жүйенің бүтіндей дамуына бейімделеді.
Қауыптілік кез-келген жекелей саяси ... ... ... күш ... ... алып, ұлттық (мемлекеттік) болып жарияланғанда
туындайды.
Бұл жағдайда ... ... ... ... әсері және
ұлтты дәрежесі берілген жекелей идеологияның өзінің құрылмы ... ... ... жекелей идеологиянң күштеп қолдау табуы
оны ... ... ... ... ... қояды,
осылайша, бәсекелес жекелей идеологиялар біріктіру үшін, экстримальды
құрылуға мәжбүр болады. Ал ... бір ... ... ... ... ... қолда қажетті болса (және көрсетілсе) соншалықты оның
құрылымында саяси ... ... үшін ... ... ... ... Кеңес одағы кезіңде жекелей идеология алынып, қалғандары күшпен
жойылып жіберілген.
Жекелей идеология әрқашанда белгілі бір топтың билік туралы және
оның ... ... ... ... қалыптасады. Сонымен бірге
жекелей идеология ( тіпті консервативті болсын) қалыптасу барысында ... ... ... ... ... ... басымдылық
құндылықтың бағдар және тағы басқа радикалды өзгертуге бағытталады.
Тотальды идеологияның генезисі К. ... ... ... оның ... ... жаңа ... ... ретінде
өмір сүреді. Сол уақыт ішінде тотальды ... ... сол ... ... ... ... ... тұрғындардың қолдауына ие бола ... ... ... ... ... ... ... идеологиялар
қоғамдық мойындау үшін күресті берілген ... ... ... ... ... ... ... ұлттық идеологиямен жұмыс жекелей идеологияны
қалыптастырудан айырмашылығы, кейбір жалпылық ... пен ... ... дайын идеологиялық жобаны жасауға және енгізуге
сәйкестеуінде. Тотальды идеологияны қалыптастырудың шешімінің өзі ... ... ... ... формада жасау мен қалыптастыруда), осы
кезенде қойылған қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Ұлттық ... осы ... ... ... ... ... ретінде
қойылуы мүмкін. Ұлттық идеологияны қалыптастырудың ... ... ... ... ... алғашқы қадамы болып, осындай
идеологияның ққажеттілігі ... ... және ... ... ... ... ... қалай экзистенциялды болса, солай
әлеуметтік ... Топ ... ... ... ... ... ... сүйенген әрбір топ, әлем
танылып, қабылданатын ... ... ... мен орталық жүйесінде
(категриялар жүйесі) айтылған мүдделермен келісуге мәжбүр болады. Оған
мысал – ... мен ... ... ... ... өзі формалды логиканың бір заңын қолданатын екі адам (қарама-
қарсылық немесе силлогизм заңын) бір пән ... ... ... ... ... олардың пікірі мүлдем әржақты. Әлеуметтік топтағы танушы
индивидтің жағдайының өзі, оған оқиға екен деп, қателесіп, ақиқаттан ... оған ... ... ... көрсетеді. Идеология осылай алғанда
жалған бағытын көрсетеді. Осы жағдайда К.Маркстікі шындық ... ... ... ... идеология туралы маркстік ілімде көрсетілген).
Бірақ, әдетте идеологияның жалғандығын өзінен емес, ... ... ... ... ... ... кез-келген идеология
(әсіресе басқарушы әлеуметтік топтағы) ... ... ... ... оның тар ... және шындықтан алыстау
үшін, әлеуметтік ... ... ең ... ... акциялар жүйесін –
“әлеуметтік технологияларды” қолдану ... ... ... “әлеуметтік
тәуелсіз интеллектуалдар” қабілетті.
К.Манхейм концепциясында, деидеологиялаудың өкілдері ... ... ... бар. ... ... идеологиялық сананы қоғамдық
өмір сферасына қажетті жалпы сенімсіздеу көрінеді. ... ... ... ... – бұл ... ... шындық. Мәселе, сол
сияқты идеологияның ликвидациясында емес, оның өзінің тура мақсаты мен
әрекет сферасының ... ... ... ... ... мен ... ... өздерінің идеологиялық гумандық рөлінің
күшеюінде, қоғамдық өмірден әлеуметтік-таптық онтогонизмдердің ... ... ... де ... ... ... ... мұндай
тенденциялардың бірнеше елде өмір сүруі, 70-ші жылдары-ақ деидеологиялау
концепциясын ауытыруға, ... ... ... ... ұмтылған
реидеологиялау концепциясының келгендегі фактісін түсіндіреді.
Идеология мәселесінің әлеуметтік құбылыс ретіндегі түсінігі шет ... ... ... ғылымда жасалынған. Мәселенің ортасында идеологияның
мазмұндық аспектісі (идеялық концепциялардың салыстырмалы талдамасы) және
функционалдық (идеологияның ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер методикалық (идеологиялық құбылыстың
табиғаты, оны көрсетудің методы, сипаттамасы, талдау ... ... ... жұмыстың мәселелері, идеологтармен қатынас)
сипатқа ие. Батыс ғылымында ... ... үш ... ... ... туралы тезис;
идеологияны жалған немесе жалған мен ақиқат сананың араласуы арқылы
анықтау;
идеологиядағы ... ... ... шығармашылықты терістеу;
Иедология туралы зерттеудің орталық пункті болып идеологияның жалған
сана (Д. Белль, С.М. ... К. ... Х.С. ... ... екендігі
туралы түсінік саналады. Дегенмен идеологияның ... ... ... ... түсінігімен сәйкестенбейді. Идеология міндетті түрдегі жалған
немесе ақиқат білімді өзінде ұстауы керек емес, ол ықтималдық (болжаулық,
символдық) ... ие. ... ... ... ... ... оның қарама-қарсы ақиқаттық (объективті) және ... ... түрі ... ... оның ... ... өту жүреді. Өзінің мағынасы бойынша ... сол ... ... ... ... ... ... білдіруіне байланысты емес, құндылықтардың табиғатынан жәй ғана
нақтылықтың бейнесі болмайтындығында болып отыр. ... мен ... ... ... ... берілген жәй сезімдер түріндегі
емес, өзгеше бір шындықты ұстанады. Философиялық ... бұл ... ... ... қатынаснда белгілі бір транценденттік
жағдайда көрініс табады. Адам қоршаған ораны өзінің идеялық-құндылықтық
бағдарынан өткізіп ... ... ... Тарихта алғаш болып ... ... ... К. ... ... ... ... болды (Т.
Гайдер, К. Поппер, Э. Топич және т.б.). К. ... ... ... сөзінің өзінде, белгілі бір ... ... ... жағдайында өздері үшін және басқалар үшін қоғамның ... ... сол ... оларды тұрақтандырады деген түсінік
қалыптасқан»[12]. Бұл ұжымдық бейсаналылық ... ... өмір ... ... құндылықтық бағдарға теңестіріледі. ... пен ... ... ... ... ... ... болып әрекетке,
логикалық келісімдікке ... ... және ... қабылет
саналады. Осы бағыттың өкілдерінің көзқарасыншағылымның мақсаты болып
қоғамдық дамудың ... ... ... құндылықтардың бағдарын
қалыптастыру және жүзеге асыру. ... ... бұл ... де
Трасидің идеология мен қоғамдық дамудың ғылыми (рационалды) негізін салуға
жақын.
Антипозитивистік немесе феноменологиялық бағыттың ... ... ... деген көзқарастың мүлдем басқасымен кездесеміз.
Идеологияның ядросы ... бұл ... ... ... ... және тұрмыстық танымға негізделген табиғи (объективті),
дүниетаным, ... әлем ... ... ... бұл әлем өзінің
табиғатынан қатаң ғылыми анықтамаға және ... ... ... идеялар
мен құндылықтар объективті, стихиялы қалыптасқан дүниетаным түрінде өмір
сүреді.
Иррационализм шеңберінде де ... ... ... ... ... ... Бұл жерде идеологияның
мифологиялық гипертрофиялық бейнесі жасалады. Бүл ... Ф. ... ... ... З. Фрейдтің идеялық концепцияларынан және ... ... ... ... үш ... ... ... миф (яғни, ұжымдық бейсаналықтан белгілі бір архетип сол
немесе басқа құндылықтардың жүйесін құрады);
тарихи даму ... ... ... ... ... ... философиялық жүйелер идеологияның идеялық негізін құрап,
оның негізгі құндылықтары мен мәнін қалыптастырады);
қоғамдағы белгілі бір ... топ пен ... ... күші ... (идеологияның әлеуметтік саяси бағытталуы).
А. Винердің ойынша кез-келген идеологияның рухани бастауының негізін
миф құрайды. Кез-келген идеология, айналадағы нақтылықты үзіліссіз ... ... ... ешқандай күмән келтірмей) қабылдауға мүмкіндік
беретін, адамда оның идеясы мен құндылықтарының ... ... ... ... қызметінің қоғамдық аумақтағы сыртқы
мақсаттары мен мәселелеріне ұмтылады. Мифологиялық идеологияның классикалық
жарқын ... ... ... ... ... ... жүйесінде,
қоғамдық және индивидуалдық жүйенің ... және ... ... орын ... ... ... қоғам бере алады.
Идеология, франкфурт мектебінде (неомарксизм) гипер идиологиялық даму
туралы нақты тезиске ие болды. Оған ... ... ... ... әлеуметтік-саяси қызығушылыққа және құндылық ... ... ... идеологиялық» болып көрінетін «нақтылықтың өзінің
жалғандығына» байланысты. Г. Маркузе, М. Хоркхаймер сияқты мектеп өкілдері
топтың және жеке ... ... ... ... ... ... ... «тазартылған», «бір өлшемді» феномендерінің
пайда болуына назар ... Бұл ... ... мен техника «жаңа
идеология» статусына ие ... ... ... ... ... партиялы және идиологиялық болып келеді. Идеологияға ... ... оның ... ... ... ... немесе әрекеттің
астарынада оның қатысушыларының қызығушылығы тұрғанын болжауға болатын
қоғам жағдайында оған жалпылық ... мен ... мән ... Бұл ... қадам – шындығында да кез-келген ... ... факт ... ... жеке адам болсын, бүтіндей қоғам болсын сол ... ... ... ... ... ... ... мойындау.
Мүндай тәсіл солшыл радикалды әлеуметтанудың өкілдерін нақтылайды.
Райт Миллстың көзқарасы бойынша, кез-келген идеология ең ... ... ... ... саяси қызығушылығын теориялық түрде білдіреді.
Идеология заттардың қалыптасқан тәртібін ... мен ... ... кез-келген саяси философияның негізінде жатады. Бұл ... А. ... ... ең ... ... жүйе болып,
«қызығушылықта орныққан әлеуметтік ... ... ... ... ... ... мен ... қолданудың ережелерін,
тілдерді, әрекет бағдарламасын»[13] ұсынады. Ғылым ... ... ... оның ... ... ... шығаратын
қорытындыларыжәне оларды практикалық қолдану сол немесе басқа әлеуметтік-
саяси ... ... ... ... ... ... ... және оларды сол немесе ... ... ... ... ... ... ... идеология,
рационалды формада әлеуметтік топтың ... ... ... ... ... сана ... ... қарастырылады. Батыстың
әлеуметтік ойының шеңберіндегі идеологияға деген көзқарастың дамуында бірін-
бірі уақыт ... ... ... екі ... ... ... ... концепциясы (50-ші ж. ортасы мен 70-ші ж.
басы және 80-ші жылдардың ортасынан бастап). Авторлары – Р. ... Д. ... ... Э. ... және т.б.. Негізгі тезисі позитивистік бейнеге ие, -
өсіп келе жатқан ғылымның әсері идеологиялық жүйенің әсерінің ... ... ... ... даму ... ... бір ... демократиялық қоғамда биліктің нақты ... ... ... мен ... мағыналық
шекараларының жойылуы жағдайында идеологияның ... ... ... рөлі ... ... ... дегенге байланысты. Материалдық
өндірістің технологиясының қарқынды ... ... ... ... ... ... ие ... (ақпарат, табиғи ресурстар, экология
және т.б.). идеалық концепциялар екінші дәрежелі, қосалқы сипатқа айналған,
адам өмірінің ... ... ... концепциясы. Бұл бағыттың өкілдері – А. Виннер, Дж.
Лодж, сонымен бірге ... да ... ... ... ... ... ... негізгі себептерінің бірі,
комунистік және жұмысшы идеологиясына идеологиялық қарсы тұру ... ... ... ... ... түрдегі интелегенттік,
ғылымдық, студентік орта сусындап отырған ... ... ... ... ... бір вакуум тудырды. Деидеологияландыру факторына
келер болсақ – ақпараттың, табиғи ресурстардың, ... ... ... ... күйі және мемлекеттер арасындағы конфликтілер,
барлық өмір ... ... ... ... ... гуманистік
идеалар мен «жалпы адамзаттық құндылықтар» аясына топтастырып, «жаһандық,
әлемдік» идеология құру ... шарт ... ... ... көзқарастың, оған келудің жолының, оны талдаудың
өзгеруіне байланысты, идеологияның қоғамдағы орны ... ... ... ... Л. ... – оны ... қысымның (иллюзиялық-
компенсаторлық функция, қорқыныштардың сублимациясы) жойылуынан, П. Ансар ... ... ... ... (негіздеу мен қолдау)[14], А. Сейх –
қоғамдық құбылысты түсіндіру қабылеті, Т. Парсонс – ... ... ... бойынша, идеология дегеніміз қоғамның өзін өзі ... ... ... сананың» әлдебір шашыраңқы эманациясы. Д. Белл
идеологияны идеаның әлеуметтік қозғалысқа айналуы деп ... ... ... ... ... ... ретінде түсінеді және т.б.
Идологияның маңызы мен рөліне баға ... ... ... құбылыстар аймағында өзімен бірге позитивті және жағымсыз
жағын да бірге алып жүруіне байланысты. Оның рөлі мен әсер ету ... ... ... ... орын ... мен оған қандай ... ... ... ... ... ... ... К. Поппер: «идеялар, әсіресе моральдық және діни ... ... ... ... ... ие», Л. ... ... кез-келген
қозғалысқа ұжымдық бағдар беріп, ... ... ... ... ... ... айналдырады»[15], О. Ламберг: идеология
барлық болып жатқандарға және өмір сүрушілерге мән беріп, адамдарға әлемді
түсіндіріп, оларға ... ... ... Э. ... ... адамдардың не үшін өмір ... ... ... болып
саналады», Я. Барион: ... ... ... ... ... ... ... береді, оны осы мақсаттарды жүзеге асыруға
дайындап, оныңәрекетінің нормалары мен құндылықтарының жүйесін береді».
Кеңестік ... ... ... ... ... яғни ... ... (әлеуметтік топтардың) қызығушылығының ерекшеленуі және
олардың идеологиялық жүйелерден ... ... ... ... ... ... аспектісінде теориялар мен концепцияларда топтың
және партиялық мүдделердің ... ... ... көрсетіледі. А.В.
Губерскийдің ойынша, «идеология - ең алдымен қоғамдық болмысты белгілі бір
топтың позициясы ... ... ... ... ... бір ... және ... нақтылыққа, тарихи қоғамдық процесстің берілген
кезеңдегі белгілі бір ... ... ... бейнелейтін
көзқарастар мен идеялардың жүйесі».
Идеологияны зерттеудегі акценттің әлеуметтік ағым тұрғысынан келу, оны
практикалық ракурстен ... оған ... ... рационалды бейнені кейінге қалдырды. Кеңес зерттеулерінің ... ... ... және психологиялық функциясы мәселелері,
идеологияны адамның тәрбиесі мен дамуындағы («идеология – ... ... ... функциялау жүйесі» Н.Б. Биккенин), рухани
өндірістегі идеологияның рөлі мен ... ... жүйе ... ... ... ... мазмұны, жүзеге асыру методы мен
мақсаттары бойынша, нақты партиялы басыбайлықта ... ... ... ... ... ... ... партиялылық саналады»).
Батыс елдерімен идеологиялық қайшылықта болу ... ... ... ... ... ... құру,
шаруашылық есеп, 60-70жж. ... ... және ... және т.б.), ... мен оның дамуының үздіксіз бақылау
қажеттілігін тудырды. Оның дамуының жолдарының бірі, ... ... ... ... объектісі ретінде қарастырылған идеологияның ғылыми
теориясының жасалуы болды, ол өзіне мыналарды қосады:
Идея мен көзқарастар жүйесі ... ... өзін ... теориялық деңгейі, қоғамдық психологиямен қатар, қоғамдық
сананың бір жағын көрсетеді);
Иедологиялық қатынас (идеяның қоғамда ... мен ... ... ... қатынасы);
Идеологиялық институттардың қызметі (мемлекеттік және ... оқу және ... ... арнайы институттар, бұқаралық
ақпарат құралдары және т.б.).
Панин В.В. қолданбалы ...... ... ... ... арналған еңбегінде, идеологияны «...нақтылықты жүзеге
асырудың рухани-практикалық әдісі шеңберінде күшейетін әлеуметтік-руханир
өндірістің өнімі ... ... сана ... ... ... «Ол
белгілі бір пәндік шеңберді белгілі бір ... ... ... өзінде әлеуметтік мақсаттықты, технологияны ұстап
практикалық әрекет үшін қызмет етеді». Ол иедология жүйесінің ... ... ... ... ... ... аясы (бейнеленген нақтылық пен оның алғашқы
бағалануының ... мен ... ... ... ... ... бөлім);
құралдықтың жүйелілік аясы (қойылған мақсатқа жету, әрекеттіктің
бағдарламасын қалыптастыру мен нормативті ... ... асуы ... жасалуы мен өңделуі).
В.И. Сороковиковтың ойынша, идеологияны «әлеуметтік ... ... ... ... ... көрінісін беретін қоғамның көмегі
арқылы жүзеге асатын рухани өнімнің өндірілуі, орналасуы мен тұтынылуының
толық жүйесі ... ... ... ... ғылымында идеологияны
әлеуметтік баға тұрғысынан ... ... ... мен ... қараудың түрі дамыды. Сол және басқа идеологиялық концепциядан
бағалаушылық қатынастан тәуелсіз ... ол ... әсер ... ... ... ... ерекше жүйе ретінде
қарастырылады. Ескере кететін жайт, бұл жағдайда идеология тек қана ... ... ... ... ... қана ... осы ... процесстің негізінде қалыптасып, таралып және идеологиялық
әсердің ... ... ... ... ... ... жүйеде
идеялар мен оны алып жүрушілердің және ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. Идеологиялық
жүйеге элемент ретінде идеологиялық әсердің аппаратының өзі, жасайтын және
қалыптастыратын құралжар, ... мен ... ... ... ... жүйе іші) ... жүйе мен идеологияның
идеялар жүйесі ретіндегі айырмашылықтар иеологияны құбылысретінде ... ... ... ... ие ... ... идеология жүйесі
өзінің мақсаттарын не бейбіт мақсат бейнесіндегі ... ... ... не ... ... идея мен оны алып жүрушілерге
бітіспес жаулық («идеологияның болмауы да – ... ... және т.б. ... ... ... ... ... функцияға тән. Жалпы түрде жүйенің
алғашқы екі негізгі ... ... ... функция (идеологияның танымдық аспектісін береді);
басқарушылық функция (идеологияның әрекеттік ... ... ... екі негізгі рөлдік сапада көрініс табады – олар оның
нақтылықтың бейнесін беру процесін және оның өзгеру ... ... ... О.Д. Волкогановтың еңбегінде идеологиялық жүйенің бес
функциясы көрсетілген:
Интегративті - адамдардың бірігуі, қоғамдық-саяси және ... сол және ... ... мен ... ... көп ... ... интеграциясы.
Аксиологиялық - әлеуметтік нормалардың бейнесіне ие құндылықтардың
жасалынуы, қалыптасуы және таралуы.
Танымдық - ... ... ... және ... ... ... объектілер мен құбылыстардың нақтылығының
айырмашылығы мен аталуы функциясын атқарады, танымның белгілі бір методтары
мен әдістерін ұсынады және ... ... сол ... ... ... ... анықтап, түсіндіреді. Идеология ... ... және ол ... оның бағытын жүзеге асырады.
Болжаушылық - идеология әлеуметтік бағдарлау мен ... ... ... ... ... негізгі элементі болып
нормативті мінезге ие идеал саналады, - ол тек ... ... ... болуы
керек нәрсені де білдіреді. ... ... ... ... де
бағдарламалық-директивті деңгейде де жүзеге асуы мүмкін. Ақыр ... ... мен ... ... ... Идеологиялық болжаудың
мақсатының басқа болжаулардан айырмашылығы, тек анықтау емес, сонымен ... ... әсер ету ... ...... және оның мазмұнына сәйкестіктегі
тұтастық арқылы, идеология адамдарды мобилизациялайды және оларды белгілі
бір әрекетке ... ... ... жүйесі идеологиялық әсер процесінің негізінде
қалыптасады. Идеологиялық процестің ... ... ... ... ... ... ретінде көптеген ғылыми дисциплиналарға әсер етеді:
әлеуметтану, философия, ... ... ... ... ... ... ... әрекетін қамтып,
идеологияның (идеологиялық бейне, ... мен ... ... ... ... идеологиялық процесс ең алдымен
иеологияның туындауы мен дамуы процесін, ұжымдық санадағы ... ... ... ... ... әлеуметтік сананың қалыптасуы мен
дамуы» процесі ретінде ... Кең ... ... өмірдің
белгілі бір аймағы ретінде ... ... ... ... ... топтық идеяның, көзқарастың, теорияның қалыптасуын,
ары қарайғы ... ... мен ... ... ... ... ... жүйесінің кеңістігін қамтиды. Идеологиялық процестің мәні
... ... мен ... ... А.Е. ... ... процестің
әртүрлі түрлерін атайды:
әрекет түріне байланысты (практикалық және теориялық);
таралу ... ... ... ... реидеологилау);
қатынасының мазмұны бойынша (идеялық диалог, идеялар алмасу, идея мен
идеологиялық күрес);
идеологияның қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... келуі немесе эвристикалық идеология);
идеология мен ұжымдық ... ... әсер ету ... бойынша
(тотальды идеологиялану немесе идеологиялық әсердің жеке ... ... оның ... ... ... тұрғысынан қарағанда, ең алдымен семиотикалық (таңбалық) жүйе болып
табылады. Ол таңбадан тыс ... ... ... ... ... ... табылады. Таңбалық жүйе өзінің табиғи күші ... ... ... (таңба, идея, құндылық және т.б.) индивидтік
сананың құрылымдық компоненттеріне ... Нақ осы ... ... ... ... ... ... айналдыру идеология
жүйесінің барлық функциясының негізінде жатыр. ... ... ... ... ... субъекті жағынан,
оған деген (оның идеяларына, құндылықтарын, нормаларына) тұлғалық – ... ... ... Бұл ... біз ... оған ... белгілі
бір (берілген) қатынастың орнағанын білдіретін, ... ... ... таңба) интериоризациялық спецификалық процесі туралы айта
аламыз. Келесі ... бұл ... ... сенімде, құндылықта
тіркеледі».[16]
Идеология жүйесі өздерінің нормаларының интериоризациясы шеңберінде
қоғамның (ұйымның) ... ... ... ... ... ... белгілі бір форма ретінде қарастырылады. Ослайша идеология
оларды өзінше түсіндіру арқылы олардың ... ... ... ... ... идеология нақты қатынастың көрнекті формасы ретінде «нақты
процессті жүйеден жоғары басқаруда өзіндік механизмнің ролін ... ... «өңі ... ... ... «жүйеде заттарды
ығыстыру, орнын басу және толықтру» ... ... ... көргеніміздей, шет ел және отандық ... ... ... және терістейтін, түсінік және құбылыс ретіндегі анықтамасына
көптеген көзқарастардың бар екендігі.
Көп жағдайда бұлар, идеологияны өздерінің сапалары мен ... ... ... ... әртүрлі методтармен және
мәселені зерттеудің ... ... ... ... ... зерттеулер бұл түсінік пен құбылысқа универсальды анықтама беру
мүмкін ... ... ... ... ... ... ... физикалық, психологиялық және әлеуметтік табиғаты бар ... ... Тіл мен ... идеологиялық формасы семантиканың,
синтаксистің, логистиканың, ... және т.б. ... ... ... болып табылады.идеологияның негізін қалыптастыратын
идеяның мазмұны мен функциясын әлеуметтану, психология, ... және ... ... ... ... ... ... мәнін
танупроцесінде, ғылыми қалыптастыру мен түсіндіруден тыс, ... ... мен ... ... пен таза ... ... оның ... тыс верификациялануы шектеулі). Өзінің негізінде
идеология эмпирикалық қасиеттерден тыс ... ... ... Бұл ... ... ... феноменологиялық
сипатқа ие (осыдан, идеологияның әлеуметтік, психологиялық және ... ... ... ... туындайды). Сонымен бірге ... ... ... бір ... ... ... ... екі
анықтаманы шығаруға болады:
Алғашқы және қарапайым ... ... ... біздің
алдымыздажалған, қоғамның әлеуметтік топтарының (ұйымдардың, ұжымның,
адамның) қызығушылығын ... ... ... ... ... мен логикасына бағытталғаны ретінде ... ... жүйе ... ... ... және бейсаналы түсінікке негізделген
(нақтылықтың құндылықтық түсініктемесі), белгілі бір ... мен ... ... ... ... жағдайда идеология ретінде саяси ілім,
әлеуметтік теория, әрекеттің бағдарламасы, ... ... ... діни ... нормативті кодекс және т.б. беріледі. Осылайша
идеологияның сипаты ... сол ... ... ... оның ...
идеологилылығы (нақтылықтың аспектісін көп анықтау үшін негіз ... ... ... ... ... бейнелеулерінің нақты шығу
тегін жасыру, өзін ... ... деп ... талпыну),
мифологиялылығы (идеологиялық нормаларды үздіксіз қабылдауға бағытталу,
«өзінің алдындағы ... ... ... ... ... ... ... жүйенің элементін жасау мен
жүзеге асыру үшін, ... әсер ... ... ... ... қатар идеологиялық әсердің объектісі мен
субъектісі – адам (ұжым) ... ... ... ... ... ... ... және тұтынатын белгілі бір жүйе ... ... ... ... ... адамның) әлеуметтік-
психологиялық элементі болып табылады. Идеологияның айырмашылықтық, сапалық
ерекшелігі болып оның оның таңбалық ... ... ... әсер ету ... ... ... ... жүйесі
идеологияның қоғамдық болмыстың (таңба, идея, ... ... ... ... ... ... құрылымына айналдырады. Спецификалық ... ... ... ... болжаулық,
мотивациялық және т.б.) орындау арқылы, идеология нақтылықтың көрініс
процесін және оның ... ... ... ... ... жалпы жүйенің элементі, сананы қалыптастыру мен басқарудың құралы
(механизмі) және өзінің адептісінің ... ... ... ... тыс ... ... ... өзіндік механизмі рөлін атқаруы
мүмкін.
Осы берілген ... ... біз ... ... ... аламыз.
Идеологиялық сананы немесе идеологияны кейде саяси сана деп ... ... ... Егер де ... ... «қоғамдық» және
«сана» белгілерін алып қарасақ, онда ... - ... кең ... ... Оған ... ... ... болмайтын бейсаналылық деңгейі
енеді; сонымен сонымен ... оған ... ... емес, бір тұлғаның
екіншісіне бағытталған саясаты да енуі мүмкін. Сенімді көзқарас ... сана оның ... ... ... бірге алынған саясат
болып табылады, сонымен қатар ... ... ... ... мен
саяси интуиция жүреді. «Саяси идеология» сөздерініңқұралуы, тек идеология
саясаттың бөлшегі болғанда ғана ақиқат болуы мүмкін. Саясат ... ... ... мемлекет пен билік туралы мәселе, бұл жерде әрекеттің нақты
құрылымы мен ... ... ... ... мен ... және т.б. түсініктер аз емес. ... ... ... ... оның бір деңгейі ретінде
қарастырылатын саясат болып ... ... ... ... ... өте ... Оған мысалдар келесінше
көрсетіледі: саяси білі (немесе саяси сана) – бұл ... ... ... мемлекеттік құрылымға, қоғамның, биліктің ... ... ... ... ... ... ... қатынасын
білдіретін идеялардың, теориялардың, көзқарастардың жиыны. ... ... ... саяси идеология, - бұл ... ... ... түпкілікті мүдделерін ... ... ... ... сол ... ... және мемлекетік
құрылымымен анықталады. Саяси идеология саяси партиялардың және мемлекеттің
әрекет етуінде өсіп, ... ... ... ... ... пен оны ... ажырататын едәуір белсенді мәндерді келесі анықтамалар береді:
«Идеология – бұл ... ... ... кейбір илеялдар,
құндылықтарының, мақсаттарының және көзқарастарының ... ... ... бір ... ... өмірдегі әлеуметтік шындыққа,
оның жеке мәселелері мен ... ... ... ... Қысқартып айтсақ идеология – бұл қоғамдық болмыстың
әлеуметтік топтардың немесе ... ... ... ... ... ... ... бойынша, әлеуметтік
философияда не болуы керек, не болмауы керекке негізделген ... ... ... ... ... ... ... тек
әлеуметтік шындықты ғана емес, табиғатты дка қосады. Бұл жағдайда иделогия
әлеуметтік-топтық қызығушылық арқылы өткізілген болмыстың ... ... ... ... және ... анықтаманы қабылдай беруге болады.
Идеология білімнің бір түрі. Дамыған идеологияның ... ... мен ... ... бұл жерде сол немесе басқа жүйелік
(құрылымдардың) қалыптасулардың ... ... ... ... ... ... мен ... заңдылықтар туралы),
аксиологиялық білім (әртүрлі әлеуметтік таптар мен таптардың қызығушылығы,
мақсаты және ... ... және ... ... ... ... ... асырудың тиімді әдістері туралы) ұсынылады.
Праксиологиялық білім ... ... ... ... адам ... әсеріне байланыстыруға шақырған лозунг, ұран,
мәселе түрінде жиі көрініс табады. Идеологиялық білім осы ... ... ... ... ... білімнің методикалық
нұсқамасын еске түсіреді. ... ... ... ... ... басқадай айтсақ материалдық жүйелердің өмір
сүруінің объективті ашылуының қаншалықтығын болса, ... ... ... ... ... ... байланысты; оның теоретиктеріне осы құрылымдарға,
процестерге, жағдайларға, өзінің ... ... ... ... ... ең ... ... топ үшін маңыздылығын ашу үшін
қажет. Егер ... ... ... ... жоғары болып, субъект
объективті заттарды (қасиеттер мен қатынастар) ... және ... ... ... ... сәйкес әлеуметтік топтардың қызығушылығын
соншалықты толық және терең бейнелейді.
Идеологияның басты принципі – жаратылыстану ... ... ... ... ... ... ... принцип тек бір
партияның меншігіндегіні тіркеу ғана емес, оның ... ... ... ... ... ... қондырғыны жүргізуге ұмтылу (принциптің
мұндай түсінігі едәуір таралған және бұл ... ... ... принципі ең алдымен, ... ... ... ... ... ... ... соған сәйкес
идеологияның тек партиялар мен оның мүшелерінде ғана емес, әрбір ... ... ... ... (партиялылық) өзімен өзін алғанда негативті болмайды – онсыз
не қоғам, не адамның болуы мүмкін емес; индивид – ... өмір ... ... ... солай немесе басқалай бағалайтындықтан - әлеуметтік және
саяси тіршілік иесі. Істің басқаша алғанда – бұл ... ... ... қандайлығында.
Олар әртүрлі болуы мүмкін: демократиялы, авторитарлы-тоталитарлы,
дамымаған-тұрмыстық, интеллектуалды ... ... ... ... және ... ... ... арқылы жетістік
әлеуметтік нақтылық ... ... ... және ... ... қызығушылығымен қосылуы арқасында көріні табады. ... тек ... ... ... ... ... көп
жеткізуге болатын партиялылық қоғам бөлімінің әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ақыр аяғында алиминацияланып
ғылымдыққа өтеді. Бірақ, өкінішке орай мемлекеттік құрылымның қоғамдықпен
“бөлшектенбеу” мүмкіндігі әлі де жоқ. XX ... ... ... ... ... ... ... фашистік Германияның кейбір биологтары Э.Леман, Л.Плате,
Ф.Ленц және ... ... ... ... жасады. Э.Леман –
биология ғылымының жоғарғы мақсаты, Гитлердің ісі үшін қару ... ... ... жария етеді. Ал оның қандай “іс” екендігін біз, “төмен” ұлттарды жоймау
болғанынан көре ... бір ... ... ... 1930 ж.) ... ... ... ... былай деген: «Ген теориясы
органикалық әлемнің “жаратушысын”, яғни ... ... алып ... ... ... сәйкестендіріпбольшевизмге қарсы қоятын қазіргі батыс
еуропалық (буржуазиялық) бағытпен енді ... ... ... ... ... түсіну өте қиын. Генетиканы “дрозофильдік
ғылым” деп атау ... ... Оның ... ... ғылым емес “дрозфильдік
ерігушілік” болуы керек. Ол ... ... ... ... ... ... жасалды. Егер бұрындары ақшалы ... ... мен ... ... ... осы қатынастағы
бұл импотенттілік американ буржуазиясының жоғарғы тобының ... ... ... ... ... ... сарайлар салуында. Егер таза ғылым
бұл ерігушілікті ғылым деп ... онда бұл оның ... ... куәсі»
міне осындай тұлғаның қандай моразм мен ... бара ... ... ... ... алынған тек екі факт,
бүтіндей адамзатқа қарсы идеологемаға ... ... ... ... ... өте аз ... және
осы идеологияны жүргізушілердің мүддесін әрқашан көрсетіп отыратындығын
көрдік. Мұндай идеология анығында қоғамның ... ... (part – ... ... қарсы қояды. Ол тек дана нақтылықтың көрінісін беріп
қоймайды; ол ... ... ... ... ... терістеп
отырады. Идеологияға қосылған әлем туралы ... ... ... ... ... “тумыстық” қызығушылығымен қосылуының
құралы болады. әлемнің белгілі бір жалпы ... бір ... ... ... бір ... қоғамның басқа ... ... ... кетеді. Осы тұтастық бөлікті бүтінге, елесті
нақтылыққа ... ... ... болады. Адамдардың материалды
және ақпараттық жағдайы, әсіресе идеологиялық насихат индивидтерге сол
немесе басқа ... тән ... және ... нақтылыққа тән көзқарас
қалыптастыруға мүмкіндік туғызады. Идеологияны ... ... өзі ... ... ... мен ... ... бөлінген кезде қиратушы бейнеге ие танымның түрі.
Кейбір елдерде сананы әсіресе идеологиялануы менБатыс Еуропадағы
мәдениеттің дамуына саясаттың кері әсері ... 50 ж. аяғы мен 60 ... ... ... ... ... ... және т.б.) тормен
бастады. Т.Порсонстың (1959 ж.) айтуынша идеологияның критериі болып оның
ғылыми ... ... ... ... әлеуметтану және басқа
ғылымдарға енгендіктен, не объективті әлеуметтік теорияның , ... ... ... ... ... емес. Осыдан шығатын
қорытынды идеолгияның басшылықта болуына тыйым қою керек.
Деидеолгиялау ... ... ... ... мен М.Шеллердің жұмыстарына сүйенеді. ... ... ... ... ... ... ... детерминденген. Топ
функцияланатын әлеуметтік шарт-жағдай қалыптасады. Өзінің спецификалық
жағдайына сүйенген әрбір топ, әлем ... ... ... ... мен ... ... ... жүйесі) айтылған
мүдделермен келісуге мәжбүр ... Оған ...... ... ... ... Әлеуметтік жағдайдың өзі формалды
логиканың бір заңын қолданатын екі адам ... ... ... бір пән туралы бірыңғай пікірге келе бермейді, тіпті олардың пікірі
мүлдем әржақты. Әлеуметтік топтағы танушы индивидтің ... өзі, ... екен деп, ... ... ... ... оған ойлаудың осындай
бағытын көрсетеді. Идеология осылай алғанда жалған бағытын көрсетеді. Осы
жағдайда К.Маркстікі шындық дейді ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген).
Бірақ, әдетте идеологияның жалғандығын өзінен емес, қарсыласынан
байқайды. К.Манхейм бойынша шындығында өзінен ... ... ... ... әлеуметтік топтағы) жалған. Идеологияның ... ... оның тар ... және ... ... ... ... өзіне, ең алдымен саяси акциялар жүйесін ... ... ... қажет. Бұларды жасауға “әлеуметтік
тәуелсіз интеллектуалдар” қабілетті.
К.Манхейм концепциясында, деидеологиялаудың өкілдері тәрізді
көптеген ақиқат жақтары бар. ... ... ... ... ... ... ... жалпы сенімсіздеу көрінеді. Идеологияның болуы
(таптық, мемлекеттік, ұлттық) – бұл есептесуге тұрарсыз шындық. Мәселе, ... ... ... ... оның ... тура ... мен
әрекет сферасының шегінен шықпайтындай жағдайдың ... ... мен ... ... ... ... гумандық рөлінің
күшеюінде, қоғамдық өмірден әлеуметтік-таптық онтогонизмдердің ... ... ... де ... ... ... онжылдықтарда мұндай
тенденциялардың бірнеше елде өмір сүруі, 70-ші жылдары-ақ ... ... ... ... ... ... ... концепциясының келгендегі фактісін түсіндіреді.
Ұлттық идеологияның қалыптасу кезеңдері
Ұлттық идеялар мен ... ... ... зерттеушілер Жаңа
дәуірмен байланыстырады. Себебі ұлттық идеяның ұлттардың қалытасу дәуірінде
пайда болғандықтан «ұлт» ұғымының мазмұнын ашпастан ұлттық идея ... аша ... ... ... ... ... ролі мен орнына байланысты
мәселелер қайта көтере бастады. Кеңестер Одағындағы ... ... ... ... “деидеологизациялау” мен батыс
дүниесінде 60-80 жылдарда кеңінен ... ... ... ... қоғам өміріндегі идеологиялар туралы мәселелерге үстірт қараған
кезеңге ұласты. ... ... ... үшін ... ... ... ... комунисттік партияны ығыстыру ... ... ... туралы жазған ғалымдар халықтың білім денгейінің
жоғарылауы олардың санасына әсер ... ... ... ... ... Сонымен бірге “деидеологизациялауға” сол ... ... ... ... ... де әсер ... ... ХХ ғ. соңындағы Балқан елдеріндегі оқиғалар мен ... ... ... ... ... ... бөлуге әсер етті. Сондықтан ... ... ... ... көтеріліп жүрген негізгі мәселелер ұлттық
идеяны, ұлттық идеологияға, мемлекеттік доктриналарға ... ... үш ұғым да ... ... ең басты мәселе – билік мәселесімен тығыз
байланысты. Біздің ойымызша, саясат әлеуметтік хаостан ... ... ... сол ... ... ... ... ұғымымен бірге пайда
болған категорияның бірі – саяси идеялар. Себебі ... ... ... ... ... ... билік мәселесіне байланысты, әсіресе
бөліс, шешім қабылдау, реттеуге, ... ... көз ... ... ... Міне ... көз қарас, пікір қайшылығын біз идеологияның
ежелгі кезеңіндегі көрінісі – мифологиядан, діни ағымдардан да көре ... Ал ... ... ... ... ретінде әлеуметтік және саяси
идеялардың негізге ала аламыз. Ежелгі Шығыстағы және ежелгі Римдегі идеалды
билеуші ... ... ... ... ... туралы саяси ойлардың
пайда болуы осыған мысал бола алады.
Қоғамдық идеалдар туралы ... ... ... мен ... Егер ... ... идеалдарды ж.үйелеп дамытуға тырысса,
ал Аристотель, керісінше бар нәрсенің идеалды нормалары туралы ілім ... ... ... [18]. Орыс ... князь Трубецкой идеалдардың
утопиялардың күйреген, «апатты жағдайларда» пайда болатынына мең ... [19]. ... тану ... ... ... кешіру барысында
басталады және болашақ дамудың идеалдарын туғызумен аяқталады. Идеалдар
жүзеге ... ... ... ... ... ... тағы ... Бұл процесс адамдар бірлестігі бар жерде ... ... ... мен ... ... кезеңін зерттеушілер Жаңа
дәуірмен байланыстырады. Себебі ұлттық идеяның ұлттардың қалытасу ... ... ... ... мазмұнын ашпастан ұлттық идея ұғымының
мазмұнын аша ... ... ... ... ... көп ... пікірлер соншама көп
деп айтуға болады. ... ғ. ... ... ... Ренан, Масарик,
Соловьев сияқты ойшылдар ұлттарды жаңа әлеуметтік құбылыс ретінде қарады
және оның ... ... ... ... яғни ... ... өзін-өзі тануы
деп есептейді. Қазіргі «ұлт» сөзіне негіз болған «нация» сөзі латын тілінде
қандас туыстарға ... ... ... ... ... ... сөзі
Англияда ХІІІ ғ.латын тіліндегіндей қолданыста болса ... ... ал ... ... ... бір елдің жалпы тұрғындарын атауға байланысты,
олардың әртүрлі этникалық топтарға жататына қарамастан ... ... ... Сонымен бірге ол буржуазиялық революциялар кезінде «нация»
ұғымы мен «мемлекет» ұғымының синоним ... ... ... ... Локк және ... ... суверенитеті» теорияларының әсері деп
есептейді [20]. Энтони Д. Смитт ұлттардың қалыптасуына Батыстағы үш ...... ... басқаруды бақылаудағы, мәдени
координациядағы - әсер етті дейді [21]. Карл Дойч ... ... ... ... ... үстінен бақылау орнатуға ... ... және ол ... ... даму ... толыққанды ұлт-
мемлекет ретінде қалыптаса алады, ал ұлтшылдық жеке қауіпсіздік пен ... ... ... мүдделерді жүзеге асырудан көрініс табатын осы
ұлт пен оның ... ... ... ... мен ... өзге ... бәсекелестік мүдделестікке ден қоюы» [22].
Бұл пікірлерге ... ... ... әр түрлі этникалық
топтардан ... ... ... ... біртұтастықпен бірге,
енді саяси біртұтастық қалыптасады және революцияның ... ... ... байланысты ортақ идея – ұлттық идеялар қалыптаса
бастайды. ... ... ... ... идеялардың негізінде басқа
халықтармен бәсекелестік немесе сырттан келген ... ... ... бар. Сонымен бірге кеңестік дәуірдегі зерттеушілердің көпшілігі
«ұлт» бұл капиталистік дәуірдің туындысы деп келді. Бұл пікірдің де ... ... ... ... бір ... құрамындағы әр түрлі
этникалық топтардың өзара араласуын және ... ... ... ... әсер ... Ал енді осы процестерге негіз болған
орта ... ... ... кең ... және Ұлы ... ... Мысалы, Францияда 1470-1600 жылдар аралығында 12 мың атаумен, ... 20 мың ... ... басылса, ал Германияда 1564 жылдан бастап
есептегенде Франкфурттегі кітап жәрменкесіне 39 жыл ... 20 мың ... ... [23]. ... кең тарауы ортақ ... ... ... пен ... ... ... ортақ территорияны
қалыптастырған болатын. Ал Ұлы ... ... ... ... ғана ... жоқ, ... бірге революцияларды
бастан кещірген халықтардың өз іс-әрекеттерін ақтайтын философиялық, саяси
ойларын дүниеге алып келді және ... ... ... ... ... бәсекелестік басталды.
Ұлттық идеалдардың ішінде барлығының жүзеге асуына негіз болатын бастысы
ұлттық ... ... ... ... идея ... жан-жақты көз
қарастар көп. Арапов М.В. және Мирский Э.М. «ұлттық идея ... ... ... ... ... ... ... шекарасын
белгілейді, ал оның арғы жағында қоғамның, тіпті тұтастай ... ... ... ... ... төндіретін қақтығыс бар.
Ұлттық идея оларға тарихи оқиғалар, жеке ... ... ... ... ... бойы ... өткен шешімдерді қабылдау мен жүріс-тұрыс
моделі ретінде қолданылатын образдардан ... ал ... өз ... территория» түсінігін қалыптастыратын ұлттық пантионды топониндерді
құрайды» деп есептейді [24].
К.Г. Красухин ұлттық идея – бұл ... бір ... ... ... ... ... ... әсер ете отырып, оның күнделікті өмірге
және болашақ дамуға ... ... ... ... деп ... ... ... әр түрлі ұлттық идеялар қалыптасты. Соның бірі
Ресейдегі ... ... Оның ... мен ... ... Д.Д. ... дейді: «Бұл орыстардың өздерін және ... ... ... ... ... ... орыс ойы ... емес, өздерінің
әлемдегі алатын орындарына баса назар аударады – орыстардың ... ... ... арқылы анықталады. Яғни Орыс идеясы түпкілікті нәтижеде ерекше
миссия идеясына тұғырланады» [26].
Әдетте әр түрлі көз ... ... ... ... топтардың
қоғамдағы орны мен білім дәрежесі, саяси мәдениеті әсер етеді. Міне осыдан
келіп ... ... идея мен сол ... жүзеге асырудың жолдарын ұсынған
идеялардың жиынтығын – идеология пайда болады.
Идеология – бұл ұлттық идея негізінде қалыптасқан және оны ... ... ... жолдардың негіздеген идеялық ағымдар. Сондықтан да әр түрлі ... ... ... ... әр ... ... ... идеологияны жүзеге асыруға әр түрлі әлеуметтік топтар өз мүдделерін
сақтай отырып атсалысатын болғандықтан олардың ұлттық ... ... ... да әр түрлі болады және соның негізінде әр түрлі ... К. ... ... қарама-қайшылығын идеялар қарама-
қайшылығына айналдыратын интеллектуалдар деп есептейді [27]. Неміс ... Матц ... – бұл ... ... ... ... ... кезде
кездейсоқ табыла алған балдақ іспеттес деп суреттейді [28].
Идеология ұғымы ғылыми айналымда ХІХ ғ.бірінші жартысында пайда болды ... ... ... ... және экономисі А. де Траси болды. Ол «егер біз
оның тақырыбын және грамматикасын алатын болсақ, егер біз оның ... мән ... оның ... ... ... онда бұл ... деп ... керек» деп жазды [29].
Е. Савеленок «идеология ұғымының» эволюциясын үш кезеңге бөледі:
1. идеялар туралы ғылым, ... ... ... және қоғамның даму
тәжірибесінде пайдалану заңдылықтары зерттейді (ХІХ ... ... әр ... ... мен ... ... анықтайтын ұғым ретінде (ХІХ ғ.-қазірге дейін);
3. идеология зерттеу пәні ретінде және ... ... ... ... ... ... ... және т.б.) [30].
Ал енді идеология туралы ... ... ... ... ... ... [31]:
Ғылыми бағыттар мен мектептер Анықтамалары
Позитивистер (Манхейм К., Поппер К., ... Э. және т.б.) ... ... ... ... ... ... бағыт (А. Шюц) Құндылықтар мен
идеялар объективті
Неомарксистер өмірдің өзі жалған болғандықтан идеология да ... ... ... ... ... Идеология - әлеуметтік топтардың
саяси мүдделерінің теориялық көрінісі
Идеологияны «жалған сана» деп есептейтіндер ... ... ... ... ... ... байланысты осындай
тұжырым жасап отыр. К. Маркс идеологияны «иллюзия» деп ... ... А.Б. ... К. ... «Неміс идеологиясы еңбегінде идеология
ұғымы «дәуірдің» өзі туралы иллюзиясы немесе ... өзі ... ... ... деп ... ... өзі К. ... қоғамдық
құндылықтарды субъективті деп есептегенін білдіреді [32]. Жоғарыда аталған
көзқарастар, әсіресе фашизм мен ... ... кері ... ... ... ... ... белгілі.
Идеология тарихына шолу жасай отырып, Е. ... ... ... ... ... ... өзгергенін атап өтеді. Соныдқтан да
қазіргі кезеңде «реидеологизация» концепциясы, яғни «идеологияға қайта
оралуға» ... ... ... келе жатыр. Бұл концепцияларда
идеологияның практикалық жағына, қоғамдағы рөліне көбірек мең ... Л. ... ... ... ... ... ... ретінде есептесе, ал П. Ансар ... – бұл ... ... ... деп ... Т. Парсонс идеологияны қоғамды
топтастырушы ... мән ... ... туралы пікірталас қазіргі кезеңге дейін толастамай отыр. Бірақ
соған ... ... ... рөлін ешкім де жоққа шығара
алмайды. Сондықтан да біз ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір саяси-экономикалық, рухани мәселелерді
жұмылдыратын, тұлғаның іс-әрекет және ... ... әсер ... идеялар
жүйесі деп есептейміз. Жалпы идеологияны саяси және ұлттық идеология деп
шартты түрде екіге ... ... ... ... біз ... ... ... әлеуметтік топтардың қоғамдағы рөліне байланысты
қалыптасқан саяси ағымдарды жатқызуға болады. Мысалы, В.П. ... пен ... ... ... ... ... мынадай саяси
идеологияларды ... ... мен ... ... ... ... социалдемократия, фашизм [34]. Саяси
идеологиялардың әр түрлі ... рөлі мен ... да әр ... ... ... және қоғамдағы әлеуметтік топтардың арасалмағына байланысты
болып келеді.
Саяси идеологиялардың әр ... ... орны мен ... да әр ... ... сол қоғамның тарихи даму эволюциясына, ... - ... ... жағдайына байланысты болады. Мысалы, американдық зерттеуші
профессор Л. Дж. Р. Херсон АҚШ-та ... мен ... ... ... және ол көп ... төрт ... ... ғана пайда болады
деп есептейді. Бірінші өлшем – меншік пен рынокқа байланысты мәселелер
(үкіметтің ... ... алу ... пе?, ... процеске араласу
қажет пе, жұмыссыздық мәселесі және т.б.). Екінші: ... пен жеке ... ... ... ... ... сапасын үкімет реттеуі керек пе
әлде рынок өзі реттей ме? Төртінші, әлеуметтік әділдік ... ... ... араласуы керек [35].
Ал енді өтпелі кезеңді бастан кешіріп жатқан Ресей ... ... ... ... ... барлық түрі бар десек те болады және бұл
саяси ағымдар меншік ... ... ... мемлекеттің ліне
байланысты пайда болған. Ал ұлттық идеология немесе ұлтшылдық көп ... жады ... ... ... ... айрылып қалған
метрополияларда және ... ... ... жас ... ... идеологияның мақсаты тәуелсіздік алған жас ... ... ... халықаралық саяси жүйеде өз орнын табуға жұмылдыру
немесе отарынан ... ... ... ... ... қол ... ... идеологиялар ұлттың өз ішіндегі идеялық қарама-қайшылықты
бәсеңдетіп, ұлттың алдына ортақ ... ... және ... жүзеге асыруға
жұмылдырады.
Ал енді мемлекеттік доктриналарға келетін болсақ, бұл да идеологияның ... ... оның ... бір ... бар. ... дағдарысты
қоғамдарда әлеуметтік жіктелістің төрендеуіне ... ... ... ... ... және олардың билік үшін күресі шиеленісіп кетуі
мүмкіндігіне байланысты немесе Липсет «көпқұрамдас» қоғам деп ... ... ... топтардан тұратын қоғамдарда саяси жанжалды болдырмайтындай
идеологияның түрі таңдап алынады. Әдетте мұндай ... ... ... ... алады. Мысалы, ... ... ... ... және ішкі ... есепке ала отырып
қабылдаған мемлекеттік доқтринасы міне осындай болды ... мен ... ...... ... ... ... мемлекет болуына байланысты соңғы жылдары сол
мемлекеттің ұлттық идеологиясы болуы керек пе, ... ... ... әңгіме
төңірегінде пікір айтушылар көбейді. ... ... ... әр түрлі, кейде бірін бірі толықтыратын, кейде біріне бірі
қарсы шығатын пікірлерді де жиі ... Ел, ... ... соң ... ... оның ... ... мақсатына сәйкес туатын пайдалы
идеялар, ... ... ... ... ... ... жаңа алған жас елге идеология әбден керек және ең алдымен, ол
мемлекеттің ұлттық сипатына, тәуелсіздігіне қызмет етуге тиіс.
Ұлттық идеология ...... ... ... ... ... санасын ғасырлар бойы дамытып, жетілдіру арқылы ... ... ол сол ... тілін, ділін, мемлекетін қалыптастыруға
қызмет етеді.
Әр халықтың ... тән, ... ... ... ... ... ... ұлан-байтақ жерді алып жатуының өзі ... ... ... ... ... ... ... Отанын сүю,
елін қорғау ер азаматтардың міндетіне кірген. Ауыз әдебиетіндегі батырлар
бейнесі осылай туған. Осыны болашақ ұрпақтың ... ... ... ... ... Сондықтан да халқымызды азаматтыққа, батырлыққа,
шешендікке, көрегендікке тәрбиелеу де ... ... ... ... ... жырлап, үлгі тұтқан әділеттілік те халықтың шынайы
қасиеті.
Қазақ – ұлттық дәстүр ... ... мән ... халық. Ата-баба
аруағын сыйлау, оған жүгіну – ... ... ... қолдау тілеп
жатамыз. “Өлі риза болмай, тірі байымайды” ... ... да жиі ... осы ... дегеніміздің өзі не? Меніңше, ол – халықтың ұзақ өмірінде
қалыптасып, сұрыпталған жақсы қасиеттердің ... ... ... ... тану өрнегі. Дәстүрге халықтың әдет-салты, күнделікті
тіршілігінің ауқымы, адамдардың қалыптасып үйренген мінез-құлқы – бәрі ... Олар ... ... ... ... ... ұлттық сипатты
танытады. Әрине, өмір бір қалпында тұрмайды, жаңарып, ... ... ... ой-сана, ұғым-түсінік, талғам жаңарады. Жаңарып, өзгеріп
жатқан қоғам, ... ... ... ... ... әсер ... ... әлемдік көзқарастардың ырқына бағындыруға тырысады. Әр халықтың
бойында жаңаны ... ... ... ... та болады. Осы
кертартпалық, ең ... ... ... Біз ... ... ... ... мінез-құлықты, яғни дәстүрді сақтауға тырысамыз. Ұлттың ұлттылығын
сақтау үшін ... озық ... ... ол үшін күресу
қажеттігі де осыдан туады. Қазақ мемлекетінің ұлттық идеологиясы да, ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрін,
тілін, дінін сақтап ... осы ... жаңа ... ұсынып отырған
қажеттіктерді өз сараптауымыздан өткізе отырып, қабылдауға ... ... әр ... өмірі мен сол қоғамның өзіндік ерекшеліктері
негізінде қалыптасады. Ол да дәстүрге ... ... ... адам ... ... ... дәл орталығында ұлан-байтақ жерді
иемденген. Осының негізінде отаншылдық, елін қорғау жолындағы ... ... Кең ... ... ... ...... ұстайтын батыр,
дауласса – сөзден жеңілмейтін шешен болған. Халықтың осы ... ... ... ... ... ол жақсы дәстүрге айналып жалғасқан. Сол ... ... ... ... бір тіл, бір ... ... қалыптасқан. Қалтасына бір құрт салмай, ұзақ жолға шығып,
жолшыбай түскен ауыл ... оны ... да ... ... Жердің
кеңдігі мен шаруашылығын, кәсібін даралайтын ерекшеліктердің бәрі де
ғасырлар бойы сұрыпталып дәстүрге ... ... осы ... ... ... ... ... Ендеше, қазақтың ғасырлар бойы жинақтаған осы жақсы дәстүрлерін
сақтау керек. Оны ... ... ... ... ... жоқ, ... бойы қазақ жерінде орыс тілінің үстем болуы,
біздің ой-санамыздың соларға ... әлі де ... ... келе ... Бұл
қазақ тілінің аясының тарылуына, дәстүр мен ... ... ... ... ... ... барлығы да болашақ ұрпақты ұлттық салт-
санаға, дәстүрге қиғаш жолдарды ... ... ... өркениетті
елдердің жасығына еліктеп, қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... қазақтың
әдет-ғұрпының мағынасына, мәнісіне бара бермей, ұлт ... ... оны ... тәрбиеге үйлестіруді ойлайды. Бұл — қазақ халқының
қалыптасқан ... ... ... ... қай ... ... оны ... қызмет етеді. Социалистік
идеология кешегі коммунистік режимді қалай ... ... ... алып ... негізін бекіткенін жақсы білеміз. Сталин
өлгеннен кейін Брежнев сияқты солақай басшылар ... ... ... ... ... рөл атқармайды деп санап, мемлекетті әлсіретіп
алды. Аяғы немен біткенін тағы да көрдік.
Сондықтан жас ... ... ... да өркендету әбден
қажет. Экономика болса, қалғандары өзі құралады деп қарау жетімсіз. ... ... ... ... ... жан-жақтан қоршап жатыр. Бір
жағынан, әлемдік дамудың шеңберінен ... ... ... ... оның
ұлттық сипатымызға жасап жатқан қысымынан өзімізді ... – екі ... ... өзгерісіне бой алдыратындар ең алдымен, жастар. Олар ұлттық
дәстүр дегенге онша мән бере бермейді. Сөйтіп, ... ... ... бара ... ... ... мемлекеттік тіл есебінде орнықтыруға
кедергі болып отырғандар да солар. ... ... ... ... ... сыртта не көрсе, соны қайталайтын да солар. Қазір
жастардың көшеде, жол ... ... ... жиі ... ... ... түгілі, жұрт көзінше қыз бен жігіттің оңаша тұруының өзі
ерсі ... ... ... ... ... ... жалаңаштап, “ғашықпын,
өштім-өлдім”, деп жатады. Шын ғашықтар айғайлап жұртқа жар салатын ба еді?
Абайдың ... тілі — ... тіл, ... көр де ... ... ... Сезімді жасыра білу, ұстамдылық ... тән ... ... жастарды осы дәстүрден айырып жатқаны тым өкінішті. Олар жат
жұрттардың салтын қабылдап, “Валентин ... ... ... алып, көшеде
жаппай сүйісіп жатқаны. Басқа елдің салтын қабылдауды ... ... біз ... Баян сұлу ... тағайындамаймыз” деп күпсінеді. Осының
бізге керегі бар ма? ... ... ... ... пе? ... жұрт ... шығудың қажеті бар ма?
Осының бәрі жастар арасында жүргізілуге тиісті идеологиялық ... ... ... ... ... ... ... дәстүр
сыйлауға, үлкендерге ілтипат тауып алып, көшеде жаппай сүйісіп жатқаны.
Басқа елдің салтын қабылдауды лайықсыз ... ... біз ... ... ... ... деп күпсінеді. Осының бізге ... бар ... ... ... ... пе? ... жалаңаштап, жұрт алдына шығудың
қажеті бар ма?
Осының бәрі жастар арасында жүргізілуге тиісті идеологиялық жұмыстың
міндеттеріне кіреді. Ұрпақ қамын ... ... ... ... үлкендерге ілтипат жасауға, арын былғамай, өнегелі ортадан тәлім
алуға үйреткен. Ұлды дала ... ... үй ... ел ... ошақ
бүтіндігін сақтауға баулыған. Қыз намысы дегеннің орны үлкен. Қыз ... ... ... ... бейпіл сөз айтпау – оны әдептілікке тәрбиелеу
емес пе?! Қыз намысын сақтап, оның адалдықпен жаңа ... ... ... ... ... отбасының тұрақтылығы да қыз арының тазалығымен
байланысты ... ... ... ... адал ... сезім
тұрақтылығын бақытты болудың кілті санаған. Қыздың барған жерінен қайтып
келуі жай ғана ұят ... ... деп ... ... ... ... ... жеріңе “тастай батып, судай сің” деп бата берген. Осындай
үлкен тәрбиеден өтіп, ел ... ... ... ана, Қарашаш, кешегі
Шоқанның әжесі Айғаным, ел билеген Томирис ... пен ... ... ... ел ... ... халқының дамуында, қалыптасуында осы дәстүрлер идеологияның
негізі болып табылады. Әсіресе осы ұлттық идеологияның барлығына тән ... бала ... ... ... қыз ... Олар ... ... тәрбиелік
мәні бар, жолы өрісті, бірі мен бірі жалғасып жататын идеологиясын құрайды.
Жаңа қоғам құруда ... ... ... ... ... ... ұрпақтың бойына ұлттық идеология тәрбиесін
сіңіру міндетіміз. Осы ... ... ... қыз ... ... ұлттық
психологияны қалыптастыру керек. Бүгінгі қыздардан да біз осы ... ... ... 2007 Кейде ... ... ... ... тағдырын түсінетін адамдардың аз да болса,
барлығына шүкіршілік етесің. Ертең олар ... ... ... жаңа қазақ
басса, біздің ұлтымыздың тағдыры не күйге ұшырайды деген қорқыныш та бар
Ұлттық рух дегеннің өзі аспаннан түсетін ... ... ... рух –
қазақтың тілі, мәдениеті, әдет-ғұрпы, салт-санасы. Ал ...... ... ... ол қағазға түспегенімен, әркімнің көкейінде өніп,
нығаюы керек. Өз Отаның мен ... ... соны ... паш ... ... ... да, кесе, қасық жасасаң да, соның өзі – ұлттық идеологияны
дамытып отырғаның. Онсыз ... ... ... рух, ... ... әлсіз, әлжуаз, аяқтанбаған қозыдай. ... ... ... ... ... ... ... деген бірде-бір қаулы шыққан
емес қой. Шешендерді ... 1943 жылы ... ... ... Бір составта
60 вагон болса, оның 20 вагонындағы адам ғана аман ... ... ... ... қалды. Солардың ұлттық рухының ... ... ... ... ұлт ... өз ана тілінде мектебі, не бір
тиісті ұйымы жоқ, ал ана тілін таза ... ... шет ... өз ... ... ... Пенде айтады, Жаратқан ие
сәтімен бәрін өз орнына жайлап келтіре береді. ... да ... ... Жер ... мына ... ... ... жоғарыдан бақылап отыр, төменде біз ... ...... мен – ... ... анау – ... мен неге нашармын» деп
әуреміз. Білетіндердің айтуынша, «дүние – ... ... ... ... ... өз ... ... рухымыз да, тіліміз де қалпын табар.
Анау Аралымыз да ... ... төрт рет ... ... арнасы
төрт рет қайта толған екен ғой. Жылдың 4 мезгілі секілді, ұлттық мүдденің
де өзінің қысы, көктемі, күзі мен жазы бар. ... ... ... ... заманындағыдай, Алтын Орда, ... ... ... ... ... ... келеді. Бүгінгі сәт – ұлттық ... ... бір ... ... ... ... Қанша дегінмен, ұлттық мүддені
жоғалтпауды, жоғалтсақ, қайта іздеп табуды дәл бүгінгідей ... ... ... ... өзі ... ... Теріс болсын, оң болсын, бұрын-
соңды ұлттық мүддені мемлекет деңгейінде, ұлт ... ... ... етіп
қойған жоқ едік. ... ... ... ... ... бәріміз соның
төңірегіне жиналамыз, үймелейміз. Бүгін он адам, ертең жүз адам... Сөйте-
сөйте, қатарымыз көбейе ... ... ... ... ... ... деген жастың барлығы
ұлттық рухымыздың күш-қуатына өз үлесін қосады дей ... ... ... ... ... ... одағы идеясының жемісі деп қол қусырып
отыру, бұл болашақ ұрпақ алдындағы – ... деп ... ... ... ... ... ең өзекті проблемаларының бірі - ұлттық
идеяны қалыптастыру. Кез-келген идея болашақ  құрбаны болмас үшін, ... ... іске асу ... – ол үшін біз ... ... ... ... ұлтшылдық идеяға көшіп, бірігуіміз керек.
Сонда ғана, ... рухы ... ... құм ... ... ... ... Сексеуіл ағаштарымыз ... ... ... ... ұлтшылдық деген ұғымды біз дұрыс қабылдауымыз ... ... ... ... дегеніміз - ол өз елінде, өз жерінде тұрып ... ... мен ... ... мен ... ... ... сезімі деп
білуіміз керек. Ал ... ... ... ұлттық идеясы –
болашақта қазақ жерінде қоныстанған ұлттар мен ұлыстардың ... ... ... ал ... ... біз ... ... сақтай отырып, басқа
ұлт өкілдеріне өкпе артпастан бұрын, ... ... ... ... яғни ... ... ... азматтың бойындағы ұлттық ар-намысты
ояту болып табылады.Бүгінгі таңда Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... зиялы ағаларымыз да бар.
Ал ағалар ісін болашақта жетелеуші және ұлттық идеяның қозғаушы күші ... ... ... ... қазақ жастарының көпшілігі ана тілін
толыққанды меңгермегендігін, бір бөлігі мүлдем ... ... онда ... ... бен мәдениетіміздің бүгінінен ертеңі ... ... ... ... яғни біздің ұлттық рухымыздың потенциалды
қарсыласы мен жауы өз ішімізде ... ... ... ... ... ... ... ең кезек күттірмейтін
проблемамыздың бірі - ол қазақ жастары арасында кең көлемде ана ... ... ... ояту ... ... ... ... Ұлттық идея аясында, өзімізді-өзіміз тәрбиелеп алмай, басқа ... ... кең ... ... идеологиялық күш бере
алмайтынымыз бүгінгі өмір ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру бүгінгі демократиялық ... ... ... ... ... онда қазақ жастарының
тәрбиесіне айрықша және жедел түрде  көңіл бөлуіміз керек.
Ана сүтімен келген ... ... ... ... ... ұлтымыздың
қандай жанашыры болмақ. Сондықтан, біздің бүгінгі күн тәртібімізде осыған
байланысты, арнайы сұрақтар бар. ... ... ... жөн.
Ұлттық идея барша халықтың күш-жiгерiн, iс-әрекетiн уақыт алға қойып
отырған аса ... ... ... ... ... баурап әкететiн
күш болуын қалаймыз. Өткен күндерден айғақ - дәлел келтiрер болсақ, ХІХ
ғасыр ... ... ... идея ... ... православие,
народность" деген атау-терминдер атқарса, кешегi Ұлы Отан соғысы жылдарында
большевиктер ұлттық идеяның арқалар жүгiн "Бәрi де ... үшiн, бәрi ... үшiн" ... ... ... ... ... ұлттық идея қажет, ал оның ұғым-түсiнiгi, атау-
терминi әр кезеңде әрқилы ... ... ... ... ... ... ұлттық идея мiндеттi түрде ұзақ немесе қысқа мерзiмдi қамтып ... деп шарт ... ... ... ... ... дәл ... таңда "Қазақ елi. Азаттық.
Бiрлiк" деген ұғым-түсiнiктер аша алады.
Ойымыз ... ... болу үшiн ... ... тоқтала кетейiк.
қазақ - Қазақстан Республикасына атауын берген этнос, осы мемлекеттiң,
жердiң иесi де, ... де ... Ел – ... ... заманында
қалыптасқан атау-термин, мемлекеттiктi бiлдiредi. Орхон мұраларында "Түркi
елi", "Мәңгi ел" деген сөз тiркестерi ... рет ... ... ... елi" ... ... ... екi мiндеттi шешуге мүмкiндiк
бередi. Бiрi – барша қазақстандықтардың отансүйгiштiк ... ... ... ... ... тұрақтандыруға, екiншiсi –
алыс шетелдiктерге Қазақстан Республикасы ... мәнi ... ... ... шылбыр ұстатады. Әзiрге Қазақстанды қазақ елi ретiнде
қабылдағысы келмейтiндер республикамызда да, бiлмейтiндер шетелде де ... ... ... ... бiлiм ... ... қызметтер
атқарып, Қазақстаннан қоныс аударысымен өзi суын ... ... ... ... ... елiндегi әйгiлi Александрия
кiтапханасының мамандары ... ... ... ... екенiн қалай
түсiнуге болады. 2003 жылы Каирге ... ... ... ... орталығының директоры Тұрсын Жұртбайдың ... ... ... ... ... былай қойғанда Қазақстан мен
оның Президентi Н.Ә.Назарбаев ... ... ... ... бере ... ... ... – өзiмiз. Сылбырмыз. Ширайтын уақыт өтiп ... ... ... ... бұл ... ... ... алынбаған.
"Қазақстанның, дедi Н.Ә.Назарбаев, әлемде қуатты экономикасы бар әрi
халықаралық ... ... ... өңiрлiк держава ретiнде
қабылданатынын естен шығармағанымыз ... Бұл ... ... ... ... әлемдегi беделiн нығайту үшiн қосымша күш-жiгер
жұмсауымыз керек".
Азаттығымыз да әлi жас. 1990 жылы ... ... ... жылы ... тәуелсiздiкке қол жеттi. Бiрақ бiз әзiрге толық азаттыққа
ие бола қойған жоқпыз. Айталық, озық ... мен биiк ... Олар ... ... ... ... бiзге мұнай қорын
таңқаларлықтай молынан бергенмен әлемдiк бағасын анықтап отырған басқалар.
Батыстың ... ... ... ... керек, адам құқығын
сақтай бермейсiңдер деп ақыл үйретiп, қоқаңдай беретiндер де басқалар.
Тiптi ... ... мен ... ... ... ... ... қазақтың қазақ тiлiн бiлмеуi толық азаттыққа
жетпегенiмiздiң ... ... ... ... толағай
табыстарымызды ешкiм жоққа шығара алмайды. Бiрақ табыстан бас айналмасын.
Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан ... ... ... бiз ... еркiн экономика мен еркiн ұлт жасақтау жолында алға жылжуымызға
қажеттi ... ... ... ... ... ... пен жалған ұраншылдық қазақ халқының
бiрлiгiне орасан зор нұқсан келтiрдi. ... Ұлы күш ... ... ... ... жоқ жерде тiрлiк жоқ, деген ғой ол. Сөздiң атасы -
шындық, анасы - бiрлiк деген ... ... ... ... би ... ... даланың ауызша тарихнамасы. "Бiрiңдi, қазақ, бiрiң ... – iстiң бәрi бос", - деп ұлы Абай ... ... ... ... тап ... ерекше мағынаға ие болып тұр.
Елбасымыз Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан ... ... ... экономикалық, әлеуметтiк және саяси жедел жаңару мiндеттерi
ынтымақ-бiрлiк ... ғана ... ... ... ... бар да түнде жоқ елдегi адамдардың өзара
сыйластығы ... ... ... бай мен ... құдалығындай тұрлаусыз ғой.
Әйтпесе түнгi сағат 1-2 ден кейiн орыс тiлдi ... ... ... ... жат, тiптi ... қорлайтын хабарлар
жүргiзер ме едi. Ал осынау түнгi ... ... ... ... ... әлi де ... келедi. Қазақстан Республикасының Ата
Заңындағы 39-бапта ... ... ... кез-келген iс-әрекет
заңсыз деп танылатыны тайға таңба басқандай көрсетiлген. Бiрақ бап әрқашан
жұмыс iстей бермейдi. Әлде ... ... ... ... ... ... кете ме? Бұл аздайын Күндi алақанымен жапқысы келетiндер әлi де
бой көрсетуде.
Бiрлiк қазақтардың өзi үшiн де ... ... ... өткен Парламент
сайлауы ұлтымызға iштей ... ... ... ... әлемге жариялады.
Руға, жүзге бөлiну санадан сылынып тасталмағанын көрдiк. "Ауруын жасырған –
өледi". Әрине, ... ... ... ... ... ... траибализмнен құри қоймас. Бiрақ оның ... елi ... ... кесапаты аз болмайды.
Ұлттық идеяны "Қазақ елi. Азаттық. Бiрлiк" ұғым-түсiнiктерiмен
бейнелеу ... ... ... ... емес, қайта саяси,
танымдық, рухани кемелдiгiмiз бен оралымдылықты паш етсе керек. Қазақтың
нартұлға ұл-қыздары идея үшiн, ал ... ... ... идеяның
ойранымен жанын аз қиған жоқ, ендi идея ... ... үшiн ... ... ... ... азаттығымыздың, ынтымақ-бiрлiктiң мүддесiне қызмет
етiп, дiттегенiне жеткен күнi қош- есенге кете баратын кемел де ... ... ... әрқашан жауапты мiндет болып қала бермек.
Мемлекет дамуында идеологияның, оның ... ... ... идеологияның
ескерусіз қалуы – үлкен қателік. Олай дейтініміз, ... ... ... ... оның ... мәңгілік кепіл
бола алмайды. Айталық, соңғы кездері алып дейтін Ресей мемлекетіндегі
ұлттық ... ... ... ... зиялы қауымның абыржуларын
жиі байқайтын болдық. Оның ... ... ... ... ... ... ... Борис Немцов, тағысын тағылар)
орыс қоғамын ұлтшылдыққа шақыруларын жиілетулері ... ... ... ... сол, ... тар мағыналы болса да кеңестік
идеология одақтың ғұмырын жетпіс жылға созды. Ал ... ... ... да ... ... идеология АҚШ-ты бүгінгі ... ... ... ... ... Қазақстанда ұлттық саяси идеология ... ... ... ... ... ... ... де, берік діні де
сол ұлттық ... ... ... ... ... ... үлесімен қатар, мемлекет жетекшісінің рөлі өте маңызды болуға
тиіс. Осы тұрғыдан ... ... ... ... он бес жылдық
тарихында мынандай ұлттық идеологиялық бағыттарды белгілеп берді: бірінші,
мәртебелі (титулды) ... ... мен ... арттыру идеясы, яғни
алыс-жақын шет елдердегі қандастарымызды Отанына шақыру. ... ... ... идеясы, яғни ең бірінші «қазақ пен қазақтың қазақша
сөйлесу» ... ... ... туыстық идеясы, яғни, «бір
жағадан бас, бір жеңнен қол шығарар» уақыттың жеткендігі. ... ... ... жаңғырту идеясы, оның бір ғана ...... ... ... ... ... ... (саяси қуғын-сүргін
құрбандарына тағзым ету, «Желтоқсан» көтерілісіне шынайы баға беру т.б.)
Алтыншы, ұлттық ... ... ... оның ... ... ... қолды жүрекке қойып тұруың «мен қазақпын» деген әрбір ... ... жас ... ... саяси идеология толық қалыптаса қоймағанын ескеруге тиіспіз.
Ол әлі еңбегі бекімеген жас ... ... Оның ... ... ... әр уақытта мемлекеттік саясатқа идеологтардың белсенді
араласуын, ықпал етуін талап ... ... ... саяси идеологияның қажет
екенін мойындағысы келмейтіндер де бар әлі. Мұндайда ... ... ақын ... ... ... жиі ... ... еске түседі. Ондайлар үшін туған жер, Отан, туған ұлты, ана тілі
деген ұғым атаулының бәрі жат. Немесе бұл ... ... ... ... үшін ... ... қалмаққа тырысады. Бұл космополиттеріңіз ешқандай
идеологиясыз қоғамның нағыз жемісі.
Ендігі ... ... ... ... ... пен ауызбірлік өте
маңызды. Елбасының мемлекеттік ... ... ... ... ... ... айналдырып әкету ұлттық идеологияның тамырын
тереңдете түсер еді. ... ... аузы ... ... өзінің бірінің
идеясын екіншісі мойындағысы келмейтін жағдайларды аз аңдап жүрген жоқпыз.
Неміс идеологы Ф.Ницшенің айтуынша, бар идеяны ... ... жайт – ... ... ... ... дейтін тіркесті айта беруіміз құлдық
психологияны аңғартады» дейді. Сол ... ... ... ... бағзыдан ел екенімізді паш еткендей асқақ ұғымдарды санаға сіңіре
білуіміз керек. Бір қарағанда, осы екі ... ... ... ... ... ... оның астарына, ой-санаға ықпал етуіне ... ... ... ... байқайсыз.
Міне, идеология дейтініміз – осындай нәзік дүние...
Ұлттық идеология – бұл Тәуелсіздік. Тәуелсіздік ... ... ... тарихын, тілін қайтарды. Өркендеген социализм дәуірінде (70-80
жылдар) “Совет ұлты” деген ... ... ... Ол ... ... ... әсер ... идеологиялық басты құрал – көркем әдебиет еді.
Көркем әдебиетте советтік өмір салтын, совет адамының бейнесін жасау басты
міндет болатын. ... ... ... мен ... ... ... сын ... қатаң тыйым салынған ... ... ... драматург
В.Розов: “Коммунистік партия бізден, жазушылардан ... ... ... үнемі талап етіп келді. ... ... сол, біз соны ... деп ащы ... жазып еді. Ол кезде бұлай сөйлеу ... ... ... және дәл ... ... сөз айту екінің бірінің
қолынан келмейтін. Бүкіл совет халқы өзі өмір сүріп ... ... ... ... ... ... осы ... әдебиеттен іздейтін. Және содан
табатын да. Халық пен ... егіз ... тұсы да осы тұс еді. Егер ... ... ... ... соның ішінде қазақ та бар, бойындағы ұлттық рух
пен сенім күшін біржола жоғалтпай аман сақтап қалған ... ол, сөз ... ... дер едім. Әдебиет болғанда да, жалпылама ... ... шын ... ... ... ... ... шыншыл
шығармалардың әсері. Өзге қаламгерлердің шығармалары кітап боп басылып
жатса, шын ... ... ... ... ... ... пен ... айырмасы осында.
Әдебиеттің арғы атасы боп табылатын аңыз-ертегілер мен ... оқып ... адам мен одан ... ... ... ... рухы
мен ұлттық таным-түсінігі екі басқа. Бірінші ... ... ... дамуын ұлттық мүдде тұрғысынан ғана өлшеп бағаласа, ... ... үшін ... ... ... ... назарға алынбайды. Өз
ұлтының кешегісі мен бүгінгісіне ой ... ... ... ... ... қаперіне алмай тұрып, өзі де біле бермейтін, білуге
білімі мен өресі ... ... деп ... абстракциялы ортақ
құндылықтарға ұмтылады. Ұлт мүддесін ... адам өзі біле ... ... өз ... ... ... ... өзі де
аңғармай қалады.
Қазақ қауымы ғана емес, орыс оқырмандарының арасында да қадірі ... ... ұзақ жыл ... ... ... ерекше бір жәйтті
таңдана жазғаны бар еді. Ұлттық мінез, ұлттық рух жайлы айта ... ... ... ... бір ... ауытқымайтын, қанша азап көрсе
де сынбайтын, дүниеде үш ұлт бар. Олар – ... ... ... ... Ұлттық рухын жоғалтпаған осы үш халықтың болашағына сеніммен
қарауға болады” деп бағалаған екен. Бұл ... да ... ... білдіріп,
дау айтатындар табылар, әйтсе де, осы үш халықтың өжеттігі мен ... ... ... мен асқақ мінездері жайлы А.Солженицыннен әлденеше
ғасыр бұрын, 9 ғасырдағы араб ... ... ... ... ... жазғандары баршаға аян. Ұлттық рухы әлсіз,
немесе, сол рухта тәрбие алмаған адам жалпыадамдық ... оңай ... үшін ... ... оның тілі мен ... ... ... олар үшін
өзінің өмір сүруіне қолайлы жер ғана қадірлі. Ондай категориядағы адамдар
үшін “Отан” деген ұғым “территория” ... ... ... ғана. Өз ұлтын
оңай сатып кететіндер де осы категориядағы адамдар
Ұлттық ... ... не және біз оны ... ... ... ... ... соңғы кезде жиі ... ... ... бір ... ... ... ... бәрін де осы ұлттық ... көру ... ... ... жиі ... тәп-тәуір ойлы адамдар
мен журналистердің өздері ұлттық ... ... не ... ... ... ... Бар ... бағзы заманнан белгілі тіл, дін, діл, салт-
сана, тарих, ... ... аса ... ... бәрі ... ... ... коммунистік Бағдарламалар
мен моральдық Кодекстерді көз алдарына елестететін секілді. Капиталистік
қоғамнан социалистік қоғамның ... мен ... ... ... ... ... ... құжат ауадай қажет болды. Ал, Қазақстан
социалистік жүйеден шығып, капиталистік ... ... ... ... ... ... заң бар, ол — рынок заңы. Капиталистік дүниеге ортақ қағида
осы. Ал, ... заңы ... ... ... ... ... ... сауда, еркін баға, еркін дін, еркін тіл, еркін махаббат, аралас неке
т.т. Тек ... ... ... қайшы келмесе болғаны.
Қазақстан жағдайында да солай: тыйым салынбағанның бәріне рұқсат.
Жарайды, заң – заңымен. Ал, ғасырлар бойы ... мен ... ... ... бай ... мұрасы бар, қайталанбас әні мен күйі мол,
бір шешендік сөзімен-ақ ... ... ... ... далалық
мәдениеті әбден қалыптасқан, далалық билер сотының институтын ... ... ... жете ... басқа ұлттың өкілдері айтып жүргендей,
мәні мен бейнелілігі жағынан аса терең, аса көркем, аса бай. Ана тілі ... ... ... құру жолында, яғни, баю жолында, ... ... ... ... ... ... ажырап қалмақ па? “Айналып
келгенде бар әлем бір-ақ ... ... ... ... идеяны қозғаушылар
қазақ халқын осы ... ... ... ... ... беруге
уағыздайтын секілді. Ең таңғаларлығы сол, осы ... ... да ... орыс ... ... ... ... олар өздерін ұлттық тар
шеңберде ... азат боп, ... ... ой ... ... ... санайды. Алматыдағы опера және балет театрының
маңына американдық “Битлз” ансамбліне ескерткіш қою, ... ... ... ашу (ол ... да), Мәскеу мен шетел әншілерін Қазақстанға
ұдайы шақырып ... ... орыс ... ... мәртебе беру
идеяларын да көтеріп жүрген осы тақылеттегі азаматтар. Егер олар ... ... ... әдебиетімен сусындап өссе бұлай деп айтуға
ауыздары бармас еді.
Ұлтжанды азаматтардың “Тіл” деп шырылдап ... ... ... де
осында. Ұлттық рух адам бойына ұлттық дәстүрмен, ұлттық мәдениетпен, ... ... Орыс ... жартылай жабайы деп, орыс мемлекетін мешеу
деп, онда биік талғамға татитын әдебиет жоқ деп ... ... ... ... ... ... үшін И. ... Г. Флобердің екі жыл
бойы соңынан қалмай жүріп Л. Толстойдың “Соғыс және ... ... ... ... Орыс ... ... ... жұрты Г. Флобердің
әлгі роман жайлы көсіле жазған мақаласынан кейін орыс әдебиетінің ... асып ... кем ... көздері жетіп, орыс халқының
талантты халық екенін бірте-бірте мойындай бастады.
Әдебиет – ұлттың ... көзі мен ... ... ... ... де ... ... құралы да әдебиет. Орыс жазушысы А.Битов айтқандай,
“адамзаттан әдебиетті алып тастасақ, сақырлаған қару, сыңғырлаған тиындар
ғана ... көп адам көз ... ... ... емес. Идеология
өмірдің барлық атрибуттарына тән. Тіпті, жақсы шұлық пен кесе-шәйнектер де
идеология. Әрине, оның сапасы жоғары ... және онда ... ... ... ... сіріңкенің шиіне дейін жапон стилінде жасап үйренген. Олар
өндірген өнімдерінің бәріне өз ... тән ... ... Өйткені,
идеология заң емес, кодекс емес, істеген ісің, ... ... оның ... ... ... ... ... да осы үрдістерді меңгере бастауы керек. Шетелдерде
жүргенде өз еліңнің шығарған өнімін көре ... ... ... ... өзіңнің сол елдің азаматы болғаныңа қуанып қалмас па едік! Керек
десеңіз, жай ғана сол ... ... ... ... де ... байқайсың. Рухың көтеріліп, өзіңді қазақ ұлтының бір бөлшегі
екеніңе ... рух — өз ... ... оны ... ғана ... ... екеніңді түсінуде, өзгелерден кем емес екеніңді ойыңмен, ... Ол ... ... ... ... бойы ... беретін бітпейтін
процесс.
Алда бұралаң жол, асу бермес асулар, өткел ... ... кешу ... шеті жоқ ... бар. Сол ... ... иық қағыстырып тағы
бір халық тәуекелдің кемесіне қаймықпай мінді.
Ол – қазақ халқы. Оның өз ... бар. Ол ... ... ... жеткен қазақ деген халқының ... ... ... ... ... өз ... ... жоғары ұстап, әлемдік мұхиттар айдынын
көктей өтіп, өзінің де, туған халқының да айбарын асыра ... ... емес — ... кездерi елiмiздiң бетке ұстар ... ... идея ... түрлi мәлiмдеме жасап, бүгiнгi ... ... өз ... алға тартып жүр. Бұрын ұлт деген сөз
қазаққа байланысты айтыла қалса, елге төнген бiр ... ... ... ендi ... ... ұлттық идеяның мән-мағынасын қазақтың мақсат-
мүддесiнен iздестiретiн рухани дәстүр қалыптасып келедi.
Қазақ алға шықты. Әрине, қазақ елдегi мемлекет құраушы ұлт ... өз ... ... басқа халықтардың арман-тiлегiн өз тағдырынан
тыс қарауына болмайды. Қазақ ... ұлы ... өмiр ... ... ... жауапты, қолында күшi бар қалың да жуан
әлеумет.
Сондықтан, ... өз ... ... ... ... өзге халыққа
деген жеккөрiнiшке ұласпауы қажет. Менiң ойымша, өз ... ... ... ұлттың мүддесi есебiнен шешу iстiң мәнiсiнде кәдiмгi фашизм
деп аталады. Ал сiздiң ұлттық мүддеңiз iргеңiзде катар өмiр ... ... ... ... сәйкес келiп жатса, онда бұл — мемлекет
құраушы ... ... ... ... ... соң ... ... қазақтың мақсат-мүддесi не деген қиын да қилы ... ...... ... ... ... ... жұрттың арман-
тiлегiне қалай сай келедi — деген екiншi күрделi сұраққа мiндеттi түрде
тiрелетiн боламыз. ... ... ... да тақау арада, бәрiбiр, мiндеттi
түрде табуға тура келедi.
Менiңше, жауап қазақтың бүгiнгi тiршiлiгiнен туатын ертеңгi ... тиiс. ... ... ... ... және ... өмiр сүруiне мүдделi,
әрi қызығуы қажет. Қазiр ел ... ... ...... тұруға
шын ниетiмен талпынуы керек.
Ұлттық идея ұлтты кемелдендiретiн, озық шығаратын жетекшi идея ... ... ... ... мен ... бар сара жол болуы тиiс.
БIРIНШI — ҰЛТТЫҚ ... идея — ... ... ... ... сол ... ... анық белгiлеген идеяға қол жеткiзудiң нақты әрекет-қимылына сiлтеу
жасап, бағыт-бағдар беретiн үгiт-насихат мазмұны.
Қазақтың ... ... не? Бiр ... ... сауалдың жауабы
елдiң бәрiне анық тәрiздi. Бұл сұраққа бiз неғұрлым сауатты, кең және ... ... онда ... ... ... ... жауабы да өзiнен-өзi
табыла кетедi.
Сондықтан, менiң ойымша, қазақтың алға койған мақсат-мұраты зор ... Бұл ... бiздi озық ... ... қоятындай көп
сатылы, әрi ұзақ мерзiмдi қамтуы керек. ... ... ... ... ... кезеңде нақты шешiп отыратын мәселесi, қол жеткiзетiн қомақты ұлттық
табысы, есеп ... даму биiгi анық ... ... ...... ... Құндылықтар ұлтқа берiлетiн
анықтаманың әр параграфынан құралады: атамекенi, ана тiлi, ... бiр дiнi, ... ... төл ... ... тарихы. Ұлттық
идея — ұлттық құндылықтардың жаһандастыру дәуiрiнде ... өмiр ... ... көксеген мұраттың көрiнiсi. Сондықтан, ... идея ... әрi ... ... Ұлт ... ... үшiн үнемi сергек
өмiр сүруi қажет. Бiрақ, сергектiк тек қана ұлттық ... сол ... ғана ... сонымен қатар, оны кемелдендiрiп отыру пейiлi, ... ... қою ... ... ... қол ... игiлiк-
табысын өз пайдасына шешiп отыру пәлсапасы.
Сергектiк, менiңше, ұлттың әлем халықтарымен үзеңгi ... ... үшiн ... ... ... ... ... жаңалық атаулыны тез
арада игерiп, өз пайдасына жарата бiлу ... ... және ... ... сiңе алған жақсы әдет күнi ертең оның қасиетiне айналады.
Ұлттық құндылықтар ұлттың тек кана ежелден келе ... ... ... ... ... қоры, асыл мұрасы емес, ... ... ... ... ... халықтардан бұрын ойлап тапқан, бұрын қол
жеткiзген, бұрын игерген ғылымдағы, өндiрiстегi, мәдениет-өнердегi бiрiншi
табысы. ... ... ... ... ... ... сол ... ұлттық құндылығына айналдырып жiберген болатын. Сол тұста пәлсапа
ғылымын немiстiң ұлттық табысы ретiнде таныған ойлар да айтыла ... ... оған куә ... сөзi — ол пәлсапамен тек немiстер ғана айналысуы қажет
деген пiкiр бiлдiрген едi. Ендi бүгiн тағы сол ... ... ... ... ... озық ... iскер топқа, мемлекет қайраткерлерiне
арналған уәкiлдi ... тек ... ғана ... алатыңдай ой
қалыптастыратын жағдай туғызып отыр. Мерседес — ең озық ... ...... жұртының ұлттық табысы, атадан балаға мирас ұлттық қазынасы,
немiстiң қабiлет-қарымын көрсететiн ... ... ... сол ... сақтау үшiн олар не iстеп отыр деген сауалға келсек, бiз ... тап ... олар ... ... ... ... шығарып
алмас үшiн үнемi iзденiс үстiнде жүредi, ... ... ... ... көредi. Жеңiс, табыс онайлықпен ... ... ... да арғы атасы — еңбек.
Иә, бiз киiз үйдi ойлап таптық, ол — ... ... асыл ... ... ... ... ... жеттiк, жаңалық әкелдiк?
Немiстер Мерседестi жасап отыр. Сондықтан, мен үшiн ... ... ... толықтырылып отыруы қажет. Ұлттық ... ... ... да ... ... тууы керек.
ЕКIНШI — ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ
Ұлттық идея бүгiнгi күнде кез келген халық үшiн ... ... ... жолын нұсқай алатын үде болып отыр. Әр халық өз ... қай ... қай ... қай өнер түрiнде мейлiнше озық ... — тура сол ... ... бiлуi ... ... ... рынокта кез келген экономика саласында
басқа елдермен еркiн бәсекеге түсе ... ... ... сала ... ... бүгiнгi мүмкiндiгi аз, әрi елде жағдай жасалмаған болуы
мүмкiн. Ал ... ... ... ... бар, ... елде жоқ
бiлiм-тәжiрибе жинаған белгiлi өнер түрiнен, экономика-өнiдiрiс саласынан
бiз озық ... ... Тек сол ... ... ... ... ... әрi қазiргi заман талабына сай iзденiс-жұмыс жасай ... онда ... ... ... ... жаңа ... ... мүмкiн.
Менiңше, ендiгi кезек — сол нақты жұмыс жоспарын құра бiлуде шығар.
Қай саланы дамытамыз, ... өнер ... ... ... ... ненi
әлемдiк кеңiстiкке шығарамыз.
Еңбек, бейнет зая болмауы үшiн терiс жолға түспеу ... ... ... қайда, қайсы, қай жаққа апарады?
Ұлттың бәсекелестiгi — жалпылама ой, ал ... ... ... ... жетемiз, ол бiзге нақты ұлттық идеяны бередi.
ҮШIНШI — ҰЛТТЫҚ ИДЕОЛОГИЯ
Ұлттық идеяны тапқан соң, оны жүзеге асыру мiндетi ... ... ... ... ... iшiнде оның шешiмi де жазылып тұрады.
Бiрақ, жүзеге асырудың сара жолы да үгiт-насихат жүргiзгенде анық, әрi
нақты көрсетiлуi тиiс. Сондықтан, идеология тек ... ... ғана ... сонымен катар, кәдiмгiдей жұмыс жоспарына, iс тетiгiне, табыс
тұтқасына айналады.
Неге балалар әдебиетi ... ... ... соңғы екi-үш ғасыр
көлемiнде негiзiнен Скандинавия ... ... ... ... ... сан ... аса үлкен халықтар да емес.
Бiрақ, балалар әдебиетiнде ... ... ... Бұл не — ... ... ... ... идеядан туған, жаңа ұлттық құндылық-қазына
қалыптастырған жоспар-идеологияның нәтижесi ме?
Ұлттық идея, әрине, халықтың мүддесiнен тууы тиiс. Ол — ... ... ... Сондықтан, қалың бұқара төменнен қандай ұран
көтередi, қандай пайда көргiсi ... — соны ... ... керек.
Тағы бiр айта кететiн жайт, ұлттық бизнестiң ұлттық мүддеге қызмет
ететiн, қолдау көрсететiн дәстүрiн қалыптастыру мәселесiнiң ... ... ... ұлттық құндылықтарды төл игiлiгi ретiнде тануы шарт. Елiмiзде
тек ұлттық мүддеден шығатын бизнес қана табысқа жете алуы тиiс. ... ... ... ... ... ... ... ұлттық iрi
бизнес жауап беретiнi анық. Себебi, тап сол ... ғана ... ... ... бiр ... ... ортасында бедел жинап, ел ұмтылатын өнеге
бола ... ... ... ... ... ... жоя ... дәрежеге жетедi.
Ұлттық идеология». Елімізде ... ... бар ма? Ол ... жүргізіліп жатыр. Жаңадан тәй-тәй басып, дамып келе жатқан
еліміздің идеологиясы ... ... ... Ұлттық идеология ең бірінші елдің
болашағына негізделу керек. Ал, елдің болашағы – жастар. Сондықтан жастарды
ұлттық түрде ... ... ... ... Ал, қазіргі біздің
ұлттық ... ... ... ... ... ма? ... тіл ... тілі деп, оған қосарлап орыс тілін ... тіл етіп ... ... Ең ... ... ... – телевидениеге
елу де елу саясатын енгізіп ... ол ... ... ... ... де жоқ, оны қадағалап жатқан ... де жоқ. Ал ... ... ... ... ... ... шырмап бара
жатқандай. Міне, біздің ұлттық идеологиямыздың көрінісі осындай. ... ... ... ... ... дамып келе жатқан мемлекетімізде
идеология енді-енді қалыптасып келе жатыр ... ... де жоқ ... саяси идеологияның қажет екенін мойындағысы келмейтіндер де бар.
Олар үшін ана тіл, туған жер, туған ел, Отан ... ... жат. ... ... ұлттық рухты ояту идеологияға байланысты. Идеологияның
бүгінгі көрінісін «Тұжырым» бағдарламасы сипаттайды.
Дәл қазiр бiздiң қазақ ... ... ... яғни ... ... ... салдарынан жоғары жақтағылар ... ... ... ... ... ... Ортақ мақсатсыз алдыға
басу мүмкiн еместiгiне халқымыздың көзi жетiп ... ... тұра ... ... ... ... ... Шындығында да
ұлттық идеология бiзде бар ма, болса, қай ... ... ... ... ... ... жанды пiкiрлер айтылып
жүр. Қазақстанда ұлттық идеология қарқындап дамып келе ... бiр ... бар. Оны бiз тек көре ... келе ... ... жаңа ... мемлекетте көрнекiленiп көрiнбейтiнi тарихи шындық.
Мамандардың айтуы ... ... ... ... көзқарасымен
қалыптасуы керек екен. Бiздiң елде олай ... ... ... ... ... сөз. ... қалыптасуының iргетасы балабақша мен
мектептен бастау ... ... ... ... ... қалыптасуы
керек. Сонымен қатар тiлдi — идеологияның кiлтi деуге болады. Алматы
қаласында ... ... ... ... көше ... ... бұл ... елiмiздiң көптеген облыстарында қолға алынуда. Бұл жайтты
ұлттық идеологияға жасалынған батыл қадам десе ... ... аш ... ... Ал, қазiргi таңда қазақ халқының ұлттық идеологияны
қажетсiне қалғаны, бүйiрiмiзге ел қона бастағандығының ... ... ... шыққан жау жаман» деген мақал тағы бар. Бiзде ондай
жаулар жетiп артылады. Оларды бiр ... ... ... деп ... Егер де бiр ... қадам жасасақ, дәл сол күнi басқалар емес,
өзiмiз тәуелсiздiк туын ... ... ... ... ... ... ... жетерлiк. Ескi қоғамның адамдары өмiрден ... ... ... ... Жаңа қоғамның идеологиясы
жастардың көзқарасымен қалыптасуы ... Бұл ... ... ... баяу ... солардың ықпалы зор болып отыр. Ал айтатындары —
«жастар азып барады, азғындап барады, ... ... Бұл қай ... ... ... ... ... салсаң, идеология да, басқа да жоқ.
Бұрын «алай болған, ... ... деп, ... ... отырғаны.
ақсақалдар жиырмаға келген жас өренде көзқарас бар дегенге сенбейдi.
Ендiгi мәселе идеологияны кiм ... ... Иә, оны тек ... жасамайды. Қазiр елiмiзде қаншама ... ... ... ... ... бар. ... ғылымға
негiздеу солардың мойнында. Солар бұл мәселенi қолға алғанда ғана ... ... Ал, ол ... ... бiз бiр-бiрiмiзбен iштей
түсiнiсуiмiз керек. Бұл ... ... ... алар ... мол. ... ... мемлекетi арабтарға төтеп берiп отыр. Бұл әрине ... ... ... ... ... ... ... тағы бар. Мiне, сондықтан да кiп-кiшкене бұл мемлекетпен әлем
санасады. ... сол ... ... керек. Ол үшiн де кеңестiк
идеологиямен уланбаған жастарымызды осыған ... ... ... қоса, «ұлттық идеология» деп аты атап тұрғандай, бұл ... ... ... қызмет етуi қажет. Қазақ ұлтына қызмет етпейтiн, ұлттық
болмысына, мәдениетiне, дiнiне, тiлiне зиянын тигiзетiн идеологияның бiзге
бес тиынға да ... жоқ. ... ... ... ... iшкi ... экономика мен мәдениетте болсын, тiптi басқа да жайттарда ... ... ... ғана ... керек. Сонымен қоса, қазақ жастары
бұл iстiң басы қасында болса құба-құп. Қазiр бұлай ... ... деп ... Бiз ... ... гөрi, ... көп ... Неге екенi
белгiсiз, өзiмiздiң ұлттық болмысымыздан гөрi, ... ... ... ... кездерi «қазақ» деген атауды қойып, «қазақстандық» деген атауға
«бет бұрайық» дейтiндер де ... жүр. Бұл ... ... үлгiнiң әсерi. Американдық үлгiнiң бiзге ... ... ... ... Қазiр қай мемлекетте болса да бүкiл проблема
негiзгi ұлттың болмысы тұрғысынан шешiледi. Мысалға алсақ Германияда ... ... ... ... ... жатыр. Бiз де бiрте-бiрте осыған
келуiмiз керек. ... ұлт ... мен ... шала қазақтар көтерiп
отырған «қазақстандық» атауды ұсынудың өзi, ... ... ... ... ... ... ... ешкiмнiң маңдайынан шертуге құқымыз
жоқ. Сөйте тұра, өз елiмiзде тұрып өз ... ... ... де ... Бұл ... ... ғана емес,
кешегi Алашорданың көсемдерi де көтерген. А. ... Ә. ... ... ... ... едi. М. ... I. Жансүгiров, М.
Жұмабаев т.б. ... ... осы ... идеясын кең көлемде
насихаттаушылар. Кеңес өкiметi салдарынан Ахаңдар көтерген ұлттық идеология
қуғынға ұшырады. Сол зиялылар бұл мәселенi алпысқа ... ... ... ... шыға ... ... ... Мiне, ендi ғана ел болып,
бұл мәселе ... ... ... ... ... жастардың ортасынан
шығуға тиiстi. Бiздiң елдiң алға қойған мақсаты бар. Ол ... ... ... мен ... ... ... ... қай саланы қалай жандандыру керектiгiнiң барлығы ... ... ... бiз ... ... адаспаймыз. Сондықтан да осы бағыт
ұлттық идеологияның қызметiн толық атқара алады деуге ... ... ... бар. ... тек оны ... ... ғана ... жатыр. Бiздiң алдыға қойған бiр мақсатымыз бар. Ол
мақсат қазақтың Азия барысына айналып, ... атой салу ... ... 1986 жылдың қанды-қырғынынан кейiн өмiрге келген сәби, мiне, биыл
жиырмаға аяқ басты. Бiз ендi ... ... ... ... Ендеше, идеологияны айдаладан iздемей, барыстыққа барар жолдан
қарастырайықшы! Сiз бұған не деп тiл қатар едiңiз?
1. ... ... и ... М. 1980. С. ... ... Г. «Психология народов». М.., 1898г. С.128.
3. Манхейм К. Диагноз нашего времени. М,. 1994. С.40
4. Уайтхед А.Н. Избранны ... по ... М. 1990. ... ... К. ... ... политический экономии. Том первый \\
Сочинения. Изд. второе.Т.23.М.: «Политиздат», 1960. С. 84.
6. Маркс К., ... Ф. ... ... \\ ... Изд.
второе.Т.3.М.: «Политиздат», 1955. С. 24.
7. Маркс К. Капитал. Критика политический экономии. ... ... Изд. ... ... 1959. С. ... Маркс К., Энгельс Ф. Немецкая ... \\ ... ... ... 1955. С. 47.
9. Маркс К. Восемнадцатое брюмера Луи Бонапарта \\ Сочинения. Изд. ... М.: ... ... Ж. –Ж. Об ... ... М.: ... ... Мангейм К. Консервативная мысль\\ К. ... ... ... М.: ... 1994. ... Бұл да ... 124 бет.
13. Гоулднер О. Диалектика идеологии и технологии. М.: 1982.С. 43.
14. Ансар П. Цит. по: Кейзеров И. Идеологические диверсии. М. 1979.
15. Козер Л.А.Мастера социологической мысли. Идеи в ... ... ... Калинина Е.В. Политик, идеология и культура в годы "застоя" ... ... // ... ... в ... ... В.А. Коленеко). М.2004. С.17.
Мемлекеттендірілген идеология мен идеологиясыз-дандырылган мемлекет.
Социализм түсында елімізде қоғам ... бір ... ... ... ... ... болып, оның беделі әртүрлі жолдармен,
тіпті зор-лық-зомбылықпен де күшейтілді. Ол идеологияға қарсы тұру ... ... ... өзі үрей ... ... жүйе қоғамдық ғылымдарды да мемлекеттік идеологияның
қыспағында ұстап, оларды нақтылықтан шьндықтан айырды. Идеологаялық қызмет
пен ... ... ... ... оның қоғамға әсерін әлсіретті.
Идеология бүқаралық сананың көп қырлы ... ... ... ... ... ... ... жол көрсете алмады. ... «Біз ... ... өмір сүретінімізді білмейміз», — деуі
осыдан болар.
КСРО-ның ыдырауы, коммунистік партияның ... ... ... ... тек ... ... емес, жалпы идеологияның,
соның ішінде үлтгық идеологияның да беделін ... ... ... ... ... ... - ғылымга қарсы, адамның басын
айналдырушы, ... ... ... ... ... ... ... ығыстыру қоғамдық қатынастарды реттейтін
үйреншікті ережелердің күшін өлсіретіп, жат ... мен ... ... ... «Идеологиясыздандыру» теориясы жеке адамдар санасын
да, қоғамдық пікірді де билей бастады.
Бірақ, сонымен бірге қоғамдық санада жаңа ... ... ... ескі ... ... байқалды: жаңа қарсыластар,
жаулар («партократтар», «шовинистер», «нигилистер») табу; үлттық мүратқа ... ... ... жаңа ... ... ... бас ... бейбастақтық деп ... ... тез де оңай ... ... т. ... ... ... болжауы мен күткеніне сәйкес келмеді. Осыдан соң
қоғамда рухани күйзеліске үшырағандар, ешқандай наным-сенімсіз ... ... бір ... ... ... ... ... түрақтылықты, ұлттық келісімді бұзып, пісіп ... ... ... ... ... ... жағынан, әлеуметтік ... пен ... ... мойын ұсынбауды туғызды.
Психологиялық жағынан бүл жағдай сана-сезімде қауіптер, ... ... ... ... пен ... ... ... санада жойылған құндылықтардың орнын толтыру, қоғамды
біріктіру мәселесі жаңа мәнге ие ... ... ... ... ... ... жаңа түжырымдамалар, философиялық,
социологиялық теориялар пайда ... ... ... ... ... ... де көп айтылып жүр. Бүл талап орынды сияқты
көрінгенмен, тағы бір ... ... ... ... ... ... кезі ме, әлде адам ... бүрмалаушы ма?» -
деген сүрақ өз жауабын күтуде. Бүл — ... ... ... ... ... бір ... екі жақты қызмет атқарады.
Сөз жоқ, идеология туралы әртүрлі түсінік қалыптасуына ... ... ... ... ... ... ... екендігі белгілі. Сондықтан шын мәніндегі ... ... ... ... саяси жөне экономикалық мәселелерді
шешуде топтастыру мен жұмылдырудың уақыт тезінен өткен тәсілі, әлеуметтік
мінез-қүлықты төрбиелеу ... ... ... кең ... ... бүл ... ... емес, қайта мемлекеттің жөне оның бағдарламасын қолдайтын
партиялардын, қоғамдық қозғалыстардың жеке ... ... ... ... ету ... деп түсіндіріледі. Идеология қоғамда танымдық
(познавательный), іске ... ... ... және ... мөлшерлеуші (нормативный) қызметтер
атқарады. Ол жеке адамның, әле-уметтік топтың іске бет ... ... ... ... ... мән, ... адамгершілік, эстетикалық
үлгі береді. Әр субъект өз ... сол ... ... ... ... идеология, қоғамды ыдыратпай біріктіруге, әлеуметтік
жікшілдікке, кеселге, ақыр ... ... ... ... ... Қандай да бір қоғамда келелі мемлекеттік мөселелер шешілгенде
адамдар тарихи санада, мәдениетте ... ... ... ... ... қосатын идеялар мен ... ... ... ... ... ... елдің іргетасын
қалыптастырады. Оған қол жету үшін ... сана да, ... да, ... ... да сол қоғамдастыққа негіз ... ... ... ... - ... сана мен ... ... жалғау.
Сонымен бүкаралық сана мен қоғамның мәдениетінде бірлікке, ел болуға,
мемлекеттің егемендігін сақтауға бағытгалған ... ... ... ... ... ... жол ... Сондай-ақ қазіргі кезенде
идеология туралы ... ... де орын алып ... ... ... топтық, кәсіби, үлттық қауымдастықтарға бөлінуі олардың
санасында, рухани дүниесінде із қалдырып, әртүрлі идеология кдлыптастырады.
Сондықтан идеология ...... ... ... бейнелейтін
социологиялық категория..
Екіншіден, идеологияларды саяси бағыт-бағдарына, таптық ... ... ... ... түрғысынан бөлу не топтастыру бүгінгі қоғамның
алуан түрлілігіне сай келе бермейді. Себебі, қоғамды ... ... ... не ... мазмүнға ие болмауы ықгамал. Мысалы, экологиялық
проблемалар. Қоғамдық маңызы бар ... ... егер ... ... ... ... жүйесі) қалыптасады. Белгілі бір
топтар, этностар өз идеологиясын қалыптастыратыны сияқты, белгілі бір
идеялар да өз ... ... ... ... ... негізінде саяси партиялар пайда болады.
Қандай да болсын идеология мен мемлекеттің арасын бөлу - жеке адамның
алеуметтік ... ... ... ... ... бас ... қорғауға, демократиялық тәрбиеге алғышарт
жасайды. Мемлекет партиялар мен ... ... ... ... ... үшін ... жасаудан сақтандырады. Діндарлар мен дінге
сенбейтіндер, либералдар мен консерваторлар, коммунистер мен демократтар,
егер олар ... мен ... ... айналып өтіп, мемлекетті
күшпен құлатуды мақсат етіп қоймаса, одан өздеріне сүйеу, қолдау табады.
Идеологияланған мемлекетке, ... ... ... ... ғана жол бар, ол - ... мемлекет пен көп тармақты,
былайша айтқанда, «жекешелендірілген» ... Бүл - жеке ... ... ... бас ... аясының кеңеюінің, рухани тілектері мен
мүқтаждарының артуының көрінісі.
Бір ғана ... ... ... ... ... мөртебеге ие
болуы идеология мен қоғамдық ... ... ... ... ... Сол ... де ... мен мемлекет кезінде діннің мемлекеттен
бөлінгені сияқты бөлінуі ... ... ... ... ... ... болуына керек. Қүқықтық қоғам ... ... ... ... ... ... ... - қалыптасып келе жатқан идеологиялардың бақылаушы, ... ... ... сақтайды. Демократия жағдайьнда ешқандай да идеологияның ... ... ... ... мүмкіндік жасалмайды, оны өткір сынға
алуға ... ... ... әшкерелеп, пікірталастар туғызады.
Сөйтіп, бүрынғы биік тақта отырып, ... ... ... бір
идеологияның үстемдік жасаған заманы өтіп, орнына көп идеологиялық қоғам
келеді. Осыған байланысты пікірталас тудыратын ... - ... ... ... ... жеке адамдар мен әлеуметтік
топтардың іс-әрекетін қалыптастыруға рухани тірек, сүйеніш болып, нақты ... ... ... ... мен қоғамдық ғылымдардың арақатынасы
туралы.
Біз білетін социалистік идеология таза білімге, ... ... ... Ол өзінің табиғатынан, атқаратын кызметінен субъективтік
сипатта болды. Оның ...... ... ... ... емес, белгілі
субъектінің (топтық партияның), нақтылы саяси ... ... ... өмір ... ... ету, оның ... айыптан ақтау болды.
Сонғы жылдары тез болатын езгерістерге, әлеуметтік қиялға толы жобалар
мен уәделер бұқара санасын биледі. Олардың ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер» болуы мүмкін емес, байлар
байи береді, кедейлер кедейлене береді, өлеуметтік ... ... ... өмір ... ... ... орта топ
шешуші күшке айналады деген үміт қоғамды алға жетелейді. Бүл - ... ... ... ... Қазақстанда социалистік идеология,
түрлі үлттық идеологиялар өріс алып келеді.
Идеологиялық плюрализм: ой-пікірлер ... ... ... ... ... төңірегінде пікірталас толастар
емес. Кейбір саясаткерлер әлі де идеология тарихи дамудың ... ... ... ... ... даму ... ... пәлелер
кесімді, айқын мүдделерді жақтайтын идеологтардың қоғам дамуына араласуынан
туындаған кеселдер деп түсіндіреді. ... ... ... ... ... ... жақтауы оның идеологиясының шынайы ғылымилығын,
тіршілік тілегіне сай ... ... ... ... ... «ғылыми
идеология» туралы сөз қозғау қисынсыз деген пікірлер айтылады.
Өркениетті елдердін, тәжірибесі нені ... ... ... ... ... ... ... мен либералдар деп екі
топқа бөлуге болады. Либералдар XX ... ... ... ... консерваторлар «қоғамдық дамудың табиғи жолын» қуаттайды. Бірақ,
осы либералдардың ... ... ... құриды деп болжаған
капитализмнің «табиғи зандары» ... ... ... ... ... ... қоғам капитализм мен
социализмнің ымыраға ... ... ... түрып, АҚШ-тың дамуын
өркениетті жолға салды. Ал енді капитализмді ... ... ... ... ... ... ... жолы дейтін волюнтаризм қоғамды
күйзеліске үшыратты.
Жалпы американдықтар ... ... сөз ... терминін пайдаланбайды. Екі саяси партия - республикалық және
демократиялық партиялар - өз саяси бағдарламаларын идеологиялық доктриналар
деп ... ... деп ... ... ... сананы түсінеді.
Бүл АҚШ-тың саяси-идеологиялық жағдайын тым жеңіл, қарапайым көрсеткенмен,
олардың ресми ... ... өмір ... ... ... ... ... партияның, үлттық дәстүрліктің
беделіне сүйеніп, қоғамға ... ... ... ... идеологиялық монизмді, үлттық, діни менсінбеушілікті, идеологиялық
бас бүлтартпайтын, қатаң бір тапқа, ... ... ... Бірақ
американ қоғамында нақтылы қауымдастықтың сана-сезімін білдіретін, мүддесін
қорғайтын идеология жоқ деуге болмайды. Бүл идеологиялық ... ... екі ... ... мен консерватизм өріс алған.
XX ғасырдың бас кезіне дейін екі идеология белгілі бір әлеуметтік
мүдделер ... ... ... ірі ... ... ... либерализм үсақ және орта меншік иелерінің, фермерлердің мүддесін
жақтады. Бүл идеологиялар ... ... ... ... ... жат ... ... ой тумауы керек. Әсіресе либерализм
идеологиясында Европа ағартушыларынан келе ... ... ... ... ... ... ... еркіндігі, тағы да басқа қүндылықтар
орын алады.
XX ғасырда бұл идеологиялар үлкен өзгеріске үшырады. ... ... ... ... ... ... мүраттарды қабылдап,
марксшілдермен, басқа социалистік ағымдағы ілімдермен терең мәнді ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде тек орта
топ емес, жүмысшы табының біраз бөлігін өз ... ... ... да ... 1930 ... ... барлық таптары әлеуметтік
қүндылықтарға ерекше көңіл аударды. Консерватизм де, либерализм де ортақ
мәселелерге баяндап, ... ... ... пен ... ... өз төңірегіне алуан түрлі әлеуметтік топтарды жинап, саяси
өмірде ымыраға келуге алғышарттар жасады.
Сонымен бірге ... ... ... де ... ... әмбебап идеология құрамай, өзара «еңбек бөлісін» сақтап ... ... ... ... шексіз экономикалық
бостандықты көксейді, бірақ бүл әлеуметтік теңсіздікті күшейтеді. ... ... ... теңсіздіктің шектен шыққан көріністерін жоюды,
жеңілдетуді, әлеуметтік әділеттікті қолдайды. Екі идеологияның арасындағы
осындай жарасымды ... ... ... ... ... ... ... жасап отыр. Америка халқының тархында саяси ... ... ... ... ... экономикалық өрлеуге әлеуметтік
қайшылықтарды шиеленістіру арқылы қол жеткізіледі де, ... ... ... ... ... негізделіп, мемлекеттің
әлеуметтік қызметі оның экономикалық дамуын шектеген кезде үкімет ... ... ... ... ... ... ... Идеологияның
осындай даму заңдылықтары көптеген Европа елдеріне тән қасиет. Көпшілікке
ортақ ой-мұрат қоғамның да, либералдық, консервативтік, ... ... ... ... мәдениетінің де тірегі
бола алады. Батыс коммунистері ... ... ... ... ... қызбалықтан бірте-бірте айырылып, соңғы жылдары
реформистік бағытқа ынғайланғаны белгілі. ... ... ашық ... ... Бір ... ... кел-мейтін идеологиялар шыдам, сабыр
түрғысында бірін-бірі ... Олар ... ... ... ... ... ... өз мүдделеріне икемдеу негізінде
бәсекелеседі. Сондықтан либералдық идеология ... ал ... ... ... ... мүмкін.
Сонымен саяси және идеологиялық плюрализм -демократиялық қоғамның
үйреншікті ... Көп ... көп ... ... ... ... та ... идеологиясыз, не идеологияланған қоғам - қандай ізгі ... да - ... жат, ... ... ... қоғам болуы мүмкін емес. Мәселе ең алдымен адамның табиғатында
жатыр. Ал адам - өз ... ... ғана ... ... та ... болмысында өзін, табиғатты, қоғамды, ғарышты танып білсем деген
қүштарлықпен қатар, жеке ... ... ... ... ... ең ... қоғамда алатын орны бар екендігіне сендіретін идеологая
болуы кажет. Оны мүндай сенімнен айырса, адамның әлеуметтік ортамен ... ... ... идеологиясыздандыру мақсат емес, адамның күш-
қайратын, ... ... ... салу маңызды шарт.
Бүгінгі қазақ қауымының идеологиялық бағыт-бағдарлары адам рухының
дін, адамгершілік, ... ... ... ... ... ... күнделікті мұң-мүқтажға, жеке мүдделеріне жақын құндылықтарға
бағыттальп отыр. Қазір қоғамда бүқара ... ... ... ... ... ... ... мәдениет қүндылықтарына,
өртүрлі халықтың діни ... ... ... ... ... айқындап отыр. Идеология өзіне ғылымның кейбір
элементтерін сіңдіреді де, ғылыми теориялар идеологиялық өң алуы ... ... ... ... білім деңгейінде қалмай, әрбір адамға
өмірдің мәнін, оның алатын орнын ашып ... ... ғана ... мен
идеологияның арақатынасы туралы мәселе тумайды.
Қоғам дамуында идеологияға, .соның ... ... ... ... идеологияға шамадан тыс үміт артып, оны жалғыз ғана
қауымдастырушы, ынтымақтастырушы күш деу - ... ... ... ... ... тал қармауы сияқты сенім. Қоғамдық ... ... ... саяси басқару жүйелері калыптасқан мемлекеттерде әлеуметтік
катынастарды реттейтін әртүрлі экономикалык, құқықтық, саяси, ... ... ... ... ... құқық қорғау ... ... ... ... қызмет атқарады. Қоғамды
ең басты біріктіруші фактор - өндіріс, үлттық (мемлекетгік) нарык, ... ... ... ... ... ... мүмкін емес Мысалы,
Казақстанның өлкеаралык, облысаралық байланыстарының ... - ... ... ... ... ... Ішкі ... алыс-беріс, еңбек
бөлісі, түрғьшдар арасьшдағы байланыс, ортақ азаматтық отаншылдық сезімді
тәрбиелеуді жеделдетеді. ... ... ... ... ... ... салмақты басқаларына ауыстырып отырады.
Идеологияға ғана иек арту - қоғамның әлсіздігінің ... ... және ... ... ыдырай бастағанда, орталықтан күшпен
«халықтар достығы», «социалистік қүндылықтар», интернационалком идеологиясы
танылса да одақ ... ... ... ... айтсақ, мемлекеттік
идеология - ақсақ адамға қажет балдақ тәрізді, ал сау адам оған ... ... ... ... ... ... әлі де ... отыр. Соның бірі - біздің қоғам дамуының кезеңдерін, болашағын ... ... оны ... ... ... ... Тіпті
бүрынғы наным-сенімдердің тірегі болған «сәулетті болашақ» ... де ... ... ... ... ... ... отыр.
Бүгінгі күні бізді экономикалық ауыртпалықтар мен әлеуметтік түрақтылықпен
қатар болашақтың идеялық моделі «Осы біз ... ... ... ... көп
ойландыратыны да сондықтан. Санада өлі де болса социализм, не ... ... ... ... ... ... ... жолды көз
алдымызға елестете де ... ... ... бір ... ... ... идеологиялық өлшемдерге сөйкес іс-қимыл, әрекет ... ... ... ... ... өмір сүру санамызда
терең тамыр жайып, қияли ... мен ... ащы ... ... ... ... бас июден әлі де қүтыла алмай келеміз.
Сондай-ақ идеологияны күнделікті ... ... та орын ... ... мақсаты бүгінгі ... ... ... ... ... жуып-шайып, ертеңгі тұрмыстың
жақсаратындығына ... деп те ... Сөз жоқ, ... ... пен сабырлылық тоқтықта астамшылықтан сақтану үшін, аштықта
торығу мен ... ... алу үшін ... ... ... ... қол
жетпегеннің орнын толтырушы, болмаса халық алдындағы ... ... ... ... Бүл ... идеологияның қызметін қалыптасқан
экономикалык, саяси, әлеуметтік жағдайды түсіндіруші, саясат ... деп көп ... ... туып ... Мүндай жағдайда идеология
ақиқатқа емес, жалған идеяларға нандырушы, жүмылдырушы ... ... ... ... ... ... ... бірге соңғы кезде етек алып келе жатқан «барлығы да сатылады,
барлығын да сатып ... ... ... рухани қазыналарды екінші орынға
ығыстыратын психологиядан сақтанудың маңызы ете зор.
Идеологая - көп ... ... ... ... ойымызды жүйелей
келе, ол жайлы мынадай ой-пікір түюге ... ... ... ... түрі жағынан әр алуан қүндылықтарға жатады. Ол - көп ... ... ... Мазмүнына қарай ол белгілі бір қоғамның, жеке таптың,
үлттың, топтың, тобырдың, сословиенің идеологиясы болуы ... Осы ... ... бүкіл әлемдік ауқымды проблемалардың мәні мен шешу
жолдарына байланысты ... ... ... ... ... да
біраздан бері пайдаланып келеді. ... ... ... олар ... ... «меншікті» идеологиялар деген ой
тумайды. Идеологиялардың ерекшеліктеріне, айырмашылықтарына баса көңіл ... ... ... келмейтін қатынаста болуға мәжбүр етеді. Осыдан
да идеологиялардың ... ... ... идеологияға бағьндыру оларды
жұтаңдатады. Ал шын ... әр ... ... ... ... ... диалектикалық бірлігі жатыр.
Жалпы адамзаттық денгейде гуманистік, адамгершілік қүндылықтар да
идеологиялық сипат алады. Оның мазмүнын ... адам ... ... ... ... қауымдастық фашизм, нәсілшілдік, апартеид
сияқты адамды қорлайтын идеяларды айыптайды.
Ерекше ... әр ... ... ... ... ... үғым екендігін айттық. Әр елдің үлттық,
тарихи, ... да ... сай ... ... ... ... мемлекеттік құрылымы, зандар жүйесі бар. ... мен ... ... ... ... еліміздің
Конституциясьндағы түбегейлі принциптерде жатуға ... Олар ... ... пен ... ... ... ... игілігін көздейтін
экономикалық даму, қазақстандық патриоттық мемлекет ... аса ... ... ... оның ішінде ... ... ... ... беру ... шешу [1; ... принциптерді қазақстандық қоғамның идеологиялық тірегі деуге
болады. Олар - ... ... ... ... аясы кең ... ... Адамдардың рухани күшін осы мұрат-мақсаттардың негізінде
топтастыру мемлекеттің ... ... ... ... мен ... ... Адамдардың ішкі дүниесін, хал-күйін, беталысын
реттейді. Рухани күшке ... ... ... ... ... ... ... тең келмейтін ерекше динамитке теңеген
болатын [2; 956].
Идеологияның даралық деңгейі ... ... және ... да ... анықтайды. Олар өздерінің төңірегінде халықтың белгілі ... ... ... партиялар мен қоғамдық қозғалыстардан көрініс
табады. Әр ... ... ... ... ... ... рас. Бірақ
бәсекелестерінің пікірін сыйлау - өркениеттіліктің, саяси мәдениеттіліктің
белгісі.
Идеологияның көп астарлылығы мен көп ... ... ... бір ... ... болуы мүмкін емес деген пікір тумайды. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... жеңіп алуы қажет. Бір идеологияның басымырақ болуымен қатар ... ... қолы ... ... ... ... ... қоғамда әртүрлі идеологиялар әрекеттесіп жатады. Ол, бір
жағынан, қоғам тұтастығын, түрақтылығьн қамтамасыз ... ... ... жол ... ой салып, жаңа бағыт меңзейді.
4.2. Ұлттық идеология астарлары
Ұлттық идея. Ұлттық идея - ... ... ... ... ... ... жолы ма, әлде ... сөзі ме?» деген сұрақтар қашан да қойылып
келеді. Ғылыми әдебиеттер мен оқулықтарда да ... ... мәні ... Бүл ... сөз ... де ... құбылыс - ұлттық дүниетаным
туралы болып отыр.
Одақ ыдырағаннан кейінгі саяси кеңістікте демократиялық идеялар үлттық ... ... ал ... аймақтарда ол мемлекет денгейіндегі саясатқа
айналып, соғыс, жанжалдар туғызды. Ұлттық идея ... ... ... ... ... Ұлттық сана кең танымал үғым болғанымен, оған деген
көзқарас біркелкі болмай, қарама-қарсы ... ... ... ... мен
мақсаты жағынан ол алуан түрлі: кертартпа, ескі, тозығы жеткен ... ... ... іс-қимылдардың да қозғаушысы болды. ... идея ... ... толы, қарама-қарсы саяси процестерді
қамтитын ұғым. Оның сыртында прогресшіл де, реакцияшыл да күштер түр.Ұлттық
идеяның ... да кең – ... ... ... ... ... ... дейінгі аралықтағы алуан түрлі көзқарастарды
қамтиды. Ал Қазақстан сияқты көпұлтты ... ... ... ... өзара әрекеттесу, күресу, қақтығысу аясына айналып отыр. Әр
ұлттық идеология (қазақ үлттық идеясы, қазақстандық орыс ... ... тағы ... ... ... ... елдің экономикалық, саяси,
ұлттық мәдени ... ... өз ... алға ... ... плюрализм сияқты этникалық плюрализмнің болуы - занды құбылыс.
«Әкелері жүзім жеп, балаларының тістері тұтылған» ... ... ... ... ... ... қалған көптеген қайшылықтармен
кездесіп ... Сан ... ... ... ... терең үлттық
мүдделердің барлығы ақиқат.
Социализм түсында ұлттық идеяны ұлтшылдыққа теңеп, оның пайда болуы туралы
әртүрлі пікірлер ... Ол ... ... ... ... жемісі,
антикоммунистердің ойдан шығарған арам пиғылының көрінісі деп бағаланды.
Сонымен бірге ұлттык, патриоттық идея ... ... ... ... ... танылып, оған тойтарыс беру идеологиялық жүмыстың
маңызды бағытына айналды. Кейін КСРО-да ұлттық ... мен ... ... ... орталық ұлттық идеямен есептесе бастады.
Дегенмен ұлттық ... мен ... ... бір ... ... ... қоғам дамуында тек жағымсыз, бүлдіргіш қасиетке ие ... әлі де ... ... және көпшілік әдебиеттерде үлттық идея - ... ... ... көзі деп қараушылық кең өріс алған. Ұлттық сана-
сезімнің негізінде «өзімдікі» мен ... ... ... ... ... ... ұлттық идея, сана-сезім «өзін» «өзгеге»
қарсы қою арқылы ғана танылады деген оймен келісуге болмайды. Орыс ... ... ... оны, яғни ... ... ... француздарға, түріктерге, мордваларға, тағы да басқа ... ... ... ... делінеді. Кейде қарама-қарсылық, ... көне ... ... ... бойы ... санасына терең сіңген
деген де ойлар айтылады [3; ... жоқ, ... ... ... ... ... ... Бірақ
ұлттық түрден ұлтаралық дау-жанжалдардың көзін іздеу дүрыс ... ... ... де ... ... ... ... Қазақ
халқының тарихи жадында Қаз дауысты Кдзыбек бидің калмақ ханы Қонтайшыға
айтқан мына бір ... ... толы сөзі ... ... ... мал ... елміз,
Бірақ ешкімге соқтықпай жай жатқан елміз.
Елімізден құт-береке қашпасын деп,
Жеріміздің шетін жау баспасын деп,
Найзаға үкі тақкдн елміз.
Басымыздан сөз асырмаған ... ... ... ... ... білген елміз,
Дәм-тұзды ақтай білген елміз,
Асқақтаған хан болса,
Хан ордасын таптай білген елміз.
Атадан ұл туса, қүл ... деп ... қыз ... күң ... деп ... мен қызды қаматып отыра алмайтын елміз.
Сен қалмақ болсаң, біз қазақ - қарпысқалы келгенбіз,
Сен темір ... біз ... - ... ... ... ... табысқалы келгенбіз.
Танымайтьн жат елге танысқалы келгенбіз,
Танысуға келмесең, шабысқалы ... ... ... мен - ... алысқалы келгенбіз.
Жаңа үйреткен жас тұлпар, жарысқалы келгенбіз,
Тұтқыр сары желіммін жабыскалы келгенбіз.
Берсең жөндеп бітіміңді айт, не түрысатын жерінді ... [4; ... ... ... халқы бүл сөздерді өз жанына жақын қабылдайды. Қазақ
бақыт құсының қастықта ... ... ... ... ... халық.
В.И.Ленин қағидаларынан тарайтын ұлт мәселесіндегі екі тенденцияны ... ... күні ... ... ... екі ... орын ... Біріншісі, жергілікті, дәстүрлі этникалық негіздегі мәдени тіл, діни
кауымдастықтардың белсенділігі артып, сана-сезімнің ... ... ... ... ... бір-біріне жан-жақты
жақындасуы, үлттық ... ... ... ... және мемлекет
аралық ынтымақтастықтың қалыптасуы. Бірінші тенденцияның ... ... өте зор. ... бастаған ұлттық сезімнің оянуы, өзін-
өзі тануы, тоталитарлық құрсаудан босанып, өз ... ... ... жол ... ... бұл ... ішкі ... толы. Ұлттық
қатынастардың шиеленісіп, әр ұлттың тек өз ... ... ... ... ... ... бірлікті әлсіретіп,
саяси тұрақсыздық туғызуы ... ... ... ... ... ... экономикалық және өзара байланыстарын,
сенімін тереңдету - мемлекет дамуының басты тірегі.
Этностың диалектикалық ... ... оны ... ... ... таңқаларлық көріністерінің бірі - ... ... ... деп ... ... ... туғызды. Бір жағынан,
этносаралық байланыстың күшейіп, өз ... ... ... тартуы, осыдан
келіп, сан жағынан аз халықтардың жойылып кету қаупі төнді. Екінші ... ... ... ... ... ... бірге ана тіліне, ұлттық
дәстүрге, мәдениетке, тарихқа ... ... ... аясының кеңеюі
байқалды. Жан-жақты интеграция ұлттық болмыстың іргетасын әлсіретсе, ұлттық
идея, керісінше, ұлттың өзін-өзі ... ... ... ... ... ... шет тілдерін игеруге итермелесе, ұлттық идея ана
тіліне табынуға ... ... идея ... ... ... ... ... сенімін күшейтетін ұмтылыс пен іс-
қимылдың маңызды ... идея - ... ... ... қуаныш, қайғысымен сараланған
рухани дүние. Бүл ... ... ... ... ... ... келген, сол себептен де ол ұлтгық дүниетанымның айнасы.
А.Сейдімбек айтқандай, «әрбір ұлт - өз ... ... [5; 21]. ... пен ... ... ... ... қайғы-қасіреті мен
абырой-мақтанышы ұлттық идеяда көрініс ... ... оның ... ... кең, ол ... өзгерістерге де толы.
Ұлттық идея — рухани қүндылықтарды жаңартуға үлкен дем береді. Отаршылдық,
тоталитарлық үстемдікті басынан өткізген жалаң интернационализмнің ... ... үшін ол ... ... ... ... рухани
тірегі. Сол себепті де ... ... ... ... ... ... ынта ... төлтума ұлтгық ерекшеліктерге көз жеткізуге,
нығайтуға күш салынуда. Бүл дәйекті ... ... сана ... ... ... ұлтқа сіңісіп кетуден сақтандырады. Әр үлт
өз тағдырына тән мәселелерді өзіндік жолмен шешеді. Ұлттық ... ... ... тарихи тәжірибе көрсеткендей, күйзеліске әкеледі.
Өзбектерді ... ... ... ... ... идея ... шығарылған қиял емес, ұлттық болмыстың тарихтың көрінісі.
Ғасырлар бойы ... ... ... ... ұлт рухы ... дамуына
бейімделіп, оған ықпал жасап отырады. Бұл өзара әрекеттестік ұлт мінезін
шыңдап, байытады. Қазақ халқының ХҮШ-ғасырдағы геосаяси ... ... ... ... барсаң, Қоқан бар,
Қоқандаған көкең бар.
Былай барсаң, қалмақ бар.
Күшінді ептеп алмақ бар,
Былай барсаң, Қытай бар,
Жапырағыңды бұтай бар.
Былай барсаң, орыс ... ... ... ... қысым, қағажу көрген халықтың санасында астамшылықтың,
менмендіктің, тіпті ... да ... ... ... ... ... ... жетіп жатыр. Кейде мүндай
кемшілігімізді ... орай ... ... Әр ... ... тани
келе өз өмір тынысын, адамгершілік және эстетикалық қүндылықтарын, ... ... ... ұлт ... қадір-қасиетін сезінеді. Ұлттық
мүраттың өзегі - этностарды қарсы қою ... ... ... ... ... идеядан қауіп төнбейді. Бірақ ұлтқа тән тілдік,
діни, психологиялық, басқа да өзгешеліктерді ту етіп ... ... ... ... идея мен ... ... ... - империялық
психология мен саясатқа, фашизмге, рассизмге, геноцидке әкелетіні белгілі.
Ұлттық ... ... ... идеология мазмүны жағынан қоғамдағы
құбылыстардың кейде дәл, кейде бұрмаланған ... ... ... ... ... ... ... көзқарастардың бір-бірінен алшақтығы
әртүрлі мазмұндағы идеологиялық тұжырымдамаларға негіз болады.
Ұлттың ... ... қиын іс ... ... ... ... ұлттық рухпен байланыстырады. Кейде ұлтты құпия сырға толы
құбылыс ретінде де қарастырады. Халықтың ... ... ... әдет-ғүрыптар, жер-су, территория, географиялық орта, тіл, дін,
ұлттық ... ... ... ... Бүл объективтік
факторлар ұлттың ұюына, аталас ұлт өкілдерінің бірігіп ... ... ... туғызады. Қалыптасқан ұқсастық ұлттық ... ... ... ... ... ... саяси
байланыстар пайда бола бермейді. Этникалық факторлардың ұлт тағдырына әсері
өте ... ... ... ... ең ... ... ұйытқысын
ажырата айту қиын. Себебі олардың әрқайсысы этностың әр қырын анықтайды.
Мәселе оның басты, ... ... ... ... ... ... ... де біртұтас қауымдастық бола бермейді. Тіпті сырт көзге
мәнсіз ... ... ... ... ұлт ішілік не ұлтаралық жік салуға
негіз болуы мүмкін. Ал көпұлтты мемлекет қалыптасып келе ... ... ... ... ... бола ... Ұлттық нышандарды шамадан тыс
саясаттандыру, мемлекетті әлсіретуге әкеледі. ... ... ... ... қарау, оны таптық, діни, басқа да негіздерге
бағындырудың да саяси ... апат ... ... ... ... ... ... мысалы, мәдени-этникалық тектің ортақтастығынан ... ... ... ... ... қою, не жоғары санау,
біздің пікірімізше, егемендікке қайшы ... ... ... ... ... ... диалектикалық қарама-қарсы байланыста. ... ... ... ... ... ... 1920 жылдардың басында
Т.Рысқүлов және оны ... ... ... ... ... «солшыл» да түрғыдан сынға ... ... ... ... идеясы Орта Азия мен Қазақстанды ... ... ... ... ... ... мемлекетін құруға бет алады
деп қауіптенді. Ал «оңшылдар», «ұлтшылдар» пантюркизм идеясы ұлттың ... ... ... ... (әрине, таптық негіздегі),
мәдениеттің, сана-сезімнің калыптасуына қайшы келетіндігін баса айтты. Сөз
жоқ, ұлы ... ... ... езгі ... ... ... бірлесіп күресуге итермеледі. Өркениеттерінің ... ... ... ... діни ... бірлесіп шешуді
көздеді. Бірақ олардың көлеңкесінде өзекті ұлттық проблемалар қалып қою
қаупі де бар еді. Ең бір ... ... - ... ... ... қолдады. Түркі тектес халықтардың әртүрлі ұлтқа
бөлінуі «жасанды» деп танылып, олардың ... ... ... өз ... ... ашуға ұмтылысын ... ... деп ... ... ... ... бүл саясат қауіпсіз де емес еді [7]. Ұлттық идеология алуан ... ... өз ... ... мүддесін айқындайды. ... ... ... елеулі болғанмен, олар белгілі рөль
атқара алмады. Одақ ыдыраған тұста ... ... ... ... ... ... саяси құралына айналды. Ал бірқатар
республикаларда ... ... ... ... мен ... ... әкелді, аз этникалық топтар қуғынға ұшырап, ... ... ... ... ... қүнды жақтарын халыққа
қайтарудың мәні өсті. Социалистік мәдениет пен ... ... ... ажырату қажегтілігі туды. Ауыз әдебиеті ұлттың дәстүрлі
даналығын дәріптейтін, беделін арттыратын күшке айналды. Социализм тұсында
мәдениетті сырттан, әсіресе ... ... ... ... ... ... көп ... белгілі. Бұл ұлттық интеллигенцияның ... ... ... ... ... ... ... Жалаң
формализм, таптық идеологияға негізделген ресми ... ... ... ... ... ... ырық бермей тежеп келеді. Бүгінгі
күні авторлар этномәдени дамуды сырттан алудан бас тартып, ауыз ... тіл жөне ... ... ... ... ... ... жас мемлекеттерде «ғылыми-техникалық өркениеттің»
мәдениетті бір ізге ... ... ... шығармашылық күйзеліске
әкелетіні көп айтылады. Төніп тұрған бірқалыптылықтан, ... жолы ... ... ... бара ... мазмүнын, әрқилы
қыр-сырын жандандыру. Ұлттың дүниежүзілік өркениетте өз ... ... ... плюрализмді мойындау сыңржақ ұлттық ... ... ... ... мәдени идеологиялық ағымдарға
қарамастан, ұлттық кауымдастықтың маңызы барлық ... ... ... ... бірлікті жақтаушылар этникалық, жергілікті қозғалыстарға
мән бере де бермейді. Ал ... ... ... жөне экономикалық
факторлар этникалық мәдениеттердің нығаюына мүмкіндік туғызып, идеологиялық
плюрализмнің ... ... ... ... ... ... ие ... бұрынғы социалистік идеологияның орнын ... ... ... ... бар ортада бұл ... ... ... ұлтаралық қатынастарда терең саяси тұрақсыздықты ... ... ... жағы бір ... көптеген ұлтардың мәдени
оқшаулануы. Осыдан келіп ұлтаралық, аймақтық (жүздік) қайшылықтар да тууы
мүмкін.
Африка ... ... ... ... ... ... ... негіз болды. Дегенмен африкандық ғалымдар бүл теорияға
сын көзбен қарап, оны тек ақ ... ... ... ... ... сенімін бекіту үшін қажет деп мойындайды.
Көптеген ... ... ... ... ... ... бөліп, бір
бөлігін зорлықпен ығыстыруға себепші болды. ... ... идея ... ... ... ... ретінде ұлттан бүрын өмірге келіп, ... ... ... ... ықпал жасайды. Қатал езгіге ұшыраған
халықтардың өз ұлттық рухын, ... ... ... қорғап қалудың бір сыры осы идеяның өміршеңдігінде, тіршілікке
бейімділігінде жатыр.
Ұлттық идеологияның субъектісі, қоғамдық түлғалық негіздері бар. ... ... ... ... ... ... қағида да
таптық-әлеуметгік мазмұнды негізге ала ... оны ... ... ... және ... бюрократиялық деп бөледі. Мұндай
топтастырудың өзі шартты, себебі ұлттық мақсат ... ... ... ... ... ... ... идеологияның мазмұнына,
реңіне оның көлемділігі де әсер ... ... ... ... ұлттан
жоғары панисламдық, пантюркистік, сонымен бірге панарабтық, панафрикалық,
паназиялық деңгейлердің ұлттық идеологияға ... ... және ... пен мән ... ... ... қалыптасуының, негізі ұлттық болмыс екеніне ... ... ... - ұлт ... ... ... Кезінде Индонезия ұлт-
азаттық қозғалысының көсемі Сукарно ұлттық бағыттағы топтардың басын ... ... ... дін, коммунизм принцигтгеріне негізделген
идеология ұсынғаны белгілі. Бұл ... ... - ... қарсы күрес, ислам діні - әділдік пен ақыл-парасат негізі, ал
марксизм ұтымды материалистік ілім ретінде олармен ... ... ... Араб ... ... (ұлт - ... пен жан бірлігі») және
«уатания» ... ... ... алға ... сияқты көп ұлтты, этникалык, қайшылықтары мол елдерде бірыңғай
мемлекетгік идеология қолдау таба алмайтыны белгілі. Бұл елдерде ... ... ... ... ... ол ... тұратын көп ұлтты
біріктіретін экономикалық, саяси ... ... ... ... ... ұлттарға ортақ мемлекеттіліктің орны бөлек. Бір жағынан,
сепаратистік, бойын жаңа ... ... ... ... ... ... ... жағынан, мемлекетті бір
ұлттың, билігіне ынғайлайтыңдарды оның көпұлтты халықтың мемлекеті ... ... жол ... идеологияға демократиялық сипат
береді. Ұлттық идеология демократияға ... ғана жаңа ... ... ... ... ... ... қатар басқалардың
да осы мемлекеттің азаматы болып сезінуі - саяси ... жол ... ... ... ... және ... ... жол
ашады. Атап өтетін маңызды жағдай - ұлттық мемлекеттілік ... ... және ... ... қатар дамып отырады. Жоғары
беделге ие бола алған ... ... ... ... атынан қоғамдағы
экономикалық, саяси, рухани мәселелерді ... ... ... ... ... ... тұрып, әр тараптағы топтардың басын
қосып, саяси бөлінушілікті болдырмайды.
Ұлттық идеологияның ықпалдылығы мен пәрменділігі ішкі және ... да ... ... ... ... қатынастар
Россиямен, онын, саяси күштерінің жүргізіп ... ... ... ... ... ... ... елдерімен қарым-қатынастарда да
осындай зандылықтардың барлығы белгілі.
Ұлттық идеологияның, саяси қайраткерлерді тәрбиелеудегі орны бөлек. Ұлттық
мүдденің тура да ... ... ... ол ... ұлттың үстемдігіне қарсы
қозғалыстың қайнар көзі.. Сонымен ... ... ... ... ... ... идея ... қалыптасқан қозғалыстар
мен партиялар жаңа мемлекет қүру ... ... ... топтастырды.
Егемендік алғаннан кейінгі ... ... ... ... мен мақсаты
нақтыланып, мемлекеттің ішкі ынтымақтастығы мен этностардың бірлігі ... жаңа ... ие ... Ішкі ... орын ... ... ... негізделген ұлтаралық сыйластықты ұлттық ... ... ... - ... идеологияның басты қызметі.
Ұлттық қауымдастықтың басты критерийінің бірі — оған тән атамекен (ғылыми
әдебиетте көбіне «территория» үғымы қолданылады). «Кіндік ... кір ... қаны ... жер» деген ұғымдардың тек географиялық ғана емес, үлкен
дүниетанымдық маңызы бар. Ұлт пен ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Ұлттық топонимикада табиғаттың
ғаламат сырлары, халықтың тарихи жады, мүңы, елеулі ... ... ... ... ... көзқарастар жинақталған. Қазақ сахарасы еліміздің
тарихын білмейтіндерге әрине үнсіз, меңіреу дала болып ... ... сайы мен ... ... мен ... ... мен көлі ... түр. «Тағы
бір атап өтерлік нәрсе, - дейді М.Арын, - қазақ халқы жердің бетін, бедерін
сипаттауға өзінің ... ... ... ... ... ... адамның
сыртқы дене мүшелерімен ұқсастырып суреттеу казақ халқында кеңінен өріс
алған дүние. Айталық, Арқа, Шап, Қолтық, Иық, ... ... ... ... Табан... Қазақ адам мен жерді біріктіріп көрсете білген халық» [8;
50].
Ал үстемдік етуші, көп территорияны жаулап ... ... ұлт ... мен ... ... ... ... орасан зор территориясы
халықты сарбаздыққа, сонымен бірге ... ... ... ... пікірлер орыс әдебиетінде көп. Орыс жерінің географиясы
мен орыс ділінің географиясының ... ... ... К. Бердяев те
айтқан болатын. Алыс жерлерді аңсау - орыстың ... мен ... ... пен ... ... ... көп ... Авторлар орыс
ділінің жаңа жерлерге ... ... ... ... Ал шын мәнінде кезбеліктің сыры Россияның геосаяси отаршылдық
саясаты жаңа ... ... ... ... халықтарды орыстандыруға күш
салынғаны белгілі. Бұл айтылған пікір әрине түгелдей орыс халқына тән ... ... ... ... ұлт идеологиясында із қалдыратындығы
сөзсіз.
Сөз жоқ, жеке адам мен этникалық топтардың ... ... ... ... ... патриотизмге дем беруші күштің ... ... ... ата ... ... кету жанға бататын елсіздік
сезім, дерт (ностальгия) туғызып, оған ... ... ... ... ... туған ортасына, ... ... - ... ... емес Ұлтгық идеология табиғи ортамен ғана
шектелмей, саяси рухани-мәдени белсенділігімен ... ... ... орын ... ... ... бірі —
ұлттық тіл. Тіл — ... ... бірі ... оның ... мол
қасиеттерін айқындайтын, сонымен бірге ұлтты ұлт ... ... ... ... ... ... ... қай елде болмасын зорлап
таңылған бөтен тілге жиіркеніш туғызады. Себебі ол тіл жеке ... ... ... ... ... ... адамның мәртебесі биік
болмайды. Сөйтіп, бөтен ... ... өз ... оған қарсы қоюға мөжбүр
етеді. Көптілді қоғамда бір ... алға ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Ұлттық бірыңғайлылық та мәселені жеңілдетпейді. Көптеген араб, ... ... ... ... ... ... құралы деңгейіне
жетпегендіктен, біртілді мемлекеттердің өзінде ... ... ... де ... тілі ... ... тілі ... қала беруде. Ұлттық тіл -
этностық қауымдастықтың жай ғана ... ... ... ... ерекше ар-
намысьш, асыл касиеттерін, бірегей даналығын, қайталанбас ерекшеліктерін
көрсететін фактор. Сондықтан ол ... ... осы ... ... ... ие ... ... этникалық қүбылыстардан басымырақ
түседі. Ана тіліне деген перзентгік сезімін, ішкі толғанысгарын М.Жүмабаев
былайша білдіреді:
«Ерлік, елдік, қайрат, бақ, ... ... ... ... не ... ... ... бір белгі боп.
Нұрлы жүлдыз, сен қалдың» [9; 59].
Ұлттық идеологияның мазмүны кезінде таптық көзқарас тұрғысынан кекесінге
толы ... ... ... Оны ... шынайы әлеуметтік алуан
түрлілікті, таптық жіктерді ... деп ... ... ұлттық
идея белгілі бір мақсатпен шындықты бұрмалап, халықты адастырады деген
пікір көп ... ... ... ... ... сана, жалпы
ұлтжандылық ақылмен таразылауға келмейтін романтикалық қызбалық деушілер де
бар.
Соңғы кезде ... ... ... түсіндіруде оны психологиялық
тұрғыдағы ұғымдар арқылы көрсету, соның ішінде «ұлттық ... ... ... ... ерік - ұлтты топтастыратын нақтылы да, ... ... «ұлт ... деп бел ... ғана ... ... ... болады.
Ортақ тіршілікке жетектейтін жігер-қайратсыз ұлт болмысын қалыптастыру
мүмкін емес. Ұлттық атамекен, ... ... ... тіл, ... ортақ қүндылықтар «Отан» үғымын туғызуға жағдай жасағанмен рухани
ынтымақсыз, ерікті ұмтылыссыз ұлт ... ... ... ... ... ... ақыл-парасаттан емес, жүректен іздейді, ... ... ... ... гөрі ... ... Жүректен
орын алған сезім ақылды да қалыптастырады. ... ... ... шыққан мына сөздері парасаттылыққа жетектейді:
«Кел, қазақ, қолдағыдан құр қалмайық,
Отырайық жиылып, ондалайық,
Мың жылғы өткен қумай ата занды,
Өнерден кеш қалмайық, ойланайық» [9; ... жоқ, ... ... ... сезім ұлт қалыптасуында үлкен роль атқарады,
ұлттық идеяға дем береді. Ал ... ... ... бір ... ... ... ... туады. Ұлтаралық интеграциялық процестердің басты
мақсаты - ... ... ... ... ... ұлттық идеология
астарындағы диалектикалық қайшылықтардың сыртқы көрінісі.
Ұлттық идеология нақтылы символдар мен ... ... ... толы ... ... ... ... одан әрі терендетеді.
Күнделікті санада этникалык символдар зор мәртебеге ие ... ... ... ... Өз ұлтының рухына, қуатына, әдет-ғүрпына
айналған дәстүрліктер, жарғылар ұлттық идеяны бекіте түседі. ... ... ... ежелгі жарғысында:«Пышақпен от көсесе, пышақпен
қайнап жатқан қазаннан ет шаншып алса, ... ... ... төксе, көк шыққан
жерден жер казса, мал қораға зәр сындырса - ол өлім ... ... заң бар. Сырт ... қатал көрінгенмен, бүл заңның астарында ... ... ... ... - ... кіндігін кесетін аспап, ақ
сүт - көшпелілердің киелі асы, жер мен қора - ... ... ... [10]. Бүл ... ... ... ... ортақ көшпенділердің
әдет-ғұрпына тән.
Өкінішке орай, бүқаралық санада ұлттық құндылықтарға тым жоғары баға
беру ... Бұл ... ... ... ... бұрмалап,
ұлтшылдық, шовинистік пиғылдар туғызады. Ұлттық идея қүдайдың рақымшылдығы,
құт, берекет символына да ... ... ... Бұл ... ... жатқан дау-жанжалдардың өршуіне саяси-идеологиялық ықпал жасайды.
Ұлттық идеологияның мәнін тануда маркстік бағыттағы зертгеушілер де ... ... ... ... ... ... оның ... ашып,
этносгық құбылыстардың әлеуметтік тамырларына үңіле бермеді. Ұлттық идея -
жалған бұрмаланған түрінде де ұлт ... және ұлт ... ... ... болмыстың қилы қырлары қоғамдық санада жан-жақты және терең
көрініс ала бермейді, кей-кейде болмашы, шет ... ... ... ... ... ... өзара диалектикалық үйлесімді ықпалдастықтағы
этнос нышандары жатыр. М Арын ұлттық сезімді білдіретін бес шарт ... ... (тіл, дін, ... тарих, атамекен) туралы әнгімелей келе,
«Осылардың қай-қайсысында да ұлттық ... деп ... ... аса
терең күретамыры жатыр» деп қорытынды жасайды [8; 54]. Тіл мен мәдениет —
түрліше ... ... ... ... ... ... Мәдениет - ұлттың тұтастығын, сонымен бірге даму
деңгейін айқындайтын, ... ... ... ... Ол ... рухани
жағынан сипаттайды. Ал ұлттық тілдің атқаратын қызметінің деңгейі ... ... ... ... ... пен ... ... оның
рухани қазынасы ұлттың басын біріктіріп, ұлттық жаңаруға негіз қалайды.
Наным-сенімнің, ерік-қайраттың бірлігі ұлтты ыдырататын ... ... ... ... терең түсінуге жол салады. Негізінен
сыртқы ... ... ... барысында қалыптасып, ұлтгық идеология бірте-
бірте ұлт ішіндегі алауыздықты жоюға, оның ішкі жан-дүниесін мәдениетін,
жалпы ... ... ... ... ... ... санада ұлттық
бірлікті тоталитаризм тұсында қанға сіңген таптық ... ... ... ... ... ... ... мазмүнын құрайды. Ұлттық,
патриоттық сана жеке адамды жаңа бір арманды ... ... ...

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Коммерциялық банктегі сервистің дамуының теоретикалық негіздері71 бет
Шағын және орта бизнеске несие беру65 бет
Экономикалық ұғымдар168 бет
Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі91 бет
Қазақстан тарихындағы Ислам діні67 бет
Қазақстандағы шағын және орта бизнеске несие беруді талдау60 бет
Қазақстанның табиғат жағдайы56 бет
Қр-да жинақтаушы зейнетақы қорының қаржылық ресурстарын басқару66 бет
Мемлекеттік идеология және ұлттық рух74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь