Көне түркі тілі – түркі халықтарының алғашқы жазба - әдеби тілі

Мазмұны
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І Тарау
1.1 Көне түркі жазба әдеби тілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.2 Түркі тілдерінің туыстастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.3 Тілдердің туыстық қатынастарын анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10

ІІ Тарау
2.1 Түркі тілдерінің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .38
2.2 Түркі тілдерінің қалыптасуындағы дәуірлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттіқ университеті
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ЖАЛПЫ ТІЛ БІЛІМ КАФЕДРАСЫ
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
«КӨНЕ ТҮРКІ ТІЛІ – ... ... ... ... - ... ... курс студенті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ____ 2006 ... тіл ... меңгерушісі
Сулейменова Э.Д
Алматы 2006
Мазмұны
Кіріспе................................................................
................................................3
І Тарау
1.1 Көне ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... түркі тілі – түркі халықтарының алғашқы жазба
- әдеби тілі».
Жұмыстың құрылымы: Кіріспеден, екі тараудан және ... ... ... 53 ... ... саны: 36
Тірек сөздер: фонема, грамматика, салыстырмалы тарихи тәсіл, руника,
фонетикалық сәйкестік, ... ... ... т.б.
Зерттеудің нысаны: Түркі халықтарының жазба әдеби тілі.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері: Көне түркі халықтарының ... ... ... Жазу ... ... ... тұрғыда талдау. Көне
түркі тілдері фонетикасына, лексика ... ... ... ... ... ... Көне түркі халықтарының жазба әдеби
тілін зерттеу ... ... ... пайдалануды қажет етті.
Жұмыстың мазмұны: Көне түркі жазба ескерткіштер тілінің ... ... ... мазмұны: Жұмыстың өзектілігі, нысаны, мақсаты мен міндеттері,
әдіс-тәсілдері жайлы ... ... ... ... екі ... ... ... – тарихи зерттеулердің әр тілдің ішкі ... ... ... бөлімінде жұмыс барысында тәсілдерді салыстыру арқылы
қарастырылған.
Кіріспе
Жұмыстың өзектілігі: Тіл ... ... ... ол қоғам
мүшелерінің қатынас құрамы ретінде қызмет өтеп, сол ... ... ... отырады. Сондықтан да әрбір тілдің өткен тарихи, қазіргі кездегі
қалпы және болашағы бар. Тіл ... ... оның ... ... ... байланыстыра қараған жөн. Осыған орай ең көне түркі
тілдерінің формасын ... ... ... ... ... ... көбірек тілге тиек ететін, табан тірейтін
фактілері - ... мен оның ... ... ... ... және сөздердің лексикалық, грамматикалық мағыналары. Дыбыстар
сөздердің, грамматикалық тұлғалардың ... ... ... ... олар да ... ... емес. Уақыт озуына, тіл дамуына байланысты
сөздердің дыбысталуы да, мағынасы да ... ... ... ... ... мен жаңа ... сөз жүйесінде өзгерген дыбыс пен о бастағы
дыбыстың) арасында заңды байланыстар ... ... да ... бен ... ... ... тілдеріне ортақ дәстүрлі заңдылық
негізінде ғана қарастырылады.
Грамматикалық формалар мен сөйлемдердің қалыптасу, даму заңдылығын да
осы тәсіл арқылы ... ... ... бұл ... өте ... талдауды,
көп материалды салыстыруды талап етеді. Тіпті кейбір ... ... ... жеткіліксіздігінен қиынға соғады.
Тілдің ішкі заңдылығы ... ... ... Жеке-жеке тіл болып
саналатын түркі тілдері өзара ортақ ... ... ... ... ... ... фонетика және лексика саласыңда көбірек
байқалады. Лексикадағы ерекшеліктер өзінің тез өзгеруімен (басқа салаларға
қарағанда), ал ... ... баяу ... көзге түседі.
Сондықтан да олардың арасындағы заңдылық ұзақ сақталады.
Дереккөздер: Жұмыста М. Қашқари «Түбі бір ... ... ... ... ... тілі», сонымен қатар Баскаков, Щербак, Кононов,
Радлов, Рамстедт сияқты орыс ғалымдарының еңбектері негізгі ... ... ... ... тарихи әдіс-тәсілдеріне әдеби жазба
ескерткіштеріне айтқан пікірлері ... КӨНЕ ... ... ... ТІЛІ
1. Түркі тілдерінің туыстастығы
Жазба ескерткіштерін ғылыми ... ... ... ... тілін терең танып, байыпты білуге жол ашады. Осы мәреден қарасақ,
түркітану ғылымының ... бір ... - ... ... ... пән
болып қалыптасты. Оның ... ... - әр ... ... жазба
текстерінің ертеден бүгінге ... ... ... ... ... анықтап, мәдени, әдеби және тарихи мәні мен
мазмұнын көрсету екені ... аян. ... ... рухани мәдениетін
оның тілі мен ... ... ... заманадан замананы
көктей өткен ауыз әдебиетінсіз толық тану да, түсіну де ... ... бір – ... ... ... кірігіп жатқандығын да естен
шығармағанымыз абзал.
Түркі халықатарының әлденше ғасырға созылған жазу ... мен ... ... сөз ... ең алдымен тілге тиек болатыны көне ... ... ... көне ... ... (Орхон - Енисей) алфавиті
графикалық жүйелігі жағынан аса бай ... жазу ... ... ... ... жазу ... кең ... жайған аймағы -
Оңтүстік Сібір. Моңғолия, Қазақстан мен ... - ... мен ... Сөз ... отырған жазу нұсқаларының ішінде екі жүзге жуығы
тасқа қашалған, ал ... ... ... ... ... металл,
күйдірілген саз балшықтан жасалған бұйымдарға ойылса, ... ... ағаш пен ... сияқты заттар да қолданылғаны айқындалып отыр.
ҮІІ-ІХ ғасырларда көне түркі тайпалары руникалық жазуды кең ... да осы ... ... ... ... ... зерттеулерге арқау етуге болады. Осы екі ... ... ... ... ... әр дәуірдегі даму
дәрежесін анықтауға болады. Түркі халықтары тарихына зер салар ... ... ... ... ... қосылып, араласып жатса, бірде бөлініп шығып, өз
алдына отау тігіп жататындығын байқауға болады. Түркі ... да ... ... ... ... ... ... одағын жасап жатса,
кейде жауласып, аралары алшақтап, алыстап кететін де болған.
Түрлі ру-тайпалардың бірігіп, ... ... ... ... ... ... жасаған, осының нәтижесінде сол ру-тайпалардың ... ... ... ... бір ... ... айналады, яғни әр басқа
тілде сөйлейтін ру мен ... бір ... ... ... ... бұл процесс түрлі әлеуметтік, экономикалық және тарихи жағдайлармен
тығыз байланысты. Ал, тайпалар одағының ыдырауы өз ретімен жеке ... ... және жеке ... ... жасалуына негіз болады. Кейде
бұл сияқты қосылу, ыдырау — дифференциация, интеграция процестері ... ... да ... ... ... ... сақтағандығы ал
кей тайпалар одағының тез ыдырап, бірнеше бөлініп кеткендігі ... ... ... ұзақ ... ... ... Жетісу, Сырдария бойларындағы
одағын бұзбай сақтап келіп, тек IX ... ... ғана ... ... ... ... ... бөлінген. Тайпалар одағының ұзақ өмір ... ... ... ... де, тарихи жағдайларымен де ... ... көне ... көз ... болсақ, олар бірнеше
тайпа және тайпалар одағынан құралған; олар бірде ... ... ... ... ... ... отырған. Алтай, Саян таулары мен
қазіргі Монғолия жерінде орналасқан түркі ... ... қоры ... ... бір, ... бір тілде сөйлеп, қарым-қатынас жасап
келсе де, уақыттың озуымен байланысты өзіндік ерекшеліктері бар ... ... ... ... ... ... ... тілдердің сатылай байланысуы, алыстауы мен жақындауы сол
қауымдағы әрбір халықтың ... ... ... ... ру, ... ... қосылуы тарихи-қоғамдық процесс болса, әрбір ру мен
тайпалардың қалыптасуы да сондай ... ... ... жеке ... ... құралады да, олардан бірте-бірте қол үзіп ... орай ... ... ... ... тілде жеке рулар тіліндегі
ерекшеліктердің сақталуы да, сақталмауы да ... ... ... ... тіліндегі ерекшелікті осы тұрғыдан түсіну керек.
Түбір сөздерде өзгерістер аз болады. Өзгерістер түбірдегі ... ... ... ... ... ... ... әрпімен
басталған айтулар мен етістіктердің басқы ж әрпіне ... ... ... ... Түріктер йылығ сув-жылы су десе, олар жуғду десе,
олар жұғду дейді.
Сөз ортасында немесе ... ... й ... орғулар н әрпіне алмастырып
айтады. Мыс: түріктер қой десе, олар чығон дейді. Түріктер қойу НЭҢ – ... ... олар қону НЭҢ ... Сөз ... м әрпін оғыз, қыпшақ және
суворлар б әрпіне айналдрып олар бэн ... ... ... ... ... олар бун дейді. Сөз құрамындағы т ... ... мен оған ... д әрпіне алмастырып айтады. Мысалы, түйені түрікте тэвэй ... ... ... ... өт десе, олар өд дейді.
Түркі тайпаларының көптеген сөздеріндегі д әрпі ... т ... ... ... ... ... десе олар буктэ дейді, жидені
түріктер йігдә десе, оғыздар йіктә дейді.
Түркітанушы ... ... ... даму кезеңдерін белгілі
кезеңдерге ... ... ... ... ... ... етіп
келеді. Мысалы, Н.А.Баскаков түркі тілдерін дамуы мен қалыптасуына қарай әр
кезеңге бөлген: 1) Алтай дәуірі; 2) Хун дәуірі (V ... ... 3) ... ... (Ү-Х ғасырлар); 4) Орта түркі дәуірі немесе негізгі түркі
тайпаларының дамуы мен қалыптасу дәуірі (X-XV ... 5) ... ... ... ... ... мен даму дәуірі. Н.А.Баскаковтың бұл
пікірін ғалымдардың көбісі-ақ қолдайды, бірақ онымен келіспеушілер де жоқ
емес. Мәселен, ... ... ... ... Алтай дәуірін мойындамайды.
Алайда түркі тілдерінің ... ... ... ... қарастырамыз.
Түркі тілінің дамуындағы Алтай дәуірі - ... ... ... ... арасында дау туғызып келе жатқан мәселелердің
бірі. Тілдерді салыстырмалы-тарихи тәсілмен зерттеп, ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған
болатын. Осындай туыстық белгілер ... ... ... да ... олар фонетика жүйесінде де, лексика мен грамматикалық құрамында да
кездесетіндігін ескере келіп, бір топ ғалымдар ... ... өз ... ... ... ... тілдері тобында болған» деген топшылау айтады.
Олар алтай тілдері тобындағы тілдерден: 1) түркі-монғол тілдері; 2) тунгус-
маньчжур тілдері; 3) ... ... ... ... деген болжамды
ортаға салады. Ал Х. Винклер, С.М. Широкогоров, Б. Колиндер, М. ... ... А. ... сияқты ғалымдар тіпті алтай тіл
бірлестігінен де арыға барып, орал-алтай тіл бірлестігі ... ... жоба ... бір ... ... ... ... дәуірде орал
тілдері мен алтай тілдері генеологиялық жағынан туыстас болған. Тайпалар
одағының ыдырауы ... орал ... ... ... бөлініп шыққан. Өз
ретінде, уақыттың өтуіне байланысты, орал тілдері екі топка (угро-финн ... ... ... ... жоғарыда айтылған үш тармаққа бөлінген.
Орал-алтай тіл бірлестігін халықтардың этникалык құрамы ... ... ... ... ... ... ... халықтары (чуд
халықтары) ертеректе Орта Азияда татар, монғол, ... ... ... ... ... жорамал айтса, М.Кастрен (алтай теориясының негізін
салушылардың ... ... ... Саян ... айналасында, Орта
Азияда, Обь, Ертіс, Енисей өзендерінің сағаларында өмір сүрген дейді. Бірақ
кейінгі археологиялық зерттеулер бұл ... әлі ... бере ... тіл ... жайындағы пікірлерге негіз болатын бұл
тілдерде ұқсастықтар бар. ... ... ... үндесуі,
дауыстылардың ассимиляциясы, түбірдегі үнді дыбыстардың біршама ... ... ... ... ... жекеше формасы арқылы беру
мүмкіндігі, атау септігінің, тәуелдік жалғауының болуы, ... ... ... қатысты сөздердің алдында ... ... ... құрмалас сөйлемдердің көсемше, есімше
формаларымен құрмаласуы, т.б. Бұл ... ... ... ... ... ... асып түсе ... Себебі бұл тілдер
аралығында дыбыстық немесе формалық сәйкестік жоқ.
Орал-алтай тіл бірлестігінен гөрі ... ... ... ... тіл біліміне сіңісіп, көптеген қолдаушылар тауып отыр.
Алғаш рет орал-алтай тіл ... ... ... ... ... ... тұтқын болған швед офицері Ф.И.Табберт-Страленберг ... ұзақ ... өмір ... ол ... ... ... ... көңіл аударып, 1730 жылы өз еліне келген соң ол туралы
еңбек жариялаған. Бұл ... ... ... ... ие бола ... жоқ. Кей ... (мысалы, Ю.Немет, Б.Коллиндер,
М.Рясянен) орал-алтай тілдерінің ұқсас белгілерін, даулы мәселелерін дұрыс
көрсете білді. Мысалы, Ю.Немет 300-ге жақын ... ... ... ... олар не ... туыстықтың бір белгісі, не ертедегі
қарым-қатынасқа байланысты тіл ... ... ... ... ... ... ... алтай тілдерінің деректерінде көптеген
ұқсас келетін тілдік материалдардың барлығын анықтады. Жалпы, алтай ... ... ... ... ... үндестігі, екпіннің тұрақылығы,
жалғамалы тіл болуы, сөз алдынан келетін көмекші ... ... ... (род) категориясының болмауы, т.б. Көпшілік тілшілер алтай
тіл бірлігін анықтауда ... ... ... ... бөледі. Мысалы,
Н.А.Баскаков осындай белгінің бірі ретінде ... ... т ... ... ... с ... и ... алдында түрғанда түркі
тілдеріндегі ч, ш дыбыстарымен сәйкес келетіндігін көрсетеді [20, 149; ... 113]. ... ... және ... тілдерін салыстыратын болсақ,
бұл типтегі фонетикалық сәйкестіктер баска дыбыстар арасында да ... сөз ... ... ... ... д ... тұнғұс-мәншіжүр
тілінде з, кәріс тілінде ч дыбысы сәкес келеді. ... ... дуз ... монғолша dabusun (dabu-sun), тунгус-маньчжур тілінде
зujar, сөз басында к, к, х, п, б, сөз ортасында с, з, д, т ... ... ... А. ... ... ... ... сәйкестікті
типологиялық (генетикалық емес) сәйкестік деген де ... ... ... ... ... және синтаксис салалары бойынша да
жүргізілген. Г.И.Рамстедт сияқты ғалымдар ... ... ... саласы
бойынша зерттеу жүргізіп, олардың баска да туыстық белгісін ашкдн. Бірақ
алтай тілі ... ... ... да ... ... ... Бір топ алтайтанушылар (Б.Я. Владимиров, Д. Поливанов, Н.Н.
Поппе, Г.И. ... т.б.) ... ... тегі ... ... деп ... ... бір топ алтайтанушылар (В.Л. Котвич, Л.
Лигети, Дж. Клоусон, т.б.) алтай ... ...... деп ... ... ғалымдары ішінен алтай теориясына өз үлестерін
қосып, түрліше ... ... келе ... ... Г.Д. ... Дж.
Киекбаев, Ш.Ш. Сарыбаев, В.И. Цинциус, О.П. ... К.А. ... ... Д.М. ... тағы ... Бұл ... ... Н.А.
Баскаков, Дж. Киекбаев, т.б. еңбектерінен басқа [1; 20; ... ... да ... көрді.
Кеңес мамандары арасында да, шетел ғалымдары ішінде де ... ... ... ... да жоқ емес. Мысалы, белгілі түрколог
А.И. Щербактың ... ... ... ұқсастықтар олардың
генетикалық туыстығына байланысты емес, олар ұзақ ... ... ғана ... ... ... ... ... және тұнғұс-мәншіжүр
тілдерінің арасындағы ұқсастықтар қандай қатынас негізінде ... ... ол ... ... ... [11]. ... халықтарының тарихында
монғол тайпалары мен ... ... ... араласып, бір мемлекет
құрамына еніп немесе одақтаса өмір сүріп, ... ... ... белгілі.
Алғаш Орталық Азияда өмір сүрген тайпалар туралы деректерде (түркі тілдес
хунну, монғол тілдес ... ... ... ... тайпалар) көрші өмір
сүріп, бірі екіншісін ... алып ... ... ... соңғы хун
дәуіріне де жалғасады.
Түркі-монғол тайпаларындағы жоғарыдағыдай аралас-құралас ... да ... ... жөн. Дж. ... ... негізге ала отырып,
А.М. Щербак түркі тілдері мен монғол ... ... 3 ... ... ... Олар: IV—VII ғасыр; VIII—XII ғасыр және ... ... ... 6]. ... мен ... тайпаларының араласуы бұл
дәуірлерден кейін де болғандығы тарихтан мәлім. Мысалы, қазіргі ... ... ... ... мен ... ... ... халықтардың арасындағы қатынас соңғы кезге дейін үзілмей келді.
Сондай-ақ «Ақтабан ... ... ... мен ... ... ... ретінде көрсетуге болады. Бірақ тілдік қасиеттер
тілдердің ... ... бола ... және олар ... ... байқалмайды. Егер ондай ұқсастық байқалса, олар белгілі бір
заңдылыққа бағынбайды, жүйелілікке ие бола ... ... да ... ... ... ... ... бар деген пікірді
қолдаушылардың саны көбейді.
Сөйтіп, алтай тілдерінің туыстығы туралы пікірді жинақтап, екі ... ... Бір топ ... Г.И. ... ... қосылып, алтай
тобына енетін тілдердің (түркі-монғол, түнғұс-мәншіжүр, көріс-жапон) ... ... Олар (В.В. ... Е.Д. ... Н.Н. ... Баскаков, О.П. Суник, І. Кеңесбаев, Ш.Ш. Сарыбаев, т.б.) алтай ... ... ... ... да ортақ негізді мойындауға олар мүмкіндік
береді десе, екінші бір топ ... В.А. ... ... сүйеніп, о
баста өзара көрші орналасқан тілдер генеологиялық ... ... ... ... ... бойы ... негізінде жаңа қасиетке ие болған дейді.
Сондықтан да олар (Л.Лигети, ... ... т.б.) ... ... туыстық қандық негізде емес, кірме материалдар
негізінде ... деп ... ... де ... және монғол
тілдерінде кездесетін жүздеген, мыңдаған ортақ қасиеттердің бәрін де кірме
материалдар деп ... ... ... ... ... ... саны өте көп. Екіншіден, ортак элементтердің бәрі де ... ... ... ... бойынша қайталанып отырады.
Үшіншіден, ортақ ... ... ... ... әсіресе негізгі
түбір құрамында көптеп кездеседі. Егер оған ... ... ... ... ... ... ... күмән жоқ.
Сонда да алтай тілдерінің туыстығы туралы пікір бір түйінге ... әлі де ... дау ... ... ... ... ... мәселелер аз
емес. Ал түркі тілдері мен монғол тілдерінің туыстығы ... ... ... ... ... ... ... тілдерімен
туыстығын әлі де болса дәлелдеуді ... ... ... молдау. Көріс,
жапон тілдерін алтай тілдерін ... қосу ... әлі ... ... ... қатынастарын анықтау.
Алтай тілдерінің туыстығын дәлелдейтін фактілерді ғалымдар лексикадан
да, фонетика мен грамматика ... да ... ... жүр. ... ... тиімді жері осы орайда жақсы байкалады.
Лексика — тілдің ... ең ... ... ... тіл мен тіл
арасындағы лексикалық ауыс-түйістер басқа элементтерге қарағанда көбірек
кездеседі, осы қасиетіне байланысты ... ... ... ... ... бір ... ... да, шешуші түйін болып саналмайды.
Егер кез келген тілдің ... ... көз ... ... ... олардың
барлық саласы бірдей өзгеріске түсіп, ауыса бермейді екен. ... ... да, ... де кездеседі. Сондай біршама турақты лексика-
тақырыптық топқа – туысқандық атаулары, дене мүше ... ... ... ... ... т.б. жатады. Ал, етістік болса,
зат есімдерге қарағанда әлдеқайда тұрақты, тіпті, ол — бір ... ... ... ауыспайтын категория. Сондықтан да түркі-монғол тілдеріңдегі
туыстықты, ортақтықты, параллелдікті анықтау үшін ... ... ... ... ... ... зерттейді.
Туысқандық атаулар. Туысқандық атаулардың ... ... а) ... ... және б) ... байланысты туысқандық болып
екіге бөлінеді екен.
1. Қандық туысқандыққа: ата, апа, әке, іні, аға, қарындас, сіңлі,
бөле, ұл, қыз, т.б. ... ... ... ав сөзі «әке» мағынасында ... Көне ... ... бұл ... ава түрі де ... Аба сөзі ... ... татар, башқұрт, түрікмен тілдерінде де бар. ... аба ... ... дядя со стороны отца, старший брат» сияқты мағынасын
көрсетеді. Сондай-ақ монғол тілінде ... ... ... абга — ... ... ... айтылатын сөз. Ал, монгол тіліндегі авгай —
қыздардың жасы үлкен анасына байланысты ... ... ... ... аба «әке» мағынасын білдіреді. Көне түркі тілдеріне тиісті
жазба ескерткіштерде аба//ава сөздері «предки, прородитель», ... ... ... ... ... сөзі ... ... көпшілігінде жасы үлкен, туыс ер адамға
байланысты қолданылады. Тек якут тілінде аға ... ... ... ... ... ақа ... «жас жағынан үлкен адам» «әке»,
«басшы», «діни қызметкер», «поп» (священник) ... ... ... ... де ата сөзі ... ғ дыбысы г, қ, х дыбыстарымен
алмасып) қолданылады. Сонымен бірге аға түбірінен ... ... ... ... ... ... ... аға), әзірбайжанша ағатай
(еркелету), ... ... ... ... ... т.б. Егер осы ... тілдеріндегі мағынасын салыстырып, сұрыптайтын болсақ; 1) жасы үлкен
ер ... 2) ... ... ... да жасы ... ер адам ... тіліндегі
аға және ағай сөздері); 3) баба (дед), ата (қарашай-балқар, алтай, түрікі
тілдерінде); 4) жасы ... ... ... ... 5) әке ... 6) жасы үлкен қарт адам (якут тілінде); 7) поп, діни қызметкерлер
(якут тілінде). Монғол тілдерінде аха - «жасы ... ... ... көне
монғол тілінде — «жасы ... ... ... ... ... ... ... ахай — «жасы үлкен аға», «мырза»; диалектілерінде
«әке», «апа», «жеңге» мағынасында да қолданылады. ... аға (ака) ... ... де ... ... ... дыбыстық ерекшеліктері.
Әр тілдің өзіндік дыбысталу жүйесі, ерекшелігі, заңдылығы ... ... ... ... басталатын сөздер татар тілінде й ... ... ... ... нан, ... сөздері өзбек тілінде нан
(хлеб), борди (пошел) болып, а дыбысының о ... ... да — ... ... заңдылығы.
Түркі тілдері мен монғол тілдерін ... ... ... және ерекшелікті байқауға болады.
1. Тіл дыбыстарын дауысты және ... деп ... бөлу ... ... ... ... түркі тілдерінде созылыңқы ... ... ... ... Осы ... ... ... тілдеріндегі
дауыстылар созылыңкы және қысқа дауыстылар болып ... ... ... ... ... ... ... мүлдем жоқта, оларды біз қырғыз,
хакас, тува, якут тілдерінен, сондай-ақтүркімен төмен ... ... ... ол ... ... ... кездессе, екіншісінде олай емес.
Олар сан жағынан да біркелкі ... Якут ... ... қысқа, сегіз
созылыңқы дауысты дыбыс болса, ... ... ... ... ... созылыңқы
дауысты дыбыс бар. Созылыңқы дыбыс монғол тілдеріне де тән, бірақ ... ... ... дыбыстар кездеспейді.
Алтай тілдеріндегі дауысты және дауыссыз дыбыстар артикуляция жағынан
ұқсас, арасында айтарлықтай ... жоқ. ... ... ... а — ... ашық езу ... ... Ол сөздің барлық позициясында қолданыла
береді. О - тіл арты ... ... ... ... ... Ерін ... ... сөздің барлық позициясында келе беруі монғол ... ... ... де тән ... ... ... ... бірөө (біреу), мөөре
(мөңіре); ойно (ойна); якут тілінде: ооньоо (ойна), оттук ... ... ... ... ... ... ... тулку (түлкі), хыроо (қырау),
хусхун (құзғын), т.б.
Әйткенмен, көріп отырғанымыздай, бұл заңдылықта да бір ... ... ... ... ... соны ... яғни қазақ тілінде о ... ... ... ғана ... ... және ... ... мен сәйкестік заңдылықтары жалпы алтай тілдерінен де, тіпті ... өз ... де ... ... Мысалы, Сырдың орта деңгейі мен
Қаратау айналасындағы қазақтар тілінде өңле-, ... ... ... ... тілде өңде-, тыңда-, аңда- түрінде қолданылады. Бұл арада біз л ~ ... ... ... ... - т дыбысының ұяң сыңары. Сондықтан да ... ... ... ... де, ... тілдерінде де алмастырып
қолдану байқалады түрікмен тілінде дөшек, дүземек, доймақ, дүшүрмек ... ... ... ... түзеу, тою, түсіру болып т дыбысымен айтылады.
Бұл құбылыс тіпті ... ... өз ... жергілікті тіл мен әдеби тіл
арасында да байқалады: тұз ~ дұз, ... ~ ... ... ~ диірмен, тілмар -
ділмар, тоға ~ доға, т.б. Нақ осындай құбылыс монғол ... өз ... ... ... ... ... ... (борона), давцан -тавцан
(платформа), нядлах ~ нятлак (производить убой); бурят тілінде: бараадаха ~
бараатаха (становиться темноватым), ... ~ ... ... ... ... т.б. Қазақ тілінде д ... сөз ... ... сөз ... ... ... Кей ғалымдарымыздың пікірінше,
түркі тілдерінде сөз басында д дыбысы қолданылмаған, сөз ... ... ... — тек ... ... ... ... дейді [168, 41 ].
Бірақ монғол тілдерінде бұл ... ... ... позициясында қолданыла
береді. Сондықтан да кейде монғол тіліндегі д дыбысына түркі тілдеріндегі
ж, й, т дыбыстары сәйкес ... ... ... ~ ... (түркімен тілінде
нарпыз), долгио(н) ~ толқын, хадам ~ қайын, дөш ~төс, дэл ... т.б. ... ... д ... ж, й (j), з ... сәйкес келуі — бұл
тілдерге алтай дәуірінен келе жатқан ортақ құбылыс. Ол әлі де ... ... ... ... ... арасындағы ұқсастықтар
грамматикалық категориялар арасында да анық ... ... ... түрлі қосымшалар мағына және дыбысталуы жағанан ғана емес,
сонымен бірге олар ... ... ... ... ... да ... ... сәйкестікті де ғалымдар түркі-монғол тілдерінің алтай дәуіріндегі
ортақтығына ... деп ... ... ... ... ... ... де, мағаналары
да тепе-тең түсіп жататын септік жалғауларын қарастырып көрейік.
Атау септігінің бұл тілдерде грамматикалық көрсеткіші жоқ, ол ... ... ... Ал ілік ... ... ... ... -ның//-
нің, -дың//-дің, -тың//-тің, -нұң//-тұң, -дұң// -дүн, т.б. болса, монғол
тілінде -ны// -ни, -ну//-нү. Н.А.Баскаковтың ... көне ... ... ... ... формасы -ның// -/ниң болған. Дегенмен кейбір
монғол тілдерінің диалектісінде ілік ... ... ... ... ... бурят-монғол тшінің алар диалектісінде ілік септігінің
-ын//-ин формасы қолданылады: аха (аға)>ахатн (ағаның), шоно ... ... ... ... ... бет ... білдіреді
де, түркі тілдерінде -та//-ге//, -қа//-ке, ~на//-не, ... ... -а//-е ... ... ... Оның ... ... көнс
түркі тілдерінде қолданылғанымен, қазіргі түркі тілдерінде кездеспейді.
Г.Д. Санжеев ... ... ... септіктің – а формасын көне ... ...... ... түрі деп ... [9,5]. ... Г.И. ... қолдайды [4].
Түркі тілдерінде табыс септігінің қосымшасы -ды//-ді, -ты//-ті, -ны//-
ні, -ын//-ін ... ... ... -ы// ... ... ... ... ұштасып, байланысып жатады да, ... ... III ... мен V ... ... қамтиды. Хун дәуірі
жайлы аз болса да, деректер бар. Мәселен, біздің заманымызға дейінгі кезең
мен біздің заманымыздың ... ... Азия мен ... ... ... түркі, монғол және түнғұс-мәншіжүр тайпаларының басын біріктіріп
тұрған Хунну ... ... өз ... Қытай империясымен тайталасып, тарихта белгілі рөл
атқарған. ... ... ... аз ... да мәліметтер қытай жазба
деректерінде сақталған. Бірақ бұл деректер ... ... ... ... ... ... жеткіліксіз. Сондықтан да
хундардың ... ... ... ... туралы даулы пікірлер
баршылық [20].
Хундар кімдер? Көне хун ... қай ... ... - әлі ... ... ... мәселе. Мысалы, Монғолия ... ... ... ... ... хундар монғолдармен тектес ... ... ... ... хундар — түркі
тайпаларының ата-тегі, олар түркі тілдерінде ... ... ... ... ... ... ... жеке адам аттары, жер атаулары, зат
атаулары өзгертіліп айтылуына байланысты хун тілі туралы мардымды дерек
бере ... ... әр ... ... ... ... жоқ емес. Хун
империясының құрамында бірнеше тайпаның өкілдері болған болса, ... ... ... де ... ... тілдері мен түркі тілдерінің
уәкілдері Хун империясының тұсында бір-біріне жіті ... ... ... ... ... ... қатар осы дәуірде дербес даму
жолына түсуі де мүмкін. ... ... ... ... ... ... жеткен
кейбір көне түркі элементтері мен қазіргі түркі тілдері материалдарын
салыстыра ... хун ... ... тілінің жобасын жасауға мүмкіндік
бар дегенді айтады. Бұл алдағы уақытта ... ... ... ... ... түркі тілдері мен монғол, түнғұс-мәншіжүр тілдері жеке-
жеке тіл ретінде «өмір сүре» бастауы мүмкін ... ... ... ... ... мен грамматика жүйесінде Алтай дәуірінен келе ... көп ... ... ... ... Бүл ортақ белгілердің уақыт
озған сайын азайып, ара-қатынасы ... ... де, ... ... аралас-құралас болуынан олардың ұзақ сақталуы да занды. Мысалы,
түркі ... ... ... саха сияқты халықтардың ұзақ уақыт бойына
монғолдармен тікелей ... ... бұл ... ... ... сақталуына, көптеген сөздердің дыбысталуына ықпалын тигізген. Оған
Сібірде ... ... ... ... ... ... ... дәлел бола алады.
Демек, хундардың құрамында түркі-монғол тайпаларының болғандығы анық
және ... ... ... параллелдің болуы да заңды. Бірақ ол
тілдердің осы кезде ара-жігі ашылып, ... өмір сүре ... ... де ... ... ... құралып, олардың өзіндік
ерекшеліктері қалыптаса береді. Хун дәуірінде түркі тілдерінің ішінде р~л
тілдері, яғни ... ... ... ... және ... чуваш тілдерінің ата
тегі, з~ш тілдері, яғни оғыз (уздар), көне қырғыз, көне ... ... ... және қазіргі оғыз, қыпшақ, қарлұқтардың ата-тегінің тілдері
ажыраса бастаған ... ... ... ... ... ... де ... болады. Сонымен хун дәуірінде негізгі ... ... ... төрт ... ... тілі өзара жіктеліп, бөлініп
шыға бастайды: 1) ... ... ... ... ... ... авар
тілдері; 2) қырғыз тілі (бұл Енисей қырғыздары); 3) якут тілі (осы ... ... 4) ... ... ... ... [11,].
Н.А.Баскаков Хун дәуіріндегі түркі тілдерін екіге, батыс хун ... хун ... деп ... ... тобы — бұлғар (р~л) және оғыз-қарлұқ,
қыпшақ (з~ш, д~т) ... ... тобы — ... (з~ш, д~т) ... (з~ш, д~т) тілдерінен тұрады [21,12]. П.Пелльо бұл қытай
сөзін тюрк-ют деп транскрипция жасаған. «Турк» деген сөз ... ... ... ... білдірсе, ют морфемасы монғол тілінде көптік мағына
білдіреді.
Түркі қағанаты тек ... ... ғана ... ... олар ... ... ... қарай да кеңейте түсті. Түркілер ... ... ... ... ... ... баскарды. Истемин каған өз
жорығын 552 жылдан кейін бастады. 555 жылы оның жасақтары Арал ... ... ... ... ... ... ... ары өте алмайды. Оңтүстікте
шекарасы Әмударияны жағалай отырып, ... ... ... өткен. Соғдияна мен Бұқара ... қол ... ... Сөйтіп Еділден Сары теңізге дейін созылып жатқан ... ... ... қол астына қарайды. 571 жылы ... ... ... Кавказ жерінің шаңын шығарып жатты. Бұдан
бұрын Истемин қаған Бұқара мен Соғды жерін (560 ж.) жаулап алған.
Осыншама ... ... алып ... ... мемлекет ұзақ уақыт өз
бірлігін ... ... Тек 603 жылы ғана ол ... және ... ... бөлініп кетті. Батыс түрк қағанатының ... ... түрк ... ... Монғолия территориясы болды. Батыс түрік
қағанатының тілі туралы мардымды материалдар жоқ. Дегенмен ... ... ... ... ... ... сөйлейтін халықтардың саны
мол болғандығы тарихтан белгі IX ғасырда ... ... ... ... хазарлар, қыпшақтар, оғыздар, қарлұқтар өздерінің мемлекеттерін
құрды. Ал Шығыс түрк қағанатында ұйғырлар мен ... ... ... түрк ... ... ... ... қағанатына қарағанда
мүлде басқаша болатын. Бұл қағанатқа белгілі дәрежеде күш көрсетіп, белгілі
дәрежеде ... ... ... ... империясы мен Тибет бар болатын.
Алғашқы кезде Батыс қағанат ... ішкі ... ... ... ... 618 жылы Суй ... ... Тан династиясын
орнатады. Бірақ Тан династиясы тез арада түріктерге қарсы шабуылға шығып,
630 жылы оларға қатты ... ... ... ... қытайларға қарсы
қойып, VII ғасырдың 80-ші жылдары Құтлұғ қағанның ... ... ... ... тарихында Эльтэрэс (Елтеріс) «Халықтың
басын қосушы» деген атымен мәлім. Эльтэрэс ... ... (691 ж.) ... Мочжо отырады. Мочжо (тарихта ол Қанаған қаған атымен мәлім) билік
еткен дәуірде (693-716 ж.) ... ... ... ... жерлерін
қайтарып алады. Мочжо өлгеннен кейін Күлтегіннің (685-731 ж.) комегімен
Білге ... ... ... ... ... ... ішкі ... ру
басшылары мен феодал шонжарлардың ... ... түрк ... ... ... болатын. 745 жылы Батыс қағанат өмір ... ... ... ... ... ... қағанаты да ұзақ жасай алмаған еді. Олардың ең күшейген дәуірі ... ... ... Ол 747 жылы ... ... ... кейін таққа
отырады. Бірақ ұйғыр қағанатының құрамына кірген ... тату ... ... ... Мысалы, 795 жылы ұйгырлардың қағаны Ачо
өлгеннен кейін қағанат тағына Құтлұғ ... ... ... ... ... отыруы заңды, бірақ Ачо ұйғырлардың яғлақар руынан болса, Құтлұғ
телелер құрамына ... ... ... еді. ... қағанат билігі
ұйғарлардан телелерге өтеді. Ал, 839 жылы ұйғыр Курабир ... ... ... түрік тайпасы шатолардың көмегімен аударғанда, эдиздердің
көсемі Кюлюг-баға ... ... ... ... 840 жылы ... өмір ... ... Бірақ ұйғырлар мемлекеті мүлде жойылып
кеткен жоқ. Тек Шыңғыс ханның ... ... ғана ... ... ... кұрамына енеді. Қырғыз қағанаты да ұзақ өмір сүре
алмады. Оларды қара қытайлықтар (қидандар) ... ... ... ... ... ... түрк ... ұрпақтарына көп жазба мұралар
қалдырған. Олар туралы қытай жылнамаларындағы деректерден басқа, ... де ... ... қалдырған. Олардың ең үлкені де, ... үшін ... да — ... жазу ... Бұл ... ... «руникалық ескерткіш» деген атпен енген. Руникалық жазу
ескерткіштері жанры ... да, ... ... да, ... ... ... емес. Көне түркі жазу ескерткіштерінің әрқайсысы Батыс түрк
қағанатының өр ... ... бір ... ... жатады. Осы ерекшеліктерін ескере отырып, С.Г.Кляшторный мен
А.Н.Кононовтар көне түркі жазу ескерткіштерін 7 топқа бөліп ... [3, ... 8, ... ... түрк ... тән ... Бұлар негізінен Орхон
ескерткіштері деп ... да, ... 1) ... ... ... ... 2) Алтай тауының айналасынан табылған ескерткіштер енеді.
Ғалымдарымыз бұл ескерткіштерді VII-VIII ғасырларда жазылған деп ... ... сына ... ... ең ... де, тілдік материалдары
жағынан құндысы да осы дәуірге сай келеді.
2. ... ... тән ... жазу ... Енисей жазу
ескерткіштерінің қай кездерде жазылғандығы туралы түрлі пікір бар. Мысалы,
бұл ескерткіш ... ... V—VI ... ... ... ... ... VI—VII ғасыр түркілер тіліне, В.В.Радлов VII—VIII ғасыр
түркілер тіліне тән деп көрсетеді. Ал, ... бұл ... ... ... деген пікір айтады. Енисей жазу ескерткіштері Орхон жазу
ескерткіштеріндей көлемі жағынан өте үлкен емес. Олардың ең ... ... ... табылған. Уйбат III деп аталатын ескерткіш 478 ... [ ... VIII—X ... ... ... ... ... Бұл ескерткіш Құрыхан тайпалар одағына тиісті.
4. ... және ... ... ... ... Бұл ... батыс түрк тайпаларының ұрпақтарына тән, ... ... ... VIII ... ... ... мен IX ғасырларда ... ... ... ... ... ... және ... Шығыс Түркістандағы ұйғыр мемлекетіне (IX-X ғғ.) тән ... ... ... ... ... мен Печенек тайпаларына тиісті Шығыс Еуропадан
табылған ескерткіштер.
Соңғы кездерде көне түркі ... ... ... ... табылды.
Бұлардың ішіндегі ең көлемдісі де, тілдік материалы тұрғысынан ең байы
да, күні бүгінге дейін жан-жақты ... келе ... - ... ... ... ойып ... жазулар. Бұл жазулардың бәрінің де тіл жағынан
бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... бар екендігі де айқын аңғарылады. Сондықтан да бірсыпыра
ғалымдардың бұл ескерткіштерді ... бір ... ... ... ... ... дейін барған әрекеттері де болды. Әрине кейбір
тілдердің дыбыстық жүйесі мен морфологиялық құрылымы ... ... ... өте ... болуы, ал екінші біреулерінің олардан сәл
алыстау тұруы мүмкін. ... ... да, ... ... ... ... жазуы түркі тілдерінің барлығына ортақ дүние екендігіне, оны белгілі
бір халықтың еншісіне тели салуға көнбейтіндігіне көз жеткізуге болады.
С.Г.Кляшторный ҮІІ-Х ғасырларда түрк ... қол ... ... ... ... ... оңтүстігі, Жетісу) бір ғана көне түркі
әдеби тілі болуы мүмкін, оның негізіне ... ... ... ... ... ... деген жорамал айтады [5]. Алайда руникалық жазба
ескерткіштері тек бір дәуірдің ... ... бір ... өмір ... ғана ... ... ... шектелуі мүмкін емес. Олар
шамамен 4-5 ғасыр аралығындағы дәуірде қалыптасып, Сары теңізден ... ... ... альт ... бірнеше түркі тайпаларының тіл
ерекшелігін қамтуы мүмкін. Сондықтан ... ... ... ... ... ... заңды құбылыс іспетті. IX—X ғасыр
жазба ... ... үш ... ... ретінде қарастырған.
Олар: 1) Түрк қағанаты, 2) ... ... 3) ... ... Осы ... үшеуі де түркі тілдес болғандыктан өзінше тілдік ерекшеліктері,
этникалық айырмашылықтарымен ерекшеленуі ... Егер ... ... сөз ... болсақ, олардың кезінде бір қағанаттың құрамына
енгендігі де мәлім. Бірақ бұдан олардың өзара ... ... ... ... ... ... Түрк ... екіге бөлінуі, олардың бір
тармағының батысқа қарай жылжып, Орта Азия мен ... ... ... дейінгі
аралыққа таралуы, сөзсіз тілдеріне де белгілі дәрежеде әсер еткен. ... ... ... бірнеше шағын топтар пайда бола бастады. Мәселен,
IX ғасырда Монғолияда қырғыздардың, ... ... ... ... ... ... ... қол астына біріккен тухси,
аз, ягма тайпаларынан) ... ... ... Ал, ... ... Фергана, Хорезмдерде түрктер парсы тілдес халықтармен араласьт
кетеді. Орыс шежірелерінде көрсетілгендей, Сырдарияның төменгі ... ... ... ... гуздар, түрктер деп аталып кеткен көшпенді
оғаздар мекендеді. Орал мен Жайық аралығында печенектер, ... ... ... ... ... орналасты. Орыс жерімен шекаралас
аймақтарда түрктердің Хазар және Бұлғар мемлекеттері көршілес жатты.
Бұл тайпалар бір ... ұзақ ... ... тұра ... емес, өйткені
олар сол дәуірде көшпенділіктің екінші сатысын өз ... ... ... жағдайларға байланысты ауық-ауық қоныс аударыстырып та
тұрған. Яғни ... ... ... тұруы X ғасырларда әлі де
тоқтамаған процесс болатын. Бірақ Сібірдегі түркі тайпалары мен ... ... ... ... ... өте ... ... салдарынан Шығыстағы оғыздар, ұйғырлар мен қырғыздар бастаған түркі
тектес тайпалардың арасы батыстағы ... ... ... ... ... ... кейінгі кезеңдердегі даму барысы бұл жіктің
бұрынғыдан да ... ... ... ... ... ... құрамындағы тайпалар тілінің жазба
ескерткіштері көбірек сақталғандықтан, ... сол ... ... бар ... ерекшеліктерді айқын байқауға болады. Ал, Батыс
түрк қағанатының құрамындағы түркі тайпаларынан ондай жазба ескерткіштері
қалмаған. Тек ... ... мен ... ... ғана VI—X ... ... қағанатының құрамындағы түркі тайпаларының тілі туралы жеңіл-
желпі шолу, үстіртін бағдар жасауға мүмкіндік береді.
Орхон-Енисей жазу ескерткіштерінің ... ... ... оларда
дыбыстық өзгерістердің барлығы анық көзге түседі. ... ... ... ... ... 1) а-тіл (ө, о, ө), 2) і-тіл (ы, у, ү)
деп бөлу бар. Руникалық жазба ескерткіштерінде а ... мен ы ... ... ... ... ... мағынасында), ад~ід («ағу»
мағынасында), те~ті (де мағынасында), тас/дас ~ ... ... көп ... да ... болатын.
Дауыссыз дыбыстардың қолданылуында да айырмашылықтар бар. Мысалы, б
және м дыбыстарының сөз басыңда бірінің орнына бірі ... ... ... ... бір ... ... ... бұл екі дыбыстың орын
алмасып қолданылғаны кездеседі. Ман (мен), ваңа (маған) (Енисей., ...... ... ... ... ... ... ерекшеліктер толық
зерттелмеген. Дегенмен де, ... ... ... ... ... қарай оларды бірнеше топқа ... ... ... екі топқа бөледі.
Бірінші топқа көне оғыздар мен қырғыздардың тілінен дерек беретін
Орхон-Енисей ... ... ... ... Бұл ... ... бар: 1) сөз ішінде, сөз соңында ң, н, й дыбыстары ауыстырылып
пайдаланылады: аңығ, ... айық ... ... көң, қон, қой ... йаң,
йан, йай (рассеивать), чығаң, чыған, чығай (бедный), қытаң, ... ... 2) сөз ... ғ мен ... ... б ... қолдану: суб (суғ,
сув деудің орнына) - су, аб (ав ... ... – ау; 3) сөз ... б ... ... ауыстырып қолдану: бен, мән («мен» мағынасында), биң, бың, мың
(«мың» мағынасында); 4) көсемшенің -ып, -іп ... ... ... ... 5) ... жақ, ... шақтық -тығ, -тығыз қосымшасының
болуы;
6) 3-жақ бұйрық райы -суы, -чук формасының болуы; 7) ... ... рай ... болуы; 8) ғырынч демеулігінің қолданылуы.
Екінші топқа көне ұйғыр тілін жатқызуға болады. Бұлар өз ішінде ... ... де, ... ... жазу ... ... немесе көне
ұйғыр тілінің диалектісі жатады. Ал, екінші топқа манихей ... ... ... ... (будда, брахма және христиан тәрізді ... ... ... ... й диалектісі жатады. И диалектісінің
өзіндік белгілері мыналар: 1. Ашық а/ә дыбыстарының орнында б ... ... ... ... –ан, -ән ... ... -ын, ... есімнің жұрнағы –лағ, -лэг орнына -лығ, -лиг қолданылады. 2. ІІ
жақ өткен ... ... ... бар. 3. Көсемшенің –ып, ... ... ... ... да ... 4. ... –сығ
қосымшасы да бар.
И диалектісінің негізгі ерекшеліктері мыналар: 1) ғ мен б дыбыстарының
орнына в дыбысының қолданылуы: сув (суб, суғ ... — «су» ... ... ... — «ау» ... 2) Көне көсемшенің қосымшасы -пан орнына
-ып, -ип ... ... ... 3. –сығ ... ... -луг ... қолданылатын болған; 4. Бұйрық райының II жағы -зун
қосымшасына -ие болған; 5. Өткен шактық -тық//-тығыз ... ... ... ... ... ... ғасырлар жазба ескерткіштерінің тілінде р және д/ т~с/з құбылысты
тілдердің ... ашық ... ... Р ... ... бұлғар (қазіргі
чуваш) және оғыз тілдері жатады. Міне, осы тілдерде д мен р ... келу ... XII ... ... ... келген. Мұны Еділ
бұлғарларының құлпытастарына жазылған жазуларда шығыс септігінің -дан,
-ден ... ... -ран ... (dojaran — ... ... Сондай-ақ өткен шақтық -ды//-ді қосымшасының
қызметін -ры//-рі атқарған [18, 4]. Ал р мен з/с ... ... ... осы ... жиі кездеседі.
Бұл дәуірде түркі тілдерінің кейбіреулерінде й, ж/з, д дыбыстарымен
сөйлеу ерекшелігі де жайлап байқала ... ... А.Н. ... со
кездегі оғыздар мен қыпшақтардың тілін й, ... ... ... ... з (z) деп ... бөледі.
Демек тілдердің туыстық қатынастарын анықтау - ... ... ... ... Тіл білімі тарихында кейбір
ғалымдардын негіз ... ... ... ... үшін ... ... де
анық. Тіл білімінде тілдерді туыстық белгісіне қарай өзара топтастыру,
бірнеше семьяға, мәселен, үнді-еуропа тілдері, ... ... ... ... тілдері, түркі тілдері, монғол тілдері, ... деп ... ... - ... келе ... ... ... жіктелуде
тілдер өзара ұқсас белгілерімен байланысып ... ... ... ... ... осы ... ... негізделетіндігі анық,
бірақ оны этникалық, расалық жақтан топтастыру деп түсінбеу керек.
Негіз тіл ұзақ уакыт даму ... ... ... ... және грамматикалық өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Көне ... ... ... барып саятын туыс тілдер осы өзгерістер салдарынан ыдырап,
бірнеше өз ... ... ... ... ажырасуы тарихтан анық
байқалады. Ал, осылайша бөлініп шыққан жеке тіл ... ... ... ... грамматикасында негіз тілден мұра етіп
алған ... ... ... ... Олар ... ... ұшыраса
да оның түп негізі мен ортақтығын анықтауға болады.
Салыстырмалы-тарихи тәсілдің аса бір ... ... ... жері ... болса керек. Ол үшін қазіргі бір тілдік топқа кіретін «жанды» тілдердің
материалдарын өзара салыстыруға да және олардың тарихи қалпын ... ... ... ... көне ... ... ... да болады.
Демек салыстырмалы-тарихи әдісті қолдану үшін ... ... ... олардың ескерткіштері туралы мөлімет бір жүйеге түсуі
керек.
Салыстырмалы-тарихи әдіс тілдердің қазіргі қалпын да, оның тарихын да,
тарихи даму жолы мен ... де ... беру ... ... ... қалпына келтіру үшін жазба тарихи материалдардың
қажеттілігі анық. Мысалы, жалпы ... ... үшін ... ... ... ... жазба ескерткіштерін, М.Қашғаридың «Диуани
лұғат-ит түрк» атты ... т.б. ... ... ... ... ... ... ғана тән басы ашық жазба ескерткіші болмауы да мүмкін.
Мысалы, қазақ тілінің төл тарихын ... бере ... ... ... ... сақталмаған. [11; 4]. Себебі: бұл ... ... ... ... ... арасына ауызша таралып кейінгі ұрпаққа
өзгеріп жеткен. Әр ұрпақ олардың мазмұны мен ұйқас түрін сақтай отырып, ... ... ... ... ... ... жырлап, келесі ұрпаққа
жеткізіп отырған. Түп нұскадағы бірен-саран тіркестер мен ... ... және ... ... ғана ... ... ... ерекшеліктердің көбі сақталмаған. Мұндай жағдайға ғалымдар
тіл тарихын қалпына келтіру үшін сол тілдің диалектілік ... ... ... ескертеді [21, 7].
Тіл біткеннің бәрінде де диалектілік ... ... ... ... ... бола бермейді. Сондай-ақ олардың пайда болу жолдары да
біркелкі ... ... ... ерекшеліктер көрші отырған халықтар
тілінің ықпалынан пайда болса, кейбіреулері жергілікті халықтың құрамындағы
этностық топтардың ру, ... ... тіл ... ... ... ... ретінде сақталады. Мысалы, Маңғыстау қазақтары ертеден-ақ,
бір жағынан, түркімендермен, екінші жағынан қарақалпақтармен ... ... ... Сондықтан олардың тілін дәп (әдеп), қат
(қабат), қоза ... ... ... үшем (бір ... ... үш ... ... сөздер түркімен тілінен, ал, мелде (сары, құла), шүлдік (шөл ... ... ұтыр ... ... ... т.б. ... ... енген [13].
Қарақалпақстанда тұратын қазақтар өзбек, ... ... ... ... ... ... олардың тілінде
де қарақалпақ тілінен енген: күррің (әңгіме), мұғдар (шама), жора (жолдас),
азбар ... ашық мал ... т.б.; ... ... ... ... ... қауын), алма камба (қауынның түрі), гөш (ет), т.б.; түрікмен
тілінен ... құм ... ... түрі), шекиде (сүзбе). қауым (молалы
жер), шоршаң (шөп үйетін айыр), т.б. сөздер бар (65]. Сонымен ... ... ... ... келе ... ... ... де сақталған. Мысалы,
Өзбекстандағы қазақтар мен Оңтүстік Қазақстанда ... ... ... (қыз ... мандір (мәйек, айран, ірімшік дайындауда пайдаланатын
қозының ұлтабарындағы уыз), ... ... ... матрац), ағыл (қыста мал
байлайтын ... ... ... [7] ... көне жазу ескерткіштерінде
кездесетін сөздер қолданылады. Соңғы ... ... ... семантикалық өзгеріске ұшыраған болуы мүмкін. ... М. ... ... сэб ... ... да, ... ... мағынаны білдіреді . тушек сөзі тошак формасында қолданылып ... ... ...... формасында қолданылып, «сірке» (уксус)
мағыасын ағыл сөзі ағіл ... «қой ... ... ... ... ... ... негізгі тілдің жүйесін
жасауда диалект материалының көмегі мол болғанымен, оның ... ... бар. ... ерешеліктер әдеби тілдің қалыптасуынан ... ... ... ... ... де ... бола береді. Мысалы,
А.Н.Баскаковтың көрсетуінше, ... ... ... ... көне ... тайпалық тілдің қалдықтары ретінде сақталса,
қарақалпақ, қырғыз тілдері ... ... ... ... ... ... де, жаңа ... байланысты да пайда болған [21, 6].
Салыстырмалы-тарихи тәсіл осы фактілерді саралай түсуге тиісті.
Салыстырмалы-тарихи тәсілді алғашқы қолданушылар негіз ... ... ... ... ... ... ... бұл әдіс авторлардың ондай
үмітін ақтамады. Сондықтан да А.Мейе үнді-еуропа тілдерінің салыстырмалы
грамматикасы тілдердің ... даму ... ... бере ... деген
қорытындыға келген [12, 8]. Дегенмен де, ... ... ... ... ... болып келсе, тілдің тарихын, ... ... даму ... ... ... ... мүмкін. Мысалы, -»XIV-XV
ғасырлардағы қазақ тілі» деген түсінік бар. XIV— ХV ғасырлар – Қазақстан
жеріндегі ... жеке ... ... қалыптаса бастаған дәуір. Нақ
қазақ тілінің өзіне ғана тән ... ... ... да, ... ... ... ... тайпалық құрамына жататын түркі тілдеріне тиісті
біраз ескерткіштер сақталған. Дегенмен ... ... ... ... ... ... Қыпшақ тайпасының құрамына енген тілдердің,
әсіресе Ноғай ордасына ... ... ... ... ... және ... ... айтылған ескерткіштер тілімен толықтыра отырып,
XIV—XV ғасыр қазақ тілінің белгілі бір моделін жасауға болатын сияқты. Сол
дәуір ... ... ... ... ... мол ... ... де негізгі тілдің тұлғасына соғұрлым жақындай бермекші. Осыған орай
И.А.Бодуэнде Куртенэ: «...Первоначальные языки или ... ... в том ... ... они ... наукой, представляют собой не комплексы
действительных явлений, а ... ... ... фактов, добытых
дедуктивным путем,» - деп дұрыс ... ... ... ... олардың жақындық дәрежесі мен белгісін ашып
беру - салыстырмалы-тарихи тәсілдің негізгі мәселелерінің ... Айта ... ... ... жоқ ... өзінде де кейде белгілі типологиялық
ұқсастықтар кездесе береді. Мәселен, түркі тілдерінде й (j) дыбысының ... ... ... ... ... (жазуында егоч), ұйғыр тілінде яғач,
қарайым тілінде агьач (агчас), қазақ тілінде ағаш, т.б. Бұл құбылыс ... де ... [ 16, 1]. ... бұл ... тегі ... тілдер
арасында болса, онда ол кездейсоқ құбылыс болады да, тектес ... ол ... ... әрі ... ... құбылыс болып саналады.
Мәселен, туыстығы мен тегі ... ... ... бір тобында сөздің
соңы с ... ... ... ... ш ... аяқталады: қазақ
тілінде: бас, бес, жас, қыс, тас, т.б. болып келсе, өзбек ... ... бош, беш, ёш, қиш, тош ... қалыптасқан. Бұл — тұрақты әрі заңды
ерекшеліктер.
Тілдің өте баяу өзгеретін ...... ... ... көбі өздерінің пікірлеріне негіз етіп фонетика ... ... ... ... де жоқ ... ... мен морфология
элементтерінің саны аз және өте ... әрі дәл. Кей тіл ... ... ... ... ... жалпы саны 80-нен
аспайды екен [5]. ... ... сан ... де көп ... Онын
үстіне морфологиялық категориялардың ... ... өте ... ... салыстырмалы-тарихи тәсілді пайдаланушылар туыстас
тілдерде ... сан ... ... ... ... тең түсіп
жататындығын да ескертеді.
Тілдің синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... кезде салыстырмалы-тарихи синтаксис бойынша
зерттеулер негізінен сөйлем ... ... ... ... ... ... анықтауға бағытталған. Сондай-ақ сөйлемнің түрлерін анықтау
және даму ... ... ... ... ... ... кездессе
де, туркітануда-жоқтың қасы деуге болады. Бұл салада тек Н.З.Гаджиева мен
Ғ.А.Абдурахмановтың еңбектерін атауға болады. Н.З.Гаджиева түркі ... ... ... колдана отырып, жай сөйлемдерді
баяндауыштарына қарай, есімді және етістікті деп екі ... ... ... ... ... ... синтаксисін жаза отырып, оның қазіргі
түркі тілдерімен ара қатынасын ... өсу ... ... ... ... ... ішінде бұрыннан сөз болып келе жатқан
саласы — лексика. Лексиканың өзіндік ерекшелігі де бар. Ең ... ол ... ... ... сәйкестігін анық көрсететін фактілерге ... ... ... лексика саласы тез өзгеретіндігін, лексикадағы сәйкестік
барлық кезде де туысқандықтың белгісі бола бермейтіндігін тіл ... ... ... Демек тілдің лексика саласының екі жағы бар
екен; бір бөлшегі ертеден келе ... төл ... де, ... - ... Тілдердің туыстық белгісін анықтауда тек осы төл сөздер ... келе ... ... қорға негіз бола алады.
Лексиканы салыстырмалы-тарихи тәсілмен зерттеудегі екінші мақсат -
сөздердің о бастағы ... ... Тіл ... байыптап қарайтын
болсақ, сөз мағынасы да ... ... ... Оны жеке ... да, ... ... та ... болады. Түркі тілдері
өздерінің сөздік құрамында көне түркі элементтерін молынан сақтай ... ... де ... қабылдаған. Осындай бірнеше қат-қабаттан тұратын
кірме сөздердің түркі тілдеріне қай ... және ... ... ... да, ... ... салыстырмалы-тарихи әдістің тигізер пайдасы
зор. Көне дәуірден келе ... не ... ... ... сөздердің бәрі де
әрі фонетикалық, әрі семантикалық өзгерістерге түсуі мүмкін. Мысалы, ... араб ... ... ... ... бар, ... көбі тұлға жағынан
мүлдем өзгеріп, қазақ тілінің айтылу зандылығына сәйкестенген: ажал (ар.
әджал), есім (ар. исм), ... (ар. ... емле (ар. ... ... ... т.б. Кей ... ... мағынасын да өзгерткен: зайып (ар. заиф) араб
тілінде «қонақжай адам» мағынасында қолданылса, қазақ тілінде ... ... ... ... Нақ ... ... сөздер қазақ тіліне парсы,
тәжік, монғол, тунгус тілдерінен де енген. Әсіресе көрші отырған, ... ... ... келе ... ... ... ... сөз
ауысу көп кездеседі.
Сөз мағынасының өзгеруіне ішкі және сыртқы факторлар әсер етуі мүкін.
Сөз мағынасының ... ... ... ... мен ... және ... ұшырау сияқты құбылыстар) тілдің ішкі даму заңына байланысты
болса, ал сыртқы факторлар сол халықтың өмір сүрген ... ... ... ... ... сөздік құрамның барлық саласы бірдей өзгеріске бейім ... Тіл ... ... ... дене ... ... сан ... өте баяу өзгеретін сияқты. Халық өміріндегі үлкен-
үлкен уақиғалар, өзгерістер сол халықтың сөздік құрамында өз ізін ... ... о ... қала сөзі ... ... мағынасын берген.
Қазіргі өзбек тілінде де «кальа» орыс тіліндегі ... ... ... ... ... үшін ... ... үлкен
қалаға айналғандығы белгілі. Сондықтан араб тілінен енген қала (бекініс)
сөзінің енді мекендік ... ... өтуі ... өзгерістерге жатады.
Сондай-ақ монғол тілінде сөйлейтін халықтар мен түркі халықтарының ұзақ
дәуір бойына көрші тұруы, ... ... ... ... ... ... халықтың тілінде де сөз алмасуы болуына жағдай жасады. Ал орыстармен
(славяндармен) қыпшақ, печенектердің араласуы екі тілде де ... ... әсер ... ... салыстырмалы-тарихи зерттеуді сол ... ... ... тіл ... дәуірлестіруге де, оның диалект
жүйелерінің қалыптасу процесін ... да ... ... ... ... әсіресе, тіл тарихына қатысты жазба материалдардың пайдасы мол
болмақ. Әрине, ... ... ... ... бір ... не ... тілін жүйелеп бере алмаса да, оның белгілі бір дәуірдегі қалпын
анықтауға жәрдемі мол. ... ... ... XI ... ... ... ... көмегі тиетіні сияқты, ... ... де ... ... түркі тілдерінің нұсқасын жобалауға
пайдасы тиетіні сөзсіз. Дегенмен бұл ескерткіштер негізінде сол дәуір тілін
толық ... ... ... емес.
Салыстырмалы-тарихи зерттеулер қатаң заңдылықтарға негізделгенде ғана
жемісті болмақ. Бірақ ... ... ... де, жалпы тіл білімінің
өкілдері де бұл мәселеде ... ... ... ... ... ... ... о баста бір негізден өрбігенімен, оның этностық құрамы
біртекті емес, әр түрлі ру-тайпалардан, тайпалар ... ... ... де ... ... ... ... табиғи, әлеуметтік
жағдайлармен түркі халықтары өздерінің бұрынғы өмір ... ... ... ... ... ... Қиыр Шығыс пен Дон өзенінен Қара теңізге
дейінгі ұлан-ғайыр өлкеде араласып, жергілікті ру-тайпалармен ... ... ... Осы ... ... ... шыққан, жеке түркі
халықтардың тіліне, этникалық құрамына, тұрмыс-тіршілігіне әсер ... ... ... ... бір ... елдің бірнеше дербес халықтардың
тіліне, этникалық ... ... ... ... қазақ халқының
құрамында қаңлы руы бар. Қаңлылар тек қазақтардың (Ұлы жүз) ... ... ... мен ... да, ... мен ... да халық
ретінде қалыптасуында үлкен рөл атқарған, олардың құрамына енген ... ... ... ... ... ... топ ... саналады.
Сондай-ак, маңғыт тайпасы қарақалпақ халқының ... да ... ... ... бір тобы ... маңғыттар кейін қазақ, башқұрт, ... ... ... ... да ... ... ... фактілер
түркі халықтарының әрқашан да аралас-құралас жасап, өте тығыз ... ... ... көне ... қарағанда ертедегі түркі тілдес ру-
тайпалар белгілі бір жүйе ... ... ... ... ... ... солтүстігі мен қазіргі ... ... ... ... Каспий және Түркістан мен Жетісу өлкелерін, ал
қарлұқтар Шығыс ... мен ... ... ... автономиялық
ауданын алып жатқан өлкені мекендеген. М.Қашғаридың «Диуани ... ... ... ... берілген. Сондықтан көне түркі тілінде
жазылған ескерткіштердің барлығы дерлік — ... ... ... ... ... ... ... көне сөздерді Орхон-Енисей, ... ... ... ... лұғат-ит түрк» т.б. орта ... ... де, ... ... да ... болады. Мысалы,
қазақ тілінде ауыспалы осы шақ қосымшасы ретінде -ады// -еді ... ол ... жазу ... де, ... сөздігінде де
қолданылмаған. Шақтық мағана Қашғари сөздігінде ... мен ... ... ... да ... Ал ... ... жақта
көсемше мен жақжалғауы қосылып, ауыспалы осы шақ мағынасын берген. Мысалы:
«Сандан jарлук баілук ... ... ... ... и ... ... от тебя)». Мирза Мухамад Махдихонның көрсетуінше, А.Науаи дәуірінде
ауыспалы осы шақтың екі түрлі ... ... ... ... ... ... суді ака тусур « үлгісінің Еділ суы ... ... даму ... тек ... ... ... ғана
дәлелдеуге болады.
2. Салыстырмалы-тарихи зерттеуде әр тілдің ішкі ... ... ... ... тіл болып саналатын түркі тілдері өзара ортақ
заңдылықтармен ... ... ... ... заңдылықтар тілдің
фонетика және лексика саласыңда көбірек ... ... ... тез ... ... ... қарағанда), ал фонетикалық
ерекшеліктер баяу ... ... ... ... да ... ... ұзақ ... Дегенмен бұлардың бәрінен де грамматикалық
ерекшеліктер әлдеқайда тұрақты. Тіл фактілерін салыстыра ... ... ішкі ... ... де ... жөн. Ал ... мен сөздердің лексикалық мағыналарының ұқсастығы тілдердің туыстық
(генеологиялық) ... ... ... ... ... ... ... және буын үндестігі сақталған. Сондықтан да қазақ
тілінде қосымшалардың бірнеше фонетикалық варианттары болуы заңды. Мәселен,
көптік жалғауы: -лар//-лер//-дар//-дер//-тар//-тер. Ал өзбек ... ... ... ғана ... дыбыс үндестігі бұзылған. Осыған орай
өзбек әдеби ... ... ... ... ... (-лор) қолданылады.
Демек, түркі тілдері ортақ заңдылыққа бағына отырып, өзіне ғана тән
тарихи жолмен дамып, ... ... ... даму ... ... ... ... тілдің ішкі заңдылығынан туындайды.
3. Салыстырмалы-тарихи зерттеу ... ... да ... ... Тілдердегі өзгерісті дәлелдеп, оның даму жолын анықтауда сол
тілге қатысы бар тарихи ескерткіштерді де пайдаланамыз. Бірақ оның да ... бар. Ең ... біз, бар ... сол ... ... қатысты жазба
ескерткіштерді, содан кейін барып ... не ... ... ... салыстыруымыз керек. Тіл тарихына тереңдеп енген сайын ол
ескерткіштердің қазіргі тіл ... ... ... ... ... ... ... тәртіп сақталынбаса, тіл
фактілері анохронизмге ұшырап, тілдік ... ... ... мүмкін.
Мысалы, қазақ тілінде етістіктен сын есім тудыратын өнімсіз қосымшалардың
бірі ... Бұл ... ... жасалған туынды түбірдің мағынасында
қимылдың бірнеше ... ... ... реңк ... Алаған қолым береген. Осы мақаладағы -аған//-еген формасы
қимылдың көп қайталауын, оның дағдылы ... ... ... ... белгілейді. Сүзеген сиыр дегендегі ... ... ... ... ... ... білдіріп тұр. Сондықтан
П.М.Мелиоранский де ... ... ... көп қайталануын
білдіретіндігін және осы шақтық мағынаны беретіндігін көрсеткен. А.М.Щербак
та ХІҮ-ХҮІ ғасырлар ескерткіштері тілінде де ... ... ... айта ... оны осы ... есімше деп атайды.
Бұл тұлға М.Қашғари сөздігінде де қимылдың ... ... ... ... қолданылған: Ол эwra бараған ол (ол адам үйіне көп кете
беретін). Демек, -аған//-еген есімшенің ... XI ... да ... білдіретін реңк берген екен. Сөйтіп, ... ... ... ... ... білдіре бастаса, М.П.Мелиоранский дәуірінде (XIX
ғасыр) тұрақты қимылды ... ... ... атқарған, ал қазіргі
дәуірде сын есімнің өнімсіз жұрнағына айналған.
Бір ... ... оның ... ... ... ... сияқты
кейде туыстас тілдің біреуінде өзгеріске түскен элемент екінші ... ... ... енді ... ... ... ... түбір
құрамында сақталса, екшшісінде мүлдем жоғалып кетуі мүмкін. Мысалы, өзбек,
әзірбайжан тілдерінде осы шақтың ... ... бар. Осы шақ ... -яп, ... ... ... ал әзірбайжан тілінде -ыр//-ир,
-ур//-үр қосымшаларын қосу арқылы беріледі. Бұл екі ... жолы ... ... ... ... осы шақ ... -а жатыр
(бара жатыр) аналитикалық формасының ... ... ... ... өте қойған жоқ, ал қазақ тілінде оның бара жатыр үлгісі сақталған
(баратыр, келатыр формасы тек сөйлеу ... ... Бұл -а ... ... ... ... ... Әзірбайжан тіліндегі осы
шақ қосымшасы көне түркі ... ... осы ... -ар//-ер, -ир//-ір,
-үр//-р қосымшасының мағыналық ... ... ... ... ... ... зерттеулерде
түркі тілдерінің әрбір фактісіне хронологиялық тұрғыдан қарауды талап
етеді.
4. ... ... ... ... ... алынуы шарт. Тіл материалын салыстырғанда алдымен туыстық жағынан
жақын тілдердің материалдары алынады да, одан соң ... ... алыс ... материалдары қамтылуға тиіс [21, 8]. Әр текті
тілдер салыстырмалы-тарихи зерттеудің объектісі ... ... ... жақтан классификация жасағанда (Н.А.Баскаков бойынша) оларды
үлкен 2 топқа: батыс және шығыс хун тілдеріне ... де, ... ... 4 топқа (бұлғар, оғыз, қыпшақ, қарлұқ) бөлеміз де, ... ... ... ... Оларды тағы үш топқа бөліп (қыпшақ-құман, қыпшақ-
бұлғар, қыпшақ-ноғай), қазақ тілін қыпшақ-ноғай тобына жатқызамыз. ... ... ... ... ең алдымен, оның өз ішіндегі
говорларымен, одан ... ... ... ... ... ... ... салыстырған жөн. Үшінші кезеңде ... ... ... ... басқа (татар, башқұрт, құмық, т.б.) түркі тілдерімен,
одан кейін ғана қарлұқ тобына ... ... ... ... ... қарлұқ тілдері оғыз тілдеріне қарағанда қазақ тіліне
жақын. Себебі олардың ара жігінің — ажырауы XIV—XV ғасырларға сәйкес келсе,
оғыз ... ... ... ... ... басталғандығы мәлім.
Осы топтардағы түркі тілдерің өзара салыстырғаннан кейін ғана, шығыс хун
тілдерінің ... ... ... деректерін қарастырған жөн.
Кейде тарихи ескерткіштерді тіліне қарай белгілі бір халықтың еншісіне
беріп, телу бар. Әрине, көне және орта ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... жазылуы, белгілі бір диалектіге
негізделуі ықтимал. Мысалы, XI ғасырда өмір сүрген Ю.Баласғұн мен ... ... ... түркі тілінде, не түркі тілдерінің барлығына ортақ
әдеби тілде жазды ... ... жоқ. ... ... ... ... тілі деп жүр [2,7]. ... «Кодекс куманикус» ескерткіші
қыпшақ тілінде, Хорезмидің «Махаббат-намесі» қыпшақ-оғыз ... ... ... бар. ... ... жоғарыдағы жазба ескерткіштердің бәрі бір
тілге ғана тән, басқа тілдердің оларға қатысы жоқ ... ... ... Түркі жазба ескерткіштері неғұрлым көне болса, оларға ... ... ... күшейе бермекші. Ескерткіштер мерзімі жағынан бүгінгі
күнге жақындаған сайын, олардың жеке тілдермен туыстығы, ... ... ... зерттеулердің көбірек тілге тиек ететін, табан
тірейтін фактілері - дыбыстар мен оның ... ... ... ... және ... лексикалық, грамматикалық
мағыналары. Дыбыстар ... ... ... материалдық
негізі болып саналады. Бірақ олар да өзгермейтін дүние емес. ... ... ... ... ... ... да, ... да өзгеріп
отырады. Бірақ олардың (ескі мағына мен жаңа мағынаның; сөз ... ... пен о ... ... ... заңды байланыстар болады.
Соңдықтан да салыстырылатын сөз бен ... ... ... ... ... заңдылық негізінде ғана қарастырылады. Мысалы, кес ... ... ... да ... Ал тува ... осы магынада кез
сөзі қолданылады. Әрине, бұл жерде сөз соңына тува тілінде, баска тілдерде
қолданылатын с ... ... ш не з ... ... заңдылығының
барлығын көрсетуге болады. Чуваш тіліндегі хер сөзі мен ... ... қыз ... ... айырмашылықтар осы тілдерге тән
заңдылықтар (қ-ның х-ға, з-ның р-ға, ... е-ге ... не ... ... ... формалар мен сөйлемдердің қалыптасу, даму заңдылығын да
осы тәсіл арқылы анықтауға болады. Бірақ бұл ... өте ... ... ... ... ... ... Тіпті кейбір ерекшеліктерді анықтау
қажетті материалдың ... ... ... ... ... ... есімдігінің барыс септік формасының (ма-ған, са-ған, ... ... ... ... ... салыстыру тәсілі тіл фактілерінің көп,
әрі тиімді болғанын да талап етеді.
6. Салыстырмалы-тарихи ... кез ... ... ... ... ғана ... салыстырылады дедік. Туыстық қатынасы жоқ тілдер
аралығында да кейбір ұқсастықтар мен сәйкестіктердің кездесіп отыратынын
ескерсек, оған ... ... гөрі ... ... дөп ... байқаймыз.
Түркітануда салыстырмалы-тарихи зерттеуде негіз салған Махмұд Қашғари
(толық аты - Махмұд ибн ... ибн ... ... ... қайда,
қашан туғандығы және қайтыс болғаны туралы мәлімет жоқ. ... ... жазу ... да, ... ... да белгісіз.
О.Прицактың болжауынша (оны А.Н.Кононов та ... ... ... ... ... ... ... жазуға 1072 жылы 25 қаңтарда
кіріскен де, 1083 жылы 27 қазанда аяқтаған. «Диуанидың» әр жерінен ... ... ... ... ... болады.
М.Қашғари сөздікті жазуға кіріскенде жасы біршамаға келіп қалған екен,
ол түркі тілдес тайпалар жасайтын жерлерді ... тіл ... Ол: «Мен ... ... ... ... яғмалар,
қырқизлардың (кыргыздардың) қалаларын, ауылдарын және тайпаларын көп ... ... ... Сөздер жинадым, түрлі сөз қасиеттерін үйрендім,
анықтадым», - дейді.
«Сөздікте» ... ... ... және сөз тіркестері берілген, ауыз
әдебиетінен үзінділер ... ру, ... жер ... ... ... ... дәуірге қолжазба күйінде бір ғана нұсқада
келіп ... Оны ... ... көне ... ... ... ... Әли Әмір сатып алады да, тәртіпке келтіру үшін Рифатқа (1876-1953)
тапсырады. Рифат сөздікгің жазба ... ... 1915 жылы ... І-ІІ
томын, 1917 жылы III томын бастырып ... ... ... «Диуани»
М.Қашғаридың өз қолымен жазғаны емес, ол — 1266 жылы 1 ... ... 27 ... ... 1266) Мухаммед ибн Әбу-Бакир ибн Әбу-л-Фатих
ас-Сави көшірген нұсқасы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кейін де бірнеше рет басылып шықты. ... ... ... 1960, 1961, 1963 ... ... ... аудармасымен жарық көрсе, оның ұйғырша ... ... ... ... 2 ... ... ... ауданында
бастырылып шыға бастады.
«Диуани» түркіше-арабша сөздік болғанымен, автор сөздерді түсіндіріп,
оның мағынасын анықтау ... ... ... ... ... ... ... мен дыбыстық өзгерістерді салыстыра отырып, оларға шолу
жасайды. Сондықтан да М.Қашғариды түркітануда бірінші болып ... ... ... деп ... ... құқымыз бар. Сөздіктен бір-екі
мысал келтірейік: ... ... ... ... ... қайжумул және оғыздар
әрқашан z (за)-ны сөз ішінде j (йа)-ға айналдырады және ешқашан j (заль)-
мен айтпайды. ... ... ... ... ... қазің десе, бұл
тайпадағылар каjің дейді». Эмши ... ... бере ... ол: Бұл сөз ... айтылады: яғма, тухси, қыпшақтар эwaт, ұйғырлар эwaт, не эваm дейді.
Басқа түріктер jэmаm дейді».
«Диуанидың» авторы ... ... ... тоқталған.
Мысалы, оғыздар уақыт және орын-жай атауларындағы - ғу ... ... ... ... Яғни ... ... орнына барасы дейді (баратын
жер мағынасында). Айта кету ... ... ... салыстырмалы
зерттеуге негіз жасаса да, салыстырмалы-тарихи тәсілді толық ... ... ... тек тіл ... ... ... ... ол олардың өзіне дейінгі тарихын, даму ... ... өмір ... араб тіл білімі негізінде сөздіктер мен
грамматикалар жазған түркі тілін зерттеуші ғалымдар ... де ... ... ... ... салыстырып көрсету болған. Әрине бұл
еңбектер салыстырмалы-тарихи зерттеулердің ... ... үлес ... ... тарихында өзіне тән орын алады. Солардың ішінде
Махмуд ибн Умар ... ... ... Әбу ... ... ... Әбу Мухаммад Абдуллах Түркеш (туған, өлген жылы
белгісіз, шамамен XIV—XV ... ... ... ибн ... т.б. ... ... белгісіз «Аттухфат-уз-закия фи-л-луғат-ит ... ... ... ... ве ... ве могали ве фарси» тәрізді
еңбектер бар.
Шығыс ... ... орыс ... ... ... рет XVIII ... жасалған «Сравнительные словари всех языкон ... ... ... ... ... (1733—1787) деген
салыстырма сөздікте қолданған еді. Ал бұл тәсілдің Ресейде ғылыми ... ... ... ... ... және ... ... авторлары үлкен үлес қосты. Дегенмен де, салыстырмалы-
тарихи әдіс тек ... пен ... ... ғана ... тапты. Алтай (түркі-монғол, тұңғыс-маньчжур) тілдерінің, тіпті
орал-алтай ... ... ... болжам, сайып келгенде, осы
салыстырмалы-тарихи тәсіл негізінде ғана дүниеге келгені белгілі.
XIX ғасырдың екінші ... ... ... ете ... ... зерттеушілерінің көпшілігі-ақ өз еңбектерінде түркі тілдерінің
материалын өз қажетіне сай салыстыра ... ... XVIII ... ... швед ... ... ... жазуын зерттеуші, орал-алтай тіл
бірлестігі теориясының негізін салушы Ф.И.Табберт-Страленберг және ... ... ... ... ... де түркі және ... ... ... ... ұқсастықтар аныкталған.
О.Бётлингк пен В.В.Радловтың бағытын ... ... ал ... ... Ф.Е.Корш, А.Самойлович, ЕД.Поливанов, т.б. ... ... ... ... өз ... ... В.А.Богородицкий, Е.Д.Поливанов, Н.К.Дмитриев,
С.Е.Малов, Э.В.Севортян, ... ... ... Н.З.Гаджиева, К.Мүсаев, т.б. ғалымдар салыстырмалы-
тарихи тәсіл негізінде зерттеулер жүргізіп, оның бүгінгі ... ... ат ... ... салыстырмалы-тарихи тұрғыдан зерттеу XIX ғасырда О.Бётлингк
пен В.В.Радловтан басталса, XX ғасырда оны ... ... ... ... бұл ... ... ... А.М.Щербак, Н.А.Баскаков,
Б.А.Серебренников, Д.Г.Киекбаев, В.И.Рассадин, бұлармен қатар шет ... ... ... ... ... ... т.б. ... тікелей шұғылданып, құнды еңбектер жазды.
Бұл еңбектерде түркі тілдерінің дыбыс ... ... ... Әлі де ... ... мәселелер де аз емес. Солардың ... ... ... ... дыбыстардың табиғаты жатады. Бұл
жөнінде пікір таласы да жоқ емес. ... ... ... дыбыстарды созылыңқы, қысаң деп екіге бөліп қараса, Г.Дёрфер
бұларды үш түрлі: созылыңқы, ... және ... ... деп ... ... ... дыбыстардың барлығы да бірдей емес. Кейбір
созылыңқы дауысты дыбыстар сөз ... ... ... ... ... ... ... тілінде: аачс деп, оны
керісінше түсіндіреді.
Бұл дыбыстар сөз ортасында да ... ... келе ... ... қазақ тілінде адақтау//аяқтау// бітіру, тауысу сөздері мағына
жағынан сөйкес, о ... бір сөз, ... екі ... айтылады. Атақ//адақ
сөздеріндегі й мен д дыбысының сәйкестігі көне тілден қалған бір ерекшелік.
Егер осы ... ... ... тілдеріндегі вариантын салыстырып көрсек,
олардың көпшілігінде аяқ (айтылуда ... ... ... де, хакас
тілінде азах, якут тілінде атах түрінде қолданылады. Бұл мысалдардан й, з,
т дыбыстарының ... ... ... ... ... ... одан ... л//р
сәйкестігі болғандығы анық. ... ... ... ... ... ... ... түрлі тілдердегі дыбыстардың
сәйкес келуі, келмеуі заңдылығын анықтау, ... ... ... ... құрамын анықтау сияқты қиын ... ... ... ... даму жолы мен ... ... ... да салыстырмалы-тарихи зерттеу объетісіне жатады. Мұнда
да барлық грамматикалық категорияның түп негізі ашылып, сыры ... ... ... сөз ... ... көбірек зерттелініп, көбірек
сөз болып келеді. Ал, сөз тудырушы жұрнақтардың ... ... ... ... ... ... ... да септік жалғаулары бар, бірақ мағына
және сан жағынан бірдей ... ... ... ... жеті ... бар, ... (өзбек, қарақалпақ, ноғай, құмық, ... ... ... ... тува ... ... чуваш, якут және хакас тілдерінде сегіз.
Неге олай? Кейбір ... ... ... ... сан жағынан сәйкес
келгенімен іштей ерекшеленіп жатады. Атау, ілік, барыс, ... ... ... ... ... ... Көмектес септігі қазақ
тілінде ғана кездессе (-мен), құралдық септік ... ... ... ... татар тілінде (қосымшасы -была, -биле), шор ... -ба), т.б. ... ... ... ... ... құралдық, бірлестік мағына болғанымен олардың қалыптасу жолы
бірдей емес. Э.Р.Тенишев сары ұйғыр тілінде салыстырмалы ... бар ... ... ... ... ... (таудай), т.б.
Бірақ дәл осындай қосымшаны өзбек тілшілері септік жалғауы демей, ... сөз ... ... деп ... ... - ... келе жатқан категория. Академик
А.Н.Кононов Орхон-Енисей жазуында он бір септіктің болғандығын ... атау ... 2) ... ... 3) ... ... ... (местный-исходной), 5) шығыс (исходный), 6) құралдық
(инструментальный), 7) ілік (родительный), 8) бағыттық (направительный),
9) ... ... ... 10) ... 11) ... ... зерттеуі бойынша, Орхон-Енисей ескерткішінде ... ... ... септік жалғауларын қазіргі түркі тіліндегі
септіктермен салыстырып ... ... ... байқалады:
-ғару//-геру, -ару//-еру қосымшасы ... ... ... ретінде
қолданылмайды. Қазақ тілінде ішкері, тысқары, жоғары, ... ... ... ... жеке ... ретінде танылмайды. Хакас
тіліндегі осы қосымшаның ықшамдалған түрі -гар// -гер ... ... ... ... ... ... те болған. Ол қазіргі түркі
тілдерінен тек қарайым, шор тілдерінде ғана ... ... ... Орхон-Енисей жазуындағы құралдық септікпен сәйкес келмейді.
Көне ... ... ... ... ... ... ... ол қазіргі қазақ тіліндегі көмектес септігімен мағына жағынан
сәйкес түсіп: 1) ... 2) ... ... орындалған уақытын, 4) қимылдың орындалу аясын, т.б. білдірген.
Бұл қосымша қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... ғана
сақталған.
Кейбір септік жалғаулары тарихи даму процесінде әрі тұлға, әрі ... ... ... ілік септігі қазіргі түркі тілдерінде -ның//-
нің қосымшасымен қатар -ың//-ің (түрікмен, гагауыз, әзірбайжан), ... ... ... да ... ... бұлардың бір
негізге барып саяры анық ... ... ... ... ... -ың ... көне де, -ның ... ... ... ... ... түрімен байланысты пайда болған құбылыс деп
есептейді.
Көптік ... ... мен ... ... да ... арқау болып келеді. Қазіргі түркі тілдерінің бәрінде де
-лар//-лер қосымшасы қолданылады. Тек чуваш ... ғана ... -сэм ... ... Әрине, көптік мағына
беретін одан басқа да ... бар [3], ... ... ... ... мен -сэм ... емес. -Лар қосымшасының түркі тілдерінде
бірнеше ... ... ... ... ... т.б. Бірақ олардың
саны үндестік заңына ... әр ... әр ... ... ... мен этимологаясы туралы салыстырмалы-тарихи
зерттеулерде түрлі-түрлі пікірлер ... жүр. ... ... ... ... -нар қосымшасымен байланыстырса, А.Н.Кононов,
Б.А.Серебренников, К.Менгестер –ла және -р ... ... ... ... бір топ ғалымдар -лар түркі тілдеріне басқа тілдерден енген
деген ... ... -Лар ... ... әлі де ... ... етеді.
Барлық жазба ескерткіштер тілінде -лар қосымшасының ... ... ... білдіру болса да, кейде ол қосымша мағыналық ренкке де ... ... ... ... ... бірі — ... ... Сендер
адам боламын дегенше талай бастар ағарып, талай сулар ағар. Ол Алматыларға
барып қайтты. Адамдарға сөз айтпау ... ... Нақ ... ... ... ... ... де кездеседі. Көптік жалғауының тағы бір ... ... ...... ... ... ... бұл сөзіңе
апамдар не дер екен? ... ол ... ... да ... ... аяқтарым ауырды, т.б. Өзбек тілінің бір ерекшелігі — ... ... ... ... ... білдіреді: қумақ ... ... ... зерттеулерде етістікке байланысты да көп мәселелер
қарастырылады. Соның бірі - етістіктің түбір ... ... ... ... ... о басты мағына жагынан ажыратылмаған, ... ... әр ... әрі есім ... ... ... де
бар Бұл теорияны қолдаушылар — Ж.Дени, К.Гренбек, К.Брок-кельман, кеңес
ғалымдарынан ... ... ... ... ... ұзақ даму процес көп сөздердің мағынасы мен ... ... ... ... рас. Осы ... алып қарағанда түрк тілдер
құрамында есім мен ... ... ... мол ... Кейде түркі тілдерінің біреуінде есім мағынасында ... сөз ... ... мағынасында қолданылуы таңданарлык жағдай
емес. Салыстырыңыз: қазақша жүк, якутша сүн ... себе на ... ... ... хахі (вонь, гнилой); қазақша шат (бір нәрсені екінші
нәрсемен шатыстыру), татарша чат (перекресток). Бұл ... ... бір ... өз ... де ... ... ... көш (көш жүре
түзеледі дегендегі есім сөз), көш ... ой ... ой ... ық ... жел ... ықжағы), ық (желдің бағытымен кету), т.б.
Синкретизм мәселесі де [7, 31] салыстырмалы-тарихи тәсілді кеңінен
қолданып, біз үшін әлі де ... ... ... аша ... ... ... ... категорияларының салыстырмалы-тарихи зерттеулерде ең көп сөз
болатын мәселесі — шақ ... Шак ... бір де бір тіл ... олардың даму, өсу жолдары, мағына көлемі барлық туыс тілдерде ... ... ... ... да үш ... (өткен, осы, келер) ие
болса, көне ... ... осы шақ пен ... ... ара жігі онша ... Сондықтан да К.Фойгт, В.Банг, А.П.Поцелуевский, М.Н.Хыдыров, т.б.
оқымыстылар осы шақ пен келер шақ ... ... XIII— XIV ... ғана
ажыраған дейді. Көне түркі тілінде, мәселен, А.Н.Кононов осы шақтың бір
ғана ауыспалы осы шақ ... ... ... [8, 16-17], ... түрі (настоящее конкретное, настоящее переходное) бар деген пікір
айтады [6, 21]. ... X—XII ... ... Түркістан текстерінің тіліне
сүйене отырып, нақ өткен шақ (-ды//-ді, -дук//-дүк), келер шақ ... ... осы шақ ... ... ... келер шақ
(будущее неопределенное: -ар//-әр), ежелгі еткен шақ ... ... ... ... шақ ... резулътативное)
бар деп көрсеткен [20-15].
Кейбір қосымшалардың түбір сөзден өрбігендігін дәлелдеп бере алатын
зерттеулер де бар. ... ... ... ... ... этомологиялық
байланысы бар дсп үзілді-кесілді айтуға негіз жоқ сияқты. ... ... ... ... -а турур Ц-е турур аналитикалық
формасынан ... ... -ып ... турур аналитикалық
формасынан; -атын//-етін қосымшасының -а турган//-е турган аналитикалық
формасынан пайда ... ... ... ... ... ... -ар//-ер (келер шақ), -са//-се (шартты рай), -қыз//кіз, -тыр//-тір,
-ың//-ің (етіс) ... жеке ... ... ... ... пікір дәлелді
деуге келмейді. Сондықган да А.Н.Кононов қосымшалардың пайда болуында екі
түрлі жол бар дей ... оның ... жолы - ... ... ... -
түбір сөздердің дами келе қосымшаға айналуын көрсетеді [ ... ... ... ... деп ... ... тұр, ... жүр
етістіктерінің мағына, форма жағынан шақ қосымшалары ... ... ... ... ... ... ... жолын, сөзден
қосымшаға айналу эволюциясын тіл фактілері негізінде түгел анықталды деп
айту ... Дәл осы ... ... ... әдіске тікелей
байланысты.
Түркі тілдерінде синкретті қосымшалар да баршылық. Солардың бір тобы
амалдың өту сипатын білдіретін қосымшалар: ... ... ... ... ... т.б. Бұл
қосымшалардың мағынасында қимылдың бірнеше қайталанғандығын білдіретін
мағынасын реңк бар. ... ... ... негіздеп, екі
не үш морфемадан тұратындығын дәлелдеуге ... ... әлі ... да ... ... ... етеді. Олар,
әдетте, күрделі қосымшалардың ықшамдалуы ... ... ... ... ... ... көне есімшенің -дүк//-дүк формасынан, шартты
райдың -са//-се қосымшасы ... ... ... негізінде
қалыптасқан.
Етіс қосымшаларыныңда салыстырмалы-тарихи зерттеулерге берері мол да,
анықталуы қажет сырлары да баршылық. Ең ... етіс ... ... тілдеріндегі мағына мен қызметін анықтап алу қажет.
Қазіргі түркі тілдерінде меңгеріле байланысу тәсілі өте дамыған. Бұл
тәсілдің ... ... де ... артық. Оның дәл осы ерекшелігі
Орхон-Енисей дәуірлерінде де ... ... тілі ... жай сөйлемнің түрлері мол қолданылған
да, құрмалас сөйлемнің түрлері сирек қолданылған. Бұған ... ... ... де ... ... ықтимал. Түркітануда көне
түркі тіліндегі сөйлемдерді баяндауыштарының қай сөз ... ... ... және ... ... деп бөлу ... ... жазу ескерткіштері тілінде сөйлемнің баяндауышы кейде құрама
болып келеді де, олардың көмекші сыңары бол, ар, ... ... ... ... түркі тілдерінде де құрама баяндауыштың осы үш түрі ... ... ... ... негізінен көне түркі жазу
ескерткіштері тілінде де кездеседі. Егер ертеде кұрмаластың құрамындағы ... ... ... ... ... ... құрмаласқан болса,
қазіргі түркі тілдерінде де осы ... ... ... ... ... ... ... құрылысының өте баяу өзгеретіндігін анық көреміз.
Лексиканы салыстыра зерттеу түркі тілдерінде М.Қашғаридің ... ... ... орналасқан географиялық жері, тілдеріндегі
ерекшелігі және этникалық құрамы ... ... ... ... де ... Сондыктан оны қазіргі ғалымдардың бірі М.Қашғариды XI ғасырдың
Радловы десе, ... ... XI ... ... деп атайды.
«Диуанида» 29 түркі тайпаларын атап көрсетеді де, ... ... ... ... ... оны ... диалектісін зерттеген алғашқы
ғалым деп атауға да ... ... кajің ... ағаш ...... ... бэнак — арғу тілінде дана, ұрық, чэтук — оғызша
ұрғашы мысық, будун — чығылшыларша ... ...... жасы ... ... Орыс түркітанушылары бұны ары ... ... ... пен ... ... анық ... ... 1812 жылы
Астраханда дүниеге келген. ... ... ... ... Қазан
университетінде алған. 1840—1844 жылдар арасында Тифлис гимназиясында, 1845-
1870 жылдар аралығында ... ... ... ... ... ... ... турецко-татарских наречии» деген
еңбегімен атын ... ... ... ... алтай, қырғыз (қазақ),
джагатаг (шағатай), т.б. тілдерінен, Науаи, Бабыр, Абул Ғазыдан материалдар
алып салыстырған. Демек, салыстырмалы-тарихи едісті ... ... ... ... ... ... тюркских наречий» деген еңбегі. Сөздік ұзақ жазылған, ұзақ уақыт
бойына бастырылған. Автор бірінші ... ... жаңа ... анықтамаларды нақыштап отырған. Мәскеуде жарияланған соңы
басылымның ... ... алғы сөз ... ... ... В.В.Радлова
до сих пор является единственным тюркоязычным словарем сравнительного типа,
а материал по многим тюркским языком и диалектом ... ... ... ... этом ... деп ... баға берген. Баспагерлерге қосарымыз сол,
«Опыт...» еңбегінде тарихи ескерткіштерге де ... ... III, ... тарихи ескерткіштерден берілген материалдар көп ... ... ... ... В.В.Радловтан бұрын түркі тілдерінің грамматикасын
жазған авторлар кітаптың соңына сөздіктер ендірген, олар да ... ... ... ... ... тілінің грамматикасын»
жазған авторлар кітап соңында орыс-алтай, ... ... ... ... Соңда алтай, қондың, қырғыз (қазақ), моңғол, қазандық
татар ... ... ... ... айақ (моңғол. айага) —
чашка; айок — нога (қондың азак); айа (киргиз) — ... айас ... ... ... погода, скука.
Кеңес дәуірінде түркі тілдерін салыстырып, ... ... ... ... ... ... ... үш сөздікті ғана (үлгі
ретінде) талдап көрейік. ... ... ... ... ... деп аталады да, тарихи сөздік ... ... Онда ... Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінен бастап XIV ғасыр жазба
ескерткіштерінен («Мухаббат-наме», «Оғыз-наме») материал ... ... ... ... jun сөзін Махмұд Қашғариден алып, «жылқы» деп
түсіндіреді. Оның «Құтадғу білікте» бар ... де ... ... Оның junm ... ... ... ... жариялаған «1000
үңгір» жазуында қолданылғандығын да ескерткен. Daruya сөзін осы қазіргі
монғол ... ... ... ... ... ... XIV ғасыр ескерткіштерінде де ... ... ... ... сөздіктер көп жарияланған, олардың ... ... ... ... ... ... авторлар
баршылық Сөздік XIV ғасыр жазба ескерткіштерінің ... ... ... ... бірақ талқылауда қазіргі түркі тілдерімен де, одан
(XIV ғасыр) бұрынғы кезде ... ... де ... ... ... ... ... бірақ Махмұд Қашғаридың булна сөзімен
салыстырады. Йараткон сөзін "Мухаббат-намадан" алған, бірақ дәлелдеуде
Аттух ... ... ... ... салыстырған, т.б.
Екінші осындай туыстас тілдердің ... ... ... ... ... ... қазақ тілін салыстыра зерттеген
сөздікке тән ... аса ... ... туыстас тілдерді салыстыру
тұнғұс-мәншіжұр тілдерінде жасалынған. Мысалы, чэриг — ... ... ... ... ...... (II, 421-6.); чириктэ — медь эвенк. Ирик, эвен
- чирицэ, ороч - ... ороч - ... ...... ...... 389-6.). Таза ... үлгісіңде, бірақ ғылыми жағынан әлсіз, алғашқы
түркі сөздігі де бар. Ол Ғулнияда 1992 жылы жарияланған екі ... ... ... ... 9 ... ... ... соңында орыс
баламасын берген. Сөздікті тек салыстыру ... ... ... ... салыстырудың бір жолы ретінде этимологиялық сөздік
үлгісі де ... ... ... ... ... ... Олар ... (Н.Vambегу), Г.Клоусон (С.Сlоуsоn), В.Г.Егоров,
Э.В.Севортянның, т.б. ... ... ... ... ... де ... бірақ авторлардың білімі мен қолданған ... ... Біз үлгі ... ... ... ... салыстыру
тарихи әдісін қалай пайдаланғаңдығын көрсетуге ... ... Арба ... ... Автор арба сөзін қолданған түркі тілдерін санап береді де,
оған 4 түрлі мағана ... ... ... ... ... да,
дыбыстық ерекшелігін көрсетеді. Мағынасы мен тұлғалық ... ... ... ... ... ... олардың диалектілік ерекшелігін
көрсетеді.
Жеке сөздердің немесе лексика-семантикалық топтардың, тақырыптық
топтардың дамуы мен өзгерістерін ... үшін ... ... ... Мысалы, тары сөзін алыл көрейік. Бұл сөз қазақ тілінде дәнді
дақылдын бір түрі ретінде ... ... ... ... тары
сөзіне 2 түрлі мағына береді: 1) дәнді дақылдың бір түрі: ... деп ... ... ... ... ... атайды; 2) осы дақылдың дәні; тарының
көбінесе қошқарларға шағылыстыру кезеңінің алдында және ... ... ... ... ... тарысы піссе, соның тауығы" деген
мәтел бар. Сондағы тары сөзін түсіндірме сөздікте ... ... бола ма? Тары ... ... ... ... моделдегі мағына мен түсіндірме сөздіктегі мағынасын
байланыстыру үшін ... ... ... ... ... ... ... тары сөзі өзбек, қырғыз, қарақалпақ, ... т.б. ... ... ... ... де тары сөзі қолданылады:
1) егіннің ең соңында егілетін дәнді дақылдың бір түрі.
М.Қашғарида тарығ сөзіне сөз ... ... ... ... (дәнді болды), таріғлық (егін егетін жер), ... ... жер" ... для зерно), таріғліғ — "егін егетін жер", таріғчі —
"дихан" деген сөздер жасалынған. "Древнетюрксий словарьда" да ... ... ... ... М.Қашғаридан берген. Біздің жобалауымызша тарық
сөзінің көне формасы тарих тарығ. Түркі тілдерінде сөз соңында қ, к, ғ, ... ... ... ... ... ұлығ//ұлы, кішіг//кіші,
сарығ//сары, бітіг//6іті, т.б. Демек, сөздік қорды салыстырмалы-тарихи
зерттеуде біз, біріншіден, ... ... ... ... оны ... ... материалдарымен салыстырамыз,
үшіншіден, семантикасын салыстырамыз (жалпы дәнді дақыл>бидай>тары),
төртіншіден, ... ... көне ... жорамал жасау.
Түркі тілдерінде сөздік қор мен сөздік ... ... ... үлкен еңбек жасаған көптеген ғалымдар бар. ... ... ... ... ... ... т.б. ... ғалымдар бірлесіп үлкен жинақтар да ... ... по ... ... тюркских языков". IVт. М.,
1962; "Историческое развитие лексики тюркских языков". М., 1961; "Очерки
сравнительной лексики ... ... Л., 1972, ... ... ... салыстыра отырып зерттеген ғылыми еңбектер
көп, жаңа бағытын анықтаған ... да бар ... ... түркі
тілдеріндегі етістіктерді семантикалық жағынан ... ... ... ... ... және қозғалу етістігі туралы жеке-
жеке мақала жазды [14,6-8]. Н.К ... ... КСРО ... Тіл ... ... "Исследование по сравнительной
грамматике тюркских языков" деген үлкен ... ... ... тарихи-
салыстырмалы, салыстырмалы әдіспен зерттеген жұмыстарды екіге бөлуге
болады: 1) ... ... 2) ... ... және оның семантикалық
және қалданылу, тұлғалық ... ... ... ... Соңғы
саланың көлемі кең болуы да мүмкін. Себебі лексикалық элименттердің тарихын
анықтау, сөздік ... ... ... тек туыстас тілдерді ғана
салыстырмай, басқа тілдермен де ... ... ... де) ... қазақ тілін қытай, араб-парсы, орыс тілдерімен салыстыру.
Түркі сөздік құрамды анықтау мақсатында сөздіктердің ... ... ... ... ... Әбу Хайян, екінші лек қатарында ХҮІ-ХҮІП
ғасырда жасаған ал-Иманий ал-Харавий, Румий, ... ... ... ... т.б. сөздік жазған. Ал XIX ғасырда ... ... ... XX ғасырда жалғастырған ғалымдар да бар. Олар — Л.Будагов, В.В.Радлов,
Э.К. Пекарскийлер. Л.Будаговтың сөздігі "Сравнительный ... ... ... деп ... да, 1869 жылы ... том, 1871 жылы екінші
том жарияланды. Сөздіктің екінші басылымы 1960 жылы іске ... ... оны ... ... ... ... салыстырылғаны,
соның тарихынан мәлімет бергендігі ескертіледі. Бірінші томның ... алғы сөз ... ... ... ... словарьдың"
мынадай үш жетістігі бар екендігін көрсеткен:
1. Көпшілік сөздердің этимологиялық түсінігін беріп отырған ... ... ... ... ... (әкімшілік, құқықтық, ғылыми және діни т.б.)
мағыналарына қысқаша ... ... ... ... ... ... ... берілген.
3. Географиялық жер атаулары, түркі халықтарының батырлық дастаңдары,
кейіпкерлерінің атауы, ... ... ... сөздердің
түсіндірмелері, этимологиялық, энциклопедиялық түсініктемелер берілген
[36].
Екінші көлемді сөздік В.В.Радловтың ... ... ... ... аталынды да, ол бірнеше кітаптардан тұрады (1888-1911 жылдар ... 1963 жылы төрт ... (8 ... ... ... ... ... толық түркі сөздерінің салыстырмалы үлгісі ретінде ... ... ... ... ... ... ... толық
болмаса да, екінші томнан бастап (Орхон жазуын ... соң) ... ... ... ... ... бірінші томында түркі
тілдерінен (негізінен жанды тілдерден) мысалдар келтірген. Ал тарихи жазба
ескерткіштерден "Құтадғу білік" пен көне ... ... ... ... ... ... ... жарияланған үлкен үшінші сөздік -
Э.К.Пекарскийдің сөздігі. Ол "Словарь ... ... деп ... да,
жұмыс 1891 жылы аяқталған. Қаржының болмауынан ол кезде баспа бетін көре
алмады. Тек 1907 жылы ... ... ... ... ... дейін "Словарьдың" 5 кітабы жарияланды. 1923 жылы аяқталды.
1958 жылы Э.К.Пекарскийдің 100 ... ... орай ... үш том
(көлемі — 3858 б.) көлемінде ... рет ... ... ... ... ... тілдердің
материалдарын салыстыра қарастырған көлемді көп томпық сөздіктер ... ... ... ... үшін ... берген, тарихи,
тарихи-салыстырмалы, тіпті, түсіндірмелі ... ... ... ... бірі ... ... ... (Цревне-тюркский словарь. Л., 1969).
Онда Орхон-Енисей ... ... ... ... кезде жазылған
ескерткіштермен (М.Қашғари, Хас Хажыб, "Оғыз-нама", ... ... ... ... ... ... ... тілдерінің бірнеше
тарихи сөздіктері де жарияланды. Түркі ... ... ... ... ... ... грамматикалық жүйесін зерттеумен бірге
сөздігін де ... ... ... ... ... ... ... К.Махмудов, З.Мухамедова,
А.3айончковский, ... ... ... ... бір ... - этимологиялық сөздіктер.
Қазір көпшілікке белгілі болған ... ... ... сөздігі мен
Э.В.Севортянның сөздігі. Клоусонның сөздігі ағылшын тілінде жазылғандықтан
көпшіліктің (түркі тілдес халықтардың) кітабы бола ... Нақ ... Г. ... ... сөздігі де бастан кешіруде [6; 2; 4; 1;
2]. Э.В.Севортянның этимологиясы барлық түркі тілдерінің сөздігін қамтуды
жоспар еткен, ... ... ... ... ... ... тоқтатты.
Қазірше 4 томы ғана (төртінші томы Л.С.Левитская ... ... ... [ 164].
Түркі тілдеріңдегі сөздерді этимологиясы жағынан, тарихи жағынан
тілдегі орнын анықтау және ... ... ... ... ... ... ... саны біршама. Олар: А.Н.Кононов,
А.М.Щербак, К.М.Мұсаев, Э.Тенищев, М.Муталибов, М.Ширалиев, В.Г. ... ... В.И. ... М. ... Н.З. ... К. ... Ф.
Зияев, т.б.
Түркі тілдерінің салыстырмалы-тарихи грамматикасын дамытуға ... ... әр ... ... ... табылады. Олар: А.Н.Кононов,
Н.А. Баскаков, Б.А.Серебренников, Н.З.Гаджиева, ... ... ... А.Рустамов, ... ... ... ... ... ... М.Закиев,
Дж.Киекбаев, Ф.Г.Исхаков, Е.И.Убрятова, т.б.
ІІ . ТҮРКІ ТІЛДЕРІНІҢ ... ... ... ... ... ... ... түркі халықтары үшін өте маңызды әлеуметтiк оқиғаларға
толы, олардың әрқайсысының жеке-жеке халық ретіңде қалыптаса бастап, ... отау ... ... ... ... сатылардан гөрі бұл дәуірдің ең
басты ерекшелігі де осы ... ... ... ... ... ... ... бастауыңда жатыр. Халықтардың жеке отау тігіп, ... ... шығу жолы бір ... ... ғана ... ... ... жылдар бойына созылатындығы белгілі. Соңдықтан да әр халық
белгілі бір тайпалар одағының ықпалында ... ... ұзақ ... бойы ... ... байланысып жатады. Уақыт озған сайын біртіңдеп жайлап бірі
екіншісінен іргесін алшақ ... ... ... ... ... ... даму дәрежесі, орналасқан географиялық ортасы, тіл
дербестігі, діни нанымдары, т.б. ... ... ... болады. Орта ғасыр
түркі тайпаларының дамуына да осындай факторлардың үлкен әсері болды.
X-XV ... ... ... ... өлке өте кеңейген және бірнеше
мемлекетке бөлінген болатын. Олардың тілдерінде де, діндерінде де ... ... ... Орта ... ... ... ... ислам дінін
қабылдап, арабтармен араласып, араб тілінің ықпалына ... ... ... ... тайпаларымен, угро-финн тайпаларымен байланысты. ... ... ... ... ата тегі өзінің тілдес тайпаларынан қол
үзіп, чуваштар угро-финн, сахалар ... ... ... ... Азия мен ... жасайтын түркі тайпаларында да тілдік, этнографиялық
ерекшеліктер байқалына бастады. Бір топ ... ... ... ... болса, екінші бір топ тайпалар көшіп-қонып, көшпенді өмір ... ... ... ... ... ... ... пайда болды. Кавказ өніріңдегі жағдай мен Кіші Азиядағы ... ... емес ... ... ... да олардың бөліне бастауы заңды еді. Бірақ
моңғолдардың шабуылы бұған теріс ықпал ... ... келе ... ... ... ... ... жіберді. Жалпы ұйғыр қағанаты
мен Қырғыз қағанатының ыдырауы, ... ... ... ... ... ... мен Орта Азияда жасайтын түркілердің өміріне өзгеріс
енгізеді. Бұл кезде Орта Азияда ... ... ... ... ... ... ... бұл кезде соғдылармен аралас тұрған. Тіпті,
саманилер өздерінің тандамалы әскерлерін де осы ... ... ... ... ... ... өте ... мәдениетті, егіншілікпен
және сауда-саттық істерімен айналысқан. Тіпті VI—VIII ғасырлардың өзіңде-ақ
олар түркі тайпалары ... ... ... ... қоныс аударып,
жергілiкті халықпен тығыз араласа бастаған. ... ... олар ... өзге ... ... ... ... Ұлы Жібек жолын өз
қолдарынан шығармай ұстап отырған. Жетісу өлкесіңде X ... ... ... ... алыс-жақынды билеп-төстеп отарған оғыздар өмір сүрген.
Оларға дейін болған қарлұқтар туралы алғашқы ... V ... ... ... ... жазу ... де қарлұқтар жайында
мәліметтер бар. Олардың Жетісуда ірі-ірі Құлан, Меркіт сияқты ... ... ... ... ... алғанда бір тайпа емес, бірнеше тайпаның
бірігуінен барып құралған үлкен одақ болатын. ... ССР ... ... ... ... шігіл, ташилы тайпалары кірген деп ... ... ... мен ... ... ... басқа да
мәліметтер ұшырасады. Дегенмен де бізге жеткен ... ... ... ... мен оғыздар билеп-төстеген тайпалардың жиыны
тухсилар, шігілдер, аукишилдер, халанжуар, шоруктар, ... ... ... ... ... басқа олардың санатына Жетісуды жайлаған
соғды тайпаларының өкілдері мен ... бір ... ... ... ... тұратын түрктердің соғды тілін жақсы білетіндігін
айтады [10,6]. ... ... ... ... өмір сүрген түрктер мен
соғдылықтардың бір-бірімен араласып ... ... ал ... ... даму нәтижесінде соғды тілі ұмытылып,
жергілікті ... ... ... өте кең ... ... Олар Шаш ... ... мен
Балқаш, Ыстықкөл айналасына дейінгі ұланғайыр аралықты мекендеген. Жер
көлемінін алшақтытанан ба, ... екі ... ... оның ... ... екіншісі — Қашғар қаласы. Қарлұқтар түркі тілдерінің әр
түрлі диалектісінде сөйлеген. Солай бола тұрса да ... й және ... ... екі тобы ... ... ... ... әдет-ғұрпы
туралы М.Қашғаридың сөздігінен толық мәлімет алуға болады. Осы қарлұқтардың
айналасына шоғырланған түркі ... ... ... ... ... ... мемлекет құрады.
Қараханидтердің құрамына кірген, қарлұқтардан кейінгі үлкен тайпаның
бірі — шігілдер. Бұлар ... бен ... ... ... көшіп-қонып
жүрген. Араб тарихшыларының деректеріне қарағанда, шігілдер киіз ... ... ... ... ... ... ... баққан малдары —
сиыр, қой, жылқы, ал өздері күн, жұлдыз сияқты т.б. ... ... ... айтуынша, шігілдер тобы түркі ... ... ... қоныстарына қарай ол 3 топқа бөлген: 1) Барсаған қаласынан
сәл арырақтағы Кум қаласын ... ... 2) ... ... ... шігілдер, 3) Қашғарды мекен еткен шігілдер. Қараханидтер
құрамына кірген үшінші тайпа - ... ... да ... ... таза
сақтап келгендердің бірі. Олар Ыстықкөлден Қашғарға дейінгі жерлерде көшіп-
қонып жүрген, негізгі тұрағы — ... ... Өзге ... ... ... жаугершілікпен аты шыққан.
Осы үш тайпа қараханидтер династиясының тұрмыс-тіршілігінде үлкен рөл
атқарғаны анық, бірақ оларменен ... тең ... да ... да шек ... ... жоқ. ... бар мәліметтерге жүгінсек,
"қараханидтердің ұйтқысы болған қай тайпа?" деген сұрауға дәл жауап беретін
де дерек жоқ. Тек ... ... ... тіл, яғни ... ... тілі таза тіл ... Ал таза деп танылған тілдерінің
қатарында басқа тілдердің де аты аталған. М.Қашғари таза тілдердің ... ... ... ең жақсысы деп тухси, ягма тілдерін де ... ... ... құрамына енгені болмаса, билеуші тайпа дәрежесіне
көтеріле алмаған. Ал аргулар мен тухсилардың қарлұқтарға ... ... ... ... Олар ... Тараз, Баласағұн, Суябты мекен
еткенімен, тегі жағынан түргештерге барып тіреледі.
Қараханидтер дәуірінің жазба ескерткіштерінің ... ең ... ... де Юсуф хас Хажибтың "Құтадғу білігі" мен М.Қашғаридың "Диуани
лұғат-ит түрiк" деген еңбектері. ... ол ... ... ... ... ... аян. Егер ... бірлестігіне кірген
тайпалар Турфан ойпатындағы ұйғыр мәдениеті мен Орта ... ... ... нәр ... ... Қашғар, Самарканд, Бұқара сияқты
мәдени орталықтары ... ... ... ... түрктерінің
жоғары мәдениетгі мемлекет болғандығын дәлелдеудің ... ... ... ... VIII ... өз кезіндегі көп діннен гөрі бір саты
ілгерілеу тұрған ... ... ... Бұл ... араб мәдениетінің
қараханидтер ортасына тосқауылсыз жетуіне мүмкіндік туғызған.
Қараханидтер дәуіріндегі түрктер арасында үлкен бір ... ... ... болды. Оғыздар да өзінің бірлестігін Жетісуда құрған болатын. Бірақ
олар ... ... ... ... ... ... толықтырып отырған.
Қараханидтер этникалық құрамы жағынан ... ... ... да, олардың ұйытқысы қарлұқ, шығыл, (яғма, тухси ... ... Ал бұл ... ұйғыр қағанатының да ... ... ... ... ... ... жазуын, ұйғыр мәдениетін
меңгерген, солардың мұрагерлерінің бірі болып саналады. Ал олар Орта ... ... ... ... соң, сөзсiз, араб мәдениетін, Орта Азия
мәдениетін де ... ... ... ... екі мәдениетті
жалғастырған. Мысалға, Юсуп Баласағұн мен М.Қашғариді көрсетуге болады. Бұл
олардың тілдерінде де ... Ал ... ... бай ... ... ... жоқ, ауыз әдебиеті дамыды. Қазір оғыз түркі ... ... ... ... саналатын "Кітәби дәдәм Қорқут" ("Қорқыт баба кітабы")
дүниеге сол ... ... де, тек ... ... ... ... Арал ... мен Әму жағалауларында (селжүктер
қалдырған қыруар мәдени ескерткіштер бар.
Селжүктердің мемлекеті өте кең ... алып ... ... ... ... ... кезінде (1072-1092 ж. аралығы)
оларға қазіргі Түрікменстан, Өзбекстанның бір бөлігі, Тәжікстан, Ауғанстан,
Иран, ... ... ... ... ... ... ... бұл
мемлекет те ұзақ тұрақтай алмады. Селжүктер өз тұтастыған сақтай алмады,
түркі тайпаларының басқа халыкпен ... ... ... ... ... ... ... болсын, Сириядағы болсын) басты күш болып
түрікмен-оғыздар араласты. Сол дәуір туралы ... ... ... араб
тарихшылары селжүктерді шегірткедей көп еді деп суреттейді.
Қараханидтердің Орта Азияға үстемдік құрған кезінде Қазақстанның
солтүстік және ... ... ... ... ... Торғай,
Целиноград облыстарында) қыпшақтар күшейе бастаған ... ... ... ... ... ... ... бағынышты болған.
X ғасырларда олар өз алдына отау ... ... бір ... ... ... ... Ал XI ғасырда болса өте кең өлкені (Ертістен Еділге
дейінгі) иемденіп, бір жағынан орыстармен, ... ... Орта ... күш ... ... Орыстар оларды половецтер деп атаса,
византиялықтар кумандар деп атаған. ... ... ... және Еділ
бойларына келуі бірқатар түркі тайпаларының өз жерінен кетуіне мәжбүр етті.
Мысалы, печенектер қыпшақтардан ... ... ... ... не ... қол ... ... оғыздардың Арал мен ... ... ... ... ... қарай көшуіне мәжбүр болды.
Осы дәуірде оғыздар мен шығыс печенектердің қосылуынан Киев ... Рось ... ... бір ... бойларында жаңа
этникалык топ қара бөріктілер (черные ... не ... ... ... Қыпшақтар этникалык құрамы жағынан бір текті ... ... ... ... ... мен Ибн-Халдунның көрсетуінше,
қыпшақтар құрамыңда токсаба, йета, ... ... ... ... ... ... карабирикли (қарабөрікті), котян сияқты
тайпалар енген. Жоғарыда аталған ... ... ... ... саны емес ... ... қыпшақтардың төл өкілі болған, кейінгі
кездерде Алтын ... ... күші ... 92 ... ... ... құрамындағы рулардың көпшілігі XI—XII ғасырларда да бар болатын.
Қыпшақтар XIII ғасырға дейін ез үстемдігін ... ... ... Хорезм мемлекетіне дейінгі, шығысында Талас
өзенінін, ... ... ... ... ... XV ... жеке ... бөлініп шыккан кдзақ, қарақалпақ, ноғай, күмық, ... ... ... ... ... этникалық құрамына енді, халык ретінде
қалыптасуында негізге ... ... ... ... шапқыншылығын да,
Алтын Орда үстемдігін де, орыстардын кьіспағын да, өз билеушілерінің тақ
таласын да көрді, бірақ өз ... ... ... ... ... күл
болып сатылып Мысырда, Құлағу сарбазы ретінде Кіші ... ... өз ... үзбеді, қыпшақтарға тән мәдени мұра қалдырды. Олардың тіддік ерекшелігі
туралы мәлімет М.Кдшғари сөздігінде ... ... ... ... ... ... ... ад-Дин ат-Түрки, Ибн-Муханна сиякты ... ... ... ... ... Орда ... ... төменгі
ағымында кыпшақ-огыз не оғыз-қыпшақ аралас тіддік әдеби орта ... ... ... ... ... ... да, екінші шеті мамлюк кыпшақгарында, мамлюк
елінде жиналды. Осы ... ... ... ... ... Әли ... шығарма жазды. Ал "Кодекс куманикус" таза қыпшақ тілінде ... ... ... ... ... материалдарын армян тілінде жазылған
ескерткіштерден де көруге болады.
XIII ғасырдың басында монғолдар шабуылы басталғаны белгілі. Шыңғысхан
және оның ... ... ... мен ... Хорезм т.б.
жерлердегі гүлденген мәдениет ошақтарын, қалаларды ... ... ... да ... В.В.Бартольд: "Монғол шапқыншылығы монғолдарға
қарағанда түріктердің тағдырына көп ... ... - деп ... бағалаған
болатын [16, 17].
Орхон-Енисей жазу ескерткіштерінде оғыздар туралы қысқаша ... ... ... ... ... Ал ... ... оғыздардың
22 рудан тұратындығын және олардың жеке таңбаларының барлығын айтып, бас-
басына ... ... "Бұл ... мен ру атауларын атап-атап
көрсетудегі мақсатымыз адамдардың осы руларды білуге зәрулігінен", - ... ... ... мұны ... еткеңдігі туралы айтпайды. Егер
сөздіктегі сөздерге берілген салыстыруларға көңіл бөлсек, ... ... ... ... бастағандығын анық аңгаруға болады. Монгөлдар шабуылынан
онтүстікке ойысып, Кіші Азияға енген оғыздар тілінде бұл алшақгау ... ... ... ... еді. Осындай қоян-қолтық араласу.Сібірдегі түркі
тілді тайпалар арасында да болды.
Шығыстағы тұркі ... ... ... үлкен мән бере
қарағандарының бірі — қырғыздар болатын. Кэфғыздардың Енисей ... ... IX ... сай ... XV—XVI ғасырлар олардың Тянь-Шанға
келіп орналаскан кезі болатын. Егер көне қырғыз тілі тува ... \ ... ... ... ... қыпшақ тіліне ұксас жактары көп. Фонетикалык.
күрылымы турғысынан тува тіліне қарағанда алтай тілдеріне жакцн ... ... ... ... ... даму тағдырына көз жүгіртсек,
мүнда өзара жакывдасқан үлкен екі ... ... ... мен алтай тіддері, соңдай-ақякут, тува, хакас, т.б. тідцері ... ... ... калды.
Батыс түркі кдғанатының құрамына енген түркі тайпа-ларыныңтағдьфы
біршама баскаша болды. Шагатай, Жошы, Қүлағу үлыстарына енген ... ... ... ... отауьш тікті. Мысалы, Алтын Орда ... ... ... ... ... ... ... калдырса, Орта
Азияда жасаган түркіпер Шағатай тілі деп атальш жүрген қоспа тілде жазылган
(көне өзбек тілінде) көптеген жаңа ... ... ... ... бір ескерткіштерді Египет пен Кіші Азиядағы үшінші топтағы түркі
тайпалары кдлдырды. ... ... ... сол ... ... да ... ... Іілдерінің дамуыңдағы X—XV ... ... ... ... ... ... араласу деңгейін,
ескерткіштердің жазылу ортасы мен тіл ерекшеліктерін ескере отырып, ... өзін ... ... ... ... ... болады. Олар: 1)
Қарахандықтар дәуіріндегі түркі тілдері және сол ... ... 2) ... Орда ... ... 3) Орта Азия ... 4) Мамлюк түрлерінің тілінде жазылған ескерткіштер. Түркі
тілдерінің бұдан басқа да шоғырланған ... ... анық ... ... ... әзірбай-жаңдағы оғыздар мен анатоль түріктерінің,
Шығыс түркі қағаңдарынын құрамыңдағы тайпа тілдерін т.б. айтуға болады.
Орта ... ... ... ... ... ... жүр. Мысалы, НА.Баскаов Х-ХҮ ғасырды ... ... ... ... (X— XII) және ... ... ... (XIII—XVI)
деп даралап көрсетеді [22,18].
Ал, Ә.Құрышжанов пен Ә.Ибатов бұл дәуірді 4-ке бөледі: 1) Қараханидтер
әулетіне байланысты түркі жазба әдеби тілі ескерткіштері ... ғғ.); ... Азия ... ... әдеби тілі ескерткіштері (XII—XIV гғ.); 3) Алтын Орда
мен Мысыр түркі жазба әдеби тілі ескерткіштері (XIII—XIV гғ.); 4) ... ... ... тілі ... [100,101]. Әрине ... ... ... ... негізделген деп айтуға келіңкіремейді,
өйткені ескерткіштердің көпшілігі аралас тілде ... ... жай [131]. Оның ... талдау жүргізу барысында ол ... ... ... ... ... ... бермеген. Дегенмен
де, жазылу ортасы мен уақытын, ескерткіш жазылған жердің этникалық құрамы
мен ... ... ... ала отырып, соңғы жіктемені қабылдауға да
болады.
2.2 Түркі тілдерінің қалыптасуындағы дәуірлер.
Қараханидтер дәуіріндегі түркі тайпаларының жазба ... ... ... ... ... ... ... өте көлемді де
құңдылығы жағынан тендесі жоқ ... — Юсуф Хас ... ... мен ... ... ... лұғат-ит түрк" деп аталатын ... Бұл ... ... ... жырымдалмай бәрі толық сақталған.
Юсуф Хас Хажибтың еңбегі өлеңмен жазылған дидактикалық ... ... ... ... ... ... ... Бізге дастанның үш
нұсқасы жетіп, әлемге белгілі болып отыр. Дастанның бір ... ... де, ... ... ... ... Көшірме сапасы жағынан өте
нашар орындалған, көшіруші - Хасан қара Соиль ... ... ... ... ал ... ... Наманғанда сақталғандықтан 1913 жылы
А.З.Валидов Наманған қаласының тұрғыны Мұхаммед хожа эмал ... ... ... бұл ... ... ... институтының
кітапханасында сақтаулы. Дастанның тілі, түркі тілдес халықтар әдебиетінің
қалыптасуында алатын орны туралы көпетеген зерттеулер жүргізіліп, сан ... ... ... ғылымды меңгеруге қыруар уақыт та керек. М .Қашғаридың
өмірбаянын зерттеуші ғалымдар ол ... ... ... ... ... ... Самарканд сияқты мәдениет пен ғылым ордаларынан алғандығын,
кейіннен араб елдерінде оқығандығын ескертеді.
Сөздік араб тіл білімі ... ... ... ... араб ... ... ... Араб лексико-графиясында бұрыннан қолданылған
әдіс - сөздерді есімдер, етістер деп топтау мұнда да бар. ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін өте жақсы білуінің арқасында, араб тіл
білімінің кей ... ... келе ... анық ... және ... ... бұл ... менен бұрын ешкім
жазбаған және ешкімге белгісіз болған ... ... - деп ... оны ... айтады. Шынында, М.Қашғари сөздігінің өз ... ... ... ... ... ... кей ... біреуге шәкірт болған деген пікірі занды сияқты. Сонда ол кімге
шәкірт болған. "Диуанның" жазылуына нендей ... ... ... ... ... М.Қашғариды осы сөздігін жазарда басқа бірде-бір
сөздікке сүйенбеген деген пікір басым болатын. 1984 жылы ... ... онда ... өз ... ... 961 жылы қайтыс болған Абу
Ибрахим ибн Ибрахим ал-Фарабидің ... ... ... ... ...... тілдерінін фонетикалык жүйесін де, грамматикалық
құрылысын да жете меңгерген ғалым. ... ... ... ... ... қана ... ... да, синтаксис жайы мүлде сөз ... ... ... ойларын ол өзінің екінші ... ... ... фи ... ... ... тілдерінің синтаксисіне-тиісті
гауһарлар) дегенде бергенмін деп сілтеме жасаған. М.Қашғаридың екі кітабы
болғандығын басқа ғалымдар да айтады. ... Хожи ... ... ... ... ... Бадриддит Айни М.Қашғаридың "Жавохирун ноқви фи луғат-
ат түрк" және "Диуанның" болғандығын көрсетеді [18, 35]. ... ... ... ... ... әрі оның ... да ... кіріспе бөлімінде автор араб графикасы түркі тілдерінін
дыбыстарын толық жеткізіп бере алмайтындығын ашып ... ... ... ... ... .
"Диуанда" түркі тілдерінің материалдары салыстыру негізінде ... яғни ... ... ... ... басқа түркі тайпаларының
тілдерімен салыстырылған. Автордың өзге тілдерді көбіне оғыз ... анық ... тұр. Егер ... тоғыз мыңға жақын
(А.Н.Кононов 7500-ге ... ... ... ... түсіңдірме берілген
болса, оның 500-ден сәл артығы түрлі ру, тайпалар тілінде бар деген ... Осы 500 ... 2257 не ... тілі ... ... тайпалар (оғыз,
қыпшақ, яғма, т.б.) тіліндегі сөздер — 31, шігілдер тілінен - 40, ... - 21, ... ... 12 ... ... ... ... де салыстырылып берілген. Мысалы, түркілер: ол адам үйге көп ... ... ... ол эwra ... ол ... ... нақ осы ... ол
эwra баран ол дейді. Демек, басқа түркі тайпаларында қолданылатын есімшенің
-ған, -ген қосымшасының ... ... -ан, -ен ... ... ... барлық етістіктерге -сы, -сі қосымшасын қосу ... ... ... нэн - ағаш ... ... яғни құралы; іэгасі — тамақ
жейтін нәрсе (табақ ...... ... ең алғаш рет жіктеме жасаған ғалым. Ол түркі
тілдерін таза және ... ... деп ... бөледі: 1) басқа тілдердің
ықпалына түспеген, тек түркі тілдерінде ғана ... ... ... ... "Ең тұрақты анық тіл бір ғана осы ... ... ... ... және ... ... тұратын адамдары жоқ
тілдер", — деп түсінік береді (I, 66-б.). Таза түркше сөйлейтін ... ... ... ... қыпшақ, оғыз, шігіл, ырғақ, парук тайпаларын
жатқызады. Йамақ пен башқұрт тілдері бұларға біршама жақын делінген. Румга
(Римге) ... ... ... ... сувар, печенектер тілі де таза
сөйлейтіндерге жақын.
Тілдердің ішіндегі ең ... ... ... ... ... икемдісі яғма, тухси тайпаларының, сондай-ақ Іле, Ертіс, Иамор, Еділ
бойларындағы қалаларда өмір ... ... ... Бұл ... ... ... ... қасы, оның үстіне түркі тілдерімен ешқаңдай жақындығы
жоқ. (қытай, тибет) басқа тілдердің ... ... ... ... ... Оның ... таза деп ... тиісті тілді анықтауда негізгі
өлшем — ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа түсіп, бұзылған, шұбарланған тілдерді
де Қашғари үшке бөледі. Мұндағы бірінші топ түркі тілдеріне суғдақ, қанжақ,
арғу тайпалары мен ... ... ... ... ... қосады. Бұл халықтар екі тілді, соғды және түркі ... ... ... олардын сөздерінен түркі тілдеріне соғды тілінің ... ... ... ... ... тибеттіктер (тубут) және танғұттар
тілін жатқызған. Бұлардың тілінен ... ... ... ... ... қай, ябаку, татар, басмық тайпаларының тілін енгізеді
де, олардың тілі өзгеше, бірақ түркіше сөйлейді деп ... ... ... тілдерін М.Қашғари фоно-морфологиялық ерекшеліктері мен
сол тіл иелерінің ... ... ... ... ... 1) ... ягма,
тухси, ұйғырлардан бастап Қытайға дейінгі аралықты алып жатқан тайпалар,
яғни шығыста ... ... ... тілі; 2) оғыз, ... ... ... ... жайғасқан яғни батыста орналасқан түркі
тайпаларының ... Бұл екі ... ... ... ... ... де ашып көрсетілген. Мысалы, түркі тілдерінің
шығыс ... ... з ... сақталып айтылса, батыс түркі тобыңдағы
тілдерде ол ... й не жай з ... ... ... азак — ... — азақ.
Сөз басындағы шығыс түркі тайпаларының тілінде кездесетін й дыбысына батыс
тобыңда джаффрикат дыбысы сәйкес ... не ... ... ... ... ... (жылы), йинджу — джинджу (інжу.)
Қараханидтер дәуірінде жазылса да Юсуф Хас Хажиб пен ... ... ... ... ...... ... "Хибатул хақайық"
(19) еңбегі, "Тефсир" [34] және "Алтын ... [11]. ... ... ... басқа да өзгешеліктердің барлығы анық ... ... ... ... ... ... тұратын
ескерткіштер.
Қараханидтер дәуірінде көпшілік түркі тілдеріне негізделген, жалпыға
ортақ әдеби тілдің болғандығы анық. Ондай тіл, әрине, ... ... ... ... ... т.б. тайпалардың тілі негізінде қалыптасқан
"Құтадғу білік", "Хибатул ... ... ... тілі ... ... бар ... қарағаңда, таза түркі тілімен (әдеби
тіл делінген каханилар тілі) бірге аралас тілдерде ... ... ... ... Бір жағынан, ислам діні ықпалының күшеюімен араб пен парсы
тілдері элементтері көптеп ене бастаса, ... ... ... ... қарлұқтар арасы алшақтай түсіп, өзіндік тілдік ерекшеліктері айқын
көріне ... Міне ... бірі — діни ... ... Қожа ... ... ... еңбегі. Мазмұны жағынан бұл еңбек бізді онша
қызықтыра ... да, тілі ...... Сондықтан да оны зертгеуші
ғалымдардың көпшілігі күні ... ... ... бір ... келе ... жүр.
Мысалы, Г.Вамбери "Хикметтің" тілі түркі тілдерінің орхон диалектісінде
жазылған деп есептейді. Ал, ... ... ... ... ... тобы тілі ... ... деген пікірді қолдайды [35].
Қалайда, "Диуан-и Хикметтің" тілінен бірізділік байқалмайды, оның үстіне
бір кезеңде ... ... де ... ... бірге "Диуанның" да көне
нұсқасы сақталмаған, тек XV ғасырда ... ... (4 ... ... ... жеткен. XII-XV ғасырларда діни ... ... ... саны бірнешеу. Мысалы, Сүлеймен Бақырғанидың "Хикметі ... ... ... "Хиссасул анбиясы" (ІЗІОж.), әл-Замахшарвдың
"Мұхаддиман әл-адабі, Ибн Муханнаның "Китабу Хуллийат ул-хайан ва ... ... ... ... Орта ... жазылып, қазірде сақтаулы тұрған
ескерткіштердің тілдерін салыстырып карасақ, олардың тілдік жүйесіңде ... ... ... ... ... ... көз
жеткіземіз. Оның үстіне XI ... ... ... жазба ескерткіштер
руникалык жазу мен ұйғыр жазуынан гөрі араб ... ... ... М.Қашғари өзінің сөздігінде тек ұйғырлардың ғана өз жазуынан ... ... ... және оны көпшілігі түсіне бермейтіндігін
көрсеткен болатын. Сондықтан ... ... ... руникалық
жазуды қолданғандығын көрген ең соңғы өкілі деп атайды. Арабтардың Орта
Азияны ... ... ... дінінің жергілікті халықтарға сіңе бастауы
караханидтерден бұрын басталған болатын. Ал, ... X ... ... дінін қабылдауы ислам дінінің жетекші дін ... ... да, оның ... Түркістан түркітеріне таралуына сара жол ашты. Алайда
ислам жергілікті халықтардың діні болып саналатын шаманизм және ... ... ... оны ... шығаруы керек еді. Осы мақсатта
ислам дінінің негізгі қағидалары түркіше аударылып, діни ... ... ... ... жол ашты. Бұл дастандардың ішінде ... ... діни ... ... ... ... болуы да заңды.
Сондықтан С.Е.Малов Орта ... ... ... ... ... ... кезеңнің тілі деп атайды. Өйткені бұл тұста, біріншіден, д
әрпі дыбысталуы й әрпімен ... ... ... ... ... тілі ... болса, д тіл кітаби (жазба) тіл негізінде сақталды [13, 21-2].
Орта Азия мен Кіші Азиядағы ... ... ... әдеби
шығармаларын дүниеге келтіріп, өз ... ... ... жаза
бастады. Алтын Орда мен Египет түркілерінің тілдерінде жазылған осы іспетті
шығармаларды Э.Наджип тіл ерекшеліктеріне ... ... ... 1) ... ... ... Бұл тіл XIII ғасырда ... ... ... 2) ... ... ... тіл. Бұл тіл ... кезінде,
әсіресе айюбидтер дәуірінде Египетке көшіп келген оғыздар жене ... ... ... ... қыпшақтардың тілі; 3) XII ғасырда
Сырдарияның төменгі бойында қалыптасқан қыпшақ-оғыз ... ... 4) ... ... жағы мен ... қалыптасқан оғыз-түрікмен тілі.
Бұл тіл з ... ... орын ... да, ... тілінің ықпалына
ұшыраған, ұйғыр әдеби үлгісін ... тіл; 5) Орта ... (й) ... тіл ... көне ... ... қалыптасуына негіз болған.
Түркі тіддерінің тек бір тайпасының ғана тілінде жазылған ескерткіштер
де кездеседі. ... ... ... ... ... ... жазылған
еңбек. Ә.Құрышжанов көне қыпшақ тілінде жазылған еңбектердің қатарына ... ... ... сияқты ғалымдардың жазған шығармаларын да
енгізеді.
Шағатай ... ... ... ... ескерткіштер. Шағатай — Шыңғыстың
Бөртеден туған екінші ұлы. Ол әкесімен бірге ... ... ... ... ... тірі кезінде-ақ ел басқару қызметіне араласқан.
Шыңғысхан балаларына өзі ... ... ... ... ... ... ... Жетісу мен Әмударияның оң жағалауындағы жерлерге дейінгі
өлке ... ... бұл ... ... ұлысы деп аталады. Шағатай атымен
байланысты түркітанымда шағатай тіпі деген ... де ... ... ... ... ... ... қамтитындығы, қай дәуірдің
тіліне байланысты қолданылатындығы туралы ғалымдар арасында бірізділік жоқ,
Шағатай тілі терминінің қалыптасуы XIX ... ... орыс ... ... ... де, оның қолданыла басталуын XIV—XV ... ... Ең ... ... ... ... ... барлығына, не
өзбек халқына тиісті ат па? "Ұлыс" сөзі халық, ел мағынасында қолданылған.
Шағатайдың қарамағындағы ... ... ... ... тіркесі
қолданылады. Мысалы, Яна турк улуси, батахсис чиготои холкт про ... олар ... ул вози била ... ... ... (Наюи,
Мезонул-авзон) — "Науан сөздігін жазған авторлар чигапюй холқи ... ... деп ... ... ... ... тили" деген
термин қолданылмаса да, "чигатой лафзи" деген ... ... ... тили била ... ... ва хар ненук каидадаким, маъни акбориеа ... ... ... ... ... лафзи била ракам урдум (Науаи, Мезонул-
авзон). Мағынасы: "Түрк ... ... ... ...... және ... қағидаларда мағынаға әр түрлі нәзік өрнектер беріп, ... ... ... сөзі мен тіл сөзі ... ретінде қолданылған. Бірақ лафзи
сөзінің қолданылудан шығып, архаизм болуы шағатай тілі ... алып ... ... сыйға берген өлкеде тұтас бір ... ... ... ... жоқ болатын. Шағатай ұлысының бір ... мал ... ... ... ... ... егін
шаруашылығымен айналысатын, үлкен қалалары бар халық болатын. XIII ғасырдың
орталарында Жошы мен Шағатай ұлыстарында ... сәл ... еді. ... ... ... ... ... ұлы хан болып сайланды, бірақ Угеде
мен Шағатай ұрпақтары бұған қарсы ... ... ... ... ... ... қолмен келіп, бірнеше Шағатай ұрпақтарынын ... ... ... ... Жетісудан қол үзіп қалады. Шағатай
әулеті ... Орда ... ... ... ... ... бірақ
екі арадағы байланыс ... ... ... ... ... араласып, өздерінің тілін, салт-санасын ұмыта
бастайды. Сондықтан да оларды Жетісудағы көшпенді монғолдар ... ... ... деп ... Мауренахрдағы отырықшы монғолдар Жетісудағы
көшпенді монғолдарды жете (қарақшылар) деп ... ... XIV ... ... ... және Могулстан (Жеті-суда) болып екіге бөлінеді.
Шағатай тілі осы Мауренахрдағы (екі өзен аралығындағы) ... ... ... ... ... ... ... дейін Шағатай ұлысы екіге
бөлініп кеткен болатын. Кей ... ... тілі ... ғана ... ... ... қол астындағы халықтардың тілі дегенде осыны есепке
алады.
Шағатай тілі ғайыптан болса салған жоқ. Оның ... сол ... ... тілі, әлеуметтік жағдайымен тікелей байланысты ... ... ... ғасырларда Мауренахрда көне түркі жазба тілінің (ұйғыр,
оғаз) белгілі дәрежеде ықпалы барлығын ескеру ... ... ол ... ... ... өте ... еді. Арабтар Орта Азияны ... ... ... ... ... ... араб жазуының енуіне барша
жағдай жасады. Ислам дінімен бірге араб тілі, араб әдебиеті Орта ... ... ... ... ... ... пікірлерді жинақтайтын болсақ,
мынадай қорытындыға келуге болады. ... ... тілі ... пайда
болған тіл емес. Ол өзі қалыптасқан дәуірдегі халықтың тілімен байланысқан,
сол дәуірдің тіл байлығын көрсетіп бере ... тіл. ... ... көне ... ... ... ... болғанымен, араб-парсы тілінің
элементтері де мол. ... сол ... ... ... да себепші
болған. Үшіншіден, шағатай тілінде көне түркі тілінің элементтері де көп
қолданылады. ... да оны көне ... ... занды жалғасы деген дұрыс.
Төртіншіден, шағатай тілі — уақыт ... ... ... ... қол үзіл, белгілі бір қатаң схемаларға негізделініп қалыптасқан
кітаби тіл. Ол— ... ... де, ... да және кеңсе (іс-қағаздар)
тілі. Соңдықтан шағатай тілінін ... ... ... ... Мысалы,
оның көркем жазба әдебиетке тән, ... ... тән, ... хан ... т.б.), діни ... ... т.б.
ерекшеліктері болған.
Шағатай тілінің қалыптасу кезеңін мына дәуірден басталады деп үзіп
айту қиын. Ол ... ... ... ... ... үздіксіз
процестін жемісі. Бірақ ғалымдар оның мезгілін кесіп көрсетуге ... ... ... ... ... ... ... керек дейді [13,
6]. Н.А.Баскаков шағатай тіліне XIII—XIV ғасырларда жазылған шығармаларды,
сол дәуірдің әдеби ... ... ... ... ... шағатай тілінде
жазылған шығармаларға XIII—XV ғасырларда Мауренахрда жазылған шығармаларды
енгізген дұрыс. Қазір көпшілік ғалымдар оны ескі өзбек тілі деп ... ... ... үлгісі А.Науаи шығармалары деген пікірде. Біздің пікірімізше,
шағатай тілі Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... да оның тіліңде көне ұйғыр әдеби үрдісінің ("Құтадғу
білік", "Хибатул хакаик" т.б.), Орта ... ... ... ... ... "Хикметі", Рабғузидың "Қисас ул-анбиясымен" де, Алтын
Ордада жазылған ... ... ... ... ... заңды. Бұларға қоса ғалымдардың шығармалары тілдеріндегі
айырмашылықтарды да ... ... ... ... ... таңғаларлық
жағдай емес. Сондай-ақ шағатай тілінің дәстүрі XV ... ... ... деп кесіп айту да дұрыс емес.
Шағатай тілінде жазылған шығармаларды ... ... — қиын іс. ... шағатай тіліне алғашқы қадам қойған ... табу ... ... әдебиетшілері мен тілшілері шағатай ... ... ... ... ... ... (ешқандай белгісін көрсетпестен) Хорезми,
Кутб, Сараи, Хайдар, Хорезми, Атаий Сакхакий, Литфи, Наваи, ... ... ... ... ... Егер ... аты ... ақын-
жазушыларды өзбек халқына тәуелді ететін болсақ оларды ... ... ... арасындағы басқаша пікірлер де айтылады. Мысалы,
Хорезмидік "Мүхаббатнама" дастанын Э.Н.Наджип ... ... ... десе, "Мубарак мактублар" (Тошкент, 1987 ж.) деген жинақ ... ... ... ... рет нама жанрын бастап беруші ... деп ... ... "Мүхаббатнамада" қыпшақ элементі басып деп есептейді [2,
17]. А.М.Щербак "Огазнаманы" оғыз - қарлұқ қоспа ... ... ... оны оғыз-қыпшақ тіліңде жазылған ескерткіш деп есептейді.
Э.Н.Наджип Құтбтың "Хүсрау уа ... ... ... тілінде жазылған
шығарма десе, А.Ибатов Күтб қыпшақ ақыны дейді.
Э.И.Фазылов С.Сараи мен Күтбты ескі ... ... ... ... ... деп ... Жалпы XIV—XV ғасырларда жазылған ескерткіштердің
барлығын бір тілдің еншісіне беру дұрыс емес. Әдебиет тарихы үшін, ... ... ... үшін XV ... ... ... әр
халық өз әдебиет тарихына қосуы дұрыс болса да, тіл жағынан қосу ... ... ... тілі ... ... ... барлығын
өзбек тілінін еншісіне беру де шындыққа сәйкес емес. Шағатай тілі үлгісінде
жазылған ... ... тілі ... ... ... ... мойындасақта, саналы түрде, басқа ... ... ... ... түрікмен) да еншілес екеңдігін ескерту қажет. Мысалы,
Ясауидің "Диуани хикметі" мен "Тефсирді" бір тілдің ... ... ... ... ... ... деп мойындаған дұрыс болады.
Оның тілінде белгілі бір халықтың тіліне тән элементтердің мол, екінші
біреулеріне тиісті элементер аздау ... ... Тілі ... ... ... ... тән десе де, оны ... өзбек әдебиетінің
еншісіне беріп қоюға болмайды. Тілі жағынан Дурбек қыпшақтарға өте ... тілі ... ... ... орны ... ... өзбек халқының ұлы ақыны, ағартушысы және XV ғасырдың ірі ... бірі ... ... Оның ... ... көптігі жағынан
өз дәуіріндегі шығыс ақындарының алдыңғы қатарынан орын алатындығы белгілі.
XV ғасырда Орта Азияда ... діні өте ... ... ... ықпалы
өседі, оған пайғамбар тілі ретіңде сыйынып, ... ... ... ... араб жазуында жазылатын болған. Мемлекет басында тимурилер отырса
да, шағатай тілі мемлекеттік тіл ретінде ... ... ... ... ... ұлты ... тектес халықтан шықкан ақын-жазушылар
да араб-парсы тілін жетік меңгеріп, екі тілде ... өлең ... ... ... ... да ... ... жақсы білген. Ә.Науаидың
тілімен айтқанда түрктердің кішісінен ұлығына дейін, сарбазынан биіне ... яғни ... ... жақсы меңгерген. Сол дәуірдің басқа ақындары
сияқты ... да өз ... әрі ... әрі түркі тілінде жазған. Ол
парсы-тәжік тілдерінде жазған өлендеріне Фони түрк ... ... ... ... сөзі араб ... тез өтетін, өткінші мағынасын
білдірсе, "наво" сөзі күй, музыкалық саз ... ... деп ... Шындығында Ә.Науаидың түрк тілінде жазған шығармалары парсы тілінде
жазған шығармаларынан ... көп. Ол ... ... ... ... қатар қойып, түркі тілдерінде де ... ... ... ... және жақсы өлендер жазып, өз пікірін іс жүзінде көрсете
де білген. Түркі тілдерінің келешегі үшін Ә.Ңауаи өз ... ... ... ... жүргізді. Оны біз түрлі ескерткіштері арқылы
жеткен ақын Биноиймен (1512 жылы ... ... ... ... ... ... ... жүзіннен VІ ғасырдың огрта кезінен-
ақ белгілі бола бастады. Әр-халықтың өзінің ... ... ... ... ... баға жетпес мәдени мұра болып қалыптасып
келеді. Әрине сол ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті болмаса онда бүкіл адамзат үшін қиындық туғызады. Түркі
халықтары жөніндегі қыруар мәліметтерді біз сол ... ... ... ... ... мұра етіп ... жазба нұсқалары арқылы білеміз.
Түркі халықтарының тарихи мұраларын шын мәнінде бағалай білу, олардың
тарих, әдебиет, құнды дастандар мәдениет және тіл ... ... ... қазына кезек күттірмейтін негізгі міндеттердің бірі екендігі рас.
Тілдің өткен тарихы қазіргі ... ... және ... бар ... ... Өз тарихымен әдебиетінің түп – негіздерін зерттеп ... іс ... ... тартқан тылсым сырларына үңілу, ... ... ... ... ... ... ... өздерінің төл мәдениетінің
көне дәуірден бастап бүгінгі күнге жалғасып жатқан біртұтас ортақ тарихын
жасау – ... ... ... ... ... Бұл дәстүрдің тым
қарапайым түрлері сонау рулық қоғамның өзінде-ақ өмірге енсе керек: Олар
рус ... ... ... ... суы туралы талай-талай түрлі
аңыздар ойлап тауып әрі өздері сенген, әрі кейінгі ... осы ... ... ... қоса ... қалдырып отырған. Бәірақ қалай
дегенде де осы ... ... ұзап ... ... тану мен ... ұлы ... жататыны ақиқат. Халықтардың мәдениеті, білімі орта
түскен сайын олардың бұл ... мен ... да ... ... ... бұл ... мен тануы да күрделене түскен.
Қалай болған күнде де белгісіз жазушылардың сырын ашып, оларды оқып,
қай ... ... ... ... үлкен тарихи міндет жүктеді.
Жазулардың кілтін тауып оқи қою, ... оңай ... емес еді. ... қалай
оқу керек, оңнан ба, жоқ керісінше ме, ол буын жазуы ма, жоқ әлде дыбыстық
жазу ма, ... ... ... ... ... ойлар ғалымдарды әуре-
сарсаңға салды. Мұнда әр ғалымдардың пікірлерін қарастыра арқылы жазылған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. ... Н.А. ... ... ... и ее ... М., ... ... современной тюркологии. Алма-Ата, 1980.
3. Баскаков Н.А. Введение в изучение ... ... М., ... ... С.Е. ... ... ... М.-Л., 1951.
5. Малов С.Е. Енисейская письменность тюрков. М.-Л., 1952.
6. ... А.Н. ... и ... ... ... ... М., 1972.
7. Щербак А.М. Очерки по сравнительной морфологии тюркских языков (Имя).
Л., 1977.
8. Антонов Н.К. Лекции по ... ... Ч.І. ... 1976; ... 1981.
9. Древнетюркский словарь. Л., 1969.
10. Түркі филологиясы және жазу тарихы. Алтай Аманжолов
11. Рясянен М. Материалы по исторической ... ... ... ... ... тюркские диалекты и их отношение к современным языкам. Фрунзе,
1971.
13. ГумилевЛ.Н. ... СПб., ... ... С.Г. ... ... памятники как источник
истории Средней Азии. М., 1964.
15. Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических ... ... Л., ... ... Н.А. Роль ... литературного языка
Караханидского государств // ... ... № 4, ... Васильев Д.Д. Корпус тюркских рунических памятников ... ... ... ... ... ... ... Средне азиатский ареал. М.,
1975; Тюркоязычный ареал Кавказа. М., 1979.
19. Айдаров Т. ... ... ... ... ... ... ... В.А. Введение в татарское языкознание в связи с ... ... М., ... Абдурахманов Г.А. Тарихи синтаксис. Тошкент, 1974.
22. Алтайские этимологии. Л., 1984.
23. Мелиоранский П.М. Араб-филолог о турецком языке. СПб., ... ... М. ... ... ит ... ... Ташкент, 1967.
25. Кононов А.Н. Махмуд Кашгарский и его ... ... ... ... ... № 4, ... Гумилев Л.Н. Древние тюрки. М., 1967.
27. Щербак А.М. Сравнителъная фонетика тюркских языков. Л., 1971.
28. Кондратьев В.Г. Грамматический ... ... ... ... ... вв. Л., ... Кононов А.Н. Показатели собирательности-множественности в тюркских
языков. Л., 1969.
30. Кононов А.Н. 0 природе тюркской агглютинации // ... ... ... 4, ... ... сравнительной морфологаи алтайских языков. Л., 1970.
32. Абдурахманов Г.А. Конгресс ... в ... // ... Т, № 1. ... ... В.В. Рукопись Замахшари со старотюркскими ... М., 1973. Т. ... Ә. ... М. ... Түркітануға кіріспе. А., 2004.
35. Айдаров Ғ., Құрышжанов Ә, ... М., Көне ... ... тілі. А., 1971.
36. Айдаров Ғ. Көні Түркі жазба ескерткіштерінің ... А., 1986.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ әдебиеті тарихы пәні4 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
"Қорқыт Ата."6 бет
Ірі шығыстанушы В.В.Бартольдтың еңбектері8 бет
Африка халықтары жайлы12 бет
Ахысқа түріктері8 бет
Жылқы және ту12 бет
Жүсіп Баласағұни. Махмұт Қашғари.5 бет
Кузеевтің шежіретануға қосқан үлесі48 бет
Күлтегін ескерткіші - түркі тектес халықтардың баға жетпес байлығы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь