Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық тұжырымдамасы

Кіріспе

І. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1. Экологиялық.экономикалық қатынастардың қалыптасу мәндері.
1.2. Экологиялық және экономикалық қауіпсіздік

ІІ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ 2004.2015 ЖЫЛДАРҒА АРНАЛҒАН ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТҰЖЫРЫМДАМАСЫ
2.1. Елдегі негізгі экологиялық дағдарыстағы мекендер
2.2. Экологиялық дағдырыстардың, бүлінулердің нәтижелері
2.3. Табиғат пайдаланудағы экономикалық өзара байланыстарды талдау

ІІІ. ТАБИҒАТТЫ ЖӘНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ МЕМЛЕКЕТТІК ЖӘНЕ ӨЗІН . ӨЗІ РЕТТЕУДІҢ ҚАЛЫПТЫ ДАМУЫНДАҒЫ МІНДЕТТЕРІ МЕН МҮМКІНДІКТЕРІ
3.1. Экономиканың тұрақты дамуы . экологиялық мәселелерді шешудің алғы шарттары
3.2. Табиғатты қорғау бойынша қызметтің экономикалық мазмұны, мәні және негізгі бағыттары
3.3. Атырау облысы бойынша қоршаған ортаны қорғау мәселелері және экологиялық ахуалды жақсарту жөніндегі кешенді бағдарламасы

Қорытынды
        
        Мазмұны:
Кіріспе
............................................................................
...............................3
І. ҚАЗАҚСТАН ... ... ... ... ... ... мәндері..11
1.2. Экологиялық және ... ... ... ... ... ... ... Елдегі ... ... ... ... дағдырыстардың, ... ... ... ... ... ... ТАБИҒАТТЫ ЖӘНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ... ЖӘНЕ ӨЗІН - ... ... ... МІНДЕТТЕРІ ... ... ... ... – экологиялық мәселелерді шешудің
алғы
шарттары....................................................................
...................76
3.2. Табиғатты қорғау бойынша қызметтің экономикалық мазмұны, мәні
және ... ... ... ... ... ортаны қорғау мәселелері және
экологиялық ахуалды ... ... ... ... саяси тартыстарымызбен және
ұлттық кінәмшілдігімізбен әлек болып жүріп, біз кейде ақылымыздан ... бір ... ... ... ... ... Жер планетасын
кемеге балау жыл өткен сайын метафорадан гөрі өмірдің қатігез шындығына
жуықтап келеді.
Табиғат - Ана ... ... ... ... деген ілтипат-
бұл адамнның өзіне көрсетілген құрмет. Жаңа экологиялық ... ... ... Қазіргі әлемде экологиялық мәселелер өзінің қоғамдық мәнні
жағынан алдыңғы қатардағы мәселелердің біріне айналды, тіпті ... ... де оның ... калып қойды. Адамзаттың ауылшаруашылық іс -
әрекетінің қауырт ... ... ... ... ... ... әсер ... Адамның табиғатқа әсері мыңдаған жылдар бойына
қалыптасқан ... ... ... ... ақ ... су ... ластау арқылы жүзеге асуда. Бұл табиғат ахуалының күрт төмендеуіне
әкеліп ... көп ... орны ... ... ... ... шын ... кауіпті төндІріп отыр: іс жүзінде тез өріс алып бара
жаткан дағдарыстық жағдайларды кез келген аймақтардан көруге болады.
Экологияның танымал сөзге ... ... оны не ... ... ғимараттарын салуға, жерді пайдалануды аймақтық деңгейде
жоспарлауға, ... ... ... және ... тек ... ... отырып өсіруге айдар етіп таға салатын болды. ... - ... бәрі аса ... ... ... ... ар ... ойынды әдеттегі талай сыннан өткен ережелер бойынша жүргізбей,
табиғат ... ... ... үшін ... өз ... бізге
берер соққысын жеңілдетумен лайықты жазаны аз да ... ... ... ... ... Р.Риклефстің Жалпы экология
негіздері, оқулығынан алынған осы үзінді, ... ... ... ... ... ... ғылым саласы ретіндегі маңызын
барынша айқын көрсетеді. Алайда, табиғат қорғаудың нақтылы ... тым бой ... біз ... өмір сүру және даму ... ... бар күш - ... ... пен адам арасындағы
қайшылықтарды туғызған себептермен емес, оның ... ... ... ... ... Адамды құтқару дегеніміз - ең алдымен
табиғатты сақтау. Бұл жерде тек биологтар ғана ... ... ... ... ... алады деп жазады Ф.Рамад «Қолданбалы ... ... ... ... ... ... айқын: адамды құтқару
жолындағы әрекетті табиғаттың ... ету және даму ... оқып ... ... қажет. Р.Риклефстің «Егер біз табиғатпен қандай да бір
үйлесімділікке қол жеткізгіміз келсе, онда көбіне көп ол ... ... тура ... - ... ... еске алған жөн.
Диплом жұмысының өзектілігі:жалпы экология сөзі ерекше оісоs - мекен,
үй , logos ... - ... ... ... ... ... ... Экология
ғана табиғи ресурстарды пайдаланудың ғылыми негіздерін ... ... ... ... ... ... жатқан зандылықтарды ескермеу табиғат
пен адам арасындағы елеулі кайшылықтарға әкеліп соқтырғанын айта ... ... ... ... «Табиғатқа келтірілген нұқсанда түзетудің
ешқандай көпе - көрнеу жатқан әдістері жоқ екені айдан анық сонымен ... ... ... ... ... үшін ... ... кінә да,
өзендерге шайынды ... ... ... ... ... ... мен ... автомашиналардан шығатын түтін, қала
іргесінің шексіз кеңеюі сияқты белгілі фактілерден құралмауы ... ... ... негізінде жатқан заңдарға тиесілі дәрежеде ... үшін айып ... ... деп ... ... ... және қоғамдық шаралар кешенін
ескере отырып, табиғат қорғауды әдетте адамзат қоғамының игілігі ... ... ... ... ... қалпына келтіруге,
қорғауға және ... ... ... бір ... ... ... ... қорғаудың әлеуметтік заттар алмасуын немесе
табиғат пен ... ... ... ... ... ғылым ретінде
түсіндірілетін кездері жиі ұшырасады. Қоғам мен табиғат ... зат ... ... интенсивтлігінің қазіргі кезде белен ... ... ... әрі ... ... айтарлықтай қатер төніп отыр. Қоғам
өзінің табиғатқа көрсетер ... ... ... ... ... Кен ... және жер қазу жұмыстары нәтижесінде жыл ... ... 5 ... ... тау ... ... айтсақ та жеткілікті:
бұл біздің ... ... ... мұхитқа ағызып жететін жыныстар
көлемінен 3 есе ғана кем. Соңғы 500 жыл ... жер ... ең кем ... ... тонна көміртегі, 2 млрд. тонна темір алынды. Соңғы 100 жыл ішінде
өнеркәсіп ... ... ... 360 ... ... жуық ... ... бұл оның концентрациясын 13 пайыздай арттырды.
Қазіргі кезеңде адамдар мен табиғат арақатынастары жылдан - жылға
шиеленісіп ... Жер ... ... ... тез өсуі ... ... ... ... жолына түсуі бұған себеп болып
отыр. Соның салдарынан табиғат қорларын ... ... есе ... ... ... ... ... үнемі көбейіп отыр. Пайдалы
кендер қорының жақын арада таусылуы, ... мен ... ... ... жоғалу қоршаған ортаның шектен тыс ластану қаупі ... ... ... ... ... ... ... сонша,
енді адамзаттың денсаулығына кесірін тигізе бастады.
Міне, сондыктан да ... ... ... болу ... ... ... оларды ұтымды пайдалану, ауаға, жерге, суға, өсімдіктер мен
жануарлар дүниесіне қамқорлықты күшейту барлык азаматтардың борышы ... ... ... ... ... өте баяу ... болғандықтан қоршаған ортаға
келген зиян ... ... ... ... жыл ... ғана ... ... байланысты зиянды өзгерістерді тоқтату үшін алынған
шаралар тым кеш ... ... ... ... мезгіл өтіп кеткен соң көп
күш, ... мен ... ... тура ... Олай ... ... барды сақтау
мен ұтымды пайдалану - бүгінгі күн талабы ... есте ... ... ... ... арақатынаста бұл талап ұмытылып, бүгінгі
пайдаға қызығып, ертеңді ойламайтын болдық. Адамдардың ... ... ... - ... ... ... ... зардаптары әлемге әйгілі.
Мысалы: XX ғасыр ортасында ... ... ... ... ... үшін ... шығанағын топырақтан бөгет ... ... ... ... ... салушылар теңізді сақтауды ойлағанымен шығанақтың
қоршаған ортаға әсерін ескермеді. Кеуіп қалған шығанақтан жыл сайын 120 ... ... шаң мен ... тұз ... жел мен ... ... Қазақстан,
Түркіменстан, Түркия, Иран, Қытай, Ресей, Украина т.б. ... ... ... ... бұл ... ... көп зиян келтірді, шөптің
егінінің өсімі ... Мал ... ... ауру ... мен өлім ... 25 - 30 жыл өткен соң Каспийдің суы ... ... ... ... ... баса ... Сөйтіп, теңіз суының көбеюі мен
азаюы Қарабұғаз шығанағына байланысты еместігі аныкталды.
Елімізде екінші рет өткізілген Еуразиялык саммиттің ... ... ... ... - төкпелі заманда тұрактылықтан қымбат қазына жоқ.
Әлемге әйгілі Давос форумының бір бұтағын Алматыға әкеп ... ... ғана ... Орта ... ... ... әлем
назарын аударуды көздеген саясаттың дұрыстығы дәлелдене бастады. Тұралаған
экономикасы орнынан қозғаушы күш ... ... ол ... бұрын
тұрақтылыкқы талап етеді. Тікелей шетелдік инвестиция игілігіне берілгені
әзірге мұнай мен газ ... ғана ... рас, ... ... игеруден
басқа салаға тәуекел етушілер кемде - кем. Экономикалық даму ... ... ... көш алда келе жатқаны өзара ынтымақтасу мен
көмектесудің кажеттілігін көлденең тартады. ... ... ... төрағасы Люсьен Броницки коммуналдық салаға ... ... және ... ... сай ... ... ... байлықтарды тиімді пайдалану осы тасымалдауға да тәуелді.Каспий
мұнайы мен газы қара теңіз аркылы тасылады. Баку - ... ... ... да ... ... айнала бастады.Бұлардан басқа қандай мүмкіндіктер
бар. Табиғи байлықтан түсер пайданы дұрыс есептеу, ... ... ... жатқан адамдардың мүддесіне келіп тірелгенде, толық түсіністік
табылды деп айта аламыз.
Дипломдық жұмысымның мақсаты мен ... ...... ...... ... қолайсыздығын азайту әдістері мен жолдарын
анықтау, ... ... ... қатынастарды реттеудің мәселелерін
қарау арқылы экологиялық қауіпсіздікті сақтау бағыттарын анықтау.
Міндеттерім: елдегі экологиялық ... ... ... ... ... ... ... шығудың жолдарын
айқындау және олардың алдын алу шараларын қалыптастыру.
I. ҚАЗАҚСТАН ... ... ... ... жағдай барған сайын күрделеніп, өткір сипат алып ... ... ... ... мәселесі алға шығып отыр. Ғасырдың бас
кезінде ақ ... таяу ... ... ... ... адамның қарекетінен болатын өзгерістер планеталық сипат алады
деп болжаған еді. Бұл болжам ... ... ... ... ғасыр ішінде дүниежүзілік өнеркәсіп өндірісі 50 еседен астам
ұлғайды және осы өнімнін 5 - тен 4 ... ... ... ... 50 - ші
жылдардан бастап адамның өндірістік қарекеті ауқымынын және табиғатқа
араласуының ... да ... ... өсуі ... ауа және ... ... ластанып кетті. Атмосферада күкірт қос қышқылы, азот
қышқылы, көміртегі кос ... және ... да ... ... ... ... ... мен «қышқылды жаңбырлардың» салдарынан
өнеркәсібі дамыған елдерде 31 млн. ... ... ... ... тенденциялар сақталған жағдайда осы ғасырда планетаның ауа
бассейндегі СО2 кұрамы индустрия болғанға дейінгі ... ... ... ... ... өзі «парниктік нәтиже» салдарынан климатты көп
өзгертуі мүмкін. Ұлан ғайыр территорияларда ... пен ... ... ... жиналуда. Жануарлар мен өсімдіктер дүниесі азып барады. Жыл сайын
6 млн га жер құлазыған далаға айналуда, 11 млн ... ... ... ... ... ... ... табиғи ортаға тигізетін
теріс әсері шын мәнінде дағдарысты сипат алып ... Бұл ... ... ... ... ғана ... сонымен бірге су мен
ауаның асып ... ... ... ғаламдық көлемде нашарлауы.
Табиғи ортаның барған сайын соншалыкты ластануына қарсы, ... ... ... қазіргі қайшылықтарды жоюдың тұтас бір ... жоқ. ... ... ... ... жол ... ... көріністерін бейтараптандыру жөніндегі іс кимылдың халықаралық ауқымда
келісілген бағдарламасы жоқ. Айналадағы ... ... ... ... мен іс ... ... талдап белгілеу алуан
түрлі ғылыми, техникалық, өндірістік және өзге де міндеттердің ... ... ... ... ... экономикалық
аспектілері бірінші орынға шығарылады. Ауа және су бассейндері тазалығының
стандарттарын іс жүзіне асыру ... ... ақ адам ... ... да
экологиялық жағдайларын қамтамасыз етуі үшін қажет шаралардың ауқымдылығы
тазарту ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және тұтас алғанда табиғат
қорғау ... ... ... жалпы көлемі, сарапқа салынған
деректер бойынша, экологиялық жағдайды ... ... одан ... үшін кажет мөлшерден екі есе аз. XX ғасырдың ... да ... ... ... оған ... ... ... қазіргі және болашак
ұрпақтар өмірінің қажетті сапасын қамтамасыз етуге қамқорлық жасай ... ... ... ... ... жұмыстарды қаржыландырудың
қалдықтық принципін бағдар ете алмайды.
Әрбір елдің ... ... ... мен ... ... жалпы дүниежүзілік экологиялық мәселелердің ... ... ... ... ... ... орындап отырылуы күн тәртібіне
қойылады. Көптеген табиғи ресурстарды ... және ... ... ... ... ... неғұрлым жоғары
«экономикалық бөгеттер» жасау, ... ... ... ... ... ... сайын көкейкесті қажеттілікке айналуда|16|.
Адам мен табиғат арасындағы ... ... ... сипаты
мынадан да көрінеді: оның ресурстары экономикалық және демографиялык өсу
үшін ... ашып қана ... ... ... ... бір шек ... экономикалық шекаралары нақты шындыққа айналды, өйткені ендігі жерде
ол ... пен ... ... ... ... ... көп салмақ түсіретінін ескерместен, барған сайын мол өндіру мен
лайдалануға негізделе алмайды. Бұлайша ... ... ... ... және ... ... ... шаруашылық көлеміндегі ұдайы
өндіріс пен экономикалық өсуге тікелей қатысы бар. Олар табиғи ресурстарды
пайдалануға деген жаңа, ұтымды ... Жер ... ... қалу мен бұдан былайғы әлеуметтік - экономикалық прогресс мүдделері
үшін біздің планетамыздың экологиялык корғалуын қамтамасыз ету ... ... ... ... - ақ ... мәні ... ... болуы тиіс жаңа технологиялық мәдениетті қалыптастыру міндеті тұр.
Бұл арада қалдықсыз ... ... ... ... ... ... пен табиғат арасындағы қайшылықтарды бәсеңдетуге, ал кейінірек
жоюға, экономикалық өсудің экологиялық шектеулерін алып ... ... ... ... ... Қалдықтар өндірістің ... ... ... ... ... ... ... ғана.
Озық технологияларды жер - жерге ... ... ғана ... ... және ... ... бірнеше есе кемітуге болады.
1.1. Экологиялық – экономикалық қатынастардың қалыптасу мәндері
Мемлекеттік экологиялық ... ... ... құрамдас бөлігі болып табылады. Ол ... ... және тағы ... саясаттармен бірге Әлеуметтік-экономикалық
өсудің тұрақтылығын қамтамасыз ету, қоршаған орта жағдайының нашарлауына
жол бермеу мәселелеріне ... ... ... саясатты іске
асыруда бірқатар құжаттар қабылданды ... ... ұзақ ... ... және ... ресурстар" деп аталатын бөлімі,
Қазақстан Республикасы табиғи ... және ... ... ... ... ... ... және
тағы басқа мемлекеттік бағдарламалар жасады.
Экономикалық даму жалпы ... ... ... ... ... экологиялық проблемаларды экономикалық жоспарлау шенберінде
қарастыру қажет. Егер бұл жүйелердің біреуінде ... ... ... ... ... да ... мен табиғат байланысы маңызды ... ... ... ... ... ... қамтуы керек,
ал экономиканың дамуы экологиядан тысқары қалса, жердңн тақырға айналуы
мүмкін.
Экономикалық даму барысында ... ... ... ... ... ... ... пайдалану, ауа-су ресурстарын ұтымды тұтыну
мәселелері өндіргіш күштердің ... даму ... ... ... Табиғат өнімдерін игеру касиеттеріне байланысты ... түзу ... ... ... ... ... ... қоғамның даму кезеңдерінде өз қасиетін ұзақ мерзімге
жоя қоймайтын, табиғатқа ... ... ... мен ... жүйесі
қалыптасады, бұл енді жер койнауын тікелей ... ... оны ... өміріне тікелей қауіп төндіретін катерге айналды.
Бүкіл адамзаттық ... ... ... адамның еңбек
қызметі, оның табиғатқа қатынасы негізінде жатыр.
Адам табиғатпен өзара әрекеттесе ... ... ... ... ортаны өзінің заттық әлемін құрады, тіршілік әрекетінің жағдайын
ұдайы өндіреді. Адам мен ... ... ... адамзат еңбегнің өзара
әрекеттесу нәтижесі болып көрінетін жасанды жолен құрылған «адамдық» таиғат
дамиды және ... ... ... ... ... ... пайда
болуынан бастап адамның қалыптасуының шешуші жағдайы ретінде ғана емес,
сондайақ табиғатты жаңартушы ... ... ... ... ... әдістерімен, қоғамдық күштерді игеру арқылы ғана ... және ... ... бола ... Қоғам адамның тіршілік әрекетінің
тарихи формасы ретінде, жеке адамның ... ... емес және ... Ол ... өндірістік, экономикалық, мәдени және басқа қоғамдық
ұйымдардың өзара ... ... ... ... ... проблемалар адамзаттың басты проблемасына айналды, ол
барлығының және жекелеп алғанда әрбір адамнын ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны бүлдіру арқылы
қоғам өз келешегін жоятынын мойындау түсінігі бірте-бірте өсіп келеді. ... ... ... ... ... арқасында бақты күшке ие
болдық, ал шексіз кеңістік болып есептеліп келген жер шары аса ... ... қана ... ... ... жоқ ... осал шарға айналған
дәуірде өмір сүріп отырмыз. Әр ... ... ... ... ... ... арқасында бір-біріне жалғасқандай болып шықты,
қоршаған ортаны бұзу салдары әр ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік алған мемлекетіміздің өсіп-өркендеп,
әлемде еркениетті елдердің алдыңғы қатарына қосылуы оның ... көп ... ... оған қарап экономикалық өсу ғана
адамдардың аман-есен, ... өмір ... ... ... ... "Тазалык - саулық негізі, саулық - байлық негізі" ... ... ... ... ... ... Өйткені, бүгінгі күні экологиялық
жағдайдын күрт нашарлауы адам өміріне және мемлекетіміздің дами түсуіне
кәдімгідей қауіп төндіріп ... ... ... ... бай және зор ... оның өзі
республиканың экономикалық тұрғыдан егеменді мемлекет ретінде ... аса ... ... ... ... Республика Президентінің Казақстан
халқына Жолдауында атап керсеткеніндей. басты міндет: ... ... ... ... Қазакстанның орасан зор табиғи байлык
потенциалын пайдаланумен бірге ... ... өз ... ... - бүгінгі
таңда республика алдында шүғыл шешілуге тиісті негізгі міндет. Бұл міндетті
шешу оңай мәселе емес,
Қазіргідей ғылыми-техникалық прогрестің даму ... ... ... ... ... ... ... айқын байқалуда.
Жиырмасыншы ғасырдың аяғы адам баласының өз мекен ортасына бұрынды болмаған
іс-әрекеттің ерекшелігімен сипатталады. ... ... ... ... келеңсіз нәтижелерін сезінуде
Табиғат пен адам бір-бірінен бөліп қарауға болмайды. Табиғаттың адам
тіршілігіне әсері. Табиғатта болып жаткан өзгерістердің көбі адам ... ... ... ... зиян келтіретін келенсіз жақтары да бар.
Бұл тұста жаңаның бәрі ... емес ... ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынастың ... ... ... көп ... ... ... шектен тыс пайлалану есебінен
біржақты шешу қоршаған ... кері ... ... Казірдің өзінде
экологиялық жағдай адам өміріне қауіп төндіруде. Адамның денсаулығына және
ұзақ ... ... кері әсер ... демографиялық қатерлі
өзгерістердің зардабын ... ... ... өндірістік-экономикалық потенциалы, аса
бай минералды-шикізат ресурстары коры бар. Соған ... ... ... ... ... ... ... жердің азуы және ландшафтардың азаюы ... ... ... ... айналған);
- су ресурстарының тапшылығы (Қазақстан сумен қамтамасыз етуден ТМД елдері
арасында соңғы орынды алады);
- Арал, ... және ... ... және ... полигондары, Каспий
маңы аймағының проблемалары,
- елді мекендердегі ауаның, жер ... мен ... ... ... ластануы.
Осы және табиғи қорлардың бірте-бірте азаюы, тағы басқа жағдайлар
экономиканы ... және ... ... ... ... ... ... ілім барлык құбылыстар мен процестер бір-
бірімен тығыз байланыста екенін дәлелдейді. Сондықтан ... ... ... зандылықтарымен арнайы санасып отыруға тура ... ... ... ... қимылы бірте-бірте экологияның азып-тозуына, соның
зардаптары орны ... ... ... ... мемлекетіміздің
экономикалық өсуіне кері әсерін тигізеді.
Адамдар ерте заманнан табиғат ресурстарын өздерінің ... ... Ол ... ... ... мол, ал оны жұмсау аз болғандықтан
адамдар олардың орнын толтыру, ... ... ... ... көп көңіл
бөлмейтін. Кесілген ағаш ... ... ... сон ... ағаш ... ... орнын уылдырықтан өскен басқа балықтар толтырып, лайланған
сулар өзен, көл, ... ... ... ... ... Адамдардан
келген залалды табиғат өз күшімен жойып, біртіндеп калпына келетін.
Алайда, ... мен ... ... ... ... іс-әрекеті миллиондаған жылдар бойы қалыптасқан ... ... ... аздырып, енді өздерінің өміріне қауіп төндіре
бастады. Табиғи ортаны бұзулық, ... ... өте ... ... зиянды табиғат өз күшімен жоя алмайтын, өздігінен ... ... ... ... ... ... 14-15 жылда өндірістік өнім шығару екі есе өсіп
отырады. Ол үшін қажетті шикізатты, құрлыс ... ... ... ... Сөйтіп, 15-20 жылда табиғат ресурстарын пайдалану да екі
есе өсіп отырады. Ал, табиғат байлықтары болса, мұндай қысқа ... ... ... Сондықтан жыл сайын қолда бар ... ... ... ... ... ғасырлар бойы табиғатка қожалық етіп, билік жүргізуге үйренген
адамдар онык байлыктарын ... ... ... қазіргі экологиялық
дағларысқа әкелді. Өмір сүруге қажетті ... ... ... ... ... енді ... бастады.
Ерте заман адамдары келешегін ойлауды, іс-әрекетінің зардабы кандай
болатынын күні ілгері болжауды біле бермейтін, ол үшін ... ... жоқ. Оның ... табиғатқа келген зиян сол бойда көрінбей,
ойлаған жылдар өткесін барып біліне бастайтынын да ... ... ... ... адамдар алдарына белгілі бір мақсат
қояды да, соған тезірек жету жолын ойлайды. Бірақ, осы орындалған мақсат
коғамға, ... ... ... ... ... ... ... ескермейді.
Өткен ғасырдан бастап-ақ адамның планета тағдырын ... ... ... еді, ... жүзжылдықта ол табиғи ортаға түскен күштің
шұғыл өсуінен әлемдік экологиялық жүйенің дағдарысына дейін жетті.
Табиғатқа жанашырлықпен ... ... ... сақтау,
шаруашылыққа және баска да кызметтерін тияңды ... ... ... ... сапасын жақсарту және сауықтыру әрбір адамның өміріндегі
нормаға айналуы тиіс. Өйткені, адам - тіршіліктің ең ... ... ... ... дәрежеде табиғи процестерді үйлестіру, қоршаған ... ... ету ... бар. ... да ... бағындыратын
күшке ие адам ғана бұл мәселені жалпы үйлстіру функииясын өзіне алуы тиіс.
Ғылым мен техниканың дамуына ... ... өз ... ... ... ... ... процестеріне араласуын кеңейтіп,
антропогендік әсердің масштабын өсіре түсуде. Табиғатқа әсер ету интенсивті
түрде жүргізген ... онын ... ... ... Жер қыртысы және су
ластанып, орман кесіліп, ... ауа ... ... кең көлемдегі территориядағы табиғаттың табиғи ортасы
бұзылуда.
Қоршаған табиғи ортаға ... зиян ... ... ... ... әсер етеді. Экологиялық зиян экономикалык шығынға
әкеп соқтырады, ал ... зиян ... ... ... ... зиян ... өтеледі, ал экологиялык зиянды
барлық уақыта қалпына келтіру мүмкін емес және оның ... ... ... ... ... оның ... жою өте ... созылады. Бір сөзбен
айтқанда, экологиялық проблемаларды шешу мемлекеттің экономикасына орасан
зор шығын әкелетіні сөзсіз.
Экологиялық шығындардың ... ... ... ... ... Экономикалык шығындар өнім өндіру саласында ғана болса, экологиялык
шығын өнім өндіруде де, өндірістен тысқары да болады;
- Экологиялық ... ... ... ластаудан болған залалдың
себебінен және ... ... ... ... ... алып ... пайда болған өндірістен тыс шығындарды азайту арқылы өндірістік
қордың базасын кеңейтуге арналған қор;
- Экономикалық және ... ... ... пен ... ... шығындар – бұл өнім өндіруге бағытталған өндірістік
шығындар, ал экологиялық шығындар – жанама, өндірістен тыс шығындар.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ...
экономикалық бағаласыз шаруашылықтың даму тенденциялары жорамалдау мүмкін
емес. Қоршаған ортаның элементтерін дәстүрлі ... ... ... ... ... туындап отыр. Сондықтан адамның өндірістік
іс - әрекетін экология – экономикаық тұрғыдан бағалаудың жаңа ... ... ... ... ... әрі ... ... мен энергияның табиғи айналымын пайдаланатын
оңтайлы технологияларды жасауға әклуі керек. ... ... ... ... ... бұл өнеркәсіптік салалалардың шамадан тыс көбеюі, жетілмеген
технологияны пайдалануы, өндіріс масштабының ... және ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны
ластаудан қорғаудың екі түрін қарастыруға болады:
- өнеркәсіп және ауылшаруашылығы ... ... ... қоршаған ортаға теріс әсер ету мүмкіндігін болдырмайтын шаралар: аз
қалдықты және қалдықсыз технологиялық процестерді кеңінен енгізу.
Экономикалық және экологиялық тұрғыдағы пайдалы ... және ... ... белгілі бір ресурстардың көлемін салыстыру өте маңызды,
өйткені ... ... өзі ... ... ... нағыз кезі болып
табылады|7|.
Қазақстан Республикасында қоршаған ортаны ... мен ... ... ... ... өте маңызды. Себебі, біздің ел
территориясында 1998 жылы ... ... елді ... ... ... ... ... Соның ішінде, түсті және қара металлургияның
химия мен нефтехимия өнідірісінің 151 ірі ... және жылу ... ... бар ... ... 2000 жылы ... ... жер 93,1 млн
гектарды немесе жер қорының 34,4%-н ... 1490 ... ... ... ... ... ... 2,4 есеге азайды.
Ауылшаруашылық бағытындағы жерді негізгі пайдаланушылар мемлекеттік ... ... (64%) мен ... ... ... ... 39 млн ... астам егістік жер,
186 млн ... ... ... жане жайылымдық жер орналасқан.
Республикада жайылымдық жердің шөбіне 100 млн бас ... ірі ... және ... ... ... мен ... ірі қараны, жылқы, түйені
жайып өсіруге болады. Осының 18 млн гектардай егістік жері ... ... ... ... ... шексе, барлық жайылымдық жердің үштен бірі
азып барады.
Жер құнарлылығы жөнінен Қазакстан қазір мақтана алмайды. Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... 25% ... жағдайда десе де болады, 46% - құнарлылығы төмен,
24% - орташа, тек 4,7% ғана ... ... ... ... ... ... ... құнарлылык өлшемі 22-30%-га төмендеген,
Қазақстан дүниежүзінде орманы аз елдердің қатарына жатады. ... ... млн ... ... ... ... ... бар болғаны 11,4 млн
гектарды құрайды, сонда республиканың тоғайлы жері — 4,2%. Ал, ... ... ... ... емес: Актөбе, Атырау, Батыс Қазақстан,
Қараганды және Маңғыстау облыстарында үлесі 10%-дан Алматы, Шығыс ... ... ... ... ... дейін.
Республиканың орман ресурстарына ормандағы өрттер ... ... Оның ... ... ... ... 1997-1999 жылдары 259 мың
гектарға жетіп, одан барлығы шығын 1999 жылы 87,6 млн ... ... ... ... ... ... 30 ... алып жатқан отырғызылған қалқан
жапырақты жерлерді қамтығанын ескерсек, осы жылдарда ... ... ... ... ... ... келе жатқан қарағайлы орманның
төрттен бір бөлігі өмір сүруін тоқтатты деген ... ... ... ... ... кесу ... өсе түсуде, бұл 1999 жылдың аяғында 10
мың текше метрге жетті Орманды өз ... кесу және ... ... ... жылда жабайы шыққан орманның аумағы 25 пайызға, сексеуілді алқап 40
пайызға қысқарды. Қызылорда және ... ... ... және ... ағынды арнасын қолдан бөгеуден ормандық ... ... ... ... ... ... 46 пайызга
дейін жетті.
Табиғи байлықтың негізі — жер. Олай болса, жер ... ... ... ... ... ... ... күн тәртібінен түспеуі тиіс.
Жер қатынастары - бұл жерді иемдену, пайдалану және ... ... ... ... қатынастардың жиынтығы. Оған ... ... ... ... жер нарығы, жер бағасы, рента, жерге салық
салу, аренда, жер пайлалану мен жер ресурстарың ... ... ... ... Констнтуциясына сәйкес жер мемлекет меншігінде
қалады, сонымен катар жер жеке меншікте де бола ... ... ... ... түссе, онда жерлі аукцион бойынша сатуға болады.
Жерге жеке меншікті ... яғни ... жеке ... ... - ... экономикалық және саяси ... ... бірі ... ... ... бұрын жер өндірістік ерекше
туралы ретінде өткен, казіргі және ... ... ... ... қажет. Сондай-ақ біздің міндетіміз — келер ұрпаққа жерді сақтау,
оның құнарлы күйінде жеткізу. Ол үшін жерді бөлу мен оны жеке ... ... емес ... ... ... ... және жерді, қоршаған
ортаны қорғайтын реттеуші механизмдер де бар. Ол өмір бойы ... ... беру ... ... ұзақ ... ... ... Сонымен, жерді
иеленуге байланысты екі көзқарас қалыптасты: ... бірі ... ... ... жеке меншікті жақтайды.
Жерді жеке меншікке сатудың екі принципті артықшылығы бар:
- жерді сатудан аз уақыт ішінде үлкен ... ақша ... ... ... жеке меншік иеленушіге оны болашақта тартып алмау кепілдігін
береді. Жерге жеке меншікті ... ... ... ... монополиялық тәжірибесінен бас тартуының бірінші себебін — меншік
объектісі жағдайының нашарлауы мен оны ... ... ... ... Сондай-ақ жерге жеке меншік құқығын енгізу отандық және шетел
инвестицияларын тартуға, сонымен қатар жаңа ... ... ... сол
негізде өнеркәсіптік ауыл шаруашылық өндірісің дамытуға мүмкіндік береді
деп дәлелдейді. ... да, ... тек оның ... ... болғанда қана
тиімді және ұтымды пайдалануға болады деп санайды.
Жер ұсынысының ... мен ... ауыл ... баға
құру ерекшелігін ескереді. Бұл негізгі жаппай барлық экономикалық
мектептерде ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдамасы қоғамдағы барлық табыстың қайнар
көзі қосымша өнім болып табылады дегеннен шығады. Сондықтан жер рентасы
пайда және ... ... ... ... ... формасы болып
табылалы. Құрылу ерекшеліктеріне сәйкес жер ... екі ... ... және ... ... ... политэкономияға тән
жетістік. К.Маркс ілімі оның ... ... өз ... ... ... территориясында көмір, қара металл, фосфорит өндіруді жүзеге
асыратын ... бар ... ... Ақтөбе, Шығыс Қазақстан,
Павлодар, Жамбыл, Батыс Қазақстан және Атырау ... ... ... ... ... айтарлықтай қалдық үйінділері жинақталған, ол
2000 жылдың басына 21815 млн ... ... ... ... 25 мын ... ... Республиканың барлық қалаларында көлемі күн санап өсіп ... ... ... ... мен ... ... ... отыр.
Оларды жинап қоятын орындар санитарлық-гигиеналық нормативтерге сай ... ... ... оның ... жерге зиянды әсер етеді.
Жердін тозуы оның топырақ жамылғысын су ағыны мен желдің бұзуы ... ... ... ... қалыңдығы 18 см топырақ қабатын жасау
үшін орта есеппен 1400-1700 жыл қажет болса, осындай жер ... ... жоқ қылу үшін 20-30 жыл ғана ... ... ал ... ... ... нөсер жауын немесе алапат шаңды құйын ... ... Адам ... ... ... ... және ... заттардың түсуіне
байланысты топырақтың физикалык және химиялық құрамының ... ... ... ... қалдықтары, тазартылмаған ағынды су, пестицид,
гербицид, түрлі минералды тыңайтқыштар, мал фермаларының қалдықтары жатады.
Жердің ластану ... ... ... бүлінуіне, құнарлы қабатын
бүлдіріп, құнарлылығын төмендетуге әсерін ... ... ... ... ... ... ... судын, топырақтың ластануы, әсіресе, табиғи пайдалы қазбаларды ашық
тәсілдермен өндіру табиғи ортаны көп өзгеріске әкеліп ... ... ... түрлі қалдықтар бұрын орман басқан, көк шалғын ен
даладағы ... ... ... ... ... ... ... басқа,
әскери-жаттығу полигондары коршаған ортаны ластап, үлкен зиян ... ашық ... ... ... ... ... осы ... дейін зымырандар үздіксіз
ұшырылуда. Оның адамдар үшін ... ... ... ескерілмейді. Ғарышқа
зымыран самғату басталғалы жарты ғасырға жуықтады, осы уақыт ... ... ... ... - адам денсаулығына зиян тигізетін удың
шөккенін ешкім білмейді.
Ғалымдардың есебіне Қарағанда, тауарлар мен ... ... ... ... енді ... 15 жылда екі есеге көбейеді. ІПаруашылықтық
қызметтің ... ... ... ... және ... ... еселеп көбейеді. Өндіріс табиғат заттарының 100 шартты бірлігін
игере отырып, оның тек 3-4-тен көп емес ... ... ... ... ... ... мен қалдықтар түрінде қоршаған ортаға тасталады.
Индустриялық дамыған ... ... ... есептегенде жыл сайын табиғаттан
30 тонна заттар шығарылады, олардан жекелеген жағлайларда 1-1,5 ... емес ... ... ... ... ал қалғандары табиғат үшін
ең қауіпті қасиетке ие болатын қалдықтарға айналады. ... ... ... тастау (шахталар мен ... ... ... ... ... және ... ... есептегенде) кен өріс алды. Ғалымдар есебі бойынша сәуле таратудың
табиғи айналасының 10 есеге ... ... ... ... ... жаңа ... 6 миллион ауру халықтың пайда болуына ... ... ... ... жариялаған роктың алуан түрлерінен болған
өлім-жітім туралы мәліметтерден осы аурудың 60 пайызы ... одан ... ... ... ... факторлары әсерінен болатындығы (жылына
500 мың аныкталған.
1.2 Экологиялық қауіпсіздік.
Егер Қазақстан экономикасының материалдық ... ... 10 жыл ... ... ... туралы айтар болсақ, оларға мыналар
жатқызылды:
- рынокты өзімізде өндірілген азық-түлікпен және ... ... ... ... пен ... ... базасын ең алдымен тұрғын үйлер салу үшін
ұлғайту;
- экономиқалық ... ... ... ... көп ... ететін өндірістер мен ... ... ... таза технологиялар енгізу.
Бүкіл осы жұмыстарды үш ... ... ... ... ... ... және ... түрде мемлекет иелігінен алу, ... және ... ... тауарлармен молықтыру сияқты процестер
тән бірінші кезеңде белгіленген міндет ... деп ... ... ... яғни 2005 жылға дейінгі аралықта экономиканың
шикізаттың бағытын бірте-бірте жою және ... ... ... енуі ... ... одан әрі ... болады. Осы
кезеңде рыноктық механизмдер іске қосылуға, барлық тауар ... ... ... ұтымды пайдаланылуы, технологиялардың жоғары
деңгейі қамтамасыз етілуге тиіс.
2030 жылға дейін ... ... ... анық ... ... ... ... және Қазақстанның дүниежүзіндегі жаңа индустриялы
елдер қатарына қосылуы тән болады.
Осы алға қойылған мақсатқа жету үшін Н.Ә.Назарбаев ... ... ... ... басымдықтарды бөліп ... ... ... ... ... толық сақтай отырып, Қазақстанның
тәуелсіз егеменді мемлекет ретінде дамуын ... ету. Өз ... осы ... ... айқын екенін атап көрсетті: егер ел
қауіпсіздікті сақтап қалмайтын болса, бізде ... даму ... ... ... ... ... кезеңдегі даму жағдайында экономикалық
қауіпсідікпен қатар экологиялық қауіпсіздікті сақтаудың маңызы ерекше. Егер
экологиялық ... ... ... ... дамуында
төмендегідей экономикалық өзгешеліктер және әлеуметтік ерекшеліктерді бөліп
керсетуге болады:
- табиғи ресурстарды біржақты пайдалана ... ... ... зор ... ... және ... тұрмыстық және өндіріс қалдықтарын
өңдеу жүйесінің ... ... ... ... ... ... шығарып тастап, тек ғана жаңа ... ... ... ... өркендету;
- экологиялық жүйеге үнемі кері әсер ететін табиғи өндіріс орындарын
пайдалануға ... беру ... ... ... ... ұшырату;
- экономиканы милитзризаииялау;
- техникалық жүйенің ... және ... ... ... ... мамандығының жетімсіздігі;
- өндіріс орындарында технологиялық процестерде қолданылатын табиғат қорғау
жабдықтарының ескіруі және ... Қала ... ... ... ресурстарды пайдалану есебінен экономиканын
мемлекеттік және жекеменшік секторларында тауарларға және ... ... ... және ... апаттар, апатты жағдайлар.
ХХ ғасырдың аяғынан басталған өндірістерді индустриализациялау, экономика
және ... ... ... ... ресурстар рыногын
глобализациялау - экологиялық жағдайды күрт езгертті. ... ... ... және ... провинциясы ретіндс жержүзілік ... ... да ... орын алады. Мұнда пайдалы қазба байлықтарының
300-ден астам түрі ... ... ... ... ... әр адамға
есептегенде 50 тонна затқа жетеді.
Елімізде соңғы бес жылда адам өмірінің ... ... ... ... (Арал өңірі, өнеркәсіптік аймақтар, ... және т.б. ... 4 ... ... ... тек ғана ... ... еліміздің саяси, экономикалық ... ... ... ... ... ... ... үстемдік алып тұрған идеологиялық стереотип қоғамның
экологиялық сферасына ауысты Қазақстанда ... ... ... қорғау
қорына аударған қаржысының өзінің тек үштен бірі ғана мақсатына жұмсалады.
Жылына халықтың жан басына шаққанда экологиялық ... ... бір ... ... ал ... әр шаршы километріне бір жарым
доллардай бөлінеді.
Бүгінде басқа да әлеуметтік - ... ... ... ... ... ... көкейтесті мөселелерді жедел шешу қажеттілігі, жақын
арадағы экологиялық қауіпсіздік саясатын анықтап тұрады. Бұл жөніндегі іс-
шараларды ... ... ... зиян ... ... Республикасының экономикасына орны толмайтын шығын ... ... ... ... ... ... қаупі
болуына мүмкіндік тудырады. Сондықтан экологиялық қауіпсіздік Қазақстан
Республикасы ұлттық ... ... ... ... ... Республикасын халықаралық Қауіпсіздік жүйесіне қатысуының маңызды
шарты ... ... ... ортаның сапасының төмендеуі, ірі техногенді
апаттардың салдары, климат пен табиғи ортаның ғаламдық өзгеріске ... ... ... денсаулығының ... ... және ... ... әкеліп соғады. Экологиялық
қауіп еліміздің тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуына кедергі жасап отыр.
Қазақстан Республикасының экологиялық ... ... ... мынандай шараларды қолдану керек:
- өндіріс пен ауылшаруашылығында қуатты және ... ... ... ... ... және ресурстарды қайта
пайдалануды экономикалық жағынан қолдау;
- табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін экономикалық жағынан негізделген
төлемдер жүйесін енгізу;
- қоршаған ... ... ... және ... квоталары мен
лимиттері бегілеу;
- экологиялық апат және ... ... ... қалыптасқан
аймақтарда экологиялық жағдай сауықтыру бағдарламаларын ... ... ... ... мемлекеттік экологиялық қорды құру.
Ебасымыз «Сындарлы он жыл» атты кітабында ұлттық қауіпсіздік жүйесі
мен міндеттеріне нақты тоқталып өткен.
Ұлтық ... ... едік ... ... ... ... ... кепілді түрде қамтамасыз ету болып табылады. Бұл
тұрғыдан келгенде, ұлттық қауіпсіздік мемлекеттің өмір сүруін ... жүйе ... ... ... ... экологиялық дағдарысқа ұшыраған оса
мемлекеті». Мемекеттің, экологиялық ... ... үшін ... алып шығу ... ... 1996 жығы 1 – ... ... тұжырымдамасын» бекітті.
Елімідің экологиялық қауіпсіздігінің тұжырымдамасы мемлекеттің
маңызды механизмдерінің бірі ... ... ... ... экологиялық қауіпсіздігі экологиялық жағдайының әрі қарай
нашарлауының алдын ау үшін ... ... ... оны іске ... – ақ ... ұзақ ... ... тұрақты әлеуметтік –
экономикалық дамудың негізгі қалауды қажет етеді.
Бүгінгі ... ... ... өсім ... ... көбеюіне, ірі қалалар ауасының ластануына, сондай – ақ
өзендер мен су ... ... ... ... ... ... қалдықтар 20 милиард тоннаны құрайды. Айналаны ең көп ... – газ ... ... металлургия, тау – кен өндірісі, жылу –
энергетикалық кешендерінің ... ... ... ... және экономикалық дамуыныі осы кезеңінде
аумағымыздағы 500 – ден астам жерде ... ... ... ... ... ... ... радиоактивтік қадықтарды әкелуге және көмуге
жол бермеуді таап етеді».
Ракета – ядролық және химиялық қарулардың жасалып, ... ... ... ... тиісті дәрежеде көңіл аударылмауының
салдарынан екендігін айтпаса да түсінікті. Эколого – ... ... ... түсуінің тағы да көп себептерінің бірі ... ... және оның ... ... техникалық қызметтен айрылған ... ... ... бөлігінің апатты жағдайға жақындай түсуі.
Сонымен бірге атомдық, химиялық, ... ... ... ... ... шаруашыығының потенциалында қауіпті объектілері
және құрылыстық комплекстер ... ... және ... ... ... алмастан салынып және пайдаланып келеді.
Өнеркәсіпте, шаруашылығында, энергетикада, ... ... ... кең ... ... ... бәрі елімізді
ұзақ уақыт бойы экологиялық қауіпсіздік концепциясының өз ... ... ... ... ... азып – ... ... дағдарысын
басынан өткізуде.
Табиғатты пайдалануда экологлық проблемалардың туындауы ... ... ... ... ... ... ... бірте – бірте
ажыратты және региондағы экологиялық ... ... ... ... ... мол ... ... мемлекеттің біржақты стратегиялық
приоритттік саясатында, экономикасы мен правосында экологиялық ... ... ғана өсіп - ... және ... экономикалық және
адамзаттық дамуға қолы жетеді.
Табиғат пайдаланудағы транзитті елдермен байланыста, қарым ... өте ... жол ... ... өте ... және арзан шикізат, ал
бізге түрлі қалдықтар, кешегі күні ... ... ... ... товарлар
принципі орын алғаны сол, тіпті кең қанат жайып барады. Мұндай ... ... ... және ... ... Қазақстан әлемдегі өркендеп,
дамыған елдермен экономикалық және технологиялық бәсекелестікте ... ... ... аса ... ... полигонға айналып кетуі мүмкін.
Біріккен Ұлттар Ұйымына мүше Қазақстан енді БҰҰ – ның ... ... ... ... ... мүше ... (азаматық жоғарғы глобалды
саяси органы) бірге табиғат пайдалану саясатында ... ... ... деп атар ... мен ... жарылыстардың экологиялық зардаптарды
проблемаларына ядролық клуб едерінің жауапкершілігін қоюға құқылы.
Қазір Қазақстан да қасіретке айналған Арал ... мен ... ... және ... ... аудандардағы жағдайлар туралы әлемдік
дәрежеде мәселе көтергені мәлім.
Өкінішке орай, әлемдік коғамдастықтағы елдер саяси және дипломатиялық
байланыстарында мұндай ... ... ... ... Біріккен
Ұлттар Ұйымының тек ғана 1597 жылдың желтоқсанында "Қазақстанның Семей
регионында экономиканы ... ... және ... ... ... ынтымақтастық және үйлестіру" Қарары ... ... ... ... ... және ... реабилитация жаңа
мемлекеттік және постсоциалистік табиғат пайдалану субъектілерінің барлық
тұрғындарына қажет ... ... ... ... ... ... ... дәрежеде жалпы, бірақ дифференциалды жауапкершілікті бөлісу
принииптері әлдеқашан қабылданды.
Еліміздс экологиялық кауіпсіздік концепциясымен жете айналысуға соңғы
жылдары аз да ... ... ... ... ... ... ... қатар 1998 жылғы 26 маусымда ... ... ... Ұлттық қауіпсіздігі туралы" Заңы қабылданды.
Онда ... ... - жеке ... ... мен ... ... мүдделері мен құқықтарының қоршаған ортаға антропогендік және өзге
де әсерлер салдарынан туындантын қауіп-қатерден ... ... ... ... Ал, осы ... "Экологиялык кауіпсіздікті қамтамасыз
ету" деген 21-бабында: "Тиісті мемлекеттік органдардың, меншік ... ... ... ... мен ... ... қоршаған ортаны қорғау, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану және қорғау,
- Қазакстанға экологиялық жағынан қауіпті технологиялардың, ... ... ... ... жол ... ел аумағының радиоактивті, химиялық ластануына, ... жол ... ... ... қауіпті және жетілдірілмеген технологиялардың
колданылу ауқымың ... ... және ... де ... ... ... ... жою
болып табылады" деп атап көрсетілген.
Егер елімізде экологиялық ... ... ... ... баса ... бұл ... ... оң шаралар, тәжірибелер кеңінен өріс
алып, қабылданған заңдардың орындалуына қол жеткізсек, осы бағыттағы өмір
талабына сай алға ... ... ... ... ... ... тарихи оқиғалардың жемісі. КСРО
Декларациясын, КСРО ... ... 1991 жылы 16 ... Тәуелсіздік
декларациясын қабылдап өз алдына жеке тәуелсіз ел болып қалыптасты. Қазір
Қазақстан әлемдегі ... ... ... ... саяси -
экономикалық байланыстары одан әрі даму ... ... ... тоқтала келіп, оның экономикалық дамуы жағынан
өте бай екендігі жөнінде ... ... ... ... халықаралық
ұйымының ғалымдарының пайымдауы бойынша, Қазақстанның жер ... ... ... ... ... ... Қазақстанда көптеген жер асты қазба
байлықтары өндіріліп, ауыл ... ... 33 ... құрайды.
Қазақстан Республикасының ең басты мемлекеттік маңызды мәселелерінің
бірі, адамзатты ... ... ... ... ... қалыптасқан
экологиялық ахуал, оны түзеу жұмыстары отандық және шетөлдік компаниялардың
араласуымен жүрсе, әлі де ... ... ... Күні ... ... қалдықтарын сақтау мәселелеріне жете көңіл ... ... және ... ... өң ірі ... улы қалдықтарымен
газбен, ауаға таратумен табиғатты ластап, ... зор зиян ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы атом, ядролық,
ракеталық, химиялық қаруларды байқау мақсатында ... ... ... көп ... ... ... қатты кері әсерін тигізіп отырған Байқоңыр космодромы
бар.
Адамзат өркениеті, адам қоғамы, ғылыми- техникалық ... ... алға ... дамыған сайын адам мен табиғат арасындағы ... ... ... ... біраз уақыт бұрын экология мәселелөрі ... ... ... ... ... ... олар күллі адамзатты
алаңдатып, назарын ... ... Жыл ... ... жер ... ... тонна минералдық шикізат, онымен қоса қопарылып
жер бетіне шығып ... бос ... ... ... кезінде одан
ажыратылатын керексіз қалдықтар, ... ... - ... мен ... ... ... трубаларынан будақтаған түтіндер, олардың
қүрамындағы мыңдаған тонна газдар мен тозаңдар, өнеркәсіп ... ... ауыл ... ... ... ... мен пестицидтердің суармалы жер арқылы шағын өзен, көлдерге
қосылуы, жер шарында ... жүз ... ... ... ... ал
ызғып жүргендері триллиондап саналса, олардың күнделікті ... ... өзі ... ... ауаны ластауда. Оның мөлшерін ой елегінен
еткізіп, бүгінгі және келешектегі зияны мен ... ... ... ... ... - ... әрбір жөке адам біліп, түсініп,
сезінуі қиын. Жеке адам түгілі ел басшылары да ... мұны ... ... ... ... жоқ|22|.
Бүгінде адам қызметінің жер бетімен шектелмейтіні, оның ... ... ... айналыса бастағанын ескерсек, экология
мәселесінің маңызы мен актуалділігі күшейе ... Таза ауа, таза ... таза азық - ... ... күн ... ... көкейкесті мәселеге
айналып барады. Дүниежүзілік денсаулық ... ... ... ... арасындағы барлық аурудың 80-90 ... ... ... ... ... ... ... жататын көрінеді.
Адам мен қоршаған орта арасындағы қарым - қатынас мәселесідабиғатты
сақтау.оған келетін зиянның көлөмін азайту.оны ... ... ... ... жүзеге асыру бүгінде әр мемлекет.әр өл өз бетімен ғана атқаратын
іс емес.бүкіл әлемдік,барлық мемлекеттер мен ... бас ... ... жасайтын үлкен мәселеге айналып отыр.Әртүрлі елдердің экологтарының
бірлестігі.экологтардың Халықаралық қоғамы құрылуына әкелді.Оның ... жылы ... ... ... ... ... ... жылдары Біріккен Ұлттар Ұйымы да көңіл бөлуде.
БҰҰ-ның қоршаған орта мен даму мәселелері жөніндегі конференциясы 1992 ... ... ... ... 108 мемлекет пен үкімет басшылары
қол қойған «XXI ғасыр күн тәртібінде» деп аталатын құжат ... ... ... ... 19 ... ... ... етті. Оған БҰҰ-ға
мүше 185 елдің ... мен ... ... ... ... күні ... Президенті Н.Назарбаев сөз сөйледі.
Өз сөзінде ол ... ... аса ... ... жан ... ... Келесі ғасырдың басында бұл процесс күшейе
түседі және экономикасы өтпелі ... ... ... ... ... өндіруші қызметін атқара отырып, табиғатты ластаушылардың
бастыларына айналып ... ... деп ... өз ... ... Сондықтан БҰҰ, деп мәлімдеді ... ... ... жиі ... ... экономикасы өтпелі кезеңде тұрған
көптеген ... ... ... ... роль ... ... ол ... тетігі өзіндік бір КОКОМ құра алар еді. Бірақ ... лас, улы, ... ... мен ... ... жасалуға тиіс.
Семей әлемдегі ең ірі полигон болған еді деп атап өтті. Оның алаңын
көптеген мемлекеттерің ... ... ... 18,5 мың шаршы
километр. Онда 470 ... ... Бұл ... ... ... ... қару сынағының 70 пайызына жуығы.Сөйтіп.адамдардың денсаулығы мен
табиғатқа ұшы - қиырсыз зиян келтірілді.
... Бізді Арал ... ... ... аспектілері қатты алаңдатып отыр
деді одан әрі Президент. Арал шын мәнінде жер ... ... ... ... ... ... бүліну өзгерістері жүріп жатыр. Ауыз су
тіпті де жетіспейді. Халықтың денсаулығы күрт төмендеп кетті. Жұрт ... ... Төрт ... ... адам ... экологиялық апат аймағы
бүкіл Орталық Азия мемлекеттерінің аумағын ... Апат ... ие. ... тұзды тозаңының элементтері Еуропадан да, Солтүстік
мұзды мұхиттан да табылған.
Сонымен бүгінгі жайымызға тағы бір көз жүгіртсек. ... Арал ... ... апатты аймақтары ғана емес, бүкіл территорияда сау қалған
жер бар деп айта ... Күні кеше ... ... ... ... облыс кемде - кем. Одан басқа ондаған жылдар бойы ... ... ... Яр" ... қару - ... ... ... жерге,
суға, ауаға, адамның ... ... зиян ... ... әлі де
келтіріп отыр. Кезіндегі сенатор Энгельс Ғаббасов осы полигондардың зиянды
зардабын бадырайта ... ... жабу ... ... ... рет ... ... пен Парламент атынада ... ... ... екі ... ... ... құрылды. Осы
полигондардың зиянды зардабы жайлы бірер факті келтірейін.
Батыс Қазақстан Нарын аймағында адамдардың ... мен ... ... ... ... ... аудандарда демографиялық жағдай ерекше
нашарлап кетті, бала туу азайды. Тұрғындардың өлуі 50 ... ал ... 70 ... өсті, табиғи өсім 2 есеге , одан да ... ... ... тері ... 60 есеге көбейді. Туа болатын теріс
өзгеріс 30 есеге, гастрит ауруы 18 өсеге көбейді. Жанғалы ауданында кесірлі
ісікпен ауру 7,3 ... Орда ... 2,8 есе ... ... ... ... 1,5 - 1,6 ... өсті. (Батыс Қазақстан
облыстық мәслихаты депутаттарының ел ... ... ... ... орта мен ддам денсаулығына зияндылығы
ракеталар отыны ретінде гептилді пайдаланумен ... 1 - ... ... ... Ол түскен жерінде 16 жыл ... соң да ... ... ... 3 есе асып түседі. Гептил мен оның туындылары кез
келген концентрацияда мутагендік және концорагендік қасиеті бар ... ... ... ... ... ... ракеталар, самолет - мишендер
сынықтарымен ... ... ... ... әкімі орынбасарының
хабарламасынан ).
1985-1996-жылдардағы сәбилер өліміне жасалған талдау ... ... ... ... ... ... көрсеткен.
Сәбилер өлімінің жоғары деңгейі 1986 жылы және одан кейінгі жылдары болған
1000 жаңа ... ... 40-ы ... ... ... ... облыстардың
барлығында да сәбилер өлімі өте жоғары. ( Академик И.Часников басқарып
жүргізілген зерттеулерден).
Сор Қақ көлі ... Яр ... ... мен ... ... аудан ретінде таңдап алынған. Оның ... ... ... Сор ... ... және ... ... етілетін
концентрация (ПДК) шегінен хлорид бойынша 376 және 699, ... ... -
12 және 15, ... ... - 14 және 23 есе асып ... ... ... профессор В.Киянский басқарып жасалған зерттеулерден ). ... пен ... ... жазылған материалдардың тоғызы "Казахстанская
правда" газетінің 1997 жылы 28 ... ... ... үшін " ... Яр " ... ... ... батыстағы Сор
Қақтан Шығыстағы Балқаш жағалауына дейін Қазақстан үстімен ұшқан кезде озон
қабатын пышақпен ... ... ... ... ... қоса ... кезде озон қабатының тағы да күлпаршасын шығарады ... ... егіс ... азайтатын, ауру тудыратын, адам өлімін
көбейтетін табиғи ортаға деген залалды нәтижелері көп - ... ... осы ... ... алғаны үшін төлейтін ақысының
көлемі бар- жоғы 25,5 миллион доллар екен немесе бір жойғыш ... ... ... ... Байқоңыр ғарыш айлағымен ұшырылған
мыңдаған ракеталардың ... ... ... ... ... түсетіндігін және олардың әрқайсысында жанып үлгермеген ... З ... ... ... ... ескерсек, сонда ол жердің
қаншалықты уланғандығын шамалауға болады. Ал жиналғаны бар, жиналмағаны
бар, ол ... ... ... ... шамамен 20 - 30 мың ... ... ... ... ... ... ... өңірінде жүргізген зерттеулерінің нәтижесінде радиация
мөлшері 1 жылдық өсімдіктерде 150, сүт ... 30, ... ... адам ... 122, ... 86, ... 71, суда 440 ... дейін табиғи
деңгейден артық екендігі анықталды. ... ... ... ... 58 жыл ... оның ішінде Жезді ауданында 48 жасқа жетпейді. Әрбір
дүниеге келген 1000 сәбидің 152- сі туа ... ("Ана ... ... тақырыбына нүкте қою үшін тағы бір мәселелерге тоқтала
кетейік. 90-жылдар басында Семей полигонында тұратын ... ... ... ... төлеу керек болатын. ... ол ... ... ... Осы азын - ... ақшаны зардап шеккендерге толық
төлемей, қабылданған Заңды орындамай, Үкіметхалық алдында ұятсыздық ... ... ... ... оның абыройы осындайдан жоғалады. ТМД елдерінде
қалыптасқан аса ауыр экологиялық жағдайдың ... ... ... солардың ішінде Қазақстанның жағдайы ерекше еді. Бес жылдық сайын
Қазақстанға өнім өңдейтін, ... ... өнім ... ... ... бірде - біреуі бөлінбейтін. Жоспарда жылдан - жылға су кен
қазатын, шикізат ... ... ... ... ... ... көп төлейтін ауа мен жерді ластайтын химия зауыттарын салу
көзделетін. ... ... қала табу ... ... ... Шымкент - ауасының ластығы жөнінен алдыңғылар қатарында. ... ... ... да ... ... мен ... да ... заттар
ластап жатса, Ертісті кен байыту кәсіпорындарының суы ластайтын. Одан төмен
Семейде тек цемент зауытының төрт ... өзі қала ... ... түні ... ... ... ... , 150 - дей қазан трубалары түтінді
будақтатып, осы бір алып ет комбинатының лас суы ... ... ... ... фосфор зауытының трубалары қалаға қала төңірегіне тәулік
бойы фосфор шашатын. Шымкентке барсаңыз тек шина жасайтын зауыттың қап ... ... ... ... алатын, оған фосфор, қорғасын ... ... улы ... ... ... ... ... қызметіне қала салудағы сәулетшілер мен
бастықтардың қателігін қоссаңыз... Мәселен, ... ... ... ... көлденең ғимарат тұрғызып бітеп тастау, тауға таяу жерде, әсіресе
Самал ... ... қаз - ... көп ... биік ... салудаудағы
жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтай қаптаған саяжайлар. Медеу шатқалында
сайдан жапқан аса биік ... ... ... Алматы сайын жапқан биік бөтон
плотина келетін тасқын суды ғана ... ... ... ... мұз
таулардан есетін салқын самалды жауып тастайды. Егер жылына ауаға 180 ... ... газ ... ... ... үштен екісі осы
автомобильдердің үлесіне ... ... бір жай, Арал мен ... көліне құятын өзендер аңғарында ... ... ... суалтып, талай жерді тұздандырып, қыруар ақша мен
материалдық ресурстарды ысырап жасап көп ... ... Тағы ... ... ғылымға сүйенбеу алдымызды болжамау түбімізге
жетті. ... 2,2 ... ... суармалы жерден бүгінде пайдаға ... ... кім ... ауыр ... бір ... Республика жеріндегі
жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне келтірілген залал мен де ... ... ... ... ... осы ... ... жерін жабайы аңдар мен жануарлардың 150 - ге ... 300 - ... түрі ... Егер ... ... ... осы қарқыннан
таймаса, енді жарты ғасырдан ... ... ... ... құс, ... ... жорғалаған кесірткеніде көрмеуі әбден мүмкін.
Дүниежүзілік сауда нарқы бойынша ... ... 750 ... бағаланатын
асыл мүйізді ақбөкенге сор болып жабысты. ... осы және тағы да ... ... ... ... аң мен ... ... түрін аулауға
ең кемі 3-5 жыл жедел тиым салмаса (мораторий жарияламаса) болмайды|18|.
II.ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ 2004 – 2015 ... ... ... ... жылы ... ... Қазақстан Республикасы Стратегиялық
жоспарлау жөніндегі агенттікте экология мәселелеріне арналған дөңгелек стол
болып етті. Сонда ... және ... ... ... ... өзінің баяндамасында Қазақстанда соңғы жылдары адам ... 6 ... ... ... Қоршаған ортаның ластануы нәтижесінде бізде жылына
4 мыңнан астам адам өледі екен. ... бәрі ... ... ... ... ... жоспарлау, басқару құрылымының жетіспеушілігі мен
тиісті қорлар жұмысындағы формализм (үстірт нысаншылдық) кесірінен.
Үстіміздегі жылғы ... 15 - де ... ... ортаны қорғау туралы» Заңына Президент
Н.Назарбаев қол қойды. Бұл Заң ТМД ... ... ... ... ... ... отырған болуға тиіс. Заңды оқып шыққанда оның құрылымы
да, құрамы да, мазмұны да көңілг қонарлықтай. ... ... ... тыс ... ... ... өмір, уақыт көрсетер, Заңға тиісті өзгертулер
мен толықтырулар енгізу ешқайда қашпас. Мәсленің түйіні осы ... ... ... боып тұр. Осы ... ... екі ... көңіл аудару
қажет сияқты.
2003 жылдың басында Қазақстан Қауіпті ... ... мен ... ... ... бақылау туралы базель конференциясына
қосылды, бұл қауіпті қалдықтарды декларациялау жөніндегі жаңа ... ... және ... ... ... ... пен ... республика аумағына олардың қайтадан түсуін болдырмауға мүмкіндік
береді.
Қазақстан трансшекаралық өзендерді ... ... және ... ... және ... ... шешуге бірыңғай құқықтық тәсідерді
қаыптастыруға мүмкіндік беретін трансшекаралық ағын сулар мен халықаралық
өзендерді қорғау мен ... ... ... конвенциясына қосылды.
Алайда, Орталық Азия өңірінің қалған ... бұл ... ... ағын ... ... дұрыс та ... ... ету, ... ... ... ... ... алдын алу, «ластаушы төлейді» қағидатын орындау
жөнінде шаралар қолданған ... ... ... ... ... алу және жою
үшін:
2005-2007 жылдары Қазақстан мен ... ... ... ... ... жөніндегі бірлескен зерттеулер жүргізу;
Орталық Азия мемлекеттерінің Хельсинки конвенциясына қосылуы жөніндегі
Қазақстан Республикасының бастамасын өткізу арқылы ... ... ... ... ... ... ... 2005-2006 жылдар барысында
ішінде Батыс Тянь – Шань мн Алтай – Саян ... ... ... құру ... ... нәтижелері ықтимал трансшекаралық экологиялық
қатерлерді анықтауға, азайтуға және ... ... ... ... ... мәні және аймактық сипаты
Қоршаған ортаның жайы бүкіл әлемдегі планетадағы экологиялық
жағдайға үлкен өсер ... ... ... ... ... ... жағынан сегізінші орында тұр, соған сәйкес үланғайыр
шекараны алып жатыр. Қүрғақ жердей 12 мың шақырымдай ... ... ... бес ... ал су ... ... төрт ... қоршаған ортаның проблемалары негізінен өткен жүзжылдыктың
соңына карай шиеленісе түсті. Бұл өнеркәсіптің шексіз өсуінін, ғылыми және
әскери зерттеулерді ... ... ... ойланбай, калай болса
солай пайдаланудың, ел ... ... ... ... болды. Қазіргі кезде де республика терең экологиялық дағдарысты
басынан өткізуде.
Экологиялық дағдарыстан шығу үшін ... және ... ... ... қорғау қатынастарын үйлестіруде негізге ... ... ... ... Сөз жоқ, олар ... ... пайдалануды қамтамасыз етуге маңызды роль ... ... мен ... арасындағы жағдай нақтылана бастады. Мұнай мен
газ, аса бағалы және басқа түсті металдардың, тағы ... кең ... ... ... ... жасалуда. Соған ... ... ... ... ... қалдырған экологиялық
дағдырыстан толық шыға алмай отыр. Семей, Каспий маңы, Арал региондарындағы
экологиялық зардаптар соның куәсі. ... бұл ... ... ... көзқарас, бұрынғылардан түбегейлі басқа табиғат
пайдалануда жаңа идеология кажет:
- ... ... ... ... ... ... ... экспорттық саясатты өзгерту, конверсия);
- аз қалдықды және ресурс сақтау технологиясын дамыту, технологиялық
өзгерістер;
- тікелей табиғат қорғау шаралары ... ... ... салу, қорғауда болатын территорияларлы
белгілеу, рекультивация т.б.).
Аталған ... ... ... ... проблемаларын
шешу, экономикалық өсудің тұрақты түрін калыптастыру болып ... ... ... ... ... ... шешу, эконоикалық
өсу жөнінде сөз ету қиынға соғады. Бқл дағдырысты жеңудің ... ... 2030» ... даму ... ... алды.
Қазақстанда экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің стратегиялық
бағыттарының бірі етіп ... ... ... ... ... ... экологиялық басқаруды ұйымдастырудың экономикалық механизмін
қалыптастыру мен экологиялық бақылауды және ... ... ... ... біз келесі кағидаларды үсынамыз:
- экологиялық апат аймақтарында тұратын жергілікті халықты басқа
жерге ... ... ... ... ... ... ... Республикасының экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз
ету саласында ғылыми зертгеулерді дамыту;
- ... ... ... ... сезімі мен ойлауын
қалыптастыру үшін тәрбиелеу халық және ... беру ... ... бірнеше арнаулы мемлекеттік бағдарламаларды жасау, ... ... ... ... ауыз су мен ... ... қауіпті ұлы қалдықтарды өндеу;
тасымалдау және көму; ... ... ... мен
жерлер желісін кеңейту; рекреациялық ... ... ... және тиімді пайдалаиу.
Қазақстан Республикасы Президентінің 1996 ... ... ... ... ... ... ... астамы шөл және шөлет аймақтарға жатады, ал ... ... және ... ... ... ... ... ресурстық - шикізаттық жүйесі жөнінен өндіруші және ... ... ... ... ... аймақтарының, әскери
объектілердің экологиялық тұрғыдан келетін табиғат ... және ... ... ... ... ... төтенше ауыр болып отыр.
Сонын салдарынан елімізде ... ал ... ... ... ... қалыптасып отыр.
Халықты қоршаған ортаны және шаруашылық жүргізуші объектілерді төтенше
жағдайлар мен олардан туындайтын зардаптардың қорғау ... ... ... салаларының бірі болып табылады.
Кесте 1
Стационарлық (тұрақты) көздерден ауаны ластайын
заттардың таралуы (мыц тонна)
|Жылдар ... |1990 |1995 |1997 |1998 |1999 |2000 ... |4677,2 |3097,4 |2968,7 |2327,6 |2308,6 |2429,4 ... | | | | | | ... |20,5 |136,2 |67,3 |34,5 |59,8 |41 ... |186,7 |62,3 |41,7 |46,7 |23,2 |31,4 ... |138,4 |95,0 |77,1 |72,3 |58,6 |63,1 ... |94,1 |81,2 |137,3 |135,4 |174,7 |123,8 ... Қазақстан |345,5 |205,3 |190,5 |164,4 |177,9 |243,8 ... |126,1 |24,0 |27,4 |19,8 |11,7 |11,5 ... ... |39 |14,8 |13,3 |15,3 |22,7 |22,6 ... |1686,8 |1089,2 |950,9 |1009,2 |1049,5 |1108,1 ... |203 |197,5 |89,2 |88,1 |54,7 |109,5 ... |59 |45,4 |70,9 |70,8 |54,7 |49,8 ... |202,8 |90,5 |59,6 |71,0 |51,0 |59,4 ... |975,5 |763,0 |515,8 |440,1 |435,2 |433,7 ... ... |211,1 |231,7 |87,7 |82,2 |60,4 |53,3 ... ... |165,2 |42,1 |26,6 |20,1 |15,6 |19,1 ... |…. |…. |…. |41,5 |45,8 |46,3 ... |39,0 |19,2 |13,4 |16,2 |13,1 |13 ... ... ҚР ... статистикалық агенттік мәліметтері. ... ... ... ... ... көздерден 1кесте,ауаны ластайтын заттардың
ең көп кездесетін түрлеріне күкіртті ... азот ... ... ... және ... органкалық қосындылар жатады. Көріп
отырғанымыздай, Қазақстан Республикасында атмосфераны ... ... қана ... пен ... ортаға зияндылығын былай қойғанда, адам
өміріне тікелей қатерлі де қауіпті екен. Олай болса, ... ... ... қажетті жұмыс екендігін мойындай отырып, мәселенің негізгі
шешімі оларды болдырмаудың нақты практикалық іс-әрекеттерін жүзеге ... ... ... 20 млрд тонна коқыс жинақталған. Жыл ... ... бір ... ... ... ... Оның ең көп үлесін мұнай
еңдеуден, металлургиялық, тау-кен өнеркәсібінен шыққан уытты қалдықтар
алады. Олар жыл ... 84,4 ... өсіп ... ... орта ... ормандарда 600-дей өрт болады. Орманның өте көп бөлігі заңсыз
кесілуде.
Каспий шельфіндегі мұнай ... ... ... ... ... бойынша Каспийден мұнай шығару бұл теңіздін ... ... 4,5 ... ... ... ... өзі теңізге
және теңіз аймағында өмір сүріп жатқан 308 түрлі құс, 239 түрлі ... ... ... ... ... Оның ... егер ... шығару мен
өндіруге байланысты әрдайымғы апатты жағдайды еске алсақ, шындығында да
Каспий өзенінде тірі ... ... ... ... кетуі мүмкін.
Каспийдегі қоршаған ортаны корғау ... ... ... 1998 ... ... ... төгілетін мқнайдан сақтандыру
профилактикалық проблемалары, туындайтын ... ... ... оған ... және ... ... елдердің керісінше жауап
қайтару тәсілдеріне арналған халықаралық семинар ... ... ... бес ... - ... ... ... Ресей және
Қазақстан делегациялары қатысты. Талқылау мен пікір алысу ... ... ... бүгінгі таңда туындатып отырған қиыншылықтары мен оның
зардаптары ... ... ... ... ... шешімге негізделген аса
құнды құжаттар қабылданды.
Жақында ... ... ... ... ... ... ... мәселелеріне арналған "Сындарлы он жыл" атты жаңа кітабы
жарыққа шықты. Кітап ... ... ... ... ... ашып көрсеткен. Осы кітаптың "Мыңжылдыктар тоғысындағы Каспий" деп
аталатын бөлімінде автор Каспий төңірегіндегі ... ... ... ... энергетика үшін айрықша мәнді өңір ретінде ғана емес, сонымен бірге
ықтимал қақтығыстар аймағы ретінде қарастырады.
Каспий теңізінің жағдайын еске ала ... оны ... ... айтатын
болсақ, "Каспий теңізі бассейніндегі экологиялық тепе-теңдік ... және ... ... ... ... ... мұндағы
экологиялық жүйе үйлесімділігінік бұзылғаны сондай, оны қалпына келтіруге
ондаған жылдар қажет, шельфтегі ... ... ... ... ... су асты Каспий құбырын тарту өріс алмақшы. Осы айтылғандарды ескере
отырып, шельфте қазіргі ... ... ... ... ... және ... жұмыстары жағалаудағы мемлекеттердін аймақта өзара қарым-
қатынас жасау жөніндегі принципті келісімшарттарды жетістіктерін қоршаған
ортаны ... ... ... ... ... болғандай анық жай сол, Каспийдік экологиялық проблемасын
мемлекеттік институттарды да, ... ... да ... мүмкін емес. Егер қауіпсіздік деп тек ... ... ғана ... Каспий маңындағы халықтардың өмір сүру ортасының
қауіпсіздігін жағдайын ескеру жөнінен келетін ... онда ... ... ... ... ... ... тікелей
сабақтас болып шығады.
Осыған орай, Н.Ә.Назарбаев бұл өңірдегі тұрақтылық пен ... ету ... ... ... ... ... қатарында
"Каспийден тұрақтылық Пактісі" де бар, оның ... ... ... Каспийге қатысты барлық геосаяси ойыншылардың ... ... ... және ... ... ... еді. Автордық ойынша, Каспийдің ұшан-теңіз байлығын оның
төңірегіндегі елдер бір-бірінік мүддесін ескеріп, ... ... ... ... ... ... ... маңы мемлекеттерінің барлығында да мұнаймен
байланысты көптеген проблемалар бар ... ... ... жанындағы стратегиялық зергтеулер ... ... ... тоқталып өтті. Мамандардың бабалауына карағанда ... ... ... ... су және ... ... биологиялық әр алуандылығының
азаюы;
• табиғи жүйелердің өнімділігінің азаюы;
• мұнай-газ кешендерін су басу және ... ... ... ... ... төгілуі әсерінен Каспийдің ластануы;
• атмосфералық ауаның ластануы;
• шаруашылық деградацияға ұшырауы;
• жерасты суларының бақылаусыз ауыз су және ... ... ... әсерінен жерасты суларының азаюы;
• тұрғындар арасындағы ауру-сырқау деңгейіңің артуы.
Маңғыстау облысында Бозашы түбегіңің территориясында төрт кең ... ... ... және ... ... өнеркәсібі) 200-ден астам
скважинасы суға бастырылды.
Атырау ... ... ... ... ... ... ... кең орнының бірінші кезегін игеру бұл ... ... ... 1996 жылы ... 40 мың ... лас
заттар шықты. Мұнайды бұрыңғы көне, тозған техникалармен ... мен ... ... жағдай туғызып. мұнайдың босқа ағып кетуіне жол беруде.
Толығымен Алғанда Батыс Қазақстан бойынша 5 миллион ... ... ағып ... Мұнай аумағы 194 мың гектардай территорияны ластаған.
Газ өнеркәсіп орындары ілеспе газды пайдаға асырмау ... ... ... ... ... ... Жылына 740 миллион текше
метрге дейін босқа кетуде. Мұнай, газ, кең ... ... ... ... ... есе көп зиян ... ... облысының жағдайы Қарашығанақ кең орнының ашылуына
байланысты құрт төмендеді, ауыз су ... Тұщы су ... ... ... мәселеге айналып отыр. Әсіресе, соңғы жылдары бұл өткір проблема
тіпті қиындап ... ... ... бар. Мәселен, Республикалық ... ... көз ... 2001 ... ... ... 2002
жыллың осы мерзімімен салыстырғанда, вирусты гепатитпен ауырғандар — 4.1,4
пайыз, ал ... ішек ... - 3,7 ... ... ... бәрі ауыз ... ... туындап, өріс алып отырған ... ... ... Капустин Яр және Азғыр әскери полигондары ашылған. Ядролық қару мен
әскери техниканы ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... соқтырды.
Бір ғана Батыс Қазақстан облысының Бөкей ордасы ауданының жағдайың
алып ... ... ол ... жер ... 1 млн 921,4 ... 929 мың гектар әскерилердің қарамағында. Қалған тәуір жер ... ... ... ... ... Яр", ... ... сынақ алаңдары ең далаға көп мөлшерде залал келтіргені белгілі.
Күні бүгінге дейін 24 ... ... ... мен қорытындылар
жүргізілген. Алматының ... ... ... ... ... көп ... цезийдің қалыпты деңгейі 137 болу
керек болса, ол 3 есе ... деп ... ... ... аулан көлеміндегі ашық және жер асты сулары ауыр металдармен,
соның ішінде таллий, ... ... ... ... ... ... Кей ... судың құрамында мыс - 2, қорғасын - 5,
кобальт - 37 есе мөлшерден ... ... ... ... ... ... қаржыландыруымен өткізілген зерттеуде аудан табиғатының
химиялық залалдауы ең жоғары деңгейде деп ... ... Ал ... және ... ... мәліметі бойынша кей жердегі топырақ
пен суда корғасын 80 есе, жез 8 мын есе, мыс 270 есе ... ... ... ... өмір ... ... ... түрлі жеңілдіктер жасау
түбегейлі шешілген жоқ, бірақ осы ... ... апат ... ... ... ... облысының әуе кеңістігі Жаңажол газ өңдеу заводынан, Алға химия
заводынан, тағы басқа өндірістік кәсіпорындарынан ... ... ... ... ... ангриды, көміртек тотығымен ластануда. Атмосфераны хром
және ртутпен ластайтын. Ақтөбе хром ... ... ... ... Онан жыл ... ... қалдықтар 5,2 млн.тонна ластайтын заттарды
құрайды. Арал теңізінің ... ... ... ауданы, Байғанин жане
Ырғыз ауланының комақты бөлігінде тұратын тұрғындардың онсыз да ... ... ... ... ... Бұл ... жердің кебуі және
тұздануы үлеп экологиялық жүйе аса ... ... ... ... ... түсті металлургия кәсіпорындарында
өнеркәсіптік қалдықтары өте көп жинақталып қалган, Өскемен корғасын-цинк,
Зырьянов корғасын және ... ... ... атмосфераға цинк,
корғасын, мышьяк, күкірт қышқылы, фторлы сутегі, тағы басқа ... ... ... ... ең ірі ... ... және
химиялық заводтары бар Целина кен-химиялық комбинаты. Одан ... ... 26,7 мың ... дейін жетеді- Жағалауға салынған
құрылыстардың тозығы жеткендіктен Есіл өзеннің суының сапасы төмен.
Қарқынды антропогендік іс-әрекеттердің салдарынан жер ... ... ... ... ... ... және сапасына негізінен
шаң мен газ тәрізді ... ... әсер ... ... ... қаласында
40-тан астам өнеркәсіп орны ауаны ластаудың тұрақты ... ... ... ... 250 мың тоннадай шаң-тозаң, газ-түтін аспанға ұшады. Осы қаланы
жақын маңдағы қалалармен, поселкелермен қоса есептегенде бір жылдағы ... 1,5 ... ... ... ... ... ... көмір өндірісі, металлургия,
электроэнергетика кәсіпорындары болып табылады. Көмір ... ... ... 75 млн текше метр шахта суын шығарады, оның 20 млн ... ... ... жері ... жер ... ... таза ... өнірінің Есенгір қыстағы аумағында 1996 жылғы 14 ... ... ... ... 250 литр ... 400 литр ... және 10 ... керосині бар ... ... ... ... ... мұнай өнімдерінің және гептилмен
ластану салдарынан 810 гектардың өсімдігі құрып кетті. ал жер ... ... ... ... ... Есептегенде
экономикалық орасан зор шығын болды.
Павлодар ... ... ... ... ... катод
қоспасымен хлор мен каустик дайындалды. Ол 1993 жылы жабылды. Бірақ 15 ... ... ... ... ... цехы ... ... аумағы жарты
миллиондай шаршы метрді алып жатқан лас қабатты ... ... ... ... ғасыр бойы ең жаңа қырып-жоятын қаруларды
сынау полигонына (Семей, ... ... Яр және ... ... ... бұған Қазақстан шекарасына жакын жатқан Қыттайдағы Лоб-Нор
полигонының зардабын қосуымыз ... ... ғана ... ... заттар шашатын ашық
ауада және жер астында жасалған ядролық сынақтардың барлық қуатын ... мен ... ... ... ... 1000 есе ... Семсй полигонындағы ядролық жарылыстардың. құрбандарының генетикалық
зардабы Чернобыль атом ... ... ... ... ... ... екендігі есептелген.
Семей және басқа полигондарда барлығы ядролық қондырғылары бар 500-ден
астам сынақ жасалған. Ғалымдардың мәліметіне қарасақ, полигондағы ... ... ... 50 мыңдай тұрғындар ... ... ... ... ... ... жер ... сынау суландыру жүйелеріне орны толмас
зиян келтірді, жер асты суларының бұлақтардың тартылуына әкеліп соқтырды.
Үзақ жылдар бойы атом ... ... адам ... шын мәніндегі
әсері құпия түрде ұсталып, айтылмай келді. Олардың бірсыпырасында катерлі
ісік аурулары пайда ... ... ... ... Бұлардан басқа бала
тууда азаюы байқала бастады, жүйке аурулары және өзін-өзі өлтірушілер ... ... әр ... ... ... басқа 27
жерде 38 қуаты әртүрлі ядролық жарылыстар жасалды. Бұл мақсатта басқалардан
гөрі Атырау ... ... ... онда ... ... жаппай
қырып-жоятын қарумен 17 сынақ жасалған. Орал маңындағы полигондарда 8
ядролық зарядпен ... ал ... ... ... ... ... ... Арал теңізіндегі Возрождение аралы бактериологиялық
қаруларды ... ... ... шын ... 40 жыл бойы атом ... сыналатын ядролық апат
аймағы болды. Оның қаншалықты зардаптары болғанын әлі ... ... ... ... ... ... Арал теңізі әкелген трагедия жиырмасыншы ғасырдың ең ірі
апатты жағдайларының бірі болып отыр. Қолдан ... ... 1976 ... ... Арал ... құятын Сырдария өзені тартылып
қалуға дейін барды. Осыдан теңіздің тереңдігі 17 ... ... ... ... 70-150 ... дейін кейін шегініп кетті, суының тұздылығы
4-5 есеге дейін көбейіп, 1 литр судың құрамы 20-30 ... ... ... ... ... ... ... қалуға айналған аймақтан ұшқан тұз аспанға
көтеріліп, оның зардабы тек ... Арал ... ... үш ... ... ... дүниенің түкпір-түкпіріне кеткенін ғалымдардың
зерттеуі ашық көрсетуде. Жыл сайын осы 100 млн тоннаға ... ... ... ... ... ... ... егістік жерлерді
айналымнан шығарып, табиғи шабындықтар мен жайылымдарды аздырып, бұл
аймақтың ... ... - ... ... ... кері әсерін
тигізуде. Ауа райының түбегейлі өзгеріп кету қаупі төнуде, бұл ... ... ... де кері эсер ... құрып кетуіне бет алдыруда.
Бұл экологиялық апат Арал өнірі халқын босқынға ұшыратып, ... ... ... адамның туып-өскен жерін тастап, көшіп кетуінс мәжбүр етті.
Байқоңыр ғарыш ... ... ... ... ... ұшырауы
экологиялық және экономикалық проблемаларға әсерін тигізіп отыр. ... ... 1999 ... ... ... ракетаның 59 ірі және 70 ... ... Аса ... ... ұшып ... ... ... өсімдік әлемі құрып кетті, жер ауылшаруашылығына ... ... Ал, 1999 ... ... ... селосына жақын мың
жарым адам өмір ... ... ... тағы да ... ... ... ені 5,7 шақырымға, ұзындығы 25 ... ... ... әр ... ... ... орта және ... ластанады. Арал,
Қазалы, Қармақшы аудандарында ауа райы ... ... құрт ... ... ... ... ... Ракета құлаған сайын радиациялық фон ... ... ... ... ... болатын болса, ал
экологиялық зиянның орнын толтыру мүмкін емес және оны ... ... Ол өте ... созылатындықтан оны бұрынғы қалпына келтіру өте
қиын. Ал, табиғаттың кейбір ... ... ... ... зиян адамның денсаулығына қатты әсер етеді.
Сонымен қатар, Қазақстанда экологиялық проблемалар өте көп. Таза ... ... ... ... гөрі ... Торғай, Көкшетау, Қарағанды
және Шығыс Қазақстан облыстарында су құбырының сапасы қанағаттанғысыз. ... ... ... ... ... құрт ... ... жиі істеп шығуынан, ауылдық ... ... ... ... ... ... ... су объектілерінің
өнеркәсіптік және шаруашылық-тұрмыстық қалдықтарымен ... өте ... ... ... бассейні экологиялық тұрғыдан алғанда өте қолайсыз
жағдайда қалып ... ... ... ... (мыс, ... фенолдар,
нитратты азот) өзенге металлургиялық кәсіпорындардың қалдық ... ... ... бүлінулердің нәтижелері
Жоспарсыз, жауапсыз жасалған жұмыстардың, ... ... ... ... өмір ... ... ... ортамыз ластанды,
өзендердің суы тартылды, атмосфера бұзылды. Оның үстіне, бұрынғы Кеңестік
дәуірде қазақтың төрт түлік мал өсіріп, егін ... ең ... кең ... ... ... ... өте баяу жүретін болғандықтан қоршаған ортаға
келген зиян көзге көріне бермейді, бірнеше жыл ... ғана ... ... байланысты зияңды өзгерістерді тоқтату үшін алынған
шаралар тым кеш ... ... ... ... ... өтіп ... соң ... қаржы мен материал жұмсауға тура келеді.
Жер жүзінде экологиялық дағдырыс басталды, қоршаған орта адамдар өмір
сүруіне ... ... ... ... ... көп айтылатын болды. Әрине,
мұндай жағдай бір жылда, ... он ... ... ... жоқ. Адамдар
әрқашанда қоршаған дүниежүзінде экологиялық дағдырыстың басталуына ... ... ... ... дүниежүзілік соғысқа дейін өнеркәсібі дамыған 10-
15 мемлекет болса, соғыстан кейін отаршылдық жүйе ... ... ... ... ... жолына түсті. Әр ел өзінің қазбалы кеңдерін
пайдаланып, зауыт пен фабрикалар салып, жол қатынастарын тәртіпке келтірді.
Жаппай ... ... ... ... зиянды болып, айналаны
қалдықтар басып кетті.
- екіншіден, соңғьі 40-50 жылда жер бетіндегі ... саны тез ... ... тез өсуі ... пен ... тауарларын өндіруді
тездетіп, тиісті өнеркәсіп орындарын көптеп салуды талап етті. Бұл ... ... ... ... ... ауыртпалық болды.
Бұл айтылғандардан табиғат қорларын пайдаланбай, тек күзетіп отыру
керек деген ... ... ... ... мен ... әрдайым
арақатынаста болу керек. ... ... ... ... және
табиғатпен санаса білуі қажет.
Ф.Энгельс «Табиғат диалектикасы» ... ... ... ... ... ... ... жеңісіміз үшін табиғат бізден кегін алып
отырады. Осындай жеңістің аяғы біз күтпеген жағдайға, ... ... ... жоққа шығарады" деп көрсеткен болатын.
Қазіргі әлемде экологиялық дағдарыстар ... ... мәні ... ... ... біріне айналды. Адамның шаруашылық ... ... ... айналадағы ортаға үдемелі, көбіне бүлдірушілік
сипатта әсер ... ... ... ... мыңдаған жылда бойында
қалыптасқан табиғи жүйелерді ... ... ... су ... ... арқылы жүзеге асуда. Бұл табиғат ахуалының төмендеуіне ... көп ... орны ... ... қалдырды. Экологиялық дағдарыс
шын мәніндегі қауіпті төндіріп отыр. Іс жүзінде тез өріс алып бара ... ... кез ... ... ... ... ... қоршаған ортаға талай-талай қиянат жасалып
келеді, олардың зардаптары әлемге әйгілі. ... XX ... ... ... теңізінің суы азаймас үшін Қарабұғаз шығанағын
топырақтан бөгет салып ... ... ... ұсынды. Бөгет салушылар
теңізді сақтауды ойлағанымен шығанақтың ... ... ... ... ... ... жыл сайын 120-140 миллион тонна шаң мен тозаң, тұз
қалдықарын жел мен дауыл көтеріп ... ... ... Иран,
Қытай, Ресей, Украина тағы басқа елдерге жеткізіп жатады.
Ақылға сыймайтын бұл бөгет экономикаға көп зиян ... ... ... ... Мал ... кеміді, ауру-сырқау мен өлім-жітім
көбейді.
Арада 25-30 жыл өткен соң Каспийдің суы қайта көтеріліп, жағадағы елді
мекендерді, ... баса ... ... ... ... ... ... Қарабұғаз шығанағына байланысты емес екендігі айқын болды. ... ... ... ... ... ... қайтадан су жіберілді. Сөйтіп
қыруар қаражат пен күш бөгет салуға, оны бұзуға жұмсалып зая кетті.
Міне, осылай табиғат ... ... біле тура ... ... ... ... ортаға кеселін тигізіп, адамдардың өмір сүруін
қиындататыны тағы бір рет дәлелденді.
Осындай ... Арал ... ... да ... ... ... Арал өнірі экологиялық апат ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаев бұл маңызды мәселе жөнінде: "Алуан
қырлы экологиялық қауіп біздің уақытымыздың қайғылы нышанына айналып ... үшін ... ... ... ... ... Арал проблемасын
шешу халықаралық ұйымдардың көмегін қажет ... Бұл тірі ... ... ... ... ... міндеті" деп ерекше атап көрсеткен болатын.
Шет ел мамандары Арал ... бола ... және енді ... ... адамдар тастап кеткен қыстақтарды ... ... ... ... ... біле ... Арал ... деген қорытындыға келді.
Сондай-ақ жарты ғасыр бойы ядролық сынақ алаңына айналған қаншама
жеріміз ... ... ... ... радиациядан ұланып, ластанған
ауамыз адамның өмірін қысқартып, өлімді ... ... ... кері ... ... дүниеге келген ұрпақтың кескін-келбетін
адам шошырлықтай өзгертіп, дімкәс, мүгедек балалар саны көбейді. ... ... тек ... жері ... ... Америка Құрама
Штаттары жеріне дейін жетіп, онда онкологиялық аурулардың оның ішінде ... ... сол ... ... қылыми негізде дәлелдеп,
әлемге жар салуда.
Американдық ғалымдардың пікірінше, ... ... ... ... ... нәтижесінде соңғы 50 жыл ішінде Америка Құрама
Штаттарының территориясында дүниеге келген немесе сол жерде өмір сүретін ... адам ... ... шалдыққан.
Сонымен бірге, жерімізді тоздырып, ауамызды бүлдіріп, адамның өміріне
шексіз қауіп теңдірумен келе жатқан Капустин Яр, ... ... ... және т.б. атап ... ... көрсетілгендей, экологиялық дағдарыстар мемлекет экономикасына
орасан зор зиян тигізуде. Қоршаған ортаны құтқару бойынша ... үшін ... ... ... ... ... ... оңалтуға
жұмсалатын мүмкінді шығындар экспорт бағалары бойынша миллиардтаған
долларды құрайды және ол ... ... ... әрбір аймақта бүгінгі күні көмекке мұқтаж жүздеген мың халық
тұрады, сондықтан барлық ... ... ... ... ... Жаңа, ең тиімді мемлекеттік-құқықтық акт қабылдауда өмірлік
қажеттілік пайда ... ... ... ... қиын ... ... Парламенті Қазақстан Республикасының "Арал өңіріндегі экологиялық
апат салдарының қасірет шегуші ... ... ... ... ... ... жарылыстардың салдарынан қасірет шегуші
азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы", Заң құжаттарын ... ... ... Н.Ә.Назарбаев 1991 жылғы тамызда
"Семей ядролық сынақ полигонын жабу ... ... қол ... ... ... ... оның ерекшеліктеріне қарамастан, тек ғана
Қазақстанның ішкі мемлекеттік проблемасы емес. Бұл ... ... ... қамтиды, өйткені қоршаған ортаны ластау деңгені көрші
елдерге (Қытай, Россия айтарлықтай қауіп төңдіреді.
Біз қазіргі ... ... ... ... ... ... ... көмегіне көбірек көңіл
аударудамыз. Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының Семей ... ... ... ... делегациясы да қатысты.
Шетелдік және ... ... ... ... ... жою үшін ... қаржы керек. Осы сессияның жұмыс
қорытындысымен "Қазақстандағы ... ... ... ... дамуы, тұрғындарды ақтау мақсатындағы ... ... ... ынтымақтастық туралы" Қарар өмірге келді.
1993 жылы Орталық Азиядағы бес ... ... ... ... ... ... ... шешудің, аталған аймақты экологиялық жағынан
сауықтыру және әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасын ... ... ... ... қол ... ... ... құтқару үшін қауіпті біріктіру мақсатында
Орталық ... бес ... - ... ... ... ... 7 ... бағдарлама еңгізілген Арал теңізі
бассейні көпжылдық Бағдарламасын жүзеге асыруға міндеттеме ... ... және ... қүжаттар негізінде суды өндіру мен
бөлудің жалпы стратегиялық дамуына, апат аймағын қалпына келтіруге, ... ... ауыз ... қамтамасыз етуге, санитарлық-эпидемиологиялық
жағдайды жақсартуға, қоршаған ортаны басқаруды жақсарту және тұрақтандыру,
аймақтың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... Арал ... ... тәуелсіз бес мсмлекеттің халқы
туралы, ... ... суды ... ... ... ... күн ... түсіруге болмайды.
Экологиялық жағдайлардың әсерінен болатын шығындардың қоғамға
келтіретін зиянды ... көп. ... ... ... ... жеке тұлғаның экономикалық шығындары:
- экологиялық жағдайдан туындаған аурудың салдарынан ... ... ... ... ... ... денсаулығын қалпына келтіруде қосымша қаражаттың жұмсалуы;
- экологиялық аймақтың тұрғындарына және белгілі бір ... ... ... адамдарға қосымша ақы және жеңілдіктердің
болуы.
Бүгінгі таңда табиғат қорғау мәселесі, қоршаған ортаның тазалығы ... ... ... ... ... отырған ғаламдық мәселеге
айналды. Сондықтан, елімізде табиғат қорғау, оның байлығын ұқыпты пайдалану
мәселесі мемлекеттік саясат деңгейінде ... ... ... мен ... арасындағы қайшылықтың шиеленісуі табиғи ресурстарға
деген қажеттіліктердің өсуімен анықталады. Бұл топқа минералды шикізат
қорларының шектеулігі, ... ... ... ... ... ... ... зардап шеккен аймақтарды сауықтыру,
дүниежүзілік мұхиттың ... ... ... ... зерттеу мен
пайдалану жатады.
Экологиялық жағдайдың әлемдік ... ... ... белгілі.
Соның ішінде Қазақстан Республикасы үшін де ... орны ... ... ... ... ... ... жағдайдың қалыптасуына
байланысты ерекше аймаққа айналып ... апат ... көз ... жәй ... болмай, шындыққа
айналуда. Мәселе, одан қалай қашып құтылуда емес, оның ықпалын ... ... ... ... - ... ... есептеспеу, қоғамның осы
бағытта бұрмалау саясат жүргізуінің салдары. ... ... жер ... ... дерлік адам газдалған ауамен дем алады, сапасы жағынан
күдікті су ... ... ... толы ... ... ... ... механизмінде экономикалық әдістерді
қолдану эволюциялық сипат алады. Қазіргі таңда ... ... ... құралдарының алуан түрлілігі;
б) экономикалық құралдарды қолдануды күшейтуге, оның ... ... ... ... үйлестіру варианттарын іздеу мүмкіндіктері.
Экологиялық сыртқы әсерді реттеудің ұлттық механизмдерін дамытудагы
жалпы тенденцияларды бөле ... ... ... ... экономикалық-экологиялық аспектілердегі жағдайын қарастырамыз. Бұл
Қазақстандық ... ... ... ... ... және ... ... айқындауға мүмкіндік береді.
Экономикалық теорияның экологиялық міндеттерді шешудегі маңызды рөлі
бір ... ... ... ... ... ... арын басшылыққа алуды,
ал екінші жағынан қарастырылып ... ел ... ... ... ... ... ... ортадағы экологиялық ахуал дағдарыс
ретінде сипатталады. Қоршаған орта сапасы жаппай нашарлауда, барлық ... іс ... ... апат ... жатқызылуы мүмкін. Мектептерде
сау балалар барлығы 20% ... ал ... ... бұл сан 14%-ке ... ... эмиграция проблемасы бойынша климаттық және
экологиялық қолайсыз ... ... ... село ... тұрақты
азаюда. Қызылорда, Шымкент, Алматы, Тараз, Шығыс Қазақстан ... ... ... елсіз қалуы байқалады. Халық осы аудандарды
әлеуметтік және экономикалық нашарлауы себепті тастап кетуде.
Нақты мысалдармен ... ... ... ... ... кезінде
Екібастұздың арзан көмірін ашық, едіспен өндіруге ... ... ... ... күлмен, күйемен көмкеріл тастадық, Қаратау-Жамбыл территориялық-
өндірістік комплексін тездетіп ... ... ... ... ақыл-
ойымызды жеңдіріп, үш бірдей фосфор ... ... Оның ... ... өте коп ... зиян ... Сондықтан да, Қазақстан
жерінің болашақтағы экологиялық жағдайына алаңдаушылық күн ... ... ... ... ... құруы, көлдердің, өзендердің, тіпті
теңіздердің кебуі, жануарлар, құстар, ... ... ... ... тірі нәрсе үшін қауіпті мағлұматтар өте көп және бұның
барлығы да ... ... ... ... кейде жауыздық әрекетінің нәтижесі.
Қазақстан пайдалы қазбалар қорлары жөнінен жақын шет ел ... ... ... ... де басты орындардың бірін алады. Біздің республика
табиғи ... ... ... деп тегін айтылмаған. Қазақстанда табиғи
ресурстардың орасан зор потенциалы бар. Мұнайдың, көмірдің, қара және ... ... ... ... қорлары республиканың ұзақ;
мерзімге қажетін қамтамасыз ете алады. Қазақстанның жерасты байлығында ... ... ... ... 60%, қорғасыннан — 50, цинк пен мыстан
- 411, ... — 30, ... — 25, ... ... - 15%, ... астам, хромиттен 90% бар.
Еліміз дүниежүзінде жер қойнауынан зерттелген ... ... ... қоры ... ... ... ... мен хромиттің қоры
бойынша екінші, мыс пен плюориттен ... ... ... орын алады.
Қазақстан дүниежүзінде мұнай мен газдың қоры бойынша да алдыңғы
қатардағылардың бірінде. Мамандардың бағалауынша, ... ... ... ... ... ... XXI ғасырда дүниежүзінде мұнай мен газды ең ірі
қамтамасыз етуші бола алады. Зерттеу мәліметтері бойынша ... ... ... қоры мұнайдан 3,0-3,5 млрд тоннаны, газдан 22,5 мрлд текше
метрді құрайды(5(.
Минералды ресурстарды өндіру мен қолданудың кең ... ... ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Көптеген өнеркәсіптік орталықтарда экологиялық ... ... ... ... ... фенол, хлор, күкірт қышқылы сияқты
заттардың қалдықтары қүрады. Берілген ... ... ... ... ... ауа, су, тағам арқылы адам ағзасына түсе отырып, тек қазіргі
тұрғындардың ғана емес, ... ... ... да ... ... ... туғызады.
Қазақстан Республикасындағы қазіргі ... ... ... ... ... қалыптасуы жағдайында қоршаған орта
сапасы нашарлауының жеке ... ... ... алғанда,
экологияланған нарықтық ортадағы экологиялық сыртқы әсерді реттеу әкімшілік
жүйесіне қарағанда тиімді, ... ... ... іске ... ол трансакциялық шығындардың азаюына әкеледі.
Әлемдік тәжірибені талдау материалдық ресурстарды ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан
жағдайында табиғатты қорғау варианттарының ең тиімдісі қалдықтарды
утилизациялау ... ... ... ... ... ... ... Табиғат пайдаланудағы экономикалық өзара
байланыстарды талдау
Табиғатты пайдалану экономиканы, қоршаған ортаны қорғау, тиімді
пайдалану табиғи ... ... ... ... ... ... береді. Табиғат ресурстарын тиімді пайдаланудағы
және қоршаған ортаны ... ... ... ... жасақталған.
Ауаның ластануы атмосфераға жіберілген зиянды ... ... ... 25 млн ... ... Республика бойынша 15 қалада
ауаның ластануы нормадан 1,2 - 1,6 есе көп. ... ... ... ауылшаруашылығы үшін 150 млн ... жер ... Бұл ... 55% ... ... ... ішінде жайылымдық жерлер
70% құрайды. Жердің азып - тозуы эрозияға ... ... 20 млн ... Республика бойынша шөл - ... 180 млн га ... ... 60% ... үшін 30 млн га ... ... отырғызу
қажет. Республикамыздағы әрбір мұнай шығаратын скважиналардың айналасында
табиғи өсімдіктердің 70 - 80% құрытылған. Тек ... ... ... ... га жер ... ... бүлінген және оның терендігі 10 метрге
жетеді.
4 ... ... ... экономикалық жағынан қауіпсіз болып табылады:
1. Қоршаған ортаның сақталуын қамтамасыз ету;
2. Табиғат ресурстарының тепе - теңдігін сақтай отырып ... ... және ... ... ... сақтауды қамтамасыз
ету;
4. Экономикалық ағарту жұмыстарын іске асыру;
Еңбек дамуының барлық тарихы ... ... ... ... ... әсер ету негізінде өндіріс процесін ұйымдастырудың нәтижесі
болып отыр. Бұл біріншіден, табиғи шектеу, табиғи заттары болып ... ... ... бұл табиғи энергия көздерінің жетіспеуінен
қалыптасып отыр. ... ... ... ... ... болуы. Төртіншіден, ҒТР-ның дамуы барысында өндірістік
тұтынымның қарқынды дамуын ... ... ... ... ... ... әсері экологиялық дағдарыстың пайда
болуына әкеледі. Соған сәйкес еңбек дамуының ... ... ... ... ... ... ... сипатталады. Адамзат тарихында бұл
жағдай, әртүрлі революциясын жүзеге ... ... ... ... ... жеңудің және жаңа сала, сипатыны көшудің
әдісі болып табылады. Қоғамның ... ... ... өте ... жан - ... ... Оны шешу адазаттың барлық күш - қуатын талап етеді
және ол бірнеше кезеңнен тұрады:
1. Өте қарапайым кезең болып ... Бұл ... ... ... ... ... жүйелері арқылы іске асады;
2. Экологиялық жағдай қауіпті өндірістік жағдайға байланысты бұл кезең
сервотехника деп аталады. Мұның маңыздылығы зор ... ... ... шеше ... ... дағдарыстан
шығу үшін келесі кезең, яғни технологиялық зиянды ... ... ... ... көп ... өті ... Бұл ... өндірістің бірінші
сатысынан болған зиянды қалдықтарды шикізат ретінде пайдалануды қамтамасыз
ететін қайта ... ... Бұл ... экотехника немесе экотехнология
деп атайды. Алдыңғы кезеңде энергетика энергия алуының пайдалы көзінен және
күн ... ... ... көшуге қамтамасыз етіледі. Бұл табиғи
ресурстардың қалдықсыз ... ... ... Осы ... ... өзін - өзі ... жағынан қамтамасыз етуге ие
болады.
Қоршаған ортаны қорғау соңғы 10 жылда қоғам ... ... ... ... ... ... Бұл ең ... табиғат және қоғамдық
экономикалық процестің өзара байланысының ... ... ... ... материалдық игіліктерді өндіруге бағытының ұмтылысы
XX ғасырдан бастап, ... 50-80 ... ... ... ауқымды
көлемін қамтамасыз етті. Көптеген елдер өз азаматтарының материалдық
жағдайын жақсартуда ... ... қол ... ... ... жалпы
өнімнің 26%- тен астамы, Жапонияда 15% ... ... ... ... ... 4-6% ... қамтамасыз етіледі. Міне,
осындай дүниежүзілік шаруашылықтың қарқынды дамуы нәтижесінде шаруашылық
айналымға ... ... ... ... және ... ... ... үлкен мөлшерге жетті. Дүниежүзінде жыл
сайын 12 трлн кв сағат электр ... ... 600 млн ... болат, 15
млрд артық отын энергетикасының ресурстары шығады. Планетада жыл ... ... 1 ... ... ... ... тонна минералды алынады. Осы
алынған шикізаттың 9 пайызынан ... ... ... ... ... ғана айналады. Міне, осындай табиғат пайдаланудың
ысыраптылық принципі ... ... ... ... дамудың
жоғары қарқыны көптеген экологиялық проблемаларды туғызды. Әсіресе, ... ... және ... ... ... сиреуі, шөл-
шөлейт аймақтардың ұлғайып, қоршаған орта ... ... ... ... аймақтарды қамтып отыр. Жер асты су ... ... ... ... ... ... мен ... дүниесі өліп қалады.
Ғалымдардың болжамы бойынша қоршаған ортаның мұндай ... ... ... ... тек қана сақталмай, тереңдей түседі.
Табиғат пайдалануды басқару, тұрақты экономикалық даму.
1983 жылы БҰҰ-ның алғаш рет бас ассамблеясы қоршаған ... ... ... ... және ... ... ... жөнінде алғаш рет шешім қабылдады. Халықаралық
экономикалық тұрақты даму бұл қазіргі кезеңнің қажеттілігін қамтамасыз ... ... ... ... және ... ... болып
табылады. Сондықтанда экологиялық ... ... ... ... бұл ... ... тұрақты дамудың
ұлттық стратегиясын қабылдауға міндетті. Бұл ұлттық стратегияда бір жағынан
топырақтың, ауаның, судың, орманның ластануының ... ... ... ... бұл бағдарламада азық түлікпен қамтамасыз ету, әлеуметтік
және экологиялық дамуды ұштастыру ... ... ... ... ... ... даму өзінің принциптерін және ережелерін жүзеге ... ... ... экологияға және ұзақ мерзімдегі әлеуметтік -
экономикалық мақсаттарды ... ... қол ... ... ... ... ... экологиялық құкықтың принциптері
негізделген 31-ші статьяда былай делінген: ... ... ... адамдарға өмір сүруге, денсаулығына қолайлы ... ... ... ... 1991 жылы ... бірі болып қоршаған
ортаны қорғау туралы заң қабылдады. Қазіргі кезеңде экологиялық ... ... ... ... ... заң ... ... ортаны корғау» туралы заң 1997 жылы 15 шілде де ... ... ... және т.б. ... заң ... «Қоршаған ортаны қорғау» туралы заң бойынша қоршаған ортаны
қорғауға әдейі қор ... Ол ... ... ... ... оны қалпына келтіруге, оған келген зияндарды концентрация жасауға
қоршаған ортаны ... ... да ... жұмсалады. «Қоршаған ортаны
корғау» туралы заңы мемлекеттік және қоғамдық бола алады. Бұл қорды табиғат
ресурстарын және ... ... ... ... басқарады. Қорға
түсетін қаражатын бірден бір көзі - табиғат ресурстарын ... ... ... 51 мың га ... ... болса, 15 мың га жерлер
орман тоғайлы мекендер. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... бір ерекшелігіне байланысты қабылданған. Ол бір жарынан
орманды жерлерді шаруашылыққа пайдалануды шектеу, екінші жағынан ... ... ҚР ... ... қорының үлесі 4,2 пайызды құрайды.
Ал, ... ... ... орман қорының үлесі 0,09 пайзыз ... ... ... ауданы 51,4 мың гектар, оның ішінде орман
тоғайлы ... 15,3 мың ... ... алып ... ҚР ... 1995 жылы ел
басының указымен «Жер туралы заң» ... Бұл ... ... ... пайдаланудың төлемдер принципін іске асыру көзделген. Бұл процесс
төмендегідей үлгіде жүзеге асады:
1.Жеке меншікке ... ... ... ... жер ... ... ... жерлердің төлем ақысы.
З.Жер салығы.
4.Жалға берілген жерлерге төлемдер.
Дейтүрғанмен де қазіргі ... әлі де ... жер ... ... толықтай өз орнын тауп болған жоқ. ... емес ... ... ... ... ... есептеу
әдісімен және жердің ренталық бағалау арқылы іске асырылады.
Табиғат ресурстары қоғам қажеттілігін қамтамасыз ету үшін ... ... ... Экономикалық іс - әрекетте ... ... және ... өздерінің экономикалық мақсаттарын көздейді.
Қоғамның басты экономикалық мақсаты экономикалық өсім ... ... ... ... іске ... және ... тұрақтылықты іске асыру болып табылады. ... ... ... ... ... әл ... арттырады. Бірақ ол
тек қана барлық ресурстарды тиімді пайдаланғанда ғана мақсатқа ... ... ... ... зияндаудан, ластаудан, деградациялау есебінен ... ... ... ... ... және ... жаңа ... тартудан туындауы қажет.
Табиғи өнімнің жүйесінің тиімді ... ... ... ... ... символдық болып табылады. Бұл ... ... ... ... және ... ... ... сиымдылық
мөлшері барлық тізбек бойында ресурстарды пайдалану тиімділігіне байланысты
болады. Осыған сәйкес ... ... ... 2 ... ... байланысты. Біріншісі, макро деңгей, екіншісі, өнімділік ... ... ... ... ... анықтайтын табиғи
сиымдылық көрсеткіштері ... ... ... жалпы ішкі өнімнің ұлттық
табыстың бірлігіндегі табиғи ресурстардың шығыны. Бұл көрсеткіштерді өлшеу
құндық және натуралды формада ... ... ... ішкі ... ... ... жалпы ішкі өнім бірлігінің қолданылатын табиғи
ресурстар шығынына ... ... ... ... 2-ші ... ... ... өнім бірлігінің жұмсалған табиғи
ресурстар шығынына қатынасымен анықталады. Мұндай табиғи ... ... ... тиімді қызмет етуін бағалау үшін
қолданылады. Егер ... ... ... ... аз ... ... сәйкес
табиғи заттың өнімге айналу процесі соғұрлым тиімді және тастанды қалдықтар
өлшемі аз болады. Экологиялық экстенсивті дамуы ... ... ... Екінші аспектісі көптеген ... жаңа ... ... ... ... қолданыстағы ресурстарға
жүктеменің жоғарылауы. Мүның ... ... ... ... ... ... әкеледі(8(.
III.ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ МЕМЛЕКЕТТІК ЖӘНЕ ЖЕРГІЛІКТІ ӨЗІН - ӨЗІ
БАСҚАРУДЫ ... ... ... ... МЕН ... ... ресурстары: жерлері, кендері, сулары, орман
тоғайлары, өсімдіктер мен ... ... ... ... ... ... ... және экологиялық қауіпсіз
қолданса ғана, бүгінгі және болашаққа өте бағалы мұра болып ... ... та ... ... экстенсивті дамуына байланысты, ... ... ... ... және оны ... монополдық
пайдаланудағы бірнеше онжылдықтар ... елде ... ... ... уақытта Қазақстан экспортының 75 пайызын минералды шикізаттар
өнімі құрайды. Жақын арадағы 10-15 жылда экономика дамуының негізгі көзі ... ... ... ... ... ... Бұл ... экономикалық
және геополитикалық рычаг экономиканың ғылыми салаларын ... ... ... тұрғысын көтеру үшін, отандық тауар ... ... ... ... үшін ... ... керек.
Цивилизацияның дамуы алдағы уақытта да табиғи ресурстарды қолдану жөнінде
болмақ, бірақ та бұл ... ... ... ... ... Бұл ... саны да, сапасы да толық өндірісті қалыптастыру ... қоса ... ... ... ... ... қалпына
келмейтін ресурстарды қолдануды азайту және жаңа технологиялық принциптер
арқылы ... ... ... ... ... қалыпты дамуға көшуінің маңызды
бөлігі ... ... ... ... болып табылады. Табиғат
пайдаланудың стратегиясының мақсаты ... ... ... сапасын көтеру эффектісінің тұрақты дамуы үшін көшу шарттарын
орындауын қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... және ... келмейтін табиғи ресурстардың ... ... ... ... ... төмендету. Бұл мемлекеттің маңызды
тапсырмасының орындалуының шешімі оның аймақтың және ... ... ... ... ... ... орындарының
мүмкіндіктері мен қызметтері табиғат пайдалану мен қоршаған ортаны қорғау
сферасында маңызды орын ... ... ма бір ... - ... базадан
немесе жоғары мемлекеттік деңгейдегі басқарушылық шешімінің ... ... ... ... және ... ... күту ... әр күн сайын нақты күқығы мен материлдық - ... ... ... ... жүргізілмесе. Орталықтан бақылау қиын: мүмкіндігінше
нақты шешімдер қабылдау табиғат пайдалану сферасына байланысты. Оған ... ... ... қатынастар да әсер етеді.
Аймақтар дамуының қалыпты моделіне көшу ... ... ... ... ... ... ... гармонизация орнату объективті ... ... ... және ... ушін тек қана ... ... ... есебі бойынша ұйымдармен анықталады, жергілікті
экономиканың спецификасы, табиғи ресурстың және адам ... ... ... ... экологиялық тәуелділіктің деңгейі, түрғындардың
денсаулық көрсеткіштері және т.б.
Қалыпты даму моделіне көшу үшін ... мына ... ... ... ... облысындағы және орталық және жергілікті
орындаушы органдар билігінің табиғат ... және ... ... ... ... осы ... ... органдар билігі
кұрылымының табиғат ... ... ... реттелуі
негізінде рационализациялау;
- табиғат ресурстарына мемлекеттік меншік институттарының дамуы,
табиғат ресурстарын ... ... ... есеп беру ... ... және ... ресурстарына
экономикалық баға беру;
- салық реформасын құру, табиғи ресурстар бағасын экономикалық ... ... құн ... төлеу, табиғатты пайдаланғаны үшін түпкілікті
төлеу жүйесін қалыптастыру;
- табиғат пайдалануда лимиттеуді және лицензиялау жүйесін дамыту;
- табиғи ресурстар мен қоршаған ... ... ... ... жетідіру, экологиялық жұмыстар мен қызмет көрсетулер нарығын
дамыту;
- табиғат пайдалану сферасындағы сыртқы саясаттың жүргізілуімен ... ... баға ... жүргізілуінде қарастыру;
- табиғат пайдалану саясатын табиғи ресурстар мен ... ... ... ... ... ... ... экспорт - импорт
қүрылымын рационализациялау;
- табиға пайдалану мен қоршаған ортаны ... ... ... жуйесін қалыптастыру, болжам жұмыстарын дамыту, стратегиялық және
дефицит табиғи ... ... ... және ... ... ... жаңа тәсілдер мен технологиялық оқытулар мен
технологиялық оқытулар арқылы дамытуды қалыптастыру және оның ... ... ... және ... мемлекет тарапынан қолдау
көрсету;
- екінші дәрежедегі ресурстарды қолдануды көбейту, қалдықтарды
утилизациялау ... ... және ... ... ... орта мен табиғи ресурстардың мемлекеттік мониторінгі ... ... үшін ... ... экологиялық экспертиза жұмыстарын
қалыптастыру;
- кәсіпорынның құрылуы немесе ... ... ... ... және ... ресурстық факторларды қалыптастыру есебін жасақтау;
- табиғи ресурстарды ... ... ... және ... ... ... бойынша бөліп көрсететін заңдылықтар
жүйесі табиғат пайдалануды басқару саласындағы ... ... ... ... монополдік мемлекеттік кәсіпорындар
министрліктер мен ... ... ... Бұл ... ... ... мен сан көрсеткіштеріне негізделген, ал ол кезде
экономикалық және экологиялық аспектілер ... ... ... ... ... етеді. Бұл үшін табиғат пайдалануды реттеуде ең алдымен
зандылықтар мен нормативтік жүйелерді реформалау керек.
Табиғат ... ... ... ... базасы мына
бағыттарды қамтамасыз етуі керек:
- табиғи ресурстарды қорғау және қолдану үшін азаматгар мен ... ... ... ... ... бекіту;
- табиғат пайдалануды рационализациялауда экономикалық және ... ... ... ... ... ... жүйесін реформалау;
- табиғат ресурстарына кім меншік ететін мәселесін шешу;
- табиғат пайдалануды кешенді ... ... ... ... ... ... кадастрлар жүйесін дамыту;
- алынған ресурстар мен қолданылған ресурстар арасындағы қажеттіліктер
мен реттеу ... ... ... ... ... ... қатысты қызметтерді өз мақсаты бойынша
қолдану;
- мемлекеттік экологиялық бақылау жүргізетін және ... ... ... ... мен ... ... ... мемлекеттік бақылау жүргізуді бірігіп қолға алу, табиғи ресурстар
мен қоршаған ортаны қорғау заңдылықтарды бұзғандарға санция қолдану ... ... ... ... инспекторларға әлеуметтік жағдай жасау
кепілдіктері;
- табиғат ... ... ... ... ... ... ... сферасында салық саясаты, ... ...... ... ... табиғат пайдалануды лицензиялауды территориялық және ... ... және ... үшін ... ... ... пайдалануды лимиттеу мен лицензиялауға көп көңіл бөлу керек,
ол табиғат ... ... ... ... ... ... Олар
табиғат ресурстарының сапасы да, саны жөнінен де толық игеруді ... және де ... ... ... қауіпсіздік деңгейіне дейіп
әкеліп, қолайсыз жағдайларды біртіндеп жояды.
Қазіргі уақытта лимиттің 2 түрі ... ... ... ... және ... лимиті 2 жағдайдағы
лимиттер – олар ... бір ... ... шартты түрдегі берілген
сандық көрсеткіштері мен қоршаған ортаға әсер ету деңгейінің экологиялық
қауіпсіздігі мен ... бір ... ... қалдықтарды таратудың
арасындағы көрсеткіштері. Бұл лимиттер бүкіл жоспарланған кезең ішіндегі
бастапқы экологиялық ... мен ... ... ... деңгейіне
дейінгі мерзімді қарастырылуы керек.
Табиғатқа, қоршаған ортаға пайдалы әсер коэффициентінің ... ... ... табысы артуына тікелей пропорционалды екендігін бірқатар
есептеулеріміз бен сараптауларымыз ... ... ... жүр. Осы ... ортаның мониторингін жүргізу, экологиялық нормаларды ... ... ... экспертиза, экологиялық лицензиялау,
экологиялық сентификаттау, экологиялық бақылау адам ... ... оң және ... тұстарын барынша объективті бағалаудың негізгі
әдістері және бағыттары деп ... ... ... ... ... механизмдерінің (адам
капиталына байланыстыра) біздің пікірімізге сәйкес негізгі элементтерінің
атап артық болмас. ... ... ... ... механизмін
жүзеге асыратын бірден-бір күш - ол мемлекет, мемлекеттің экологиялық
реттеу әлеуеті.
Мемлекеттің адам ... мен ... ... ... ... ... ... элементтеріне мыналар жатады:
- табиғн кадастрлар;
- табиғатты пайдалану мен қоршаған ортаны қорғауды қаржыландыру;
- табиғатты ... және ... ... ... ... ... ... салу, сондай-ақ экологиялық сақтандыру, жоспарлау
мен болжау, экономикалық ынталандыру, жеңілдіктер беру шаралары(12,13(.
Қазақстан Республикасында табиғат корғауды, оның адам ... ... ... ... ... ... ету үшін ... жузеге асыру қажет. Олар: республикалық ... ... ... ... ... және оның ... ... ортаны қорғауды сақтандыру қорын, кәсіпорындардьң экологиялық
қорын ... ... ... кадағалау.
Экологиялық қорлардық және олардың адам капиталымен тиімді ... ... ... ... біз ... шаралар топтамасын
ұсынамыз:
- қоршаған ортаның сапасын жақсарту және тұрғындардың ... ... ету ... ... бағдарламалар мен
жобаларды қаржыландыру және кредиттеу (несиелеу);
- табиғатты қорғауға және сақтауға арналған қаржылық ... ... ... ... ... ... ... экологиялық білім беру мен тәрбиелеуді дамытуға көмектесу.
Табиғатты қорғау және ... ... ... реттеу
механизмінің ажырамас бөлігі ретінде экологиялық қорлар кәсіпорындардан,
мекемелер мен ұйымдардан, сондай-ақ шетелдік жеке және ... ... ... ... құралады. Каражаттың ерекше бөлігіне
экологиялық сақтандыру немесе экологиялық қауіпсіздік ... ... ... ... немесе жергілікті қаржы органдары
қоршаған ортаның зиянды өзгерістері қалыпты ... ... ... ... мен азаматтарға компенсациялық (орнын толтыру)
төлемдер ретінде пайдалануы тиіс. Экологиялық жеңілдіктер ... ... және даму ... ... ... түрлеріне,
түпкі өнім сипатына қарай, сондай-ақ аумаққа техногендік салмақ шектеріне
(лимитіне) байланыстыра берілуі қажет.
Табиғатты ... ... ... жобаларды экономикалық ынталандыру
бағытында табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін төлемдердің белсенділігі мен
атаулығы ... ... түсу ... Жалпы, табиғи ресурстарды
пайдаланғаны үшін төлемдерді ... ... ... ... ... ... табиғат ресурстарын пайдалану қатынастарын
жетілдіру салдары деп түсінген абзал. ... ... ... ... ... да ... ресурстарға мемлекеттік монополияны жою барысында
сенімді құбылысқа айнала ... басы ашық ... ... ... басқа да табиғи ресурстарды сату-сатып алу және азаматтық-құқықтық
мәмілелер объектісіне толыққанды келтіру мәселесі ... ... ... мемлекеттік деңгейде шешімін табатын уақыттың ... ... ... ... - табиғи ресурстарды пайдалану мен қоршаған
ортаны сақтауға арналған ұтымды жоба болып ... ... ... реттеу әдістері (жоспарлау, сақтандыру) қоршаған орта сапасын
жанама түрде реттейтін жүйе ретінде танымал. ... ... ... ... ... әсер ету арқылы экономикалық
пайда мен экологиялық талаптын ... ... ... керсеткіші рөлін
атқарады. Сондықтан, табиғат ресурстарын басқаруда ... ... ... ... даму ... ... қорларды пайдаланушылардың
экономикалық мүдделеріне байланыстыру арқылы шешетін ұтымды құрал болып
табылады.
Біздің пікірімізше, ... ... ... ... ... ... табиғатты қорғау қызметінің қаржы-кредиттік механизмі (жеңілдікті
кредиттеу, субсидиялар, т.б.);
- баға саясаты (экологиялық таза өнімге ... ... ... ... ... ... жабдықтар өндіретін кәсіпорындарды
мемлекеттік қолдау;
- экологиялық сертификаттау жүйесін жасау;
- экологиялық жұмыстар мен қызметтер атқаратын ... ... ... ... ... жолға қоятын саясат жүргізу;
- табиғатты қорғауға арналған негізгі ... үшін ... ... және ... ... мен ... жобаларының ішіндегі ерекше атап ететін
шаралар - экологиялық ... және ... ... мен ... ... ... ... мақсаты қоршаған ортаға келтірген зиянның
орнын мейлінше толтыру болып табылады. Сондықтан, бұндай ... ... және ... ... ... ... ... экологиялық
сақтандыру жүйесі және жоғарыда айтканымыздай экологиялық сақтандыру
қорлары ... ... ... ... ... жауапкершілік
тәуекелі жатуға тиіс. Өз кезегінде азаматтық жауапкершілік тәуекелі
сақтандырушыға жеке ... ... ... ... ... ... келісімінде көрсетілген жер, су, ауа кеңістіктерін ластауға
байланысты келтірілген шығындардық орнын толтыру туралы ... ... ... ... каржы-каражат көлемін ... ... ... қорғау бағдарламалары ... аса ... ... ... ... ... ... кешенді сараптау негізінде табиғат ресурстарын ... ісі ... ... ... ... ... кезде Қазақстан Республикасында ... ... ... ... және ... ... ... Бұл жоспарлар жалпы сипатта және кешеңді бағдарламалар түрінде
емес, жекелеген мақсатты ... ... ... келеді. Әрине,
біз олардың ... ... ... проблемаларды
сараптап шешуге көмектескенін білеміз, дегенмен бұл ... ... ... өз ... ... атқаруға
әлсіздік танытып отыр.
Мемлекеттік маңызы бар ірі экологиялық проблемаларға біздің зерттеулер
көрсеткеніндей мыналар жатады:
- Қазақстан ... ... ... ... туралы өзіңе алған
халықаралық міндеттемелерін орындау дәрежесі;
- мемлекеттік маңызы бар, ерекше құнды табиғи ... ... ... ... ... ... ... ежелгі табиғат
көрінісі жер шарында Онтүстік Америкада ғана бар ... ... ... мұңды тағдырын еске тусірсек жетіп жатыр);
- Қазақстандағы өзеңдер алқабы экологиялық жағдайын суықтыру;
- төтенше экологиялық ... ... ... қалпына келтіруді іс
жүзінде қолға алу;
- экологиялық мақсатты ғылыми-техникалық жобаларды жүзеге ... ... ... үшін және ... ... ... мен ... реттейтін маңызды құрал салық салу болып
табылады. Салық салу жүйесін реттейтін - ... ... ... ... ... ... мен ресурс сақтаудың нақты деңгейлерінің аумақтық
шекті нормативтерге сай келу дәрежесі;
- қоршаған табиғи ортаға нормативтік салмақтың артып кетпеуі;
- табиғатты ... ... ... ... ... ... ... қажетті қарқыны;
- табиғатты қорғау шараларына жұмсалатын күрделі қаржылардың деңгейі;
- аумақтың ... ... ... ... шаралардың экологиялық-экономикалық тиімділігі, яғни адам
капиталының экологиялық тұрақтылық пен сенімділікке игі ... ... ... ... салу ... ... ... байланысты республикалық және жергілікті деңгейлерде жүзеге
асырылуы тиіс. Салықтық жеңілдіктерді ... ... ... кемуі, экологиялық қауіпті өнім еңдіретін немесе экологиялық
қауіпті технологиялар мен ... ... ... ... ... салу ... толықтырылуы әбден мүмкін. ең бастысы ... ... еді. Ал, ... ... ... ... ... оларды бірінші
кезекте өндірістік қалдықтарды өңдеп, ұқсататын кәсіпорындарға беру ұтымды
шара деп есептеу ... ... ... ... ... ... тиімділікке қол жеткізген жағдайда, оларды тіпті салық салудан толық
босатудың өзі артық емес деп санаймыз.
Экологиялық күйзеліс жағдайындағы ... ... ... босаған
қаражатты табиғатты корғау мақсаттарына жұмсайтын кәсіпорындарды да салық
ауыртпалықтарынан ада ету де өзінің ... ... ... ... орын ... ... экономикалық-экологиялық субьектімсн байланысты,
аралас, бірыңғай ұғымдар деп қарастыруға болады. ... ... ол ... ... адам капиталын қалыптастыратын, рыноктық
экономиканың ... ... ... Ол ... ... ... экономикалық және экологиялық шешімдер қабылдай алатын және ... жеке ... ... ... және ... ... ... тұлға болып табылады.
1997 жылдың 10 қазанында Қазақстан ... ... ... ... ... Жолдауында Қазақстанның ұзақ
мерзімді даму стратегиясын жариялады. Бұл стратегия 1493 жылы ... ... ... ... өрлеу стратегиясы мен 1994 жылғьі
әлеуметтік-экономикалық реформа стратегияларының логикалық ... ... 2030 ... дейін даму стратегиясына» сәйкес елді
дамытудың негізгі мақсаты - ... ... ... ... ... ... қолайлы жаудай жасау мен ұлттық бірлікте тәуелсіз,
гүлденуші және саяси тұрақтылықтағы ... ... ... ... ... тұрақты дамуы – экологиялық ... алғы ... - ... ... іске асырған адамзаттың ақыл ойы
қазіргі кезде: «Жер бетіндегі тіршілікті ... бола ма, әлде ... ... ... ... отыр. Өйткені, адамзаттың дүниетануының шыңы ... ... ... ... ашуы ... ... ... тиіс еді, бірақ ол сонымен қатар жер бетіндегі тіршілікті жойып
жіберу ... ... ... ... ... соғыс қаупін
тудырды. Еңбек өнімділігін арттырып, адамдардың тұрмыс ... ... ... ... ... ғылыми техникалық революция
мен экономиканы тұрақтандыру арасында шиеленіскен қайшылық туып, ... ... ... ... ... еңбегін олардың өз өміріне төнген
қауіп - қатерге айналдырады.
Ғылыми - ... ... ... ... ... ... - қатер мен қатар, табиғат пен коғамның қатынасында туған
басқа да дағдарыстар бар. Ол дағдарыстың ішіндегі ең ... ... ... болып саналады. Адам табиғатка бейімделіп қана
қоймайды, керісінше, ғылым мен ... ... ... ... ... ... сай ... Осы іс - әрекеттің нәтижесінде адамның өз
басына экологиялық ... ... ... ... байлыстарын есепсіз тұтынуы
салдарынан алдағы ғасырларда олардың қорының біртіндеп таусылу ... ... ... ... байлықтар, минералдық шикізаттар жатса, екіншіден,
өзін - өзі толықтырып қалпына келтіріліп отырады деп ... ... ... таза ауа, тірі организмдер, т.б. биосфералық заттар жатады.
Ғылыми техникалық революция табиғаттың мұндай ... ... ... ... ... өндіре беруге болмайтынын дәлелдеді.
Мысалы: өз еліміздегі мұнай қорын алайық. Қазір Каспий теңізінің астындағы
мұнай қорын бес ... бес ... ... ... ... Осы ... нәтижесінде түбінде ол мұнай қоры таусылып, Каспий теңізінің
астында орасан зор ... ... ... сол ... теңіздің суы сіңіп кетіп,
екінші бір Аралдың пайда болмасына кім кепіл бере алады.
Кейде мамандар мұндай ... ... ... қазіргі ғылыми
техникалық революцияның ішкі мәніне іздеп, оның ... бір ... ҒТР ... ... ... ... ... болмайды, өйткені ғылым да, оның
негізінде ... ... да ... ... ортаға өздігінше елеулі
әсер етпейді. ҒТР - дың ... ... ... әсері оның
жетістіктерін практикадан қолданудан басталады: қазіргі ... ... мен ... ... ... ... ... тек шамалы ғана
- олар сол кезде ақ өндірісті өлшеусіз арттырған еді. ... ... ... ... ... әдісін қолдану шикізатты өлшеусіз талап
етті, табиғатқа адамның ықпал жасауын арттырды.
Демек, қазіргі ... ... ... ... ... ... ... болудан әлдеқайда бұрын шыққан еді. Оның түпкі,
басты себебі тауар өндірісінің ... ... аз ... жұмсап,
мүмкіндігінше мол пайда табуда жатыр. Қайта керісінше, ғылыми -техникалық
қызметті материалдық өндірістің жетекші ... ... ... ... ... ... ... шешу мүмкіндіктерін тудырады.Адамның
табиғатқа еңгізетін өзгерістері оның ... ... орта мен ... игі ... ... ... тиіс.
Экологиялық дағдарыстың мәнін ашып көрсететін тағы басқа ... ... ... жыл ... жер ... 100 млрд ... ... рудалар, жанғыш заттар, құрылыс материалдары ... ... 200 млн ... ... ... тотығы, 150 млн ... қос ... 53 млн ... азот ... 50 млн ... астам
түрлі көмірсутектері т.б. шығарылады. Дүние жүзінде барлық зауыттар жыл
сайын 32 млрд текше метр ластанған су ... 250 млн ... ұлы ... ... қалдықтардың мөлшері барған сайын өсуде. Мұның бәрі су
мен топырақты, ... ... ... ... ... қоршаған ортаны
ластандыруда қазіргі заманғы экологиялық көріністің бір ... ... ... байлықтарын есепсіз пайдалану және қоршаған ортаның
ластануына байланысты экологиялық дағдарыстарды қалдықсыз және аз ... ... ... ... ... Бұл үшін ғылыми техникалық
прогресті табиғи байлықтарды, ... мен ... отын ... ... ... ... есеппен тиімді пайдалануға
бейімдеу қажет.
Жоғарыда айтылғандардың бәрін қорытындылайтын болсақ, ... ... ... ... ... шиеленісіп отырған дүниежүзілік
мәселелерді, біріншіден, жеке дара ... ... ... және екіншіден,
мемлекетаралық, тіпті бүкіл планеталық ... ... ... ... ... ... әлі ... жоқ, бірақ халықаралық
әлеуметгік дамудың дүниежүзілік ... жан - ... да ... ... ... және саяси мақсат -мүдделері мен
іс - әрекеттерін тиісінше анықтап, қоғам мен табиғаттың қарым - қатынасының
біртұтас ... ... мен ... білмейінше, барлық
мемлекеттердің бірлесе әрекет ету стратегиясын ... ... емес ... әрбір мемлекеттің мүддесі бүкіл адзаттың ортақ мүддесімен үндесіп
жатуы тиіс. Бұл стратегияны әрбір ... жеке дара ... ... ... ... ... сала отырып келіскенде, мәдениет аралық
байланыстарды ескере отырып, аман - есен алға ... ... жеке ... ... адамдық мүдделерін дұрыс ұштастырғанда ғана жасалуы мүмкін.
Соңғы кездерге дейін экономикалық өсу мен ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде қарама-қайшылықтар болды.
Экономикалық өсу табиғатқа зиян келтіруге ... ... деп ... ... ... мәселелерді шешуде оның болашақта неге апарып
соқтыратынымен санаспай, кезсіз ... ... ... орны ... жағдайларға кезіктіруде. Бүгінгі күні әлемдік сипат ... ... ... ... т.б. экологиялық дағдарыстар ... ... ... ... жоқ, ... ... жету үшін
жасалған жұмыстын салдары.
Өткен ғасырдың екінші жартысынан Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... жарты ғасырға
созылған жарылыстар, Байқоңыр ғарыш айлағынан жыл сайын тобымен ұшырылған
түрлі зымырандар, Арал теңізінің тартылуына ... жол ... ... ... ... ... адам өміріне аса қауіпті жарылыстардың қоршаған
ортаға зардаптарын алайық. Бұл аймақтардың адам төзгісіз экологиялық ... ... ... ... ... ... әлеуметгік қорғау үшін
Қазақстан Республикасының арнайы Заңдары қабылданды. Бұл ... ... ету үшін жыл ... ... бюджеттен бірнеше
миллиардтаған қаржы бөліп отыруға тура келді.
2002 жылғы 5-6 қазанда Орталық Азия ... және ... ... қорына мүше мемлекеттердің басшыларының Душанбе қаласында өткен
саммитінде ... ... ... ... "Жер ... ... ... болсын теңіздің тартылып кетуі ... ... ... теңізді қалпына келтірудің ешқандай тәжірибесі жоқ.
Сондықтан біздер қалай да Арал теңізін толтыру ... оның ... ... ізденуіміз керек. Ең қорқьныштысы теңіздің ... ... ... ... ... 1 ... ... дейін тұзды шанның тарауы. Ал
ол биік таулардағы ... ... әсер ... Н.Ә.Назарбаев Арал апатын
тек аймақтық ғана емес, сондай-ақ планета ... апат — Арал ... ... ... рөл ... деп атап ... Арал ... оның айналасындағы табиғатты сауықтыру, тұрып жатқан халықтарды ауыз
сумен қамтамасыз ету кең ауқымды және тиімді ... ... ... ... ... қаңтар айында қоршаған орта бойынша БҰҰ Бағдарламасының,
БҰҰ даму Бағдарламасының және ... ... ... ... ... ... өткен конференциясында қабылданған "Арал
теңізі бассейнінің экологиялық ... ... ... ... ... ... төрт мақсат көзделген:
- қоршаған ортаны тұрақтандыру;
- теңіз маңдйындағы экологиялық апаттың ... ... ... жер және су ... ... ісін жақсарту;
- осы бағдарламаларды жоспарлау мен жүзеге асыру үшін ... ... ... жан-жақты дамыту.
Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаев 2002 жылы Оңтүстік ... ... ... ... Біріккен Ұлттар Ұйымына
экологиялық проблемаларды шешу үшін көлемді ... ... ... ... ең ірі ... проблемалардың тізімін жасауға шақырды.
Елімізде экологиялық қауіпсіздікті сақтамау салдарынан ... ... ... ... адам ... ... жатқан аса күрделі мәселені
шешуге үкімет тиісті дәрежеде ... ... ... жоқ. Арал ... апат ... тұрғындарын әлеуметтік Қорғау туралы Заң ... бері ... ... ... тұр. Бұл Заң ... ... ... жыл сайын бұған 5 миллиард теңгедей қаржы бөліп, экологиялық
апаттың зардабын шегіп отырған Арал өңірі халкының ... ... ... тиіс ... ... ... ... экологиялық
қауіпсіздіктің сакталмай, өрескел бұзылуынан келген шығынды отеу үшін
қабылданған Заңды қаржының тапшылығынан ... ... ... алмады. Алғашқы
төрт-бес жылда қабылданған Заңның тек жекелеген баптары бойынша ... ... ... ... ... қатар, Қызылорда облысының Қазалы
ауданында халыктың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... қоры тарапынан соңғы екі жарым жылда 100 млн.теңге көлемінде
қаржы ... Оның ... ... ... ... қазылды, 4 орта
мектепке шағын жылу қазандығы орнатылды, Қазалы су төрабын жаңғыртуға, ... ... ... ... су ... ... және ... жұмыстары жүргізілді .
Байқоңыр ғарыш айлағынан есепсіз ұшырып жатқан зымыран ... ... ... әлі күнге мемлекет тарапынан аз мәнінде қамқорлық көріп
отырған жоқ. Қазақстан үкіметі бұл ... ... ... ... ... бергенмен орындалмай келеді.
Жер бетіндегі табиғаттың бірте-бірте тозып, экологиялық дағдарысқа ұшырауы
адамзаттың қолдан ... ... ... ... ... бұл ... алып, экологияға ұшыраған аймақтарды шұғыл сауықтыруға үнемі назар
аударып, тағдыры тығырыққа тірелген ... ... ... ... ... мемлекетті іс.
Кенестер Одағы кезінде Қазақстан жерін аса қауіпті ... ... ... өте ... ... Олардың келешекке келтірер
зиянын халыққа айтпай, жасырды. Сол ... ... ... 20 млн гектар жері пайдаланылған екен. Бұл ... ... ... барлау жұмыстарын жүргізуге, жерасты байлықтарын
игеруге рұқсат етілмеді. Адам айтқысыз зардап ... ... ... ... ... ... жер жаннатында таза ауалы ен даласы бірте-
бірте тозақты ... ... ... ... ... жанашырлық, керсеткен жоқ.
Сондықтан бар құпияны жария етті, шындыктың бетті ашқан "Невада-Семей"
қозғалысын ... ... ... бұл бастаманы әлемдік масштабта көтерген
атақты ұлтжанды акын Олжас Сүлейменовтың ізіне ерді. Ол ... ... ... ... отырысында қоршаған ортаны қорғау ... ... ... ең ... экономиканы және тұтас алғанда
қоғамды экологияландыруға қол жеткізу керек. Бірінші бағытта экономиканың
барлық ... ... ... ... ... беретін
экономикалық тетіктерді жасау керек. Мәселен, кез келген бағдарламаларды
жасау барысында, ... және ауыл ... ... ... ... ... ... алып құрылыстар мен басқа да кең ауқымдағы
бағдарламаларды жүзеге асыру ... ... ... ... ... және ... ... әсерін ескеру керек.
Ғылыми-техникалық ерлеудіц қазіргі деңгейі, қуатты компьютерлердегі
талдаудыц ... ... ... жобалардың шағын кейін алдын ала
түсінуге мүмкіндік береді. Оларды іс жүзіне асырмас бұрын ... ... ... оны ... ... ... қажет.
Табиғат компоненттері өзара үйлесіммен құралға. Оның даму ... ... бар. ... ... ... түпкі себебі осы
заңшылықты білмеуде, түсінбеуде, оған жөнсіз ... ... ... зат және ... ... ... ... Сондықтан әрбір қоғам
мүшесі табиғат құбылыстары негізімен аздап болса да ... ... ... ... жою - ... ... ... жүргізетін
негізгі бір жұмысына айналуы тиіс.
Сондай-ақ, қоғамды экологияландырумен қатар, қоршаған ортаны қорғау
әрбір ... төл ... ... ... ... ... кезеңінде балаларды
оқыту керек. Экология мәселелері бойынша ... ... ... ... да ... ... тұрақты дамуына деген беталыс
экологиялық проблемаларды шешуден бастау ... ... ... "Қазақстан-2030" даму стратегиясында халыққа экологиялық
білім беру мәселесіне айрықша назар аударылған. Осы ... ... ... ... орталығы Кеңесінің президенті Ш.Айтматов былай дейді:
"Экология пәні ... ... ... математика және ана ... ... ... ... ... ғана ... ортаға деген қамқорлық
нағыз өмір секілді шынайылыққа ие болады".
Республикамыз егемендік алғанға дейін табиғаттың қай саласы болмасын
азып-тозды. ... ... ... ... ... куә. ... ... проблемасы жеңіл-желпі қарап, құр байбалам салу,
дабыраға айналдырып бос уақыт өткізумен шешетін ... емес ... ... ... Соңғы кездері экологиялық зардаптардам құтқарудың
жолын "халықты басқа жаққа көшіру керек" деп елді босқа қобалжытатын, ... ... ... ... ... ... ... көбейді.
Арал өңірінің экологиялық апат аймағы деп жарияланғаннан бергі соңғы
10 жылда осындай ... ... ... ... жайлы мәселе екі рет
көтерілді. Алғашқысында, 1990 жылдың басында осындай даурыкта сөзге сенген
тұрғындар бар ... ... ... ... кешті, нәтижесінде
барған жерлеріне, жаңа қоныстарына үйренісе алмай, нарықтық кезеңдеп жаппай
жұмыссыздыққа тап болған олар туып-өскен жеріне ... ... зар ... ... ... тиісті сабақ алып, қорытынды жасау орнына 2003 ... ... ... ... ... ... ... экологиялық қасірет
салдарынан зардап шеккендерді әлеуметтік қорғау туралы" Заңды іске ... ... ... ... ... ... бұл ... халықты көшіру
керек деген мәселе тағы да көтерілді.
Экологиялық қауіпсіздікті сақтауға немқұрайлы ... оны ... ... ... ... ... нәтиже шықпайды. Сондықтан
алдымен халықты, ... ... ... керек. Экологиядан
зардап шеккен тұрғындардың қалыпты өмір ... ... ... жағдайлар
жасалуы тиіс.
Табиғи ресурстар және ... ... ... ... ... халықтың көші-қоны мен денсаулығына байланысты тура
және жанама ... қоса ... Арал ... ... 35,4 ... АҚШ ... көлемінде қаржы керек. Қоршаған ортадағы
өзгерістерге байланысты ... зиян ... ... ... ... Ол
келесі шығындардан құралады:
- қоршаған орта өзгерістеріне байланысты ... ... ... ... ортаны бұрынғы қалпына келтіру үшін жұмсалатын шығындар;
- орнына келмейтін құнды ... ... ... бір ... ... ... ... бірінші болып өз еркімен ядролық қарудан бас
тартты. Мұны жаһандық қауіпсіздің жүйесін қалыптастыруга, Жер ... ... ... ... жоқ үлес ... ... ақыра айтқандық
смес. Сонымен қатар, бұл өз ... ... ... қосылған ең
қомақты үлес.
Осы орайда біз әлемнің ... ... ... ... ... Қазақстанға бірлескен және ... ... ... қол ... бірте-бірте экономикалық өсіп-өркендеу бұған дейін қаржы
тапшылығынан, тағы басқа себептермен көңіл бөлуге мүмкіндік ... ... мәні зор ... шешуге, мемлекеггік реттеуге
бетбұрыс жасатуда. Осының нәтижесінде 2002 жылғы бюджет ... ... Ал ... ... 2003 жылға арналған республикалық бюджеттің
шығыстары 2002 ... ... ... ... ... ...... білім беруге — 33,6, әлеуметтік көмек пен әлеуметтік камсыздандыру
бойынша — 5,9 пайызға көбейтілді. Ең төменгі зейнетақы: мен ... ... мың ... ... бес және одан көп баласы бар аналарды 53 ... ... жаңа ... ... баланың анасына берілетін бір жолғы
мемлекеттік жәрдемақысын, 2-ші топтағы ... ... ... ... ... шеккендерге жене Арал апат
аймағындағыларға тікелей әлеуметік көмекке 5,6 млрд теңге ... ... жоқ, ... ... ... ... заңдар нақты іске
асыру тетігі, қаржы кезі көрсетілмегендіктен орындалмай, сөз жүзінде ... ... ... ... ... ... дамыған
жүйесі жұмыс істейді. Олардың негізгі міндеттері:
- ауыл шаруашылығында тұрақты экономикалық ... ... ... ... процестерді болдырмау;
- азық-түлік қауіпсіздігіне қолдау жасау, жаңа ... ... ... ішкі ... ... халықаралық еңбек бөлінісіне ұлттық тауар
өндірушілердің бәсекеге қатысуын және ... ... ... ... ... және жеңіл өнеркәсіпті-қажетті шикізатпен қамтамасыз
ету. Бірсыпыра министрліктер мен институттардың Қазақстандағы 1996 ... ... ... ... ... ... ... қысқаша келтірейік. Онда мемлекеттің өз ... ... пен ... ... ... өзі ... беретіні атап
айтылған. Соған қарамастан, Қазақстанда қоршаған ортаны қорғауга кететін
шығын жалпы табыстың 0,5 ... ... бұл ... 10 ... ... көрсетілген.
Бұл мәселені мемлекеттік реттеу бағытында ондаған заңдар, қаулылар мен
нормативтік актілер: табиғаттын төтенше ... ... ... ... ... ... жөніндегі ережеден бастап, ... ... ... орман ағаштарын кесу және су ресурстарына
төлем мөлшері, нұсқаулар және есеп методикалары еңгізілді.
Қазіргі кезде ... ... және ... ... ... - ... ... үшін айыппұл салынатын әртүрлі қаулылар болып
отыр. Алайда, заңды бұзушылар таранынан ... ... ... ... ... жылы ... ... ортаны қорғау туралы" Қазақстан
Республикасының заңына ... егер ... ... ... ... ... елеулі нұқсан келтірілсе және табиғи экологиялық
жүйелер ... ... ... ... ... апат аймақтары
деп жарияланда.
Бұл Заңның негізгі міндеті қоршаған ортаны қорғауда қоғам ... ... ... ... ... ... және ... заңдылықты және құқық қорғау тәртібін күшейту болып табылады.
Осы Заң қазіргі және ... ... ... ушін ... ... ... ... және әлеуметтік негіздерін
белгілейді және экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, ... ... де ... ... ... ... ... әсерін болғызбауға,
биологиялық алуан түрлілікті сақтау мен табиғатгы ұтымды ... ... ... ел ... ... қабылданған бұл заңға байыптап қарасақ,
бірсыпыра ерекшеліктерді де атап көрсетуге болады. Осы заң экологиялық
қауіпсіздік пен ... ... ... құқықтық, экономикалық және
әлеуметтік негіздерін ... ... ... ... ... ... ... жаналықтар көп. Оқып-қарасақ заңды құрайтын 89 ... ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны
қорғау ережелері мен нормаларын сақтау мақсатында ұйымдар мен азаматтардың
шаруашылық және басқа қызметтерін ... ...... ... ... Заңда бұған арнайы тарау енгізілген. Мұның өзі, ... үшін ... ... зардаптарға объективті баға
беруде белгілі бір ... ... ... ... талап. Бірінші
кезекте шаруашылық субъектілерінің өзіне заңды тұлға ... ... және ... ... ... ... жекешелендіргенде
экологиялық талаптар мен міндеттемелергі; есеп еңгізілген.
Төтенше экологиялық апат аймақтарында тұратын халыктың ... ... ... ... ... біржола, уақытша орын
ауыстыруының басты себебі адамның өмір ... мен ... ... ... ... ... Республикасының "Қоршаған ортаны қорғау туралы" Заңында
экологиялық апат ... ... ... ... өмір ... ... ... ортаға көшіру мүмкіндігі көрсетілген. Ал ... іске ... ... қаржы көзі көрсетілмеген. Сол себепті ... бұл ... ... ... ... ... ... “Атмосфералық ауаны
қорғау ... Заңы 2002 ... 11 ... қабылданып, күшіне енді.
Бұл Заң атмосфералық ауаны қорғаудың құқықтық, экономикалық және
әлеуметтік негіздерін айқындайды және ... ... ... ... ... сонымен қатар адамның өмірі мен денсаулығы
үшін қолайлы қоршаған орта мен оның ... ... ... ... ... ... іске асыруға бағытталған.
Республикамызда экологиялық проблемаларды мемлекеттік реттеуде осы аса
маңызды Заңдар бұлжытпай басшылыққа алынып, орындалуы тиіс.
3.2. Табиғатты корғау ... ... ... ... ... негізгі бағыттар.
Адамзат дамуының барлық кезеңінде де адам мен ... орта ... ... ... ... Бірақ, жоғары индустриалды қоғамның пайда
болуына байланысты адамның ... ... ... күшейе түсіп, соның
салдарынан бұл мәселе көп жақтыланып, қазіргі кезде қоғам үшін глобальді
қауіп тудыруы ... ... ... ... ... түрі ... үнге ... тіршілігі ар бөлігінің биосферасын қорғау
үшін адамдардың араласуы қажет бола ... ... ... жер ... ... ... ұшырауда.Табиғатты қорғау баршаньң ісі
кез келген ортада зандық мамандықтардазаң шығарушырушы, сот ... ... ... ... ... жасай отырып адамдар
экологиялық мэселелерді шешу қажеттііктерімен кездесіп отырады.
Табиғатты қорғау мен табиғи ресурстарды тиімді пайдалану ... ... ... ... ... ие. ... ... дегеннің өзі сол
табиғи қорларды сақтау, тиімді пайдалану және ... ... ... ... мемлекеттік, аймақтық, административті-шаруашылық,
технологиялық, саяси, заңдық және қоғамдық ... ... ... бұл ... ... сақтау және қалпына келтірудің, жалпы
әдістері мен принциптерін жүзеге асыратын ... ... ... ... ... қорғау дегеніміз-бұл әрбір қоршаған ортаны ластаушыға
жалпы заңдық талаптар қоя отырып, сол талаптарды орындауда нақты ... ... ... ... ... ... халықаралық мемлекеттік,
аймақтық құқықтық актлердің, стандарттар мен тапсырмалардың жиынтығы.
Осы барлық қосымша ... даму ... мен ... дер ... ... ... адамзатты өзгермелі табиғи ортаның әсерінең
қоргау міндеттері алға қойылады. Бұл екі ... те ... ... ортаны
адамды қорғау» терминінінде интефацияланады.
Қоршаған табиғи ортаны қорғау мыналардан құралады:
- орындалуға міндетті ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорын үшін экономикалық тиімділікті жасауға ұмтылатын табиғатты
қорғау ... ... ... жасау;
- Табиғатты қорғау және ресурстарды сақтау технологиясы мен техникасын
инженерлік ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
заңына сәйкес қорғауға келесі объектілер жатады:
- табиғи экологиялық жүйелер, атмосфераның азон қабаты;
- жер, оның ... жер асты және жер үсті ... ... ... және ... ... ... әлемі, микроорганизмдер, генетикалық
қорлар, табиғи ландшафтар.
Қоршаған табиғи ортаны қорғаудың негізгі принциптері мыналар:
- тұрғылықты ... ... ... мен ... үшін ... ... жасау;
- қоғамның экологиялық және ... ... ... ... ... заңдарымен оның ресурстарының өзін-өзі ... ... және ... ... ... ... орта мен адам ... үшін қалпына келтірілмейтін
салдарларды болдырмау;
- әртүрлі өндірістік объектлердегі табиғи орта мен адам ... ... ... және ... ортаның жағдайы туралы уақытылы, нақты
мәліметтер ... ... ... мен ... ... ... ... заңдылығының талаптарьш бүзганы үшін
жауапкершіліктің ... ... ... ... бағытталған деңгейде
қоршаған ортаның сапасын сақтауға ... ... ... ... ... ... болып табылады. Оған ірі масштабты, бүлінбеген
табиғаттың эталондық ... ... ... ... ... мамандар дайындау мен халықты тәрбиелеу бойынша жалпы
мемлекеттік деңгейдегі қызметтермен қаттар, жеке ... ... ... ... ... заттардан ағын сулар мен газдарды
тазарту бойынша қызметтері де жатады. Мұндай қызметтер негізінен инженерлік
әдістермен жүзеге асырылады.
Табиғатты ... ... екі ... ... бар, оның ... қалдықтарды тазарту, екіншісі ластаудың негізгі көздерін жою. Зиянды
қалдықтарды тазарту арқылы биосфераға келіп түсетін зиянды заттар ... ... көп ... ... ... сондықтан бұл бағыттың тиімділігі
төмен. Сонымен қатар, қоршаған отанын бір компонентінің ластану деңгейін
жою, ... ... ... ... ... ... тазартуда
ылгалды фильтрларды орнату ауаның ластануын ... ... су ... да көп ... ... ... ... жою қолдағы шикізатты
жинақты пайдалануга және биосфера үшін зиянды заттардың көп белігін пайдага
асыруға ... ... ... аз ... ... ... ... талап етеді. Бірақ, барлық өндірістерде бірдей
қалыптасқан қалдықтар ... ... ... мен ... пайдаға асыруда
қолданылатын технико-экономикалық шешімдер табыла ... жоқ, ... ... екі бағытта да жұмыс жасауға тура ... Егер ... ... жүйе бұзыла берсе, табиғи ортаны жетілдіруде ешбір
тазарту қондырғылары және қалдықсыз технологиялар биосфераның ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған
қоршаған ортаны қорғау және экологиялық ахуалды
жақсарту жөніндегі кешенді бағдарламасы
Бағдарламаны жүзеге асыру мерзімі: ... ... ... шаралар Атырау облысы бойынша қоршаған
(тапсырмалар): ортаның ... ... және оны ... ... ... ... күтілетін Экологиялық тепе-тендікті құру
түпкілікті нәтижелер: және ... ... ... ... қолайлы
ортасын ... ... ... ... жылдары қаржыландару
көздері және көлемі – барлығы (1теңге): 38 509 028,8 мың теңге
сонын ішінде:
Республикалық бюджет 5 648 700 мың ... ... 18 563 758,4 мың ... ... 14 296 570,4 мың ... ... және 2005 жылға дейінгі болашаққа арналған ... ... ... ... ... ... ... қорғау
тұжырымдамасын, орта мерзімдік міндеттері және ... ... ... ... Оның жүзеге асырылуы Атырау облысы аумағының
тұтастан ... ... ... ... ... және облыс
аудандарында экологиялық шиеленісушікті азайтуға мүмкіндік береді.
Бағдарламамен: ... ... ... ... жер ... ... жерді қорғау және ұтымды пайдалану: фауна мен ... ... ... ... оңтайлы қолайлы-тұрмыс
жағдайын жасау; ... ... және ... ... қоршаған
ортаның ластануын азайту және оның залалдарын болжау үшін ғылым ... ... ... ... ... және мәліметтері
Бағдарламаның негізгі мақсаты Атырау облысы халқының
қолайлы тұрғылықты ортасын ... ету үшін ... ... ... больш табылады.
Бағдарламаның мақсаты болып табылатындары:
- халықтың денсаулығына қолайлы экологиялық қауіпсіз органы ұстау;
- ... өсу ... ... және жаңғыртылатын табиғат
ресурстарын пайдалану жағдайын, сондай-ақ жанартылмайтын ресурстарды ... ... ... ... табылды.
Қоршаған табиғи ортаға антропогендік әсердің деңгейін ... ... ... ... ... әуе ... ... экологиялық «таза» технологияны әзірлеу және еңгізу арқылы зиянды
шығарындыларды азайту;
- ... және ... ... және ... ... су ... қорғау және ұтымды пайдалану;
- өсімдіктер мен жануарлар әлемін қорғау;
- радиациялық ахуалға бақылау жүргізу.
Бағдарламаның ... ... ... ауаның ластануын азайту;
- жер қойнауын, суды, топырақты, жерді қорғау;
- фауна мен флораның түрілік ... сан ... ... ... ... ұстау, олардың ұдайы өсуін және ұтымды ... ... ... экологиялық мәдениетін және білім көтеру;
- қоршаған ортаның ... ... үшін ... мен ... ... ... қорғау
а) қазіргі жағдайды талдау проблемалар
Қазіргі ... ... әуе ... ... ... ... ... экономиканың басқа салаларының, өнеркәсіп
кәсіпорындары, жылу ... ... ... болып табылады. Облыстағы
атмосфера жағдайына “Теңізшевройл” ЖШС, “Ембімұнайгаз” ААҚ, ... ... ААҚ, ... ... ЖАҚ, АМБ және ... ... ... неғұрлым күшті әсер етеді.
2000 жылмен салыстырғанда ластағыш затте шығарындыларының ТШО-да 12,97
мың тоннаға және ... ЖЭО – 0,45 мың ... ... ... жалпы
шығарындыларының 14,4 мың тоннаға көбейгені ... ... ... 2002 жылы ... орташа жылдық көлемі 174 мың тонна
құрады.
Облыс бойынша ... ... ... ... орта ... мың ... (85,8%) ... ластау кездері шығарындылары
үлесінде. Стационарлық көздерінен шығарындылар серпіні де ... ... ... ... серпіні тәріздес. Егер 1990 жылы стационарлық
кездерінен шығарындылар 100,3 мың ... ... ... ал 1994 жылдан
бастап 2000 жылды қоса кезеңде шығарындылар 223% көбейген. Статистикалық
есептеу ... ... бір ... есептегенде 2000 жылы стационар
көшерінен әуе бассейніне 384 килограмм ... ... ... шығарындылар құрамын, (орташа ... ... ... шығарындылардың жалпы орташа жылдық көлемінің 5,98% қатты заттек
құрайды, 94,02% - бұл газ тәріздес ... ... ... жасаған кезеңінде алауларда 8,0 миллиард текше
метр газ жағылды. Жыл сайын “ТШО” ЖШС мен ... ААҚ ... ... 46% ... 2002 жылы ... 611396 текше метр
түрлі газ жағылды, ол 58474,1 ... метр ... ... асып ... кезеңде атмосфераға күкіртті сутегі, аммиак, көміртек тотығы,
қара күйе және ... ... ... ... ... ... тонна құрады, ал жылына “ТШО” ЖШС шектеулі рауалы шығарындылар
49010,2 тонна құрайды. Шығарындылардың ... ... ... негізгі
себебі технологиялық үдерістегі жаңылыстар, құралдардың ақаулығы, өнімді
өткізу нарығының жоқтығы, сондай-ақ төтенше жағдайлар болып табылады.
Адам ... және ... ... экологиялық зиянды заттек-
күкіртті сутегінен (112S) ... ... ... ... газ ... ... ... үдерістің тиімділігі төмен.
б) бағдарламаның негізгі бағыттары және асыру тетіктері
Атмосфералық ауаны қорғау жөніндегі бағдарлама мыналарды қарастырады:
- әуе бассейні жағдайын ... ... ... ... ... ластанғыш заттек шығарындылар
санын азайту жөнінде мақсатты бағытта шаралар алу;
- технологиялық үдерістерді жаңғырту жөнінде нақты шараларды жүзеге
асыру;
- ... ... ... ... ... мыналар арқылы жүзеге асырылады:
1) Технологиялық мазут отынын вакуумды дистиллятқа, немесе одан да жақсы
көмір ... ... ... ... ААҚ этилсіз бензин шығару және автомашинаның пайдаланған газды
шығаратын тұлбаларына каталитикалық сұғындырмаларды ... ... ... ... ... және ... ... ұсақ
қазандықтарды жою;
4) Кәсіпшіліктерде және мұнай өңдеуші кәсіпорындардағы резервуар паркін
жаңарту және битум зауытында буландыру ... және ... ... өндірісінде ұйымдастырылмаған шығарындыларды жою;
5) Шаң-газ ұстайтын жаңа құралдарды ... ... ескі ... және ... ... ... ... және қаржыландыру көздері
Атмосфералық ауаны қорғау жөніндегі шаралар кешенін жүзеге асыру үшін
2003-2005 жылдары 19 398 015,1 мың ... ірі және орта ... ... қаржысы есебінен 1 882 781,1 мың теңге бөліну
қажет.
г) бағдарламаны ... ... ... ... ... ... асыру аймақтың әуе бассейіне зиянды әсер
деңгейін ... ... ... ... ... қорғау жөнінде
жоспарланған шараларға ... ... ... ... ... ... қайта жаңғырту, техникалық қайта жарақтандыру
мәселелері енгізілген.
“Атыраузагинвест” ЖШС, ... ЖШС, ... ... ... ЖШС ... ... ағымдағы жылы қазандықтарды
газ тәріздес ... ... және осы ... 62,4 ... теңге бөледі.
Бірқатар өнеркәсіп кәсіпорындары автомобиль паркін бензиннен газға ауыстыру
жөнінде ... ... БК ЖАҚ ... ... арналған табиғатты қорғау
шараларымен 24 590 мың ... ... ... ... ... жоспарлаған,
соның ішінде шағын қазандықты ... ... ол ... ... ... және атмосфералық ауаның ... ... ... жылы ... ААҚ ... құны 4842,5 ... теңгенің зауыт газын
күкіртті сутегінен тазалау торабының құрылысын салу жоспарлада. 2003-2004
жылдар ... ... ЖШС құю және ... ... ... ... мұнай отынын табиғи газға ауыстырады, сөйтіп
атмосфераға ластанған заттек шығарындыларын азайту үшін 13,9 ... ... ... салмақ, ал, “Ембімұнайгаз” ААҚ осы ... МГӨБ құны 293,5 ... ... ... ... пайдалану
қондырғысы құрылысын салады.
Су ресурстрарын қорғау
а) қазіргі жағдайды талдау. проблемалар
Атырау ... ... су ... ... жер үсті сулары ресурстары
сияқты, жер асты сулары өте шектеулі ... ... ... ... ... ... жер асты ... үлес салмағы шамалы. Облыстың
гидрогеографиялық желісі Каспий теңіз бассейіне жағады. Тұрақты жер ... ... тек ... ... ғана және ... ... ... сағасы
(Қазақстан шекарасында) ие.
Қалған өзен желілері - бұлар кеуіп қалатын, уақытша ағын ... ... және Ембі ... тұрақты ағын суы тек көктем кезінде банкалады,
сортаң сор топырақты жерге барып тіреледі. Жайық ... ... ең ... ... Жайық озенінің көп жылдық орташа су алу мөлшері 300,65
миллион текше метр ... ... ... су ... үлес ... КРП
жылдық - орташа шегінде - 68,6 % болып қалып отыр. Судың басты тұтынушылар
өнеркәсіпті тұрғын үй ... және ауыл ... ... табылады.
Өнеркәсіп алаңдары, елді мекендер, мал шаруашылығы фермалары,
суарылатын егістіктер, су көлігі ... ... ... ... ... ... сол себепті өзен суы ауыз көзі ретінде ... ... ... ... ... ... халқының 22% ашық
суқоймаларынан тазартылмаған және заласыздандырылмаған суды пайдаланады, ол
санитарлық нормаға қайшы келеді. Тіпті ... ... ... ... күйде немесе жоқ. Ұзындығы 350 шақырым сутарату құбыры
жүйесінің тек қана 25 ... ... 20 жыл ... 54 ... 21 ... - ... бұрын, қалған бөлігі одан да бұрын салынған. Канализациялық ... 180 ... ... және де ... ... ... 1986 ... салынған. Канализациялық және су құбыры желісінің авариялық жағдайы
қоршаған ... ... ... және ... ... санитарлық-
эридемиологиялық жағдайына жағымсыз әсер ... Қала үшін 1945 ... сол жақ ... ... ... ... аса қауіпті көздері
болып табылады, онда тәуелдік сайын 60 мың текше метр ақаба су ... ... ... өте көп мөлшерде құрамына мұнай өнімдері, фенол,
хлорид, ... ... ауыр ... бар аса ... ... ... Бұл ... пайдалану табиғат қорғау нормаларына сай келмейді,
іргелес жерлердің су басылуына және ... жер асты ... ... және ... ... құйылу нақты қауіпі туып отыр. Булану
алаңының Жайық өзені арнасына жақындағы, өзенге ... ... бар ... ... ... ... ... қорғайтын қондырғының
жоқтығы, ақаба суларының биологиялық тазаланбауы Жайық өзенінің және соның
әсерінен Каспий теңізі суының осы ... ... ... ... ... тазарту қондырғыларының Жайық өзеніне жақындығы ағындылардың
өзенге түсу қаупін құрайды. Мұндай жағдайды су ресурстарын сарқылудан ... ... ... аса ... мәні ... теңізі деңгейінің тұрақсыздануы проблемалардың бірі болып
табылады, соның салдарынан мұнай ... ... ... жиілеуде. Күні бүгінде су басу аймағында 148 ... ААҚ ... 115 ... және ... ... 33 ұңғыма)
қалып отыр. Су басу аймағында бұрғыланған 1485 дана ұңғыма қоры бар 19 ... ... ... Осы ... әлеетті қауіпті болып табылады және мұнайдың
трансшекаралық ағып ... ... ... яғни ... ... ... қорына орасан зор зиянын ... Одан ... ... жер бүліну нәтижесінде үлкен аумақтың шөлейттенуіне әкеледі.
Су деңгейінің ... ... тек ... ... ... қарай
оларды болжамдау және теңіз деңгейінің ... ... ... ... Сондай-ақ теңіз деңгейінің ауытқуын талдау қажет. Каспий
теңізіне нормативті-таза және нормативті-тазартылған ақаба суларын Ажип ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау
органдар тарапынан тұрақты бақылау жүзеге асырылмайды. Соған байланысты
Каспий теңізіндегі ... ... ... әділ ... жоқ. ... орта ... жақсарту және нашарлау фактісін қадағалау ғана емес,
әрі болжауға және сонымен бірге экологиялық аптты ... ... ... ... ... және ... асыру тетіктері.
Облыстың су бассейнін қорғау мақсатында 2005 жылға дейін бірқатар
шараларды жүзеге асыру қажет, соның ішінде:
1) Жер үсті және ... ыза ... ... ... ... ... ... олардың жағдайын және режімін жақсартуды қамтамасыз
ететін технологиялық, мелиорациялық, ... ... және ... ... ... Суды ұтымды пайдаланудың негізгі бағыттарын әзірлеу, сондай-ақ ... ... Су ... ... кешенді-ұтымды пайдалану және ... ... су ... және өндірістің технологиялық циклінде суды
қайта пайдалануды азайту жөніндегі шараларды ... ... су ... бұлжытпай орындалуын қамтамасыз ету және
нақты су көздерін қорғау ... мен ... ... нұсқауларды әзірлеу;
5) Халықтың және экономика салаларының суға қажеттілігін қанағаттандыру
мақсатында ... ... ... ... және су сапасының
өзгерістерін болжау;
6) Өзендер мен суқоймалар жағалауларының қолайлы режімін ... үшін ... ... және ... ... ... су ... басқару органдарымен келісіп шағын өзендердің
сулылығын қалпына келтіру және олардың суының тазалығын сақтау шараларын
жүзеге асыру, ... ... ... ... бітеліп қалуын және
сарқылуын болдырмау және жою шараларын ... ... су ... және
өзеннің тиісті санитарлық жағдайын сақтау жөнінде жұмыстар ... ... ... ... ... ... және олардың есебін жүргізу үшін
су бассейндер, экономикалық аудандар бойынша су ... ... Ойл, ... Ембі ... ... ... және Еділдің (Қиғаш
және басқа) шығыс қолтығының үйме жалдауына және дамбы құрылысына
бақылау жасау.
Қорытынды
Қоршаған табиғи ... ... ... принциптері мыналар:
- тұрғылықты халықтың өмірі, еңбегі мен ... үшін ... ... ... ... экологиялық және экономикалық мүдделерінің ғылыми
негізделген үйлесімі;
- табиғаттың заңдарымен оның ... ... ... ... және тазарту мүмкіндіктерін есептеу;
- табиғи орта мен адам ... үшін ... ... ... ... ... ... табиғи орта мен адам денсаулығына
теріс ықпал жөнінде және қоршаған ортаның жағдайы туралы уақытылы, ... ... ... ... мен халықтың кұқығы;
- табиғатты қорғау заңдылығының талаптарьш ... ... ... ... сақтауға немқұрайлы қарап, оны шешуді қаржының
тапшылығына тірей берсек, ... ... ... Сондықтан алдымен
халықты, экономиканы, экологияны сауықтыру керек. Экологиядан зардап шеккен
тұрғындардың қалыпты өмір сүруіне бірінші кезекте ... ... ... ... ... түрдегі берілген сандық көрсеткіштері мен
қоршаған ортаға әсер ету деңгейінің экологиялық ... мен ... ... ... ... таратудың арасындағы көрсеткіштері. Бұл
лимиттер бүкіл ... ... ... ... ... шаралар мен
“соңғы” экологиялық қауіпсіздік деңгейіне дейінгі мерзімді ... ... ... ... әсер ... ... ... тұлғалардың табысы артуына тікелей пропорционалды екендігін ... бен ... ... ... ... жүр. Осы бағытта
қоршаған ортаның мониторингін жүргізу, ... ... ... ... ... экспертиза, экологиялық лицензиялау,
экологиялық сентификаттау, ... ... адам ... ... оң және теріс тұстарын барынша объективті бағалаудың негізгі
әдістері және ... деп ... ... ... реттеудің экономикалық механизмдерінің ... ... ... ... сәйкес негізгі элементтерінің
атап артық болмас. ... ... ... ... ... ... ... күш - ол мемлекет, мемлекеттің экологиялық
реттеу әлеуеті.
Мемлекеттің адам капиталы мен экология ... ... ... ... негізгі элементтеріне мыналар жатады:
- табиғн кадастрлар;
- табиғатты пайдалану мен қоршаған ортаны қорғауды қаржыландыру;
- ... ... және ... ... ластағаны ушін
талемдер;
- кредиттеу, салық салу, сондай-ақ экологиялық ... ... ... ... ... ... беру шаралары(12,13(.
Қазақстан Республикасында табиғат корғауды, оның адам капиталымен
өзара ... ... ... ... ... ету үшін мынадай
шараларды жузеге асыру қажет. Олар: ... ... ... ... ... ... және оның қызметін жандандыру,
қоршаған ... ... ... ... ... экологиялық
қорын қалыптастырып, жұмсалу арналарын кадағалау.
Экологиялық қорлардық және олардың адам капиталымен тиімді арақатысын
талдап, жасаудың өзекті ... біз ... ... ... ... ортаның сапасын жақсарту және тұрғындардың экологиялық
қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында ғылыми-техникалық бағдарламалар мен
жобаларды ... және ... ... табиғатты қорғауға және сақтауға арналған қаржылық ... ... ... арналған ұтымды жобаларды экономикалық
ынталандыру;
- экологиялық білім беру мен ... ... ... ... және ... ... ... реттеу
механизмінің ажырамас бөлігі ретінде экологиялық қорлар кәсіпорындардан,
мекемелер мен ... ... ... жеке және ... тұлғалардан
түсетін каражаттар есебінен ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік қорлары жатады.
Аталған қорларды мемлекеттік немесе жергілікті қаржы ... ... ... ... ... ... нұқсан келтірген
кәсіпорындарға, мекемелер мен азаматтарға компенсациялық (орнын толтыру)
төлемдер ретінде пайдалануы ... ... ... кәсіпорындардың
типіне, көлемі және даму бағыттарына, пайдаланатын ресурстар түрлеріне,
түпкі өнім ... ... ... ... ... салмақ шектеріне
(лимитіне) байланыстыра берілуі қажет.
Табиғатты ... ... ... ... экономикалық ынталандыру
бағытында табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін төлемдердің белсенділігі мен
атаулығы дәрежесін жоғарылата түсу керек. ... ... ... үшін ... ... ... ... реформалар
шеңберінде жүріп жатқан ... ... ... қатынастарын
жетілдіру салдары деп түсінген абзал. Мұндай төлемдерді орнықтыру жерге
және баска да ... ... ... ... жою ... ... айнала бастайтындығы басы ашық мәселе ... ... ... да табиғи ресурстарды сату-сатып алу және азаматтық-құқықтық
мәмілелер объектісіне толыққанды келтіру ... ... ... өзектілігіне
байланысты мемлекеттік деңгейде шешімін табатын уақыттың жақын екендігін
айтуға тиіспіз.
Экономикалық ынталандыру - табиғи ресурстарды ... мен ... ... арналған ұтымды жоба болып табылады, себебі баска
экономикалық ... ... ... ... қоршаған орта сапасын
жанама түрде реттейтін жүйе ретінде танымал. Экономикалық ... ... ... мүддесіне әсер ету арқылы экономикалық
пайда мен экологиялық талаптын ... ... ... керсеткіші рөлін
атқарады. Сондықтан, табиғат ресурстарын басқаруда экономикалық ынталандыру
- экологиялық тұрақты даму мақсаттарын ... ... ... ... ... ... шешетін ұтымды құрал ... ... ... ... шараларына
мыналар жатады:
- салық салу;
- табиғатты қорғау қызметінің қаржы-кредиттік механизмі (жеңілдікті
кредиттеу, субсидиялар, т.б.);
- баға саясаты ... таза ... ... ... ... табиғатты қорғауға арналған жабдықтар өндіретін кәсіпорындарды
мемлекеттік ... ... ... ... жасау;
- экологиялық жұмыстар мен қызметтер атқаратын рынокты қалыптастыру;
- ... ... ... ... қоятын саясат жүргізу;
- табиғатты қорғауға ... ... ... үшін ... қолдану және т.б.
Табиғатты қорғау мен сақтау жобаларының ішіндегі ... атап ... - ... ... және ... ... мен ... қорғауды жоспарлау.
Экологиялық сақтандырудың мақсаты қоршаған ортаға келтірген ... ... ... ... ... Сондықтан, бұндай шаралар тобын
міндетті және ерікті экологиялық сақтандыру, стихиялық апатты ... ... және ... ... ... ... ... Экологиялық сақтандыру объектісіне азаматтық жауапкершілік
тәуекелі жатуға ... Өз ... ... ... ... жеке ... ... тұлғаның мүліктік талаптары, яғни
сақтандыру келісімінде көрсетілген жер, су, ауа ... ... ... ... ... ... ... азаматтық заңнама
нормаларына сәйкес өндірілетін каржы-каражат ... ... ... ортаны қорғау бағдарламалары қатарында аса маңызды
факторларды ... ... ... ... әлеуметтік
құрылым) кешенді сараптау негізінде табиғат ресурстарын пайдалануды
жоспарлау ісі ... ... ... ... жатады.
Қазіргі кезде Қазақстан ... ... ... ... ... және ... ... жүзеге
асырылады. Бұл жоспарлар жалпы сипатта және ... ... ... жекелеген мақсатты бағдарламалар түрінде қолданылып келеді. Әрине,
біз ... ... ... бірқатар проблемаларды
сараптап шешуге ... ... ... бұл ... экологиялық проблемаларды өз деңгейінде тиімді атқаруға
әлсіздік танытып отыр.
Мемлекеттік маңызы бар ірі экологиялық проблемаларға біздің зерттеулер
көрсеткеніндей ... ... ... ... қоршаған ортаны қорғау туралы өзіңе алған
халықаралық міндеттемелерін орындау дәрежесі;
- мемлекеттік маңызы бар, ерекше құнды ... ... ... ... ... ... ... мұндай ежелгі табиғат
көрінісі жер шарында Онтүстік ... ғана бар ... ... ... мұңды тағдырын еске тусірсек жетіп жатыр);
- Қазақстандағы өзеңдер алқабы экологиялық жағдайын суықтыру;
- ... ... ... қалған аумақтарды қалпына келтіруді іс
жүзінде қолға алу;
- экологиялық мақсатты ғылыми-техникалық жобаларды ... ... ... пайдаланғаны үшін және экологиялық ... ... мен ... ... ... құрал салық салу болып
табылады. Салық салу жүйесін реттейтін - ... ... ... ... ... ... мен ресурс сақтаудың нақты деңгейлерінің ... ... сай келу ... ... табиғи ортаға нормативтік салмақтың артып кетпеуі;
- табиғатты пайдаланудың аумақтық лимиттері;
- ... ... ... ... ... қарқыны;
- табиғатты қорғау шараларына жұмсалатын күрделі қаржылардың деңгейі;
- аумақтың табиғатын қорғау құндылығы;
- аталған шаралардың ... ... яғни ... ... ... пен ... игі ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 101 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы туралы15 бет
Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасы. қоршаған ортаға келтірілген зиянды экологиялық бағалау6 бет
Жалпы экология175 бет
Жаһандық экологиялық проблемалар31 бет
Қазақстан Республикасының экологиялық қауіпсіздігінің жай-күйі мен проблемалары17 бет
Қазақстанның экология саласындағы қозғалыстары, оның даму перспективалары51 бет
Мектеп пен отбасының ынтымақтастығының жасөспірімдер тәрбиесіндегі рөлі10 бет
Қазақстан қалаларындағы атмосфераның ластану деңгейіне диамикалық бақылау7 бет
2002 жылы қабылданған Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасы12 бет
2003 - 2005 жылдары экономиканы дамытудың негізгі қорытындылары және Үкіметтің 2003 - 2006 жылдарға арналған бағдарламасы67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь