Қазақстанға жер аударылған ұлттардың Ұлы Отан соғысы мен одан кейінгі жылдардағы жағдайы

КІРІСПЕ

І. тарау. Әртүрлі ұлттардың Қазақстан территориясына жер аударылуы мен қоныстандырылуы
1.1. Жер аударылған ұлттардың Қазақстан төңірегіне орналасуы
1.2. Жер аударылған ұлттардың әлеуметтік. тұрмыстық жағдайы

2.тарау. Қазақстанға жер аударылған ұлттардың Ұлы Отан соғысы мен одан кейінгі жылдардағы жағдайы
2.1. Республиканың халық шаруашылығының дамуына қосқан үлесі
2.2. Жер аударылған ұлттардың әлеуметтік. мәдени дамуы.

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Әртүрлі этностардың қоғамда бірігіп өмір
сүріп, біркелкі дамуы әрбір көпұлтты ... ... ... ... ... ... ... табылады. Егеменді елімізде тұратын ұлттардың өткені
мен бүгінін зерттеу, республикада болып ... ... жіті ... ары ... дамып қалыптасуы үшін қажет. Тарих ғылымының тамаша
бір ерекшелігі - ... ... ... мен ... ... ... ... бұрмаламай нақты деректермен дәлелдеп
көрсетуі.
Посткеңестік кеңістік кезеңіндегі тәуелсіз республикалардың ... ... ... ... маңыздылығын көрсетеді.
Қазақстан бүгінгі күннің ең маңызды талабы бойынша – ұлтаралық тұрақтылықты
сақтау мәселесін өз ... ... ... Мұнда ұлттық саясаттық
негізгі бағыттары ... ... ... пен ұлттық татулықты»
ерекше атап өтіп, Қазақстан ... ... ... ... ... ... Республикасының президенті Н.Назарбаевтың еңбегі зор
деп айта аламыз Алайда, 130 ұлттар мен ұлыстардың мәдениетінің ... ... ... арқасы. Көпұлтты Қазақстанның ұзақ ... ... ... ... қандай жағдайда болмасын, саяси жер
аудару, депортация, тың игеру, т.б. қазақ халқы оң қабақ ... ... ... ... өте ... ... халқының басқа да күрделі тарихы бар.
Қазір ол Қазақстанда тұратын барлық халықтарға біздің бірлігіміздің түп ... ... ... ... кез ... ... кінә ... жол
бермеуге тиіс. Өйткені өткенге көз сала отырып болашақты көре ... ... ... ... ... ... отыр - балаларымыздың
игілігін ... ... ... ... ... нығайту және
өркениетті дүниежүзілік қоғамдастықтың талаптарына сай ... ... жаңа ... көшу ... тұр. ... ... және ... еліміздің болашағына деген жауапкершілігімізді сезінуіміз керек.
Ал, мұның өзі ... есте ... ... ... көз ... ... тату және жарасты өмір сүруді, олардың мәдениетін,
дәстүрлерін, салттарын ... ... ... ... ... бір - ... өзара байланысты және бір - ... ... ... ... ... тәжірибемізді және басқа
мемлекеттердің ... ой ... ... ... оң өзгерістерге
қол жеткізу өте қиын» [1].
Ұлттық ғылым ... ... ... «Ақтаңдақтар
ақиқаты» еңбегінде «Сталиндік нәубет жылдары ... ... мен ... ... ... ... ел ... ұлт тағдыры
табанға салып тапталып, Қазақстан халықтар түрмесіне, ... ... ... ... ... ... 1937 жылы Қазақстанға 18526 корей
семьясы (шамамен 100 мың ... ... жер ... ... ... қазақ жеріне Солтүстік Кавказдан қуғындалған жарты
миллионнан астам қарашай, балқар, чечен, ... ... ... т.б. халықтар
пана тапты. Қуғын-сүргінге ұшыраған осы халықтардың қайсысының болмасын
күмән келтірмейтін бір ақиқат ... ... пен ... ... ... ... сіңген қазақ халқының жазықсыз жапа шеккен халықтарды
жатырқамай, достық құшаққа алуы, ... ... ... шынайы
интернационалдығы» - деп жазды [2].
Қоғамның дамуы әртүрлі этностық топтардың ... өмір ... ... ... іздеумен келеді. Бұрынғы кеңестік жүйе ... ... ... ... ... жағдайда қалды. Жаңа жағдайда
ұлттардың салт-дәстүрінің, тілінің, ұлттық ... ... ... жағдай
туғызды. Нәтижесінде посткеңестік кеңістікте полиэтникалық ... бір ... ... ... мәдениет өкілдері болса, екінші
жағынан көпұлтты мемлекет ... ... ... әр ... ... ... өз теріс әрекеттерін
жасырғысы келгенімен тарих алдында ... ... ... ... басына түскен осындай бір теріс қылық, ауыр жаза - күштеп жер
аудару. (Депортация - лат. Deportation - қудалау, жер ... ... ... ... тұтас бір ұлттарды қырып жойған осы бір жан
түршігерлік, қылмысты істерді атқарып шыққан адамдарға ең ... ... ... ... (1953ж.) бастап, 1980 - ... ... - ... жер ... ... ... зерттеп ғылыми еңбек етіп
шығару түгілі, айтудың өзі қорқынышты ... ... ... ... жер ... ұлттардың өз тарихи түп - тамыры мен жер ауу
себептерін білулері қажеттігінен ... бұл ... ... ... бір ... деп қарау абзал.
Күштеп жер аудару – халықтардың тілінің, дінінің дамуына орасан зор
зиянын тигізгендігіне бүгінгі күнгі өмір ... ... ... ... ... жекелеген жер аударылған халықтардың әдет - ғұрыптық заң қалыптары мен
этникалық қағидалары, ұзақ дәуірлердің бойында қалыптасса, сонау ... ... ... жер ... ... өсіп келе ... кейінгі
буынға, өзіндік қаны тамған жерден біткен салт - дәстүрдің тамырына балта
шабады.
Сол ... жер ... ... тән ... ... әрбір
құжаттар, жеке адамдар мен этностардың өміріне, мәдениетінің құлдырауына,
әдет-ғұрыптардың жойылуына, отбасылардың зардап шегуіне, еңбек ... ... жапа ... лагерлер мен жұмысшы отрядтары ... адам ... ... отырған қолдан жасалған нәубет
іспетті.
Зерттеу жұмысының нысаны. Қазақстанға жер аударылған ... ... ... ... қалмақ, әзербайжан, күрд, түрік, шемшілі және басқа
халықтардың ... ... ... ... ... ... қалпына келтіріп, өркендетудегі еңбек еткен аймақтары алынды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Жер ... ... ... ... туған жерлеріне қайта оралу, орналасу және ортаға ... ... ... ... ... ... ... мәселелердің бірі екені
сөзсіз. Күштеп жер аударылған халықтардың жеке тарихын ...... ... әдет-ғұрып, салт-дәстүрін дамытуға әкелумен бірге,
күштеп қоныс аударылған халықтардың өткен тарихын ... ... ... ... ... ... мүмкіндігіне жол табу. Бертінге дейін
Кеңес үкіметінің тарих ғылымында депортацияланған халықтардың трагедиялық
тағдырына, жер ... ... ... тағылған кінәнің үстірттігі
және көшірілген топтар туралы жазылған үлкен еңбектер жоққа тән еді. Күштеп
жер аударылғандарды ... ... ... негізде жазу тек ... ... ғана ... ... бастады. Бірақ жаңа заман зерттеулерінде
депортация екпіні жазылғанымен, онымен тығыз байланыста жатқан зардаптары,
қудалауға ұшырауы, жеке-жеке орналасуы, бейбіт ... ... ... мен ... ... жеткіліксіз деңгейде жазылды.
КСРО Үкіметінің, халықтарды жер аудару туралы қаулы - ... іске ... жер ... ... ... ... тарихи атамекендері, тұрмыстық және құқықтық жағдайы жөніндегі
құжаттарды ... рет ... ... Н.Ф. ... ... А.М.Некрич
жариялады [4].
Осынау кеңбайтақ Қазақстанның тәуелсіздік алуы тек қана ... ... ... ... ашып қана ... жоқ, сонымен қатар
атамекендерінен қуылып, ... ... ... бүгінде екінші отанында
тұрақтап қалған басқа да ұлт өкілдерінің өткен ... ... ... беттерін ашуға жағдай туды. Айтулы ... ... жер ... ... ... ... үлес қосқан көрнекті
ғалым, академик М. Қ. Қозыбаев болды [5].
Қазақстанға күштеп көшірілген ... ... жер ... ... ... орындалу барысын қашан және қанша
адамның Қазақстанға қалай орналасқанын, еңбек армиясына ... ... ... ... ... ... Қ.С.Алдажұмановтың «Күштеп
көшіру: жымысқы саясат, басқыншылық әрекет», ... ... ... ...... ... режима»
зерттеулері мазмұны мен маңызы тереңдігімен ерекшеленеді [6].
Тарих ғылымының ... ... “ХХ – ... ... ... ... еңбегінде халықтарды күштеп жер аударудың
демографияға тигізген әсері, соның ішінде, кәріс халқының осы тарихи ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... мен ... жылдардағы күштеп жер аударылған халықтардың азаматтық құқықтарын
шектеу жағдайындағы өмірі мен олардың жер ... ... ... ... өз ... ... ақталуы мәселелерін тұжырымдаған
бірнеше мақалалар ... ... ... болды. [7].
Ұлы Отан соғысының басталуы ... ... ... негізгі себебіне айналды. Қудалануы, кінәсіз айыптар ... ... ауыр ... ... ... Жалпы қудалаудың негізгі
нысанасы болған немістердің тарихына орай Г. Вормсбехер, Кичихин А.Н., Л.
А. Бургарт, В. П. ... А.В. Фитц ... ... ... ... ... қосылған үлес екені аян [8].
Қазақстанға жер аударылған халықтар мәселесіне ... ... ... ... орны ... ... жүйе кезеңінде халықтың ... ... ... ... ... ... және одан ... кезеңде халықтардың лек-
легімен республикамызға күштеп ... ... тууы мен ... ... кейінгі атамекеніне оралу ... ... ... ... ... ... көрсеткіші жөнінде ғылыми
талдаулар жасалды. Бұл мәселе М.Х. ... пен ... ... Л.Т. ... М.Х.Асылбеков пен
А.И.Құдайбергенованың зерттеулерінде талданған [9].
Тоталитарлық жүйенің тұсында арнайы жазалау орындары - еңбекпен түзеу
колониялары ... ... ... ... ... тұтқындалғандар мен
күштеп қоныс аударылған халықтардың “отанын сатқандар” ретінде ... ... ... ... қиыншылықтар мен кедергілерге кездескеніндігі
туралы С.Д.Дильманов, А. А. Росляков, К.С.Алдажұманов, ... ... т.б. ... айтылады [12]. Қазақстанға жер аударылғандардың
өмірі мен тағдыры туралы деректер Т.Көлбаев, А.Хегай және ... ... ... ... ... ... А.Н.Алексеенко,
Г.С.Баратованың ұжымдық еңбегінде әртүрлі ұлттар мен ұлыстардың тарихи-
мәдени дамуы, ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық,
мәдени-өркениеттіліктің бірлігі негізінде, өзара байланыста өмір сүріп,
даму ... ... ... ... ... саралаған [14]. Ж. А.
Ермекбаев, Ф.Осадчий, Ж.О.Артыкбаев, М.Ч. ... ... ... жер ... ... орналасуы, қилы тағдыры, сол
жерлерде тұрақтап қалуы ғылыми негізде сараланған [15].
«Қазақстанға жер аударылған халықтар және олардың республиканың ... ... ... ... ... ... ... жазылған
Қ.Қожаханованың кандидаттық диссертациясы 1946-1960 ... ... ... ... халық шаруашылығын дамытуға қосқан үлесін
саралайды. 2008 жылы қорғалған Н.А.Абуовтың «Депортация ... в ... гг. (на ... ... и Кокчетавской областей»
тақырыбындағы кандидаттық диссертациясының зерттеу нысаны 1936-1957 ... ... және ... облыстарына жер аударылған және осы
жерлерде арнайы қоныс аударылғандар мәртебесінде ... ... жер ... ... ... болған үдерістер болып
табылады.
Қазақстанның тарихшы-корейтанушысы Г.В.Кан ең алғашқы ... ... ... корейцев Казахстана» тарихи очеркінде
кәрістердің Орта Азия аймағымен байланыстары, ... ... ... және оның ... ... мұрағаттық құжаттар негізінде қызықты
мәліметтер береді.
Көптеген бұрын құпия болып келген мұрағат құжаттарының ... жер ... ... ... ... жағдайын, республика
халық шаруашылығының әр саласында қалай еңбек еткенін көрсететін құжатты
жинақтар ... ... ... ... Ресейден шыққан “Сборник
законодательных и ... ... о ... ... ...... және екі томнан тұратын “История Российских немцев в
документах” (1763-1992 г.г.), (М.,1994) атты жинақтарда да жер аударылған
халықтарға ... ... ... ... [16]. ... ... да қажетті деректер алынды.
Тақырыптың тарихнамасы, жер аударылғандардың ... ... ... ... ... халық шаруашылығын дамытудағы үлесі
әлі де арнайы зерттелмегенін көрсетеді. Бұл ... әлі ... ... ... ... ... еңбек жазары анық.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Қазақстанға күштеп жер аударылған
халықтардың тарихи тамырын, көшу ... ... мен ... ... кете ... ел ... майдан жылдарында қосқан
үлестерін зерделеу, осы ... ... ... ... ... ... ... соғыс кезі мен одан кейінгі жылдардағы Республиканың
халық шаруашылығын қалпына келтіріп, дамытуға ... ... ... ... ... ... бірі. Осыған байланысты
жұмыстың өзектілігі мен практикалық маңыздылығын ескере отырып, ... ... ... ... ... мынандай міндеттерді шешу
қажеттілігі туындайды:
- Қазақстанға жер аударылған халықтардың ел ... ... Жер ... ... ... - ... ... Жер аударылған халықтардың соғыстан кейінгі халық шаруашылығын
қалпына келтіруге атсалысуы;
- Жер аударылған халықтардың білім алуы мен ... ... ... ... кіріспеден, үш ... ... ... ... ... тарау. Әртүрлі ұлттардың Қазақстан территориясына
жер аударылуы мен қоныстандырылуы
1. Жер аударылған ұлттардың Қазақстан төңірегіне орналасуы.
Жер аудару (депортация) ... ... ...... ... ел ... экономикасына, қауіпсіздігіне нұқсанын келтіретін
жеке адамдарға қолданылатын жаза десек, ... бір ұлт ... ... ... ... жер ... ең ... қылмыстардың бірі
деуге болады. Бұл – тоталитарлық жүйенің ең ... ... ... Ұлт ... ұйып ... ... қыстап көшіру, олардың
отбасыларының ғана зұлматы емес, сол ... да ... ... ... ... ... Яғни, мәдени дамуы кешеуілдеді, салт-дәстүрі көмескіленді,
санасы күңгірттенді, болашаққа деген ... ... жер ... халықтарды, Қазақстанға орналасқаннан кейін де
республика ішінде бір ... ... ... ... Себебі, жер аударылған
халықтар арзан ... күші ... ... ... ауыр ... ... ... шыдай алмағандықтан олардың қашуын тоқтату
мақсатында қалалардан, ... ... ... ... алыс
аудандарға орналастырды. Бұл сол кездегі елдегі жағдайды ауырлатты, қосымша
көп шығынды талап етті, ... ... ... ... ... ... ... кейін, тек жер аударылғандардың ғана
емес, жалпы халықтың тұрмыстық - ... ... ауыр ... ... ... ... ... ауыртпашылықтан арылу оңайға түскен жоқ.
Халық шаруашылығының өнеркәсіп, транспорт саласында, ... ... ... күші, оның ішінде маман жұмысшылар жетіспеді. Жер
аударылған халықтарға арналып ... үй ... ... кең
қолданылатын тауарлар тапшы еді. Ал көшіп ... ... ... ... ... ел ... ... атсалысты. Бұл
кезде халық шаруашылығына ең ... ... ... ... жетіспеді. Алыс аудандарға ... ... ... жер ... ... ... немесе егін себетін дәнді
дақылдар тұқымы болмады. Халық шаруашылығын тез арада қалпына ... ... ... ... және ... ... ... үлкен
кедергі болды. Осындай, кейін қалған шаруашылықты қалпына келтіру шараларын
іске асыруға, барлық ұлттар жұмылдырылды.
Қазақстанға жер аударылған ұлттар да, ... ... ... ... бар ... ... Олар ... пен транспорт және
ауыл шаруашылығы салаларындағы қажырлы еңбектерімен, елдегі экономиканы
көтеруге ... ... ... ... келтіріліп, оның дамуынан,
елдің тұрмыстық жағдайы ... ... ... ... ... оны ... ... ерен еңбектерімен көрінгендер жер
аударылған ұлттар арасынан көптеп кездесті.
Дегенмен жер ... ... ... ... ...... ... шектеулері алынғанға дейін күшін жойған жоқ.
Өйткені білім алуларына, өз еркімен қоныс аударуларына ... ... ... ... әлі ... жоқ еді.
1956-жылы олардың шектеулері алынғаннан кейін атамекендеріне
оралуларына, ерікті білім алуларына т.б. бар ... ... жүйе жер ... ... ... тұсаулап ұстады.
Халықтарды жер аударту оларды тілінің, дінінің, салт - ... ... ... ... құрып кетуіне әкеп соқтырды.
1930-жылдарда Қазақстан төңірегіне жаппай еріксіз жер аудару
басталған еді. Ол өзі үш ... ... ... жоспарлы түрде Қазақстанның ауыл ... ... ... ... яғни ... ел экономикасын көтеруге ... ... ... ... ... ... - ... РКФСР-ден
Қазақстан төңірегіне 100 мың шаруашылық нысаны әкелінді.
Екіншісі ... ... ... ... ... еріксіз жер
аударылса, үшіншісі – ең сорақысы ұлттық белгіге қарап, күштеп ... ... Оған ... да, ... да, Орталықтан да, Таулы
аймақтардан да ... ... ... ... салт - ... де, ... тұрмыс – тіршіліктері де, күптеген жерден күрт өзгеріп шыға келді.
Осынау бір ... орын ... ... жүйенің “мызғымас” бұғауы
өзгерістерге ұшырап, адамзат талабына орай, оң бағытқа бастады. ... ... ... ұлттардың ерекшелігі мен жеке даму сатысы өз алдына
өріс алды. Тарихи оқиғаға себеп болған ... ... ... ... ... қателіктерді терең зерттеп, оны жалпы жұртқа айғақтап,
өркениетті, мәдени тұрғыда бағдарлау ... ... ... ... нәтижесінде, жер аударылған
халықтар, әрбір республикаларға бөлініп - ... ... ... ... ... бөлігі шектеулері алынғаннан кейін араға он
жыл ... ... ... ... ... Жер ... ... дейінгі уақыттағы олардың этнос ретінде мәдениетіне, тіліне, салт-
дәстүріне, экономикалық дамуына және ұлттық құрамының ... ... ... ... зор ... ... ... әділет күресі мен жарқын өмірге ұмтылысының
нәтижесінде, заман ағымының әрі қарай аяқ басуы, ... ... ... ... ... ... немесе тұрақтап қалған
жерлерінде, ... осы ... ... ... ... қалыптасуына
септігін тигізді.
Қазақ жеріне адамдардың толассыз ... ... ... ... ... жатты. Соғыстан кейінгі жылдардағы адамдардың келуі өнеркәсіп
ошақтарын салу үшін, жұмысшы күшін толықтыру десек, екінші бір ... ... ... ... ... тұсында, басқа ұлт өкілдерінің келуімен
жалғасып жатты. Бұл әрекет, ... ... ... игеруге
бағытталған шара еді.
Біз көтеріп отырған мәселе,тоталитарлық жүйе ...... ... ... ... жатқан жағдайының қиындығына төтеп беріп,
қысылтаяң кезеңде, бар ауыртпалықты көтере білді.
Соғыс кезінде “жеңіс үшін” деп ... (бұл да ... тыс) іс ... бірі - ... ... ... Еңбек армиясында жұмысшы
халықтың еңбектегі ерлігі айтылады. Кеңес үкіметі үстемдік құрып ... ... ... ... ... армиясына негізінен күштеп қоныс
аударылғандар қатыстырылды. Жеңіске және ... ... ... қалпына келтіруге – еңбек армиясына қатынасқандардың қосқан
үлесі көп. Бірақ, еңбек ... ... ... жұмыстар
атқарғандығы туралы деректер өте аз сақталды. ... ... ... ... ... Еңбектері бағаланбады.
Бұл сөздерімізге дәлел келтіре кетейік. “Өкінішке орай мен ... ... ... ... ... тағдыры туралы жақ
ашпаған. Коммунистер Волга жағалауында кирхе мен ... ... ... тыйым салған. Одан соң газет, мектеп, клуб, ... ... ... ... 1941 жылдың 28- тамызында Сталиннің жарлығы
шығып, бүкіл кеңестік немістер сатқын, Гитлердің тыңшысы болып шыға ... ... ... ... мен ... ... ал әйелдер мен қарттарды
1 миллион 200 мың адамды мал таситын ... ... ... ... жер ... ... Федор Осадчий “Рабы безумной власти” ... ... ... ... ... ... зорлап жер аудару
30-жылдардың соңында жаппай өріс алды. Бұл сорақылық - белгілі бір ұлттарға
қатысты етек жайды.
КСРО ХКК ... ... ... ... Халық Комиссарлар
Кеңесі) – нің 1936 – жылғы 28 – сәуірдегі қаулысына сәйкес, ... ... 35 820 ... жер ... Оның 35 739 (99,8%)
Қазақстанға қоныстануға жіберіліп, негізінен ... ... ... әзербайжандар, күрттер, түріктер,
армяндар, кәрістер, т.б. ұлттар ... ... ... ... ... ... ... ұлттық құрамы күрт өзгеріске ұшырады.(1-6-
шы кестелерді қараңыз).
№ 1- ші ... 1926, 1939 ... ... ... ... ... – 1939 жж. Қазақстан халқының саны.
| | |1939 ж. |1939 ж. 1926 ж- |
| |1926 ж. | |ға. % - дық ... | | ... |
| ... |%-дық |Халық |%-дық | |
| ... ... ... ... | |
| |мың ... |мың ... | |
| ... | ... | | ... ... |100,0 |6394,6 |100,0 |102,6 ... |3627,6 |58,2 |2317,6 |36,4 |64,2 ... |1274,0 |20,5 |2635,6 |41,2 |206,7 ... |860,2 |13,8 |676,8 |10,6 |78,7 ... |58,7 |0,9 |93,6 |1,5 |159,4 ... |408,5 |6,6 |661,0 |10,3 |161,8 ... ... көрсетілгендей, екі санақ аралығындағы 12 жыл ішінде
Қазақстан халқының саны небәрі 2,6 пайызға ғана ... ... ... ... жағынан 30-шы жылдардағы ашаршылық болса, екінші жағынан 20-30-шы
жылдардағы көші-қон ... ... 1926 ж. ... ... ... ... ... барлық тұрғындар саны жүз пайызды құраса, қазақтар 58,2
пайыз, ... ... ... ... және ... ұлт ... Ал 1926 жылмен салыстырғанда 1939 ж. қазақтардың үлес салмағы
азайып, басқа ұлт ... үлес ... ... ... кестеге қарағанда КСРО-да кейбір ұлттардың өкілдерін жер
аудару саясаты соғысқа дейін жүргізіле бастаған. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... деп кулактар, дін
өкілдері, ақсүйектер, патша үкіметі әкімшілік орындарында қызмет еткен
шенеуніктер – ... 360 ... ... жер аударылды [19]. Осындай
саясаттың нәтижесінде КСРО үкіметі, 30- ... ... ... халқы
сиреп қалған Қазақстан сияқты жерлерде өнеркәсіп құрылысын өркендету, оның
табиғи байлықтарын игеру мақсатымен адам ... ... ... ... тырысты. Норильск, Магадан, Колыма, Батыс және Шығыс
Сібір, Қиыр Шығыс, Солтүстік Орал ... ... ... ... ... байлықтарын ашып, өндіріске қосу жұмыстары,жаңа кәсіпорындар мен
қалалар салу қызу ... ... Жер ... ең ... ... ... жеке этностар мен тұтастай ... ... ... күштеп қоныс аудару саясатына алдымен Қиыр Шығысты ... ... ... ... соғысы тұсында шекара маңындағы ... ... ... ... ... ... Кеңес үкіметі де жапон
армиясына жасырын қызмет атқарулары ... ... ... ... жер аударды. Содан кейін Әзірбайжан, ... ... ... орналасқан күрд, армян, парсы, ... ... ... ... жер ... қайғылы оқиғалары ретінде сталиндік жазалау мұнан ... де ... ... ... ... ... ... басталған кезде,
гитлерлік әскерге көмектесуі мүмкін деген желеумен Еділ бойынан ... ... ... ... мен ... де ... ... аударылды. Мәскеу қаласынан, Мәскеу облыстарынан және Ростов
облыстарынан ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облыстарына орналастырды. Немістер
Краснодар аймағынан, Орджоникидзе аймағынан, Тула облысынан, Кабардин ... АКСР - ... ... АКСР-інен де жер аударылып, ... ... КСР- іне ... ... ... ... ... Сталин облысынан және Ворошиловград облысынан, Грузия
Республикасынан, ... ... және ... ... Дағыстан Республикасынан және Шешен-Ингуш АКСР-інен немістерді
жаппай жер аударып жіберді. Бұл шара үнемі ... ... ... ... ... Кеңесі Президиумының “Поволжьеде тұрып
жатқан немістерді қоныс аудару” ... ... ... ... ... етек ... Отан ... жылдары КСРО-да 1,4 млн-дай неміс ұлтының азаматтары
тұрған. Соғыс басталғаннан кейін жоғарыда көрсетілгендей бұл ... ... ... ... және неміс автономиясы жойылды, Қазақстанға
немістердің 1 млн - нан ... ... ... аударылды. Мұндай шаралар басқа
да жер аударылған ... ... ... Қаулыда бұрынғы Неміс
республикасының әкімшілік-төңіректік құрылымының одан кейінгі тағдыры
қаралып, жойылды.
Сонымен ... ... ... Қазақстанға көшіріп орналастыру”
Қаулысы бойынша (Ол кездердегі ресми құжаттардың ... де жер ... ... ... ... ... ... және “Немістерді Грузиядан,
Әзербайжаннан және Армян КСР-нан көшіру” ... ... ... ... 10- желтоқсанында 34 970 неміс ұлтының адамы Қазақстанға ... ал ... 5- ... 382 102 адам ... ... ... ... [20]. 1. Алматы облысы - 8 930 адам, ... ... - 11 431 ... 3. ... Қазақстан облысы - 28 069 адам, 4.
Жамбыл облысы - 10 486 адам , 5. ... ... - 20 539 ... 6.
Қызылорда облысы - 4 682 адам, 7. Қостанай облысы - 4 920 ... 8. ... 5 353 адам , 9. ... - Қазақстан
облысы - 62 483 адам, 10.Семей облысы - ... адам , 11. ... ... ... - 2 432 ... ... жер ... немістерді Қазақстанда қарсы алып,
оларды орналастыру алдын - ала ... оның ... ... ... емес еді. Теміржол қатынасы нашар, жергілікті басшылар
оларға ... ... ... ... ... суығы тағы басқа факторлар
немістердің қасіретін қоюлата түсті. ... ... ... ... ... ... ... еңбек күшін соларға атқарту
мәселесі күн тәртібінде тұрды. Ұлттарды жер аудару кезінде әрбіріне ... ... ... оларды өзінің бұрынғы автономиялы жерінен айырып,
еліміздің басқа өңіріне қоныс аудару, әрине, зорлықтың ең ... түрі ... ... ... “Қарашай автономиялық облысын жою және
оның территориясын әкімшілік төңірегін қайта құру” жатады, ... ... ... ... ... ... ... көптеген
қарашайлықтар опасыздық көрсетіп, сатқындық ... ... ... ... ... ... ... ұйымына кіріп, Кеңес
Үкіметіне ... ... ... ... ... өтер кезде,
оларға жол көрсетіп, тиісті жерлеріне дейін алып ... Ал ... бұл ... қуылғаннан кейін, үкімет құрығынан қашып жүрген
қарақшыларды (бандиттерді), гитлер фашистерінің агенттерін қудалау, ... - деп айып ... ... ... бұл ұлтты қатаң жазалау
мақсатымен, 70 ... жуық ... бар ... ... ... ... Ал ... бұл құжат нақақтан жала жабу еді. ... ... ... ... Одағының басқа аудандарына қоныс
аударылады”, делінген. Сөйтіп, қазақ жеріне олардың 36 мыңнан астам адамы
ілікті. Ал қоныс аударылғандар ... еді. ... ... ... кінәсінен, барлық қарашай халқына жағылған айып осындай болды.
Негізінен көптеген қарашайлықтардың кінәсі, сот ... ... тиіс ... ... ... ... - тегжейіне дейін анықтауға сол кездегі ... ... ... ... ынта - ... де болмады. Осының
нәтижесінде, қылмыстық жазаға барлық қарашай халқы ұшырады. ... ... ... жазаға тарту тек тоталитарлық заң ережелеріне тән ... ... ... ұлттарда жеке сатқындар болмаған ба?
Осындай қаулылардың қатарына “Қалмақ Автономиясын жою және РКФСР
құрамында Астрахань облысын құру”, ... ... ... және оның ... құрылымы”, “Кабардин-балкар
Республикасында ... ... ... ... “Кабардин-балкар
Республикасын Кабардин Автономиялық Республикасы деп ... ... ... ... ... ... ... жер ... заңдылығы сол кездегі
Конституцияға, заң тәртібіне, жариялылыққа қарсы элементтерді жасыруға
тырысса, ал Ұлы Отан ... ... жер ... халықтарға қатысты
ешбір заңдылықтар болған жоқ, оларға ... ... ... ақшалай көмек) жасалынған жоқ. Соның әсерінен жекелеген күштеп
көшірілген ... ... ... ... уақытқа дейін болатындары
туралы білуге де мүмкіндіктері болмады.
Ұлы Отан соғысынан кейінгі жылдары жер ... ... ... адам санындағы өзгерістер көп болды. Себебі соғыс
жылдарында, тек ... ... ... ... автономдық республикасынан
келген 500 мыңнан астам адамды орналастыру қиын ... ... ... ... Жаңа ... ... ... олардың жұмысқа орналасуларында
да көп қиыншылықтар ... Сол ... жер ... еңбекке
жарамдыларын ауылшаруашылық, өндірістік жұмыстарға және оларға арналып
салынып жатқан тұрғын үй құрылысы ... ... 1946 жылы 1 ... ... ... Қазақстан Республика-сына
Солтүстік Кавказ, Грузин, Қырым автономдық Республикасынан 107 272 ... 191 ... ... ... ... тағы да 5 955 отбасы (23 362
адам) ... ... Оның ... 4 641 адам ... ... ... ... былай орналастырылды:
1944-1945-жылдары Қазақстанға жер аударылған шешен мен ... ... ... ... ... ... - Қазақстан, Жамбыл,
Қарағанды, Қызылорда, Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солтүстік Қазақстан,
Талдықорған және ... ... ... ... ... жер ... деп әр облысқа былайша бөлді:
Қарағанды облысына 10 000 жанұя - 50 000 ... Оның ... ... 29 мың адам ... ... - 7 000, ... ... 13
000, қара металлургия заводы құрылысына - 5 000, жергілікті ... - ... адам ... ... 6 000 ... - 30 000 ... ... бәрі теміржол
бекеттерінде жүкші немесе ауылшаруашылығында, мал шаруашылығында еңбек
етті. Жер ... ... ... ... бос ... ... Бір түйір жейтін тамағы жоқ жандарға,
жергілікті халық жанашырлық танытып, ... етіп ... ... абзал.
Ақтөбе облысына 8 000 жанұя - 40 000 адам. Олардың басым көпшілігі
колхоздарға жіберіліп жер өңдеу, мал ... ... ... ... бар жер аударылушылар, Темір ауданындағы мұнай өндіру кәсіпорнына
жіберілді.
Ақмола облысының колхоздарына 10 000 ... – 50 мың адам ... ... қол күші ... бұл ... адамдар қажет болатын. Оларды
орналастыру, тұрғындарды ... ... ... ... кеңселеріне,
бос үйлерге қоныстандыру арқылы жүргізілді.
Шығыс Қазақстан облысына 6 000 жанұя - 30 000 адам ... Оның ... - ... 20500 адам - ... 3500 адам - ... ... 10 020 жанұя, 50100 адам жіберілді. Оның 39 ... ... 11 100 ... ... ... Қазақстан облысына
10 000 жанұя - 50 000 адам жіберілді. Оның 45 000-ы колхоздарға, 5 ... ... ... 6 000 ... - 30 000 адам ... Оның ... ... - облыс колхоздарына, 5 000 адамы совхоздарға. Қызылорда облысына
4 000 жанұя - 20 000 адам жіберілді. Павлодар ... 10 080 ...... адам жіберілді. Оның 42 000-ы ... 8400-і ... ... КСР- і ... 40 000 адам ... Олардың ішінде
колхоздарға 325 000 адам, совхоздарға 40 000, ... -35 ... ... Халық комиссарлары кеңесі Төрағасының орынбасары (Тәжиев) ҚКСР-
і ішкі істерінің халық комиссары ... “22” ... 1943ж. ... осы жер ... ... кездегі әр ай сайын тіркеліп
отырған құжаттарында, жаңадан ... мен ... ... ... мен ... болғандар, әскерден және әскери ауруханадан
оралғандар, ... ... ... ... ... ... кету
өзгерістеріне байланысты дәл есептік санын тура айту қиын. Мысалы, 1946ж. 1
- шілдесінде Қазақстан Республикасында 105 980 ... (405 000 ... ... ... ... 7 000 адам, әскер қатарынан келген 6
000 адам, жаңа туылғандар 8 000 адам, барлығы 21 000 адам ... ... ... саны 426 000 адам ... Сол ... ... көрсеткіштерде 1946
ж. шілдеде Қазақстан территориясында 111 980 отбасы (426 021 ... ... 1947 жылы 1 ... есеп ... ... ... бөлсек, шешен - ингуш 82 650 отбасы (317 375 адам), балкарлар 4 ... (17 269 ... ... 9 450 ... (38 387 ... ... 752
отбасы (1 937адам), Грузиядан келгендер 6835 ... (27 256 ... ... 1 ... (4227 ... ... ... саны 106 092 отбасы (402 451адам) 16 қала, 151 аудан, 3 239
колхоз және 215 ... ... - ... ... ... ... аударғаннан кейін де, келген жерлерінде оларды өз топтарынан 15 - 20
отбасынан әрбір қалаларға бөліп ... ... ... ... ... оның дамуына үлкен зардабын тигізді, ғасырлардан келе
жатқан ... ... ... улады. Болашақтан үмітін үзді.
Жалпы, осындай қайғылы оқиға басқа елдерде болған ба? Болған.
Мысалы АҚШ-тың ресми ... ... ... ... ... ... ... жасаған кезде, американдық жапон ... ... ... ... ... сорақы істі - жер аударуды “жалғыз Сталин шешті”,- деу ... ... еді. Ал, ... ... В .А. ... былай деп жазады:
“Өзінің теріс пиғылы, жеке басының ұнату ұнатпауына байланысты көңіл- ... ... жер ... ... ... ... дөп басып таңдап
тұзаққа іліктіруде батыс грузияның Мегрели (Мингрелий) ... туып ... ... ролі одан да зор ... - ... [23].
Одақ Министрлер Кеңесінің №2214-56 айрықша қаулысымен 1949 ... ... тағы да 428 ... ... ... Октябрь ауданына
150 отбасы, Бестөбе ауданына 38 ... Ақсу ... 150 ... ... ... ... суармалы игерілетін жерлерінде
колхозшыларды көбейту керек болды. Ол былай жүргізілді. КСРО Министрлер
Кеңесінің 1949 жылы 6 - ... № 10307 ... « ... ... шаруашылығының одан әрі гүлдену шаралары туралы»
айтылды. Осының нәтижесінде бетпақ даланы ... 3 мың жер ... ... ... ... ... сенген олар, үлкен
үмітпен көшуге келісім береді.
Бұл әрекеттерден мемлекеттік шығындар да көбейді. ... ... ... ... ... мен ... ... да
қаржы керек болды . Қоныстандырылатындардан тұрып жатқан жерлерінен жер
аударылғандар екенін білдіретін құжаттар ... ... ... қоса 5 ... ... 5 мың өтініш бланклері, мың эшалон, 500 есеп беру
бланкесі, жүз ... және мың ... ... ... [15]. ... ... ... емес, санитарлық көмектер мен дәрігерлер,
керекті құралдар, көшіретін көлік және жергілікті ... ... ... ... да ... шаралары қарастырылды.
Қоныс аудару қиынға түскені анық. Бұл - теміржол тасымалының жұмысын
өзгертті. Себебі, көшірілетіндер ... ... ... ірілі-ұсақты
малдарын, оған керекті мал азығы(жем-шөп), азық- түлікті тиеуге тиіс болды.
Сондай-ақ, қоныс ... ... жол ... 200-500 ... ... ... әр вагондағы 25 адамның орнына 30 адам үшін
ақша төленіп отырды. Бұл, біріншіден, вагондар санын ... ... ... үшін ... ... еді. Мысалы, бір отбасынан шыққан
жерінен есептегенде жұмсалатын ... ... 345,2 ... ... ... 60 сом, темір жол тасымалына 559 сом, барлығы 970 сом жұмсау керек
еді ... ... жаңа ... де, жер ... ... білдіретін
құжаттарын өзгертуге құқы болмады. МҚМ рұқсатынсыз тұрған ... ... ... ... отбасындағы өзгерістер (өлімі, тууы, отбасы мүшелерінің
бірінің қашып ... ... т.б.) ... командантқа мәлімдеуге міндетті
деген қолхат ... ... ... ... де ... материалдық-
тұрмыстық жағдайлары төмен болды. Өйткені иесіз далаға тез арада баспана,
мектеп, аурухана сала қою ... ... ... ... жерлері
жертөлелер, қамыстан салынған үйлер, ... бір ... ... ... ... еді. Адамдар арасында ауру-сырқаулар көбейді.
Оларға көмек беру ... ... ... хаттарына жауап келіп тез арада
шешіле бермеді. Бұл жағдай олардың наразылығын туғызды. Кері ... ... ... ... және кетуге рұқсат та болған жоқ. Көбіне жақсы ... ... ... ... ... Қазақстанға жер аударылған халықтардың саны
781 170 адам (216 802 ... ... ... ... ... ... - 338 238 адам (87 860 отбасы), ... 37 019 адам ... ... ... – 18 142 адам (5 164 ... ... – 343 ... (101 479 отбасы), қалмақтар – 2 137 адам (809 ... ... 27 210 адам (6 767 ... Қырымнан 4 574 адам, (1 ... ... ... ... алдыңғы жылға қарағанда одан ... ... ... ... Мысалы, 1949 жылы 1 қыркүйекте Қазақстан
республикасында ... жер ... – 225 895 ... (798 572 ... ... ішінде шешен – ингуштер – 78 995 ... (299 ... ... – 123 113 отбасы (410 268 адам), гректер – 371 108 ... – 9 067 ... (33 754 ... ... – 4 772 отбасы (17 ... 32 652 ... ... – 765 ... (2 265 ... ... – 7 246 ... (29 699 адам), Қырымнан келгендер – 1 937 ... ... ... [15].
Сонда, 1949 жылы, қазақ жеріне күштеп қоныс ... ... ... бұл Орта ... барлық республикасына әрбір 10
адамның 4-і күштеп көшірілген 51 ұлттың өкілдері ... Оның ... ... ... ... көбі Қазақстанға жөнелтіліп отырған.
Мысалы, 1949 жылы Қызылорда, Талдықорған, Алматы облыстарына 45 400
адам жер аударылғандар ... деп ... ... ... 57 154 адам болған [24]. Сонда 11 754 ... ... ... ... келе ... адамдарға ғана дайындалған тұрмыстық
(баспана, азық- түлік) керек- жарақтар жетпей жатты.
Соғыстан кейінгі ... ... ... ... да, арзан және
міндетті еңбек күші ретінде жер ауып келгендер, ... да осы ... ... бұрынғыша халық шаруашылығына жаппай тартылып болды.
Сол кездің өзінде- ақ, олардың көпшілігін қоныстанған орындарынан
қашуын тоқтату үшін, ... ... ... ... ... темір жол станциялары аймақтарынан алыс жатқан мал совхоздары мен
колхоздарға, бос ... жаңа ... ... ... осы ішкі ... ... әлденеше рет жүргізілді.
Мысалы, 1945-1947 жылдары “Қызыл құм” ауданы мен ... ... 909 адам ... III - Тоғай аймағында жаңа ... егіп оны ... үшін 450 ... ... керек етті. Ондағы егіс
көлемі 4 200 га, ... 900 га, ... 600 га еді. ... қоса үй ... мен осынша гектар жерді игеру және колхоздағы төрт түлік малды бағу
мақсатында қосымша жұмысшылар қоныстандырылды [25].
Егер 1952 - жылы ... 1 178 168 адам ... ... ... Кавказдан - 484 379 адам, Балтық бойынан - 94 300 ... - 84 552 ... ... - 80 187 ... Қара ... ... 987 ... Литва КСР - 45 304 адам, бұрынғы кулактар - 42 166 ... КСР - 35 209 ... ... - 3518 адам т. б. ... ... 1952 жылы қала, аудан және темір ... ... мен алыс ... ... ... ... ... Үгіт-насихат шаралары іске асып жатты. Қазақстанның өз
ішіндегі көшіру “науқаны” жер аударылған ... ... ... ... темір жол стансаларының барлығында дерлік жүргізілді.
Бұл қиын жұмыс болатын.
1952 жылы 19 сәуірде ... ... ... және ... ... 3 452 ... (10 840 ... көшірілді. Олар: Солтүстік
Кавказдан келген шешен, ингуш, ... ... 2 228 ... (8 ... Грузиядан келген әзірбайжандар 28 отбасы (79 адам), немістер 479
отбасы (1 310 адам), гректер 227 ... (673 ... ... ... ... (69 адам), ирандықтар 8 отбасы (26 адам), айдалып келгендер мен
саяси жер аударылғандар 495 ... ... 26 адам еді. ... Жамбыл
қаласынан 1 530 отбасы (4 019 адам) көшірілген. Олар ... ... ... соның ішінде Свердлов, Киров колхоздарының әрқайсына 36 отбасынан,
Сталин колхозына 20 отбасы, Үлгілі, Амангелді, Сухамбаева, Ленин, ... ... ... ... ... 26 отбасы, Кеңес
колхозына 32 отбасы, Абай колхозына 20 отбасы жіберілді [26]. ... ... ... жер аударылғандарды бөліп - бөліп колхоз, совхоздарға
жіберу ... ... ... ... 445 ... бөлінген. Олар Молотов,
Ақкөл, Бесжылдық колхоздарының әрқайсысына 40 жанұядан, Жамбыл колхозына 30
отбасы, ... ... - ... Жас ... Арал төбе совхоздарының
әрқайсысына 30 отбасынан, Куйбышев колхозына 25 отбасы, Билікөл, ... ... 75 ... ... 685 ... ... алыс
колхоздарға жер аударылды [27].
Сондай-ақ, Жамбыл ауданынан 237 ... (783 ... ... ... ... (303 адам), Чайқұрық станциясынан 11 отбасы (30 адам), АССА
темір жол станциясынан 111 отбасы (379 ... 106 ... 15 ... ... ... ... ... колхозына 32 отбасы, Жамбыл, Ақкөл, Бесжылдық
колхоздарының әрқайсысына 30 отбасынан, Куйбышев ... 40 ... ... 20 ... Амангелді, Жас өркен, Абай колхоздарының
ұжымшарларына адамдар ... ... тек жер ... ... ... жоқ.
1954 жылы Орталық Комитетінің ақпан-наурыз пленумында ... және ... ... мен ауыл ... ... одан әрі ... ... қабылданды. Осыған сәйкес 1955 жылы халық шаруашылығы жоспары бойынша
Украина, Белоруссия және Молдавиядан ... ... жаңа ... ... ... орналастыру керек болды. Сол сияқты осы жылы Орталық ... №283 ... ... ... Республикасына Қытай Халық
Республикасынан көшіп келген 9 994 ... (53 940 ... ... ... ... тұрғын үй және жұмыспен қамту,
ауылшаруашылық қаржының жетімсіздігінен оңай ... іс емес еді. ... ... ... ... тарихи қайғылы кезеңдерге
толы болды. Бір мезгілде осынша халықты бірден қоныс аударып жіберу немесе
оларды ... ... ... ... ... ету ... еді.
Жалпы барлығын қоса есептегенде 30-50 жылдар аралығында
Қазақстанға 1 560 мың адам ... ... Бұл ... ... түрмелерге қамалған адамдар кірмейді. Жоғарыдағы біз ... ... ... жер ... ... көп бөлігі. Егер
жалпы ұлтына қарай келетін болсақ, 1920- жылы Қазақстанда - 38 ұлт ... ... ал 1970 - жылы – 114, ... - ақ 1986 – жылы - 120 ... ... ... “Ұлттар зертханасы” деу осыдан. Негізінен
1937-1959 жылдарда жер ... ... ... өте қиын ... қазақ халқының да өз Отанында жетекші ұлт болып қалыптасуына
қиындық ... еді. ... ... ... ... етіп ... 1,5 миллион
басқа ұлт өкілдері әкелінді. Осының салдарынан Қазақстандағы ... ... ... 30% ды ғана ... ... 1926- жылғы санақтағы
58,8 %-дан 30 жылдың ішінде 30 %- ға дейін кеміген. Бұл ... ... ... жер ... ... ... қорытындылайтын
болсақ, бұл өте күрделі, көптеген ұлттар үшін тоталитарлық жүйенің ... ... ... ... ... ... ... деуіміз
керек.
Ешқандай материалдық-техникалық, тұрмыстық жағдайлар ойласты-рылмай,
алдағы жылдардағы ашаршылықтан кейінгі қоры жоқ, ... ... ... ... лек-легімен жер аударылғандарды әкеліп
тоғытты. Үйлеріндегі ... ... ... ... ... Жер ... жанұяларымен ашық-тесік кеңселерге, қирап
бос қалған үйлерге кіріп тұруларына тура келді. Суық тиіп ... өлім ... көп ... Тіпті Қазақстанға келгенге дейін де көптеген ұлттардың
көшіру барысында қырылғаны ... Ж.А. ... ... и ... ... ... и судьбы» кітабының алғысөзінде философия ғылымдарының
докторы, профессор А.Д.Яндаров былай деп жазады: “Сол жолда олар адамдардың
үштен бірінен ... 1944- ... ... кімді қай жерден ұстаса,
көшеде, дүкенде, өз үйінде тұтқындап әкетіп жатты. ... тек ... ... ... ... де, тұтқындап Грозный қаласына айдайды. Ал,
тау халықтарының көбі ... ... ... не деп ... оқыс ... ... ... жатты. Поездағы бір айдан
артық жол азабында қаншасы қырылды. ... өлі ... жол ... ... қалың қалаларында қалып жатты” [29].
Осындай “жер аудару” деген тарихи қайғылы ... ... ... ... ... ... ... бытырады. Жер аударылған
халықтардың басым ... ... ... ... ғана қайта құрылған
атамекендеріне оралды. Дегенмен, жер аударылғаннан, өз елдеріне ... ... ... ... ... зор ... ... Бұл жөніунде
ақпараттар аз берілді.
Бұл арнайы жер ... ... ... келген жерлерінде
орналастыру, олардың адам шығыны мен ... ... ... ... ... республика ішінде орналастыру, яғни
ішінара ... ... ... ... ... алыс ... ... орталықтан аластатылуы да, үлкен шығындардың, ауыр тұрмыстың
белгілерімен жалғасты.
“Біз барлығымыз жалпы қазақстандық мәдениеттің одан әрі ... ... ... ... ... ... ... етуі мен дамуы
проблемаларын ғаламдастыру, кенттендіру ауқымдары, ұлттық ... - ... ... ... ... ... дамуы мен оны сақтаудың дәстүрлі жаңа формаларының қалыпты
тепе-теңдігін ұстауды керек етеді.
Елімізде бір - ... ... ... және ... ... ... ... рухани келісіміндегі дәстүрлі
жалғастықты сақтау және нығайту – біздің негізгі міндентіміз” [30].
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасында ... ... ... орнығып
қалған жер аударылған халықтардың, өз елімен ... ... ... ... бар. Олардың туған жеріне қайта оралулары, тоталитарлық жүйенің
қолмен жасаған, түйіні ... ... ... ... ... Бұл ... кезде Тәуелсіз Қазақстан Республикасының тең ... ... өмір ... ... ... ... ... ой - атамекені, елінің,
жас ұрпақтарының ... ... ... Ал, ... өз ... ... жалғастырмақ.
2. Жер аударылған ұлттардың әлеуметтік- тұрмыстық жағдайы
Қазақстанға жер ауып, еріксіз келген ... ... ... ... шешен-ингуштар, қарашай т.б. ... ... ... ... топты құрады. Осыларды басқару үшін, тізгіндеп
ұстау үшін белгілі бір ереже қажет еді. Міне, ол мына ... ... 35 ... ... Республикалар Одағы Халық Комиссарлар
Кеңесінің Қаулысы. Москва, Кремль 8 ... ... жер ... ... ... Арнайы жер аударылғандар, осы Қаулыда көрсетілген ... КСРО ... ... ... Барлық еңбекке жарамды арнайы жер аударылғандар, қоғамдық пайдалы
жұмыс жасауға міндетті. Осыған байланысты, ... ... ... ІІХК ... ... ... ... органдарының
келісімімен, арнайы жер ауып ... ауыл ... ... құрылыстарға, шаруашылық кооператив ұйымдары мен мекемелерге
жұмысқа жіберілулерін ұйымдастырады. Еңбек тәртібін ... ... ... ... ... заң қағидалары бойынша жауапқа тартылады.
3. Арнайы жер ... ... ... ... ... ... ІІХК органының ... ... ... ... ... шығуына қатаң шек қойылады.
Өздері қарайтын арнайы комендатураның төңірегінен ... ... ... қашу болып саналып, үстінен қылмыстық іс қозғалады.
4. Арнайы жер аударылғандар жанұясының отағасы немесе оны алмастыратын
адам, өз ... ... ... ... ... ... қайтыс
болуы, қашып кету т.б.) ІІХК органының ... ... 3 ... хабарлауға міндетті.
5. Арнайы жер аударылғандар өздері үшін бекітілген ережені орындауға,
тұрғылықты жерлерінде қоғамдық ... ... және ІІХК ... ... ... түрде орындауға міндетті.
Өздері тұрып жатқан жерлерде қоғамдық тәртіпті бұзғаны үшін арнайы жер
аударылғандарға 100 р. әкімшілік айыппұл салынады немесе 5 ... ... ... ... байқап отырғанымыздай арнайы жер аударылып келген
ұлттардың барлығы да ... ... ... қатарына жатқызылды, құқықтық
шектеулер қолданылып, ерік-жігерлерін ... ... ... ... ... тұр. ... ... үшін шығарылған заң ережелері
олардың тұрмыс жағдайларын қиындата түсті. Бұлардың өмір өткелдері туралы
мұрағат ... ... ... болады.
Арнайы жер аударылғандар үшін жеке құқықтық мәні бар заң актілері
мен нормалары ... ... Ал ... ... ... ... байланысты мәселелер толық шешімін тапқан жоқ.
Соғыстан кейінгі шаруашылық күйзелісі, жалпы ... ... ... ауыр тигені мәлім. Сондықтан жер аударылғандарды
орналастыру, қосымша материалдық шығындарға әкеліп соқты. Осының салдарынан
жер ... ... ... әрекеттері білініп отырды. Әсіресе бұл,
кейбір ... ... ... ... ... Олар ... тұрғылықты халық алдында “отанын сатқандар, халық жаулары”
деп көрсетуге тырысты.
Жер аударылғандардың алғашқы кездегі саяси – ... ... ... ... ... ... өлім өте көп болғаны мәлім. Мысалы, 1945 жылы
15 мамырда ... ... ... ... ... ... ... жер аударылғандарға берілген азық-түліктің дұрыс бөлінбегендігі
және ... ... ... ... ... ... ... Онда Солтүстік Кавказдан қоныс аударылған халықтарға арналып
берілген 10 тоннадай азық-түлікті бөлу барысында, қатты керек етіп ... ... 732 кг өз ... ... Нәтижесінде,
тамақтың жоқтығынан, яғни аштықтан, өлім етек ала бастаған. ... ... ... те ... басқару мекемелерінен де
көңіл аударылмаған. ... ... ... - 103 ... ... ... - 35 адам, ал өлген - 34 адам тіркелінген.
Кейбір жерлерде ... ... ... ... ... ... ... едәуір төмен болды. Мысалы бір
еңбеккүн есебінде, қоныс аударылғандарға 200 гр ғана ... ... ... ... кейбір қоныс аударушылар бау - бақшаларға
ешнәрсе себе алмайды. Суық және қолайсыз ... ... ... ... ... ... ... Суықтан, аштықтан, көптеген адамдар өліп
кетті, жазылмас дертке ұшырады.
Күштеп қоныс аударылғандардың ауыр ... ... ... ... ... ... Соның ішінде, әсіресе, немістердің өсімі
мен азаюы 1945 жылы туу - 4 236 адам ... ... 8 915 адам ... 1945 жылы 7 314 адам ... 12 573 адам ... 1948 жылы 12 309 ... ... саны 17 679 адамға жеткен [31,13 б.]. Мұндай келеңсіз
құбылыстар мен өрескелдіктер жайлы ... ... КСР ... ... ... Бас ... ... Д. Родиннің, 1945 жылғы 12
қарашадағы үкіметке жасаған баяндамасында көрсетіледі.
Мысалы, баспана көлемі бір ... ... 2,5 ... метр ... ... ... мен ... театрларға, клубтарға,
базарларға және басқа да қоғамдық орындарға “сендерден ауру тарайды”- деп
кіруге ... ... ... ... ... ... жергілікті
жерлерде олардың тұрмыс жағдайларының қиыншылығына қоса, қоғамдық қысым ... ... ... ... ... жұмыс қолы деп құқықсыз,
басыбайлы адамдар ретінде санап, жұмыста да, тұрмыста да ... ... ... ... ... кейбір совхоз, колхоз басшылары жер аударылғандарды
жұмысқа алудан бас тартқан кездері де болған. Оның себебі еңбек армиясында
болған ... ... ауыр ... ... еді. ... ... ... беріп, жағдай жасауға жергілікті басшылар құлықсыз болды.
Оларға адами жағдай туғызып күтімге алуды ... ... ... орта ... ... ... бола ... келген жерде олардың құны өтелінген жоқ. Мұндай
өтемақы беріле қалған ... ... оның ... ... мал- ... ... еді. ... түгілі әлде неше кем болатын. Сондай-ақ, қоныс
аударушыларға жергілікті ... мен ... ... ... мен ... бір-біріне деген жаулық әрекеттері де байқалады.
Мысалы, кейбір ... және ауыл ... ... жер ... ... ... - ... – деп қысым көрсеткені туралы
бірнеше арыздар түскен. Бірақ мұндай жағдайлар тексерусіз қалып отырған .
1945 жылы 30 ... Ішкі ... ... ... № 193 ... ... Осы ... байланысты жер
аударылғандардың қоныстандырылған жерлерінен қашып кетулері, темір жол ... ... ... жүру ... қатал қадағалауға алды. Себебі қашу
оқиғалары өте көп кездесті. Оларды іздестіруге ... ... ... ... ... мен ... ... жергілікті жағдайларды
ескере отырып қашуға қарсы нақтылы жоспар жасау.
2. Қашуға ниеттенген жер аударылғандарды тез арада ... ... Жер ... ... ... ... поселкаларға қалалық
бөлім, АБ ІІМ қаулысымен санаса отырып, ОСП ІІМ – ІІМБ ... ... Жер ... ... қарсы жергілікті тұрғындар арасында
мәлімет беру агентурасын құру және бұл жұмысты бір ай ішінде аяқтау.
5. Жер ... олар ... ... ... ... ... куәлігін беруді тыйым салу.
6. Қандай жағдайда болмасын ҚБ АБ ІІМ ... ... ... ... ... ... ... рұқсат беруді тоқтату.
7. Жер аударылғандарды республикадан, облыстан, ... ... ... ... ІІМ - ІІМБ ... бөлімдерінің рұқсатымен ғана
дайындау.
8. Егер берілген уақытында пайда болмаса, жергілікті сонан кейін
бүкілодақтық ... тез ... ... ... ... ІІХК басшылығымен 1945 жылғы 14 қыркүйектегі №376
бұйрығымен жер аударылғандардың белгіленген жерінен өз ... ... ... бір ... ... ... ... қашу оқиғаларының себептерін немесе қай жаққа бет алғандарын
білетін адамдарды мұқият ... ... ... ... ... ҚК (УК) 82 бабы ... жазалау
шараларымен қылмыстық жауапкершілікке тартып, оны 10 күннің ішінде аяқтау.
12. Әрбір жер аударылғандардың қашқанын төтенше оқиға ... ... ... Жер ... жеке ... ІІМ - ІІМБ ... хабарлау,
ал топ болып қашқандарға қандай шаралар қолданғаны туралы Кеңес Одағы ОСП
ІІМ көрсетуімен телеграф арқылы жеткізу.
Қашқандарды ұстау және ... ... ... ... ... ... жұмыстарды әр ай сайын хабарлап тұру тапсырылды [31].
Бұл негізінен бір ғана қаулының көрсетілуі мен ... ... ... ... ... ... туралы бұйрықтарда және оның ... есеп жоқ. ... ... ... ... халық жаулары ретінде
қарап жекелеген басшы қызметкерлер әртүрлі сылтаулар тауып, жұмысқа ... ... ... олардың күнделікті тіршіліктегі хал-ахуалдары
нашар болды. Жұмыстары барларының өзі тиесілі ақылары ... ... ... ... ... ... Суық пен ауыр да қиын
тұрмыстық ... ... ... ... ... ... соқты. Қысым
көрген орталардан өз беттерінше кетіп қалу, қашу ... да ... ... ... 1947 ж. ... жер ... 41 294 адам ... 22 357 адам
ұсталды. 1947 жылдың ... 19 524 адам ... ... 21 670 адам
ұсталған, ал қашып жүргендер 16 791 адам ... [31, ... ... ... ... ... өз ... кетіп
қалуы, олардың ережені бұзып қашып кетуі деп есептелді. 1948 жылы ... 3 748 адам ... ... ... ... ... ... 1948
жылы 1 мамыр есебі бойынша Қазақстанға өз еріктерімен келіп ... 12 ... ... Осы жылы тағы да 551 адам ... ... Қаңтарда 104 адам,
ақпанда 150, наурыз ... – 148, ... 149 адам ... Бұған дейін
қашып жүрген 2 209 адам анықталды. Ал 1 350 адам ... олар ... ... ақпанда 208, наурызда 177, ал сәуірде 149 адам. Одан басқа ... 1 ... 5 158 ... ... тағы ... [31, ... жылы олардың қашуына қарсы және еңбекте қадағалау үшін күрес
жүргізілді. Онда жер ... ... ... бөлімдерге жұмыстар
жүктелді. Жер аударылған адамдарды қадағалау орындарынан комендант және
комендант көмекшісі болып 2 адам ... ... ... 100 ... ... жер аударылған адамдарға 1 ... ... Сол ... ... 878 арнайы комендатуралардың 618-і 500-ге дейін
ересек жер аударылғандарды ... ... ... ... 146
арнайы комендатуралардың қарамағына 1300-1500 адамнан бөлінді [37, 658-б.].
Тұрған жерлеріндегі адам төзгісіз ахуал оларды әрине қашуға, ... ... ... күн ... ... ... да қашуға қарсы шаралар оларды тоқтата алған жоқ. Олар
тәртіп күшейген ... ... ... ... Жер ... ... мен ... шектеулерге бағына қоймады. ... ... ... Кунцман Александр “менің ешқандай түсіне алмайтыным, осы
жылдың көктемінде ... 10 жыл бас ... ... ... ал енді 20 жыл ... беріліп отыр. Бұл қалай болады. Мен егер
қашатын болсам бұл қорқыту ... ... бола ... ... ... ... [31, 603-б.].
Қашудың себептерінің бірі ... ... ... ... ... ... жер аударылған Титов Николай “Мен
судоверфіде жұмыс істеймін және ... өте аз ... ол ... Мен ... ... төзе ... сондықтын көктем шыққанда бұл
жақтан қашамын” - деп шешкен [31, 610-б.].
1948-жылғы 26-қарашада КСРО ... ... ... ... ... ... ... Одағының алыс аудандарына тұрғылықты түрде ... ... ... қашып кетудегі қылмыстық жауапкершілігі”
туралы жарлығы шығады. Онда “КСРО-ның алыс ... ... ... ... балкарлардың, қалмақтардың, немістердің, Қырым
татарларының келген ... ... көшу ... ... олар барған
жерлерінен енді қайтпайды, түпкілікті қалады”, - делінген. Бұл, ... ... ... ... көптігіне немесе адам санына қарап,
республика бойынша тек осынша ғана отбасы баспанасыз деу артығырақ сияқты.
Онда ... ... ... сығылыстыра орналыстырылған
отбасыларды баспанамен қамтамасыз етілген деуге ... еді. ... ... ... да тұрмыс -тіршіліктеріне түсіп жатқан орасан
зор қиыншылықтардың тауқыметін ... ... жылы 10 359 ... ... ... ... Олардың 8 494 отбасы
тығыз орналастырылса, 1 865 отбасы жертөлелерге орналастырылған. Жертөлелер
тұрмыстық тіршілікке қолайлы емес еді.
Осыған ... ... ... үй ... қамтамасыз ету үшін,
1946 - жылы өкіметтің қаулысымен 40 млн. ақша ... ... ... ... ... жылдардағы қарыздарын төлемесе берілмейтін еді. Ал, ... ... ақша ... ... түрі ... Онда жер аударылған
адам жекеменшік үй салу үшін 5 000 сом көмек ақша алуға мүмкіндігі ... үшін ... ... ішкі ... бөлімінен анықтама, жұмыс істейтін
жерінен ақшаны өз мерзімінде төлейтін ... ... ... көмек
ақшаны беру жайлы ұсынысы және жұмыс істеп жүрген жерінен ... ... ... талап етілді.
Сондықтан да көпшілік жер аударылғандар, ауылшаруашылық банкісінің
тарапынан болып жатқан көмек ақшаны алудан бас тартты. Оның ... ... ... банкіден тұтастай алу мүмкін емес еді. Сондықтан бөлінген 40
млн - нан ... 21 277 мың ақша [32]. Үй ... ... ... тапшылығынан құрылыс материалдары, оны ... ... бұл ... ... ... ... Осыдан барып
жер аударылғандар банкі бөлімдерінен, алыс қашықтықта ... ... үйін ... ... ... ... ... қойды
[32, 8-п.].
Несие алудағы осындай қиыншылықтарға байланысты, жер аударылғандар
өздерінің аз уақыттан бергі жинаған ... ... ... ... ... өздеріне тұрғын үй сатып алу үшін, өз қаржыларынан 41 449 ... ... ... мен ... ... үй ... жұмысына 3 558
мың ақша жұмсады, барлық жұмсалған ақша 1946 жылы 66 284 мың сом ... ... ... ... жоспардың 100,5 пайыз еді [33].
Жер аударылғандарды келген жерлерінде орналастыру, баспана беру, үй
жанынан жер ... ... үй ... ... ... ... ... ету қаражатқа келіп тірелетіні ... ... ... ... ... ... ... бюросы күштеп көшірілгендерді шаруашылық еңбекке тарту туралы
қаулысында көрсетілгеніндей, күштеп көшірілгендерден 160 жанұя ... ... ... ... ... 1 173 ... жанынан жер бөлінбеген және 725 жанұяға азық-түлік, мал ... ... ... ... ... ... үй құрылысы және үй сатып әперу
өте баяу ... ... ... әр ... ... жер ... ... жақсарту мәселесі мүлдем
орындалмай қалған жоқ. Көмек мүмкіндігіне қарай беріліп жатты. 1946-жылы
бұрынғы ... ... ... бар ... ... ... ... өкімет арнайы қаржы бөлді. Осыған байланысты келген
жерлерінде жекеменшікке мал ... ... ... ... республикасынан, бұрынғы Қырым автоно-
миялық республикасынан жер ... ... ... оларға жұмысқа жегуге 103 бас жылқы, 742 өгіз, т.б.
берілді. Сонымен бірге оларға азық-түлікпен ... ... ... ... ... жер ... ... 229,8 т. жүгері, 3
800 т. астық таратылды. Өндіріс тауарлары, жылы тон, киіз ... ... ... ... де ... ... Кавказдан жер аударылғандардың бұрынғы тұрған жерлерінде
өткізіп ... ... үшін де ... ... ... ... өте ... еткен жанұяларына 3 801 900 сом мөлшерінде ақша
бөлінді. Орташа есеппен әрбір жанұяға 1 000 ... ... ... ... ... пен ... орнын толтыру үшін астық қабылдау бөлімдерінен
169 766 сом ақша берілді. Өте ... ... ... ... ... 2 037
271 сом ақша қолма-қол берілді. 1946-жылы басқа да ... ... ... 2 719 793 сом ... [34].
Мәселен, Алматы облысы бойынша 1946- ... 26- ... ... 13 үй ... 434 баспана сатып алынды. 5 513 жер
аударылғандар жекеменшік үйлі болып, 690 жанұя ... ... ... 970 ... үй берілмеген, олар колхозшылардың үйлеріне орналастырылды.
Жер аударылғандарды баспанамен қамтамасыз етер кезде олардың санының
дұрыс ... де, ... ... болды. Мысалы,
құжаттарда жер аударылғандардың ... ... ... ... ... жанұя деп көрсетілген. Бұл көрсеткіш шын мәнінде бұдан да көп ... ... ... баспаналарды әскер қатарынан өз иелерінің
оралуына байланысты, үйлерді босатуға тура келген. ... ... ... ... ... ... қылмыстық әрекеттердің әсерінен, кейбір жер
аударылғандар ... ... ... ... ... ... ... ақталған соң да, тіпті бертінге дейін де жөнге келген жоқ.
“Турасын айтайық, құрылыс ... ... ... ... ... ... ... іске қосу, еңбек өнімділігін
арттыру, ресурстарды үнемдеу сияқты маңызды ... ... ... ... ... ... сапасы, еңбекті ұйымдастыру дәрежесі артта
қалып отыр.
Күштеп ... ... ... кетулеріне және тұрақты
қалдыруға байланысты барынша ... ... ... ... ... ... Көптеген әлеуметтік – тұрмыстық мәселелер де жақын
арада өз шешімін таппады. Соғыстан ... әлі ... ... ... ... жер ... тұрмыс-тіршілігі біраз уақытқа
дейін жақсара қойған жоқ. Ең ... - ... ... ... Оларды келген жерлерінде бір баспанаға екі-үш жанұядан сығылыстыра
орналастырды. Олармен бірге жергілікті тұрғындардың ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында
баспанасы жоқ 13 341 отбасы тіркелінді .
Халық ... ... ... ... ... үнемі қатты
тапшылық көріп отыр, соған қарамастан олардың ... ... ... ... бар ... ... төмен. Мысалы, Қарағанды,
Шығыс Қазақстан, Қостанай және Шымкент облыс-тарында олардың толық ... ... ... ... ... ... ... тәртібі өрескел бұзылатын, сірә,
бір де-бір басқа сала жоқ болар. ... ең ... ... ... ... мемлекеттік тәртіп пен құрылыс нормаларын сақтамау жөнінде терең
тамыр жайған практика жайында ... ... [35]. ... ... ... ... орналастыру, оларды үй-жаймен, құрылыс
материалдарымен қамтамасыз ету ... соң ... ... ... ... ... материалдарының (әйнек, ағаш) тапшылығына қарамастан тұрғын
үйлер салынды. 1946 - жылы баспана мәселесі 120,5 %, ... ... 139,2% ... ... ... тұрғызылған, сатып алынған
үйлер саны 15 365 болса, 15 307 үй күрделі ... ... және 2 ... ... үйлер жер аударылып келгендерге ... Ал ... ... ... ... бері 27 465 жаңа ... үйлерге қоныстанса,
7 227 бос тұрған үй қалпына келтіріліп, 24 015 үй сатып алынды, тағы да ... үй ... ... ... берілді. Осындай жұмыстардың жүргізілуі
арқылы 95 733 жанұя тұрғылықты үй - жай алды. 1947-жылы жер ... ... ... ... ... ... атқарылуынан жер аударылғандардың колхоз-
совхоздардың, мекемелердің өндірістік жұмысына жақсы ... ... Жер ... ... жер ... ... алып,
олардың жанұялары колхоз - совхоздарға мүшелікке кіре бастады. Азық ... мал, ... да ... ... ... ... өзі жер аударылғандарға
жаңа тұратын жерлеріне тез үйрену үшін, жаңа жұмыстарға оңай бейімделу үшін
көмектесті.
1946-жылдың 1 маусымынан 20- ... ... ... бөлінген жер
аударылғандардың барлық отбасылары селолық ... ... ... ... ... ... мүше ... әртүрлі
көмек алуына мүмкіндік туды. Кейде олардың тұрмыстық жағдайларында келеңсіз
мәселелер де кездесіп жатты. ... жер ... ... ... ету ... ... үгіт - ... жаңа
колхоздар құрылатан жерлерге көшіп барған еді. Ондай жерлер көбіне ... ... алыс иен ... қоныстандырылды.
Ұнның жеткізілмей қалуы жиі болып тұрады, тіпті азық жеткізілмей, 2
-3 ... ... аш ... ... да ... ... ... ауыл
шаруашылығын өркендетуге байланысты жер аударылғандардың далалық аймақтарға
қоныстарын ауыстыруы ... де ... ... ... жер аударылғандардың шаруашылықтардағы тұрмыстық
жағдайын ... ... ... ... Ол кейінгі жылдарда ... ... ... жер ... ... ... жатқан
үйлердің құрылысы қалыпты жүргізілмеді. Колхоздарда салыну керек 3 200
үйдің орнына 1 424 үй ғана ... Ал 909 ... ... бітпей қалған.
Жетісай өңіріне келген 4 124 ... ... ... 2 682 ... ... ... ... тар үйлерде 1 098 ... ... ... ... қоныстанды [36].
Сондықтан, КСРО Компартиясының Орталық ... ... ... жер ... ... ... үшін ... Оларға көмек көрсету үшін мынандай мәселелерді ... Жер ... ... ... кәріс балкар, грек, ингуш, қарашай,
шешен т.б. ұлттардың шаруашылықтарға ... адам ... Бұл ... ... ... ... етеді, соның ішінде ауыл
шаруашылығында, кәсіпорындар мен басқа шаруашылықтарда ... ... Жер ... ... - ... ... мінездеме, соның
ішінде үй - жай, малмен, баспанамен қамтылғандары.
4. Олардың арасындағы саяси ... ... мен ... ... Жер ... ... Заңды бұрмалау оқиғалары.
6. Жер аударылғандардың қылмыстық істеріне сараптама беру.
7. Арнайы жер ... ... ... ... ... түсініктеме беру.
8. Олардың ауыл шаруашылығы, кәсіпорындар, колхоздар , совхоздар, МТС
- тер бойынша мамандығын көтеруге дайындықтары қандай?
9. Қоныстандырылғандар ... ... - ... ... жағдайы
және жастар арасындағы комсомол жұмысы.
10. Мәдени - тәрбиелік көпшілік – ... ... ... аударылғандардың білім деңгейі туралы мәлімет. Сауатсыздыққа
байланысты қандай жұмыстар жүргізілуде, мектепке ... ... ... ... ... оқиды, қай тілде оқып жатыр?
12.Олардың ауру-сырқаулары туралы мәлімет, медициналық ... және ... ... ... жер аударылған коммунистер тіркеу қағаздарын толтырып,
құжаттарымен бірге салып жіберулері қажет.
14. Жер аударылғандардан зиялылардың ... ... ... ... ... агрономдар, зоотехниктер, жазушылар,
инженерлер т.б. Олар қандай жұмыстарға қолданылуда, мамандығынан тыс қандай
жұмыстар істеуде?
15. Жер ... ... және ... ... ... ... ... туралы сараптама.
16. Колхозға мүше және колхоз мүшелігінде емес ... ... ... ... ... жер аударылғандар саны қанша?
18. Қоныс аударып ... ... ... жер ... ... олардың ішінде Социалистік Еңбек Ері қанша? ... ... ... ... ... түзеліп, жер аударылғандардың
ұсыныстарын қабылдай отырып, көмектер көрсетілді. Мысалы, Талдықорған
облысының ІІМБ ... ... ... ... ... ... грек ... орналастырылған. Олардың ішінде 103 ересек адам жұмысқа
шықпай қойған. Себебі, ... ... ... ... жол
көлігімен қамтамасыз етілмеген. Ата-аналары қыстың күндері 10 - 12 шақырым
жердегі ... ... ... ... жаяу ... ... жер аударылғандардың сұранысы бойынша басқа колхоздарға көшіріп,
заңсыз алынған заттарының, ... ... ... ... ... Қазақстанға жер аударылған ұлттардың Ұлы Отан соғысы
мен одан кейінгі ... ... ... ... ... ... үлесі.
Елдегі қуғын-сүргін, қамау-қашуға қарамастан 30-жылдардың соңында
Қазақстанда металлургия кәсіпорны салынып, ескі ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Шымкент қорғасын зауыты
1939 - жылы бүкіл КСРО - да ... ... 73,9 %, ал ... ... 51 % - ... ... бәрі Қазақстанды КСРО - да түсті металл
өндіруден екінші орынға шығарды. Ал, бұл ... ... ... ... әрі ... ... ... мен қауіпсіздігі үшін өте керек өнім
еді.
Көмір өндіру күрт ... 1940- жылы ... ... 90% - ... ... ол, КСРО- да Донбасс пен Кузбастан кейінгі үшінші орынға шықты.
Оның өнімі Магнитогорск металлургия комбинатына және басқа ... ... ... 700 мың ... мұнай өндірген Қазақстан, КСРО-да Ресей мен
Әзербайжаннан кейінгі ... ... ... елде ... ... ... ... шығарды.
Соғыс жылдары (1941-1945 ж.ж.) Қазақстан Отанға 5 829 мың ... 743 мың ... ет және ... да ... өнімдерін берді. Осы
жылдарда 34 миллион тонна көмір, ал ... кен ... (79 ... ... ... ... Соғыс жылдарында Қазақстанда 460 зауыт ... кен ... ... ... пайдаланылуға берілді. Сонымен
бірге Батыс Қазақстанға металл өңдейтін және ... ... ... ... ... көбі ... мерзімде, шұғыл түрде, күні-
түні салынып пайдаланылуға берілді. “Бұлардың көбі ... ... ... ... жер аударылған халықтардың ... ... бір ... ... атқарылып жатқан жұмыстардың бәрінде
дерлік, әсіресе колхоз-совхоздарда жер аударылғандардың не білімі, ... ... ... ... ... ... ... т.б. қара
жұмыстарға салды.
Жалпы Қазақстанға жер аударылған ұлттардың әлеуметтік топтарға ... еді. ... ... ... ... ... атқарған шешен-
ингуштар мен Ресейдің зауыт-фабрикаларында жұмыс ... ... ... ... жатса, ұстаз, ғалымдар зиялылар қауымына ал, көпшілігінің
мамандықтары ... ... ... ... ... ... ішінде Қиыр Шығыстан 1937-жылы жер аударылған ... ... ... ... мол еді. Таптық құрамы да
білініп тұратын: ... ... ... ... жұмыс
істегендер - жұмысшы табы, ауылшаруашылығы артельдерінде ... ... ... 1935-1937-жылдардағы қудалаудың кесірінен зиялылар қатары
мүлде сиреген еді ... ... ... де, жер ... ... қай ... саяси белсенділікке бара алған жоқ. Тоталитарлық жүйенің қырып-
жоюы кезінде бұл ... де емес еді. ... жер ауып ... ... ... тек қана адал еңбекпен түзелетінін, өздерінің ... ... да, ... ... байланысты болатынын жақсы
түсінді.
Солтүстік Қазақстан облысына Солтүстік Кавказдан жер ауып ... ... ... шешен- ингуштардың көбінің жақсы жұмыс
атқаратындығы ... ... ... ... ... 6 ... жер ауып келгендер жұмыс атқарып, олар 161 ... ... ... ... ... 777 ... жер аударылғандардың жалақысы 150
рубль болса кәсіпорындарда еңбек еткен 337 адамның орташа айлық табысы 275
рубль ... ... ... ... 1946 - жылы ... жер
ауып келгендер жақсы жұмыс істеген. Мысалы ... ... ... ... арнайы жер ауып ... ... ... ... жұмыс істеп, 10 жұмыс күні ішінде жоспарлы 45 гектардың орнына
94 га жер ... 56 кг ... ... ... жер ауып ... ... осы ауданның “Жаңакөл” колхозында, көктемгі егіс ... ... МТС ... ... ... ... Алаш ... СТЗ
тракторымен жоспарды 104 % ... ... ... қатардағы
колхозшысы Израил Гатаев көктемгі егіс жұмыстарына ... ... ... ... ... 1-маусымға дейін шөп
шабатын құрал-сайманды түгел жөндеп, 1946 - жылдың 4-айында 400 еңбек ... ... олар ... ... етсе де, әлеуметтік тұрмыстары өте нашар,
үйлері жұтаң, киім - кешек тапшы, тамақ аз болды.
Жалпы қай ... ... ... ... ... – сол
мемлекеттің экономикалық әл-қуатына байланысты болса, оны жасайтын да
адамдар ғой. Сондай-ақ, ... ... ... үшін ... ... ... ... озық технологиясы т.б. жұмыс ... ... біз ... ... ... ... Қазақстан жағдайы қалай
өрбіді?
Соғыс жылдарында басқа жақтардан Қазақстанға 20 ірі ғылыми ... Оның ... КСРО ҒА ... ... УКСР ҒА ... институты, Москва, Ленинград, Киев институттары әкелінді. Сол
кезеңде Қазақстанда әйгілі ғалым-академиктер И.П. ... В. ... И. И. ... А. И. Бах, Л. С. ... А. Е. Фаворский, Б. Д.
Греков т.б. ғылыми жұмыстармен айналысты. Соғыстың ... ... ... салалары дами бастады. Қарағанды көмір бассейні бар
қуатымен жұмыс ... Орал - ... ... ... - полиметалл,
Ақтауда - молибден вольфрам комбинаттары, Шығыс Қоңыратта – ... ... және Дон хром кен ... адамдар ерен еңбек етті. Осы кезде
Қазақстан, Одақтағы қорғасынның – 85 %, полиметалл ... -70%, ... – 65 %, мыс ... – 50 %, қара ... – 30 %, вольфрамның – 20
%, молибденнің – 60 % ... ... және ... ... ... ... ... жарақталды.
Жазғы жауынгерлер киімдері 487 дивизияға жететіндей дайындалса, шинель -
70, пима-67, сырмалы киім – кешек - 245 ... ... ... ... ... өтеу үшін ... бұйымдардың көбі ГУЛАГ
тұтқындарының күшімен және еріксіз жер ... ... ... ... ... - ... ... - месхеттер, балкар, қарашай, ... ... ... ... ... ... ... азапты жұмыстар атқарғанымен, моральдік қанағат алған жоқ, ... одан ... ... берді. Бұл адамдарға мейіріммен, мүсіркеумен
қараған тек қана жергілікті тұрғындар ... ... ... ... жер ... ... ... күні бүгінге дейін айтып,
алғыстарын жаудыруда.
КСРО тұсындағы Компартия билігінің үстемдігі тұсында, ... ... ... ... ... оны іске асыру кұпия түрде қаралып,
іс-шаралар жасырын жүргізілді. 2 әскери комиссариаттар арқылы ... ... ... ... жұмысшы отрядының, жұмысшы колониясының
және ... ... ... ... ... ету үшін ... ... әдейілеп қоныс аудару, еңбек армиясына ... ... ... және ... да айла ... ... ... көптеген халықтар жерінен, материалдық- техникалық
және тағы басқа байлықтарынан айырылып жатқанда, ... ... ... өндірісінің жұмысын ұйымдастырып, азық-түлік, ... ... ... яғни соғысты нәтижелі аяқтау үшін барлық
мүмкіндіктерді сөзсіз іске қосу керек екендігі түсінікті де. Бұл ... ... үшін ... кезінде арнайы заңдар шығарылып, Ережелер
қабылданды. Осыған байланысты барлық еңбекке жарамды және әскери ... ... ... ... баруға тиісті болса, соғысқа жіберуге
болмайтын ... ... ... ... ... ... деп ... азаматтар, әдейі жер аударылғандар мен көшірілгендер,
дүниелері ... ... ... ... ... ... сол
жылдары кедейлер көтерілісіне қатынасқандар ... ... ... осы ... ... соғысқа бармай еңбек армиясына баратындарды
қоғамнан тыс қалғандар деп, ... ... ... ... ... ... ауқымды құрылыс жұмыстарын ... жаңа ... ... ... кен ... ... үшін ... жұмысшы күші ретінде
ауыр жұмыстарға пайдаланды.
Жеке басқа табыну кезінде жазалау саясаты үстемдік құрып, ... ... ... ... түзеу лагерлері көбейді. Еңбекпен түзеу
лагерлері ГУЛАГ-тың ... Бас ... ... қарады. Олардың
төңіректері төрт қатар етіліп тікенді сым темірмен қоршалды, бұрыштарында
күзетші қарап тұратын ... ... ... ... итпен жасақталған
күзетшілер тұрды. Адамдарды жұмысқа қатал, әскери тәртіп бойынша саппен
алып барып, саппен алып ... ... ... ... ... ... еңбекпен түзеу лагерлері Солтүстікте, ... ... ... Орта ... т.б. ... көбейе берді. Кеңес Одағындағы
лагерлердің Бас Басқармасына (ГУЛАГ) қарасты жазалау орындары тоқтаусыз
жұмыс ... және ... адам саны да жыл ... өсе берді.
Кеңес Одағының бұл кезеңінде басқыншыға қарсы соғыс қимылдары кезінде
миллионға жуық азаматтар жанқиярлықпен ... ... ал ... ... еңбектерге жіберіп отырды. Мысалы, Ұлы Отан ... ... ... ... және ... армиясына 1,8 млн. астам
адам жіберілген. Сол адамдардың басым бөлігі қайта оралмағандар [50].
Соғыстан кейінгі жылдарда да жазалау саясаты өз ... ... ... 1947 жылы - 56 ... ал 1954 жылы - 61 ... болса, ондағы
тұтқындардың саны да үсті-үстіне өсіп отырды. Соғыстан ... ... ... 11 лагерь жұмыс істеді. Соның ішінде Карлагта тек
қана “отанын сатқандар” ретінде 1946 жылы 10 618 ... 1947 жылы 13 ... ... 1948 жылы 17 171 адам ... 1949 жылы 12 091 ... [12].
Тұтқындардың күшімен аса ірі қорғаныс зауыттары мен комбинаттар
салынды. Қорғаныс өнеркәсібі орындарында 380 ... ... ... - 640 ... пен ... ... күшімен қамтамасыз етті. Оның
қарауында 414 совхоз болды. Бұл жүйеге 425 ... ... және ... ... қарады [51].
Жер аударылған халықтардың күшімен көптеген құрылыс объектері ... ... ... ... ... 842 ... 3 573
шақырым жаңа темір жолдар және қашықтығы 5 000 км ... ... ... ... үш жылында жер аударылғандардың қолдарымен дайындалған 9
миллион тонна көмір, 407 000 ... ... 315 ... ... шығарылды [37].
Өнім шығарып жатқан кәсіпорындар мен ауыл шаруашылығына адам күші жетіспей
жатты.
Соған байланысты лагерлер мен ... ... ... ... ... ден қойылмай бостандыққа жіберілді. Босатылғандар
арасында ... ... ... ... бар еді. Сол ... түсініктемесіз бостандыққа лап қоюларынан қоғамда қылмыстар жиілеп
кетті. Бірақ мұндай қылмыстардың кімдерден шыққандығы белгісіз ... ... ... ... ... Ключевой ауданының, Алға және
Қандыағаш поселкілерінде тұрғындар арасында адам ... ... ... осы ... Алға поселкесінде 1952 жылға дейін ІІМ - нің
еңбекпен түзеу лагері болса, ол лагерь жабылғаннан ... ... ... Алға ... қалып қойды. Екіншіден, Алға құрылыс-монтаж
басқармасына басқа жақтан да ... ... ... ... әртүрлі
қылмыстармен сотталғандар жіберілген. Үшіншіден, соғыс ... ... ... 400 ... орналастырылған. Олардың арасында да
әртүрлі қылмыстармен тұтқында ... ... ... ... ... ... ... қай топтан шыққандығының белгісіздігін айтады. Осындай
мән-жайдың байыбына ... ... ... сол ... бір ... нысанаға алып, қалған жағдайларға көңіл бөлінбегендіктен жергілікті
адамдар да жапа шекті.
Сондай-ақ, майданнан кейінгі ... ... ... ер ... ... да ... немесе “қауіпті жау” деп қамалғандарға жұмсалды.
Кеңестік кезеңдердегі “бас ... ... ... тап ... ... шын мәнінде кінәлі екендігі де белгісіз ... ... ... ... да және 1941- жылы ... ... ... жер аударылды. КСРО Халық Комиссарлар Кеңесінің (30-қазан 1941 жыл)
“Неміс ұлтының ... ... ... ... ... ... ... Жарлығы және КСРО Мемлекеттік
Қорғаныс комитетінің (10 қаңтар 1942 ж.) “17 - ден 50-ге ... ... ... жасындағы немістерді ... ... ... ... ... армиясына топтастырды. Оған 15-тен 60 ... ер ... және ... үш ... ... ... де кіретін болды (үш
жастан асқан балалар ... ... өз ... өмір сүріп ашықты, көбі
қырылып қалды.
Соғыс жылдарында күштеп қоныс аударғандардың 80 пайызы немістер болды.
Олар лагерлік ... ... ... ... кезеңінен өтті. Себебі
фашистік Германия жағында соғысқан КСРО жерінде тұратын фин, ... ... ... ... ... ... ... сыбайластары ретінде
қарады. Сондықтан оларға қатаң бақылаулар қойылып, ерекше қудаланып, еңбек
армиясының ... ... ... ІІХК ... ... өнеркәсіптерінде, ормандарда ағаш дайындау, шахталарда, қорғаныс
құрылыстарында жұмыс істеді және жол ... ... ... Олар топ-тобымен әр елдерге және ауыр жұмыстарға еріксіз
жіберілді.
Еңбек ... ... ер ... 15 ... 55 жас аралығындағы
және әйелдердің 16- дан 45- жасқа дейінгілері тартылды. Онда ... ... ... ... ... мен ... ... көшірілген
еңбекке жарамды 17-50 жас аралығындағы барлық неміс ер адамдарын ... ... ... 120 мыңдық жұмысшылар колоннасына шақыру, сонымен
қатар осылардың арасынан КСРО - ІІХК ... ағаш ... ... ... ... ... және Богослов зауыттарының құрылысына 35 000 ... ... ... қабылданған”.
Немістер тек ауыр жұмыстарға ғана жіберілді. Олардан майдан шебінде
жүрген 33 516 адам кері қайтарылды. Кері қайтарылған ... ... ... ... - ... 4 292 адам – ... 27 724 адам - ... еді. Олардың жартысынан көбі еңбек армиясына жіберілді [37, ... ... ... ... ... ... талаптар қойылып,
жоспарды орындау үшін кез келген нормалар берілді. Мәселен, “Күндік норманы
орындау ... емес еді, - ... ... ... ... ... - мен ... жерде жүк тасушы болдым. Бір күнде 36,5 текше жүк тасу
жүктелді. Ал әр текшеде 1 800 кг ... яғни ... 66 ... жүк ... ... Ал ... ... тамақ 300г. нан мен 1 табақ бұршақ еді”.
Мұнымен қалай ... ... ... ... ... ... ... ауыр болды десек те, лагерге
өз сұраныстарымен барғандар да болды. Мысалы, “Көптеген әйелдер ерлерінің
соңынан өздері кетіп, ... өмір ... ... ... ... ... әйелдерінің бірі” академик Борис Викторович ... ... ... еді. Ол “Тагильлагерьге” өз еркімен күйеуінің соңынан
еріп келген болатын ”- деп ... Бұл ... көп ... ... жүр [39].
Барлық дерлік қайнаған ауыр жұмыстың ортасына, басқа қоныс
аударылғандарға қарағанда, әсіресе ... ... ... ... ... ... бірінші жіберіліп отырды. Жаңа ашылған шахталар, рудниктер, мұнай
өндіру кәсібі, ... ... және жаңа ... ... еңбек
армиясындағылардың күшімен салынды. Осы жұмыстарды атқаруға миллиондаған
адамдар қажет етілді.
Мұндай жағдайдан Қазақстан ... да ұмыт ... жоқ. Онда ... ... ... ... ... құрылыс объектілерін салуға 700
мыңнан астам қазақстандықтар да еңбекпен түзеу колонияларына шақырылды .
Осы Еңбек армияшылары ... ... ... суық ... ... ... тамақ татпады. Ауырған жағдай бола қалса қарапайым дәрегерлік
көмек те берілмейтін. ІІХК-ның шақыруымен ... ... бас ... қашқандар кездессе, оларға сот үкімі, ауыр сөгістер немесе ... ... ... ... ... бәрі ... ... орындау барысына байланысты болды.
Арнайы қоныс аударылған халықтар мұндай жағдайларға төзе алмай, ... ... ... өліп ... ... 1944 ... 1948 ... дейін
101 036 шешендер, ингуштер, балкарлар өлген [39]. Ал, ... 462 ... ... ... соғыстан кейін өлгендерінен басқа Республикада
330 мыңы ғана қалған.
Еңбек армиясында еңбек етіп ... ... ... өз ... ... құштарлықты, қажеттілікті талап етті. Сол
кездегі ... ... ... құрылымы, оның кейбір мүшелерінің
еңбекке еріксіз түрде алынғандығы, ал ... ... - ... ... ... мемлекет болмасын, осындай Ұлы Отан соғысы
сияқты басына іс түскенде, соғыс зардабынан, көптеген жерінен, материалдық-
техникалық және басқа да ... ... ... ... ... ... іс - қимылға ... ... ... де. Оның ... адамдарды да, тылдың жұмысын да күшейтіп,
қорғаныс өндірісінің жұмысын ұйымдастырып, азық - ... су ... ... яғни ... нәтижелі аяқтау үшін барлық мүмкіндіктерді
іске қосу ... ... Бұл ... жан - ... ... үшін ... арнайы заң шығарылып, қаулылар қабылданған болатын. Осыған
байланысты барлық ... ... және ... ... бара ... соғысқа баруға тиісті болса, ал оның ... ... ... “кінәлі” азаматтар ретінде еңбек етуге жіберді. Еңбек
армиясында болғандардың жұмысы ... ... ... ... ... ... қайта құру, қысқа мерзім ішінде өндіріс базаларын
орнату, Шығыста алып құрылыстардың орын ... ... ... керекті құрал-
жабдықтармен, қарумен қамтамасыз ету, барлық ... елін ... ... ... ... ... болды. Мұндай қантөгіспен көп
адамның өмірін жою, алыста ұзақ арпалыспен келген жеңіске және де ... ... ... ... қалпына келтіруге - еңбек армиясына
қатынасқандардың да қосқан үлесі зор. Еңбек ... 1942 ... 1946 ... ... 1946 жылы 5 және 8 ... ІІХК ... ... ... ... ... тасталды. Онда болғандар енді
жатақханаларға орналастырылды. Олардың отбасыларын жұмыс істеп ... ... ... ... ... ... ... елде халық шаруашылығын қалпына келтіру үшін,
еңбек саласында көптеген жұмыс түрлері қолға алынды. Оған барлық дерлік ... да ... ... ... арнайы жер аударылғандар 1948 жылы халық
шаруашылығында еңбек еткендерден 1 014 270 адам ... ... 269 ... ... еді. Олар ... 72 170 адам, көмір өндіруде 212 194
адам, орман және ... ... 180 405 ... ... 33 309 адам, алтын шығаратын өнеркәсіптер мен ... және КСРО ІІМ ... ... 96 619 ... ... 18 895 ... жеңіл өнеркәсіптерде 15 913 адам, машина жасауда
14 320 адам, балық өнеркәсібінде 7 862 адам, ... ... 7 805 ... материалдар өнеркәсібінде 7 634 адам, химия өнеркәсібінде 4 ... және ... ... ... ... 752 812 адам ... істеді
[39].
Екінші Дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Республиканың
халық ... ... өсе ... Алайда соғыстың халық шаруашылығына
келтірген зиянының орнын толтыру оңайға соққан жоқ. Халық шаруашылығының
өнеркәсіп, ... ... ... ауыл ... ... оның ішінде мамандығы жоғары жұмысшылар жетіспеді. ... ... ... ... ... ... қалды. Құрылыс материалдары, кең
қолданылатын тауарлар жетіспеді. Өндіріс кәсіпорындарының ... ... күрт ... ... Ең ... ... ... кемуі, көмір өнеркәсібінде жұмыс қарқынын бұрығыдан ... ... ... ... техникасының жетіспеуі, сапалы
жұмыстың және жұмысшы күшінің сиреп кетуі, ауыл ... ... ... қысқаруына әкеп соқты. Егістік алаңдары қысқарып,
астық өндіру азайды. Олардың өсу үрдісі төмендеді, мал шаруашылығының ... оған ... ... заттар жоққа айналды. Бола қалғанның өзінде өнім
сапасы төменгі дәрежеде болып, шығымдық сапасы кеміді.
Бүкіл Одақ ... ... ... ... жер ... ... немесе шама-шарықтарына қарамай ... ... ... кейін жұмысқа орналасудағы олардың мамандық
және білім деңгейін көтеруге байланысты мәселелерге көп ... ... ... ... ... ... ... жерлерінде
тұрақтандыру үшін жер аударылғандарды үймен, өз уақытылы еңбек ақымен
қамтамасыз ... ... ... ... ... бойынша жұмысқа
пайдаланатын болды.
Бұдан кейінгі жерде тек мамандық алу ғана ... ... ... тәжірибесін арттыру талап етілді. Ол үшін ... ... ... ... жұмыстарға арнайы мамандық иелері
дайындалды. Бұған қоса ... оқу ... ... ... ... алуы жұмыс
сапасын арттырды.
салт-дәстүрлері әртүрлі шәкірттерді оқытып, білім беру оңай қызмет
емес еді.
Енді жер ... ... ... ... ... ... олар ... тұрғындардан ілгері жұмыс атқарғандары ... ... ... ... деген ынталары артты. Жер
аударылғандардың жұмыс орындарында ... ... ... ... сапада, асыра орындағыны байқалды. Жер аударылғандардың жұмысқа
араласып, оны атқару ... ... ... ... 85 ... ... ... жылдары жақсы жұмыстарымен көзге түскен жер ауып
қоныстандырылғандардың арасында 500 - 1000 ... ... ... бар. ... саны да ... да артып, екпінді бригадалар
шықты. Жақсы жұмыс атқарған ... ... ... ... ... беріліп тұрды. Мысалы, Алматы облысының Еңбекшіқазақ
ауданының “Ават” колхозында орналастырылған Гуляев отбасы 1946 жылы ... ... ... үшін ... ... және 17 центнер бидай, 4
қой, бұдан басқа еңбек ету кезінде уақыт үнемдегені үшін деп ... 16 ... ... кезде жер аударылғандардан жекелеген еңбек озаттары ғана емес,
енді олардан құралған екпінді бригадалар да шықты. Солтүстік Кавказдан жер
аударылған ... ІУ ... ... ... көзге түсіп, 260 шешен
- стахановшылар норманы 200 - % дан артығымен ... ... ... ... озат ... белсінділік танытқандар Қазақстанның
әр жерлерінде ... ... ... ... ... ... Арық -
Балық ауданының “7-съезд Советов” колхозында жер аударылған Дударов ... 489 ... ... орындап сыйлыққа 864 кг бидай, сиыр және үш қой ... ... ... ... ... ... жұмыс істеп көзге түскен 675 жер
аударылғандар бар еді. Бұдан басқа 335 адам ... ... ... алға ... Жер аударылғандардан құралған Михайлов МТС
трактористері жергілікті ... ... ... ... ... жеңіп шығып, стахановшылар атағын иеленді [60].
Бұдан басқа рудник, шахталарда ... ... жер ... арасынан жұмыстарын үздік меңгергендер көбейді. ... бір ... ... ... ... жұмысшылар да ... ... ... ... ... ... ... өндіруде нормаларын 500 - ден 700 % асыра орындап
әрқайсысына айына 600 ... ақша ... [41]. Бұл ол ... өте қомақты
қаржы болатын.
Ал, Қызылорда облысының Арал ауданында тұз ... ... және ... ... ... 273 ... 216 адам ... асыра орындаса, балық өнеркәсібінде
істеген қалмақтардан 254 екпінділер мен 45 стахановшылар шықты [42].
Жалпы 1946 жылы 1 ... ... ... ... ... ... халық шаруашылығында жұмыс істеген 151 374 ... ... ... 15 133 ... 5 165 адам ... да жұмысқа
атсалысқан. Сонда барлығы 171 672 адам халық шаруашылығын қалпына келтіруге
өз үлестерін қосқан. Ауыл ... ... ... ... ... ... 511 ... тапса, оның орташа алғандағы ... ... ... ... ... ... барлық өңірлерінде халық шаруашылығын
қалпына келтіріп, өркендету нышандары жүргізілген жерлерде өндірістік және
мәдени тұрмыстық ... салу да ... ... ... ... ... ... көмек жасалды. Колхоздарды білікті басшы
мамандармен қамтамасыз ету, көктемгі егіс ... ... ... жұмыстар жүрді. Кейіннен қолхоздар шаруашылығының жақсаруы ... ... ... ... ... Озық тәжірибелер қолдау тапты.
Дегенмен, соғыс аяқталғанына ... ... өтсе де, ... ... ... ... басқа да шикізаттармен
қамтамасыз ете алмады. Халық шаруашылығында, оның ішінде ауылдың әлеуметтік-
мәдени ісін ... ... ... ... болып отырды. Оның
шешімі қаржы ... ... ... Ал, жер ... халықтардың
негізгі бөлігі ауылдық жерлерге қоныстандырылған еді. ... ... ... егін ... дәнді-дақылдарды, мақта, темекі
егістігі күтіміне, мал ... және ... ... жұмыс істеді.
Мысалы, кәрістер қоныс аударылғаннан ... ... ... ... ... ... пен кендір өсіріп, мал шаруашылығы мен басқа да ... ... ... ауыл ... өркендетудегі жоспар орындаудағы
“асыра сілтеу” еңбекші қауымды қиыншылықтарға тап қылды. ... ... ... яғни 1955 жылы 1953 жылмен салыстырғанда астық өсіруді
екі еседен астам асырамыз, ол үшін ... жылы ... әр ... 26 ... ... үшін ... ... 20 центнер, бидайдан 12
центнер және бақша дақылдарынан 120 центнер өнім ... Сол ... ... ... ... ... әрбір сауын сиырдан кемінде 600
литрден сүт сауып, әрбір қойдан 2,2 кг жүн ... ... 70 ... ... ... елтірісін өткіземіз. Мемлекетке ет үшін ... 300 кг ... ірі ... 50 кг қой ... ... ... үш – төрт рет ... әр орымын 5 күнде аяқтаймыз. Шөп жинауды 30-40
күннің ішінде аяқтаймыз”, - деп ... ала ... ... іске ... жұмысшылардың жеке тұрмыстарына көңіл бөлінбеді [43].
Мұнда берілген жоспардың орындалуы міндетті ... ... ... ... Ол іске ... жағдайда қатаң сөгістер берілді. Осы
секілді алдын-ала ... ... ... ... қажетті жем -шөппен, мал
қамайтын орындар, көмекші жұмыс қолымен қамтамасыз етілмей қалып жатты.
Сондықтан да, мал ... ... ... жиі ... ... Сөйтіп, ет
өнімдері мен малдан өндірілетін шикізат көздері ... ... ... ... ... азық - түлік, шикізаттармен қамтамасыз ете алмады.
Ендігі ... ... ... ... егін шаруашылығы да төмен
дамыды. Онда, ... ... ... ... шығыны көп, сондай - ақ
шығымы төмен ... етек ... ... алыс аудандардағы егістік
алқаптарына еңбеккерлерді жұмысқа тартып, ... ... ... еді. Өнім ... ... дейінгі деңгейіне де жетпей кеміп
кетті. Алыс аудандарға техникалық байланыстардың ... азық - ... ... - ... ... ... қалып тұрды. Осы себептерден кейін,
ұсақ әрі алыс орналастырылған бөлімше, ауылдарды біріктіре ... ... - ... ... ... бір ... жинақы түрде, басты
көңіл ... ... ... ... ... енді ... шараларға араласып, тұрмыс - жағдайын көңілді етіп, жақсартуға
мүмкіндік туды.
Мысалы, 1950 жылы ... ... ауыл ... ... ... ... және мал шаруашылығына қажетті ... ... Ол үшін ... ... 48 424 адам ... 4 ... бригадалары құрылды. Бұл бригадалардың жұмыс қарқыны жоғары болды.
Егіншілік маусымы ұзаған сайын құрылыс бригадаларының құрамы ... ... Осы жылы ... ... айында 354 адамы бар 49 құрылыс
бригадасы болса, қыркүйек айында ол сан 91 ... мен 1 365 ... ... 2 134 ... бар 176 бригадаға қайта көбейді [44].
Дегенмен бәрі ойдағыдай деуге әлі ерте еді. ... ... ... ... ... жаз бойы ... ... күздің соңына қарай шала -
шарпы салынған суық ... ... тура ... Құрылыс бригадаларының
үй салу жоспарларының ... ... ... ... ал егіс
жұмыстарына, жұмысшы қолының жетіспеуі бір ... ... ... Яғни
үйлестіру шаралары дұрыс жолға қойылмаған болатын.
Осы ауыл шаруашылығындағы құрылыс бригадалары тек ... ғана ... жоқ. ... аса ... ... мал ... электр стансалары, қоймалар т.б. құрылыстар салумен айналысты.
Жоғарыда көрсетілген себептерден ауыл ... ... мал ... ... мал ... ... стансалары мен
егіндік суару үшін су қоймаларын салу және мал басының өсуі орындалмады.
Ондай ... ... ... ... ... ... ... және Семей облыстарының колхоздары жатты. Бұған себеп, ... ... ауыл ... ... ... ... немесе жоспар
талабы өте ауыр болды. Мысалы, 1950 - жылы ... ... ... 1 300 ... ... 10 ... 10 ... сақтайтын
қойма құрылысын, 10 ұстахана, 40 басқа арналған жылқы қорасы, 10 ... ... 100 ... 10 қой ... ... ... басқа арналған) осы жылдың 15 - желтоқсанына дейін салып біту жүктелді
[45].
Бүкілхалықтық ... ... ... көтеріліп, қаншасы қырылып
(майданда да, елде де) жеткен жеңісті, партия өз ... деп қана ... ... ... ... ... орындату яғни шаруашылықты әкімшілік -
бұйрықты басқаруды ... ... деп ... ... бұл ... соғыстан кейін
әбден күшіне енді. Кәсіпорындарда ... ... ... ... ... ... ... (ол дұрыс болсын,
бұрыс болсын) одан кейін соны ... үшін ... ... ... ... соғыстан кейінгі бесжылдықта (1946 - 1950 ж.ж.)
егін өндірудің ... ... ... 5,6 ... ... Бұл ... пара - пар еді. Ал, мемлекеттік сатып алу 1941 - жылғыдан барлық
көрсеткіш бойынша кем ... ... мал ... да өте ... болды. 1951 - жылы ірі
қарадан 4,5 млн. бас (1928 жылы - 6,5 млн. ... ... 1,5 млн. ... ... 127 мың ... тек қана ... 1928 - ... көрсеткішке
жақындаған - 18,036 мың [47 ].
Жалпы осы жылдарда ауыл ... ... алға ... ... кетуге болмас, бірақ, соғыста күйрей жеңілген Германия
мен және Жапониямен салыстырғанда бұл ілгерілеу түк емес еді. Олар ... ... ... ... Сол ... ... ... ілгерілеуде, ауыл
шаруашылығында жұмыс жасаған шаруалардың адам төзгісіз ауыр еңбегі, аштық
пен кудалау, балалар мен ... ... ... пайдалану, адам жасының
қысқаруы, жер ... ... ... ... миллиондаған
ГУЛАГ тұтқындарының жан төзгісіз жұмысы, маңдай тер, табан ... ... ... ... ... да, ... - ... бұйрықты жүйе
күшін жоймады. Соғысқа дейін, соғыс кезінде партия оны Отан ... “А” ... ауыр ... ... ... оны шығаруды
үдетсе, “Б” тобына жатқызған ... ... ... ... ... оны
“жарқын болашақтың” еншісіне қалдырып отырды. Яғни халықтың әл- ... ... ... ... ... тобының, яғни ауыр өнеркәсіп өнімдерін, соғысқа қажетті
техникаларды жасап, ... енді ... ... қауіп
төндіруі желеуімен шығарыла берді. Бұл ... ... ... ... бәсекелестік басталып, КСРО онда ойсырай жеңілді. ... ... Яғни ... ... саласын адам үшін, адам игілігі үшін қайта
құрудың ... ... ... ... ... ... көптеп
болат, қорғасын, көмір өндіру жалғаса берді.
“Қазақстан магниткасы” атанған ... ... ... ... ... - ... комбинаты, Балқаш мыс балқыту зауыты, Степлаг,
Карлаг тұтқындарының жұмыс күшімен ... аса ірі ... мыс ... осы ... ... тиеді.
Осындай ұлан - ғайыр жұмыстар жасалып жатса да, жұрттың жағдайы
соғысқа дейінгі кезеңмен, әсіресе Жаңа ... ... ... ... төмен болды. Дегенмен бұл кезде тамақ алу түбіртегі жойылып,
ақша реформасы жасалды. Бұдан бұқара ... ... ... яғни ақшалары
құнсызданды. Соғыстан кейін үкімет алғаш рет ауыл шаруашылығына басты назар
аударып, халықты ынталандыруға, тұрмысына, рухани және ... ... ... ... ... Олай ... енді болмайтын да еді.
Сондықтан ауыл шаруашылығындағы еңбеккерлердің табыстары ескеріліп,
тұрмыстары ... ... ... ... ... ... ... ауыл және село тұрғындарымен бірге ұйымдастыру ... ... ... беру, денсаулық сақтау, сауда, мәдени және ... ... т.б. ... ауыл ... ... ... талап
етілді. Сондай-ақ, МТС ... ... ... қажеттіктер
өтеліп, мал шаруашылығына, егін шаруашылығына көліктер бөлініп берілді.
Осындай жұмыстардың нәтижесінде ауыл шаруашылығын дамыту шаралары іске
асырылды. Жұмысшылардың жалақылары өсіп қана ... ... ... ... ауыл шаруашылығындағы жетістіктердің көбеюіне септігін тигізді,
ынталандырды.
Жұмысшылардың еңбекақысының өсуі олардың ауыл шаруашылығындағы кіріс
көлемінің ... ... ... Қоғамдық-саяси және мәдени
ұйымдастыру жұмысы ауыл шаруашы-лығының егіс қостарында, егіс ... ... ... ... қырмандарда, элеваторларда
және дайындау пунктерінде жүргізілді.
Ауыл жиындарында халықтың білім алуы, денсаулық сақтау, сауда,
мәдениет және ... жол ... оған ауыл ... бірауыздан
атсалысуы талап етілді. Ауылдық жерге келген соң жасы, егдесі, соғыстан
қайтқан мүгедек демей ... ... ... ... - ... базасының нығаюы, ондағы
әлеуметтік - экономикалық ... ... ... ... ... ... ... жағдай жасады. Ауыл шаруашылығы мен
өнеркәсіп өндірісінің осындай байланысын орнықтыратын ... ... ... мал фермалары мен фабрикалардың әсері күшті болды. Совхоздар ... ... ауыл ... өндірісімен, оның өнімдерін
өнеркәсіптің өңдеуімен өздерінің тиімділігін ... ... ауыл ... істейтін жұмысшыларға жұмысты
мерзімінде және сапалы орындағаны үшін ... ... ... үстеме
еңбек ақымен бірге көмектік заттар белгіленді. Ондай көтеріңкі еңбек ақы
болуы, жұмыстың ... ... оны ... ... ... ... атқарғаны
үшін төленеді. Ал, механизатор мамандарға өтіліне (стажына), жеке тиімді
атқарғандығына, яғни жұмысқа қолданған ... үшін ... ... ... Әрі ... ... ... ынталандырумен бірге
аттестациялық байқаулар өткізді. Егін жинау науқанында да ... ... ... да, ауыл ... өркендетуге еңгізілген қосымша
жеңілдіктердің бірі.
Мал басын көбейту мен мал сапасын жақсарту үшін ... ... қол ... мал ... ... ... ... мал шығындары азайды.
Қой төлдету кезінде шопанға 45 күнге дейін алатын жалақысынан 50 пайыз тағы
үстеме ақы ... Ал ... ... мал бағу ... ... ... үшін де үстеме ақы 10 пайыз қосылды.
Сөйтіп ауыл шаруашылығын дамыту шаралары ... ... ... ... ... ... ол дамыған сайын табыс көлемі де
ұлғайды. Ауыл шаруашылығын қалпына келтіру жұмыстарына оқыған, ... ... ... Олар ... ... ... ... өткен
трактор жүргізушілері, комбайнерлер сияқты басқа да жұмыскерлер қатарын
өсірді. Енді ауыл шаруашылығында атағы шығып, марапатталған ... ... ... Себебі сауатты, мамандықтары жоғары азаматтардың қатары көбейіп,
ауыл шарушылық саласына олардың алдыңғы ... ... ... ... ауыл шаруашылығында көзі ашық істердің атқарылуына назар
аударылып, ел арасынан тәжірибелі, ... мал ... ... ... сақтау мамандарының өсуі анық ... ... ... және ... мен ... ... ... пайданың
белгілі бір пайызы сыйлық ретінде ... Ал егер ... ... ... ... өнімнің жоспарын орындай алмаса немесе ... ... ... ... 50 ... ... кемітті. Бұл, жұмыс
сапасын төмендетіп ... ... бір жолы ... Сондықтан
соғыстан кейін Қазақстан халқының ... ... ... ... ... ... республика экономикасы кішкене болса
да жоғарылады. Бұқара халықтың да әлеуметтік - ... ... ... ... ... жетудің бір белгісі техникалық құралдардың
көбейуіне де байланысты еді. Мысалы, кейіннен ... ... ... ... ... 191,9 мың трактор, 109 мың комбайын
пайдаланылған. Сонда ... мың ... ... ... 134 ... ... ... Еңбек өнімділігі де өсе бастағаны айқын еді. Мұның өзі
сол кезде толық механикаландыру ... ... мың ... жерге үш
комбайн жеткіліксіз, өйткені оны ... адам ... күн - түн ... ... ... ... шаруашылығының осындай сан ... ... ... ... ... ... жету, ауыл еңбеккерлерінің,
яғни тәжірибелі басшылар мен әр мамандықтың ... ... ... ... ... ... ... нығайғандығын 1952 жыл мен
салыстырғанда ақшалай табыстың жалпы сомасы 1 миллиард 447 ... ... 6 ... кейін 7 миллиард сомға жеткен. Мұның өзі ... мен ... әл - ... ... ... ... жылдар
арасындағы айырмашылықтарын көрсетеді. ... ... ... ... бар ... байқататын нақты көрсеткіштің бірі.
Бұл кезде ауыл шаруашылығында жаңа колхоздар, ... ... Олар ... тың игеру кезінде Оңтүстік Сібір, Еділ бойы, Урал,
Солтүстік Кавказ және Қазақстанның Қостанай, Ақмола, ... ... ... және Павлодар облыстарында болды. 1954-1955 - жылдардың
ішінде тың өлкесінде үш ... ... ... ... ... Осы ... ... ішінен жұмыс қолының ... ... ... жүрді. Яғни, ішінара көшіп - қонулар көбейді.
Дегенмен осы кезде ауыл шаруышылығында, жер аударылғандар ... ... ... Үй ... ... ауылдық жерлерге адамдар
тұрақтай бастады. Күштеп қоныстандырылған халықтар ... ... ... белсене араласу байқалды. Мысалы, Солтүстік
Қазақстан аудандарына қоныстанған 1 721 жер аударылған ... 1 ... мал ... мен егін ... ... жұмыс істегендер
болса, Қостанай облысында 44 072 жер аударылған ... 19 289 - ... 9 336-ы ... ... істеді [68]. Павлодар облысында жер
аударылған адамдардан 1955 жылы 25 - ... ... ... ... ... адам, МТС - та 2 254 адам, совхоздарда 6 086 адам еңбек етті. ... ... ... ... ... осы ... ... жартысында жер
аударылғандар 14 580 адамға көбейген, яғни 219 адам ... ... ... 2 854 ... өсіп 600 адам ... ал ... 6 480 ... 394 адам еңбек еткен [48].
Бұл жылдарда арнайы жер аударылғандардан ауыл шаруашылығындағы үздік
еңбектерімен көзге ... ... ... ... марапатталғандары
да көбейді. Мысалы, Павлодар облысында осындай медальдар мен ... 131 адам және ... ауыл ... ... 1071 адам жер ... ... ... [49].
КСРО-ның астық өнімдерін көбейтуге байланысты, қабылдаған қаулыларына
қарағанда, ауыл шаруашылығында тың және ... ... ... ... ... ... болғаны белгілі. Онда жер аударылғандар тың
жерлерді игеруге қатысып қана қоймай, ... ... ... ... ... ... Қазақстанға әйгілі болған
М.Геринг басқарған шаруашылық, Қарағанды облысы Тельман ауданындағы ... ... ... ... 1954 жылы ... ... Тельман атындағы колхоздың басқармасы В.Мюллер және басқалары
осының айғағы. Жер аударылған ... ... ... ... ... ... ... үшін” медалін 415 азаматы иеленді.
Солтүстік Қазақстан облысында ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін 666
жер аударылған адам, ... егіс ... ... 28 860 ... ... үшін ... алды [71]. ... Қазақстан облысының
“Мақтаарал” совхозында жер аударылғандардан құрамында 20 адамы бар ... ... ... басқарған бригадасы еңбекте Қызыл Ту
белгісін ... ... ... ... ... ... 300 сомнан 500
сомға дейін сыйақы алса, Ленгір ... ... ... ... ... - оглына бір жылда 1950 еңбеккүн орындағаны үшін 20 центнер
бидай берілді. Сол кездегі тәртіп пен мүмкіншіліктер ... ... ... ... жерлерді игеру кезінде ауыл шаруашылығында қандай жұмыс
болмасын, неміс ұлтының өкілдері еңбектегі ... ... ... ... ... ... облысының Чорнорецк МТС - нің тракторисі
А.Шель жаңа жерді игеруде күндік 6,4 га ... ... 10 - 11,5 ... ... қай ... ... ... тапсырылған жұмысты
тиянықты атқарып, жоспарларын ... ... ... ... еңбектері ескеріліп, үстеме ақылардың тағайындалуы, қажетті
тұрмыс ... ... ... ... ... ... тигізді. Жалпы халық шаруашылығының салаларында 1 282 004 еріксіз
жер аударылған халықтар еңбекке ... Бұл ... ... ... ... ... тұтынатын тауарларды айналымға түсіру оңайға
соққан жоқ. Сол кезде орын ... ... ... ... ... жұмыстарын атқаруда, жұмысшы қауым белсенділік таныта білді. Жер
аударылған, Қазақстанда тұрақтап қалған ұлттардың еңбек ... ... ... кезендегі халық шаруашылығын өркендетудегі еңбектері мен
еңбек еткен уақыттары еліміз тәуелсіздік ... ... ғана ... ... жылдары ауыл шаруашылығының ... ... ... қадамдар ауылдар мен селолардың экономиялық күш ... село ... ... көтеруге жұмсалды. Бірақ өнім
мемлекетке өткізілді. Бұл ... ... ... күнделікті
азық-түлік өнімдерімен қамтамасыз етуге әсер етті. Жер аударылғандармен
бірге Қазақстанда ... ... мен ... ... жергілікті
халық та жапа шекті.
Халықты күнделікті азық-түлік өнімдерімен, түрлі шикізатпен қамтамасыз
етуі бәсең болды. Алыс ... ... мен ... ... ... ... Мал шаруашылығында жем-шөптің жетіспеуі, оны
дайындауға мүмкіндік болмай, мал шығынына әкеп соқтырды. Ал жер ... ... ... ... ... ... ... кезінде
арнайы мамандар даярлау болған жоқ, техникамен жабдықтап, оны меңгеруге
біраз уақыт оздырып ... Бұл ... ... ... ... ... ... кейінгі жылдарда, жер ауып келгендер ең ауыр
жұмыстарда жүргені ... ... пен ... ... ... да
осындай болды. Еңбек армиясы қатарында жүргендерден басқа, кәсіпорындар мен
транспорт жүйелерінің, ... мен ... ... ... ... ... жер ... Қазақстанның өнеркәсіп ... ... ... зор үлес ... ... ... ... нашарлығына, азық-түліктің
тапшылығына, жұмыстың ауырлығына да ... бере ... ... сол ... ... ... де ... толтырып, олардың қатарынан атақты
тракторшылар, комбайншылар, жүргізушілер шықты. ... олар ... ... орындарында жауапты станок тетіктерін жақсы игере білді.
Олардың арасынан ... ... ... және өз ... ... ... ... да көптеп көрініп жатты. Адал еңбектері,
алдыңғы қатарлы озат жұмыстары үшін ... мен ... ... ... үшін ... ие болғандары да бар.
Сондай-ақ, Алматы облысында 100-ден аса жер ... ... ... ... ... мен стахановшылар болса, олардан 6 адам ... ... ... ... мақтау қағазымен марапатталды
[50].
Сол сияқты, Шиелі ауданының «1 май» колхозының ... ... ... 33 адам ... ... ... үшін Қызыл Туды жеңіп
алса, Хадисов басқарған чешендер бригадасынан 45 адам ... ... ... ... 27 ... 20 ... ... жұмысшылары
құрамында 68 адамы бар № 727 бригададан ... ... ... ... күнделікті норманы 100 және одан да көп пайызға орындап отырған
[51].
Балқашта кен ... ... 413 ... ... руднигінде
22 шешен бригадасы еңбекте қажырлы табыстарымен көзге түскен. Әсіресе, жер
аударылғандар арасынан шыққан әйел бригадаларының бірі № 3 ... ... ... Тага ... ... 20 ... бар ... күнделікті еңбек нормасын 120-125 % артығымен орындады.
Алматы ГЭС құрылысын салу кезінде жер ... ... ... ... ... мен стахановшылар көзге түсті. Олардың ішінен
электростанцияның орталық комитет ... ... 6 адам ... ... ... Арал ауданда жер аударылғандардың 216-сы тұз
тресінде, сульфаткомбинатында және ... ... ... артығымен орындаса, жалпы өнеркәсіп пен транспортта 254 екпінді,
45 стахановшылар алдыңғы қатарға шыққан. Оларға қанша сенімсіздік көрсетіп
жер ... ... ... ... ... ... мен
қадағалау да жүрсе де, олардың арасынан «Еңбек ері», ... ... ... Ту» ... марапатталғандар көптеп кездесті.
Қарағандыдан қазба байлықтарын жүргізушілердің бригадирі А.Карстена.
Бұдан басқа 20 адам Социалистік Еңбек Ері ... 91 адам ... ... адам ... ... ... марапатталған [52]. Жақсы
жұмыс істеген ... ... ... жаңа ... зауыттар, фабрикалар, рудниктер қосылып пайдаланылды. Мысалы,
Екібастұздағы ірі көмір разрезі, Жамбылда суперфосфат зауыты, ... ... ... ... ... ... көмір кендері меңгерілуі сияқты
аса қажетті өнім орындарын шығаратын алып құрылыстар салынып іске ... 1945 жылы ... ... ... ... 3 ... орнына 1948 жылы 13 көмір комбайыны, ал 1950 ... ... ... ... ... ... істеді [53].
Соғыстан кейінгі жылдардағы өнеркәсіп өнімдерін өндіру 1950 жылдары
2,5 есе, ... 52 ... ... ... өндіру 4 еседен артық өндірілді.
Еліміздін жеңіл өнеркәсіп орындары да ел тұтынатын аса ... ... ... ... ... ... фабрикасы, Семейде тері
илейтін зауыт салынып іске қосылса, Алматы, Семей, Қостанайда ... ... ... аяқ киім фабрикасы, Қызылорда мен Жамбылда былғары зауыты, Семей
мен ... шұға ... ... ... ... иіру ... ... .
Қазақстанның соғыстан кейінгі еліміздің өнеркәсіп ... ... ... ... еңбек сапасын арттаруға жұмсалған күштің
барасында, өнеркәсіп орындары әр сала бойынша көбейді. Ондағы ... 50-ші ... мол ... ... 1950 жылы өсімдік май 6,7 есе,
консерв. 6,2 есе, ... ... 3,7 есе, ... 2,7 есе көбейген.
Сонымен бірге мал майы, ет, қант, ... ... ... ... соғысқа
дейінгі дәрежесінен еуір артқан. Сондай-ақ 178 май зауыты ... ... ... (бұрынғы Гурьев) ет комбинаттары, Аягөзде
қасапхана, Өскеменде сүт зауыты құрылыстары салына бастады. Алматыда 3 сыра
қайнататын зауыт, ... ... ... зауыты салынды. Ал электр
қуатын өндіру 1955 жылы 6,5 еседен артық өндірілді. Ол ... ... ... су электр станциясы салынды, ... ... 1955 ... ... ... су ... станциясы, Семей облысында ірі
цемент зауыты, темір бетон конструкциясы мен ... ... 29 ... ... ... салынды [54].
Соғыстан кейінгі жылдардағы бой көтерген өнеркәсіп объектілерінен
басқа да әрбір бес ... ... ... ... яғни ... ... ГЭС-і, Алматыға таяу Іле өзені бойындағы Қапшағай ГЭС-і, ... ... ... № 2 ... ... № 2 ... ГЭС-і, Павлодар мен
Лениногорск жылулық электр орталықтары және ... сол ... ... бой ... [54, ... ... ... арттыруда химия өнеркәсіптерінде ... ... ... Қаратау кен-химия комбинаты, Жамбылда суперфосфат
зауыты ... ... ... ... ... бу және су ... бой ... 1948 жылы 200-ден астам селолық электр станциялары
салынса, 1949 жылы салынған селолық электр станциялары ... ... ... ... ... ... астам селолық электр станциялары іске қосылып,
752 колхоз, 317 МТС, 164 совхоз электрмен қамтамасыз етіліп, ... ... ... ... зауыттары салынды [76].
Қазақстанда жаңа өнеркәсіп орындарын, зауыт, фабрикаларды жедел салып
іске қосу, бейбіт ... ... ... ... жер ... ... қосты. Қазақстанға жер аударылған халықтар ұзақ жылдар бойы халық
шаруашылығында тиянақты да ... ... ... Жер ... жаңа
келген жерлерінде халық шаруашылығы, өнеркәсіп, құрылыс пен ... ... ... кірістірді. Соғыстан кейін Қазақстанның ... ... және ... ... ... ... ... бесжылдық
жоспарын орындау қалпына келтірілді.
Бұндай жұмыстардың іске асырылуы сол кездегі жаңа өнімдердің сапасын
арттырып, ескі ... ... ... ... ... ... ... қадағалады. Қай кезде, қай елде болмасын ... пен ... роль ... ... ... ... республикамыздың
өркендеуінің барлық кезеңдерінде, алдымен транспорттың дамуына ... ... ... ... ... экономиканың, мәдениеттің
өркендеуіне әсер етті. Транспорт неғұрлым дамыса, еліміздегі алыс ... ... ... ... ... ... еді.
Транспорттың дамуынан, халықтар арасындағы байланыс қарым-қатынасы күшейіп,
мәдениеті өсті. Әсіресе ... кең ... ... ... ... өңдеуге, өндіріс өнімдерінің дамуына транспорттық қарым-қатынастар
күшейтілді. Өндіріс ... ... мен ... ... өнімді қоймаларға тасу қарқыны өсті.
Халық шаруашылығы салаларының дамуы өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының
өркендеуі, ... ... ... қойылатын міндеттер мен
жауапкершіліктерді арттырды. ... бұл ... ... ... ... қоғамдығы өндіріліп жатқан өнім деңгейінен төмен болды. Бұған себеп,
негізгі магистральді темір жолдарының тасымал ... ... ... ... ... ұлғайуы, материалдық пайдалардың өсуі, тасымал
жұмысының көбеюіне байланысты.
Қай елде болмасын үнемі ... ... ... ... ... ... Өндірістің барлық түріне қатысатын ішкі өндірісті орындайтын
және өндірушілер мен тұтынушыларға ... ... ... транспорттық
жүйелер тапшы болды. Демек, транспорт халық ... ... ... ... халықтың тұрмыс жағдайының өсуіне әсерін
тигізді. Сондықтан транспорттық тасымал толық атқарылып, халықтың тұрмыс-
тіршілігінің, ... ... ... ... ... ... ... темір жол, әуе, өзен, теңіз,
автомобиль және құбыр транспорты жатады. Бұлардың ... ... ... ... ролі мен ... ... ... зор.
Темір жол транспорты Қазақстанның транспорт жүйесінің негізі ... ... ... байлықтарын тамысалдауда атқаратын ролі көп. Ол
арқылы ... ... қара ... ... ағаштары, ауылшаруашылық дәнді
дақылдар, құрылыс материалдары сияқты көптеген қоғамға ... ... аса ... ... жол ... ... ... үшін темір жол
құрылыстарына аса қажет металл өнімдерін шығару шарт.
Тас жол транспортының тасымал жұмысын орындауда бірқатар ... ... ... ... жөндеуде де аса көп шығынды ... ... ... ... ... ... түсіре алады. Автомобиль
транспорты халық шаруашылығының барлық ... ... ... ... тасымал жұмысын орындауға да тиімді. Сондықтан оның
жұмысы тас жолдың сапасына көп ... ... ... ... ... жаңа техникамен жабдықтап, олардың
тиімді жұмыс істеуіне жағдай туғызып отырды.
Су транспорты да ішкі сауда жолдарында судың ағысы ... ... ... ... Оның ... ауа райының қолайлы кездерінде темір жол,
көлік тасымалына көмек ретінде қолданады. Теңіздегі транспорт, ішкі ... ... ... шет ел ... ... жүк ... ... Оның ерекшелгі алыс қашықтыққа үлкен жүк ... ... жол ... ... ... ... жылдары қарқынды
дамыды. Теміржол құрлысын салу аса ауыр жұмыстардың бірі екені белгілі. Оны
салу тағы да, ... ... ... тіреледі. Соғыс жылдарында ер
азаматтардың ... ... ... ... болса, соғыстан кейін олардың
майданнан оралуы 1947 жылға ... ... ... ауыр ... ... ... ... көбіне әйел адамдар, жас жеткіншек демей
жұмылдырылды.
1946-1950 жылдардығы халық шаруашылығын ... ... ... ауыр ... пен ... ... ролі ... Көбінесе
транспорт аралық тура жолдардың болмауы, еліміздің экономикалық ысыраптарын
байқатты, яғни көп ... ... ... пен ... ... жолдың болмауынан екі арада ... ... ... т.б. ... ... қиыншылықтарды тудырды. Транспорттың жұмысын
жандандыруға да жұмысшы күші бөлінді. ... 1946 жылы ... ... ... ... 34 ... (146 ... орналастырылды.
Осы жылы Қызылорда облысы бойынша жер ... 7 449 ... ... ... ... 7 184 адам ... Олар теміржол
транспортына, өнеркәсіптік кәсіпорындарына, колхоз, совхоздардағы жақсы
жұмыстарымен көзге түскен, өз ... адал ... ... ... ... теміржол транспортында және өнеркәсіп кәсіпорындарда жұмыс
істейтін 197 адамы, стахановшылар ... ... . ... ... ... халықтардан Қарағанды темір жол транспортында 377 отбасы
(1429 адам) орналастырылды. Олардың 346-ы ерлер, 455-і ... ... ... ... ... ... жер ... ұлттардың соғысқа дейінгі, соғыс кезіндегі және
соғыстан соңғы бесжылдықтағы әлеуметтік-тұрмыстық ... ... өте ауыр ... ... Тоталитарлық жүйенің тепкісіндегі халық
та, жер ... ... да, ... жағдайын жақсарту үшін
бас көтеруге дәрмені болған жоқ. ... ... ... ... ... одан соң ... қауіпті” желеу етіп өз бағытын - ... езіп ... ... ... ... кейінгі алғашқы бесжылдықтың соңында халықтың бұдан
әрі осындай ауыр жағдайға ... ... ... ... ... - ... ... баруға мәжбүр болды. Еріксіз жер
аударылғандарды мал - мүлік, үй - жай, киім - ... ... ... ... ... аяқ киім жасау тресінде 96 отбасы (442 ... ... 144 адам ... ... ... 8 отбасына тұрғын үй
беріліп, 21 отбасы ... ие ... және әр ай ... ... ... май,
сабын беріліп тұрды.
Сондай-ақ Семейдегі былғары комбинатында орналастырған 89 ... ... 155-і ... ... оның ... ... 89 ... Олардың 1-і электромонтер, 3-і теріні шелдеушілер, 6-
тігіншілер, 13-дабылшы, болып жұмыс атқарған. Ал, 8 адам ... ... ... ... ... [56].
Алматы фурнитур зауытында 24 отбасы тіркелінген. Олардың құрамында 102
адам болғанымен, 33 адам ғана ... ... ... ... Олардан
тығыздаушыда 16 адам жұмыс істесе, темір ұстасы ... 3 адам ... ... 3 адам темір фурнитур ұстасы мамандығын атқарса, 1 адам ... ... және 1 адам ... ... ... ... дайындап шығаратын
(штампшы) болып жұмыс істеді. Мамандықтарын жетілдіру үшін 3 ... ... ... ... да жер ... ... көп орыналастырылды. Ондағы
зауыттарға да жер ... ... еді. ... ... жер ... 20 адам ... істеген. Олардың 7 адамы
балқар әйелдер болғанымен, ... ... ... ... Ал 4 ... ер азаматтары болса, 5 адам неміс әйелдері, 3 адам неміс ... ... ... ... көбінесе күзетші, еден жуушы, мал
бағушы т.б. [57].
Қостанайдағы «Большевичка» фабрикасына жұмысқа ... ... ... 23 ... бар 10 ... ... ... жарайтыны 14 адам да, кәсіпорындарда жұмыс істейтіндері 10 адам.
Сондай-ақ Семей аяқ киім ... 142 ... бар 48 ... ... 75 адам ... ... ... 44-і тығыздаушы
мамандығы бойынша жұмыс істесе, 12 адам штампшы жұмысын атқарған. Олардың
арасында ... ... ... ... ... ... ... 40 адам, ФЗО мектебін бітіргендердің ішінде 5 адам аяқ ... ... алып ... ... ... жер ... ... пайдалану барысында жер
аударылған халықтар арасындағы жұмысшылар мен басқармалар арасында әртүрлі
қақтығыстар да ... ... ... ... кен басқармасында жер
аударылғандарды еңбекке пайдалануда кен ... ... ... ... ең ... ... ... жіберген. Кен
басқармасының лагерлердің ашылуына байланысты ... ... 178 ... жер ... ... ... мен ... цехтарда
істейтіндері жұмыстан босатылған еді. Сонда 1945 ... ... ... ... ... 700 ... етіп ... 400-і жұмыстан шығып
қалды. Бұндай ... ... ... ... ... ... ... көмектік заттардан қалыс қалып, жағдайлары күрт ... ... ... ... ... беріліп отырған көмектік заттар
қысқарды. Енді олар колхозшыларға жалданатын мүмкіндіктері ғана болды [58].
Осындай жағдайларының нашарлығы ... ... ... тресінде
кездесті. Онда № 31 шахта жұмысшыларының тұратын жерлерінде кір жуатын жер
жоқ ... № 26, 31 ЦОФ, 43, 46 және 56 ... ... ... ... да күнделікті тұрмысқа ауыр еді. Ал санитарлық-
тұрмыстық қамтамасыз ету мүлдем ойластырылмады [59].
Олардың тұрмыстарының нашарлығы алатын ... ... да ... Жалақының уақытында берілмеуі де олардың қарыздарының өсіп ... ... ... ұсталатын тамақ т.б. заттардың ақшасын еңбек ақы
берілген кезде ұстап отырды. Мұның өзінен, алатын еңбек ақылары қолға тимей
де ... ... ... ... ет комбинатында, шағынлитражды (малолитражный
– жанар майды аз жұмсайтын машина) қозғалтқыш зауытында, «Қарағандыкөмір»
шахталарында т.б. ... ... ... жеткіншектердің алатын
айлықтары төмен болды. Ал Семей шұлық шығаратын фабрикасында № ... ... ... ... ақылары 2-3 айға дейін берілмей
отырған [60].
Бұндай жағдайлар Солтүстік ... да ... ... ... ... көптеген жеткіншектер киім-кешектің
жоқтығынан бірнеше күн жұмысқа шыға ... ... мыс ... Ачерсаев, Кенжеғулов, Братиев, Бельдинов, № 621 зауытында Ежова,
Цопанкова т.б. 2 ... ... ... ... ала алмаған. Ал, Семей кеме
жөндеу тресінде жас жұмысшы Шуев қатты ... ... ... ... ... бір ай көлемінде жатақханада ауырып жатқан
[61].
Осындай жеткіншектердің жағдайларының нашарлығы, киім-кешектің
жетіспеушілігі № 62, 234, 641, 675 ... қант ... ... мыс
зауытында, Оралдағы трактор жөндеу зауытында, ... ... ... ... № 17, 19, 20, 47, 48, 49 ... ... және ... да облыстарда да кездесті.
Жұмысшылардың тек тауар өндірістерімен қамтамасыз етілмегендігі ғана емес,
олардың ... ... ... туралы кемшіліктері де кездесті.
Мәселен, Шұлық шығаратын, аяқ киім ... мен ... ... және ... зауытында, шағын литражды қозғалтқыш зауытында, басқа да
кәсіпорындарда тамақтану сапасы ... қоса ... бір ... ... қана ... ... ... ақша жеткіншек жұмысшылардың ... ... ... немесе одан да асып отырған, яғни еңбек ақылары
берілмей қарызбен ... ... Ал ... ... ... ... шығаратын фабрикасында жұмыс істейтін жасөспірімдердің суық әрі
дымқылданған, керегелері түсіп кеткен жартылай жер ... ... ... Онда 14 ... ... 10 ... 7 ... 5 жамылғы, 4 жастық
болса, үш қыз ешнәрсесі жоқ тақтайларда ... Ал ... ... ... жоқ [61].
Осындай жеткіншектер істейтін жұмыс орындарында жас жеткіншектердің
мамандығы барлары ескерілмен. Олар ... ... ... ... ... істегендерімен айлықтары 90-150 сом аралығында алды.
Мәселен, Семей ... ... ... ең үздік жас жұмысшы қыз
баланың алатын айлығы 148 сом болса, жеткіншек ... ... ... сом ... ... кәсіпорын, фабрика, зауыттардағы ауыр жұмыстан
тұрмыстық-жағдайлары қысылды. Осындай жағдайларға байланысты көп жерлерде
жеткіншектердің жұмыстардан ... ... ... ... № 234 Ащысай зауыты, Семей аяқ киім фабрикасына 1946 жылы
наурызда 1057 ... ... ... 464-і ғана ... ... ... ... өз еріктерімен кетіп қалған. ... ... ... аяқ киім ... ... ... № 621 зауытында
жастар арасынан 1310 адам жұмысқа қатыспады. Олар ... ... ... ... ... Ұрлық жасағандары үшін 138 жеткіншек
жауапқа тартылды [62].
Көп жұмыстарда, жастардың арасындағы мамандығы барлар ескерілмей, кез-
келген ... ... ... ... мен шахта
басқармасы комбинатының № 19 шахтасында ұста ... жүк ... ... ... № 43 шахтасында навалсоққыш (тау жұмысшысы) Семенов жалғаушы болып
жұмыс істеді. Сол сияқты осындайк ... бар қыз ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайлар № 47, 49
шахталарында, кеме жөндеу ... және № 675 ... ... ... ... жақсаруы оларды мамандығына қарай еңбекке
орналастыруға байланысты еді.
Бірақ қанша ауыр ... ... ... ... жер ... өз жұмыстарын жауапкершілікпен атқарып, бригадаларымен жақсы
көрсеткіштерге жеткендер де аз емес. Жер ... ... ... ... барысы жергілікті тұрғындардан басым түскені байқалды. Олардың
еңбекке бейімделуі, ... ... ... ... ... жұмыс орындарында
сенімнен шығып еңбеккүндерін анағұрлым жоғары ... ... ... ... араласу сапасы алдыңғы жылға қарағанда 1946 жылы ... ... ... ... ... еңбектегі жетістіктерін ескеріп
отыруды басшылар ұмытқан жоқ. Мәселен, «Садвинтрес» совхозында Мустафаев,
Чичидзе, Габетовтарға 10 айда 150-214 ... ... ... ... үшін ... ... аса қажетті деген ... ... ... ... ... ... ... озаттары ғана емес, енді
олардан құралған екпінді бригадалар да ... ... ... жер
аударылған шешендер ІV бесжылдық ... ... 260 ... ... 200-ден артығымен орындап, ... ... ... танытқандар Қазақстанның әр жерлерінде ... ... ... Көкшетау облысының Арық-Балық ауданының «7 съезд
Советов» колхозында жер аударылған Дударов ... 1489 ... ... ... 864 кг бидай, сиыр және үш қой алды. Сол ... ... ... ... жұмыс істеп көзге түскен 675 жер аударылғандар еді.
Бұдан басқа 335 адам еңбектерімен белсенділік ... ... ... Жер
аударылғандардан құралған Михайлов МТС ... ... ... ... МТС ... жарыста жеңіп шығып,
стахановшылар атағын иеленді [64].
Рудник, шахталарда еңбек еткен жер аударылған халықтардың арасынан
жұмыстарын ... ... көп. ... арасында бір отбасынан шыққан
үздік ағайынды ... да ... ... руднигінде
орналасқан жұмыстарының тәжірибелі еңбеккерлері болып, ... ... ... ... ... өндіруде нормаларын 500 ден 700 ... ... ... ... 600 ... ақша ... ... облысының Арал ауданында Тұз тресінде, ... және ... ... істейтін 273 ... 216 адам ... ... орындаса, балық өнеркәсібінде
істеген қалмақтардың 254 екпінділер мен 45 стахановшылар шықты ... жылы 1 ... ... бойынша Қазақстан Республикасында жер
аударылғандардың халық шаруашылығында ... ... 151 374 ... ... ... 15 133 жеткіншек, 5 165 адам қарттар да жұмысқа
атсалысқан. Сонда ... 171 672 адам ... ... ... ... ... қосқан.
2. Жер аударылған ұлттардың әлеуметтік- мәдени дамуы.
Ал, енді осы ғылым-білімді тұрмыс ... ... ... жүйе билеген кезде, жер аударылғандардың оқу-ағарту ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөле алмады. Кеңестік және ... ... ... мектеп жасындағы балаларын оқыту ... ... жылы 26- ... жер ... орналастырылған жерлерінде мектеп
жасындағы балаларды “оқумен қамту” қаулысы ... еді. ... ол, ... ... жүргізіле бермеді. Мысалы, Павлодар облысында оқумен қамтылу
керек 2 633 баланың 534-і ғана мектепке ... Ал ... ... жылы ... ... жер ... ... 8 014 баланың 433-і ғана
оқыған. Бұл тек ... ... ғана ... ... ... ... аралығында
да байқалды. Себебі, соғыс салған бүліктерді қалпына ... ... ... ... ... әлі де ... қоймаған еді. Ел
жағдайы мүлде тұралап қалған болатын.
Содан болар, 1946 жылы 1 ... ... ... қарасақ,
Қазақстан Республикасындағы жер аударылған мектеп жасындағы 89 102 ... 22 020 бала ... ... ... ... оқу ... да тапшы
болуына соғыстан кейінгі елдегі ауыр жағдайдың ауыртпалығы да кері ... ... ... ... ... ... ... аудару
басқармасы мен ішкі істер бөлімдерінің комендатурасы арқылы жүргізілді.
Соның өзінде соғыстан кейінгі ... ауыр ... ... оқуға
тарту мәселесі толық шешіле бермеді. 1945-1946 оқу жылында 25 ... ... ... ... және 15 ... ... мектептерден қашу
себептері - материалдық-тұрмыстық жағдайларының нашарлығынан болған [65].
Бұл жерде айтарымыз 1949 жылы 30 ... ІІМ ... ... ... ... ... ... қамту туралы жалпы жағдайы
былай болды: 1950 жылы 1 қаңтар есебі бойынша қоныстандырылған жерлерінде
мектеп ... ... саны 460 032 ... ... ... және орта
мектептерде білім алатыны 368 089 ... ... 80 %, ал ... яғни ... ... саны 91 943 адам ... ... ... ... ... ... мектеп жасындағы бала саны 216 736
адамның мектепте оқитындары 186 447 бала болса, оқымайтындары 30 289 ... Сол ... ... Кавказдан жер аударылғандардың ... ... бала саны 90 366 ... олардың мектепте оқитындары 56
604 бала, ал ... 33 762 бала ... ... Қырымнан жер
аударылғандардың барлық мектеп жасындағы бала саны 36 152 ... ... ... ... 33 517 ... ... қамтылмағандары 2 635 бала
болған [66].
Осы, ... ... ... ... ... білмейтін балалар
үшін орысша оқытатын сыныптардың жоқтығынан ... ... 1 ... ... 680 бала ... бара ... Сол сияқты Қарағанды
облысында 1 329 бала, Көкшетауда 2 039 бала, ... 577, ... ... 400 ... жылы киім мен аяқ киімнің жоқтығынан оқуға ... жер ... ... байланысты Алматы облысында 2
136, Шығыс Қазақстан ... 371, ... 226, ... ... 619 ... ... әсіресе қыз балаларды оқуға бермеген.
Ал жер аударылғандардың ішінен жоғары білімді мұғалім 1 012 адам, олардың
ішінде 723 адам ... ... ... ... ... ... алғашқы жылдарға қарағанда 50-жылдары
Республика бойынша ... ... ... саны ... ... оларға
деген аз да болса, үкімет ... ... ... ... ... сыныптарда оқитын балалар саны әлдеқайда көбейді.
Мысалы, 1950-жылы ... 7-14 жас ... ... ... 184 133 бала (91 325 ұл ... 92 808 қыз ... соның ішінде 1-6
сыныптар аралығында оқитындар саны 145 659 (74 326 ... 71 333 ... 7- ші ... ... саны 4 567 бала (2 301 ... 2 266 қыздар)
болды. Олардың ішінде көбі неміс, шешен, ингуш ұлтының өкілдері еді. Оқумен
қамтылмағандардың жалпы саны 33 907 (14 698 ... 19 209 ... ... 1-6 ... ... ... 79,1 % болса, 7 - сыныпта оқитындар
2,5%, ал ... ... 18,4 % ... [64]. ... 1951 - 1952 оқу
жылында оқуға бармағандары 9 899 адам ... ... оқу ... ... мектеп жасындағы балалар саны 18 591 адам. Олардың оқуға
барғандары 18 142 адам болса, ал оқуға ... 449 адам еді. Ол ... ... ... ... 8 000 бала болды.
Орта оқу орындарында - 102 ... ... ... ... - 14 ... мал ... техникумында 28 адам ... ... ... және ... жастардан оқығандары 103 адам, интернатқа
оқуға берілгендер 222 адам, балалар үйінің тәрбиесіне берілгендер 395 бала.
Облыстарда ... және ... ... ... саны 13 000, ... ... 3 840 ... ингуштер 3 400, балкарлар 3 600, немістер 1
600, басқалар 560 адам болған [15].
Сондай-ақ, 1954 - 1955 оқу ... ... ... ... ... 4-сыныптар аралығында оқуға қамтылу керек немістер 187 бала, шешендер
144 бала, ... 187 ... ал ... 142 ... ... аралығында
оқумен қамтылу керек баланың саны немістерден 132 ... ... ... ... ... ... 131 , шешендер 124 бала, 8 бен 10 - ... ... 11 ... ... 8 бала ... Ал 1955 жылы 1-4 -
сыныптар аралығында оқумен қамтылған немістер 171 бала, шешендер 145 ... 7 - ... ... ... 141 ... ... 129 оқушы,
қытайдан келгендер 8 оқушы ... ... ... жер аударылғандардың балаларынан басқа, тыңайған
жерлерді игеруге келген отбасылардың балалары мен сол кездері Қытай ... ... ... ... да бір жағынан үйретіп,
екінші жағынан бағдарламадан қалдырмай білім берген ... ... ... ... ... жаңа жер, басқа елге келген, тіл мен ... ... ... ... ... өсуі білімге, ғылымға
байланысты десек, енді осы ... ... ... ... Жер ауып
келгендердің оқу құқығының өте төмен екенін ... ... ... 7 ... ... алу 50 - ... сегізжылдық - 60 жылдары, орта ... –70 ... ғана ... жер ауып келгендердің балаларын оқытуға тұрмыстық, кейде діни
жағдайлары кедергі болды. ... да ... ... ... ... ... Оған ... себеп, жер аударылып келген балалардың өз
ана тіліндегі сыныптарды бітіргендері жаңа ортада ... ... ... ... тағы бір себеп, таулы аймақтан жер аударылған
Солтүстік Кавказ елінің ұлттық - әдеп ғұрыптары ... ... ... ... ... салынғандығынан еді [15].
Жер аударылған халықтардың мектеп жасындағы балалары қазақша, орысша
қатынас ... ... ... ... ... география сияқты пәндерді
меңгеру әрине қиынға ... Көп ... ... ана ... ... ... жерлерінде екінші рет қазақ немесе орыс тілдерінде
оқуына байланысты, мүмкіндігінше тәжірибелі мұғалімдер ... ... ... ... ... жетістіктер байқалды. Бірақ, көбінесе бұл
оқушылардың негізгі уақыты тіл ... ... ... ... ... ... ... балаларға арналған мекемелердің жоқтығынан да,
мектепке дейінгі балалардың балабақшаға ... да ... ... ... қысқа қарай мүлдем төмендеп кететін. Мысалы, 1946 жылы 1
шілдеде мектеп жасындағы ... саны 89 102 ... ... ... бала еді. Ал ... ... ... саны 97 896 болса, олардың бала
бақшасына баратындары 8 475 бала да, қараусыз қалған балалар 6 864 ... ... ... ... 5 661 ... Қарттар мен
мүгедектер т.б. жұмысқа жарамсыздар 6 226 адам ... ... ... ... 119 адам еді [15].
Балаларды мектепте оқумен қамту, қысқа қарай мектепке киіп
баратын аяқ ... сырт ... ... ... ... мектепте
оқытуға шектеу қойылмаса да , жоғары білім алу, жер аударылғандар үшін ... ... бірі ... ... бітірушілердің өзі қалаған оқуларына бара
алмауы оларға деген сенімсіздіктің бір көрінісі еді.
Мысалы, Қазақстан Жоғарғы Атқару Комитетінің 1952 жылы 28 ... ... ... ... ... жер ... ... атындағы
Қазақ Мемлекеттік Университетіне, Алматы Заң, ... ... және ... ... мен ... ... ... салынды. Жер аударылғандарды тек Қазақстанның ... ... ... ... технологиялық және
Алматыдан басқа, мұғалімдік оқуларға ... ғана адам саны ... Оның ... ... ... өте ... өткен коммунистер
мен комсомолдар, қоғамдық және өндірістік жұмыстарды жақсы атқарғандар ғана
оқуға қабылданатын болды.
Мысалы, жер аударылғандардан жыл ... ... ауыл ... ... 20 студент жіберілетін болса, олардан 10 ғана адам
қабылданатын еді. Алматы мал дәрігерлік ... ... 20 ... 10 ... Семей мал дәрігерлік институты, Шымкент технологиялық
институты, Петропавл ... ... және ... ... ... ... 15 ... қабылдануына 7 адамнан,
Алматы Медициналық институты конкурсына 25, қабылдануына 12, Қарағанды
педагогикалық ... ... 20, ... 10, ... Ақтөбе,
Шымкент, Семей, Гурьев, Орал, Қызылорда педагогикалық институттарының
әрқайсысының конкурсына 10 адам, ... 5 ... ғана ... ... ... ... жер ... 215 адам қабылданып,
оның 105 - сі ғана оқуға мүмкіндік ала ... [15]. Бұл сол ... ... ... бойынша жоғары оқу орындарында бірен - ... ... ... көпшілігін тек қара жұмыстарда қалдыру болатын.
Бейбіт өмірге көшкеннен кейінгі жер ... ... ... ерікті жағдайға ауысты. ... ... ... еңбеккерлер
екінші Отаны Қазақстанда елге танылған, құрметті азаматтары да аз ... ... ... И.Т.Пак физика-математика ғылымдарының докторы болса,
Огай Но Ок танымал егінші болған. Ол «Құрмет Белгісі» және «Еңбек Қызыл Ту»
орденімен бұдан ... ... ... ... ... ... Қазақстандық корейлер өздерінің тарихи Отанымен тығыз қарым-
қатынас орнатып отыр. Ұлттық мәдени орталықтар, ... ... ... ... ... ... ... корей
мектептері үшін мамандар даярлау бөлімдері жұмыс ... ... ... ... ... ... жүргізілуде. Корейлер көп қоныстандырылған
Қызылорда облысы аудандарындағы мектептерде корей сыныптары және жоғарғы,
орта арнаулы оқу ... ... ... ашылған.
Бұған КСРО (1953ж.) Пленумында қабылданған ауыл шарушылығы саясатын
қайта қарау қаулылары оң ... ... ... ... ... ... ... өнім мен өндірілген тауарлардың сатып алу
құны өсті, еңбек ақы ... ... ... да ...... ... ... қаржы аударыла бастады.
Сөйтіп, күштеп, зорлықпен жер аударылғандардың ... ... ... ... Адал ... ... ... қабілеттерін
көрсете білгендерін қызметте жоғарылатты. Балалары оқу мүмкіндіктеріне ... ... мал - ... ие ... әлеуметтік - тұрмыстық жағдайлары
түзеле бастады.
Осындай ұлтқа қарсы саясаттан ... ... жеке ... ... аян. Сол ... ... мен ... Конституцияға және
халықтар құқығына, қарама - ... ... ... ... ... ... ... кейбір халықтар жер ...... ... ... жерлерінде мәңгіге
қалдырылуы, жеке азаматтық құқықтарының ... ... ... ... және тағы басқа нормалары жоққа шығарылды. Әрбір күштеп көшірілген
азаматтың ... ... ... ... ... ... ... және
азаматтық маңыздылығын жойды. Депортация кезеңінде саясаттың құрығына
іліккен ... ... ... ... аз - ақ ... қалды. Көпшілігі
көшу кезінде, одан кейін де ... өлім - ... ... жер ... ... ... шаруашылығының әр саласында,
яғни ауыл шаруашылығы, ... ... тағы ... ... ауыр да, өте қиын жұмыстарды атқарып және оны нормаға жеткізіп,
бар мүмкіндіктерін пайдаланып еңбек етті. ... ... ... ... ... ... ... кең қолданылатын тауарлар қысқарды,
осыларды қайта қалпына ... үшін ... ... ... ауыл ... ... ... күші
жетіспегендіктен, олардың орнын жер аударылғандар есебінен ... ... ... өте ... ... жер аударылған азаматтар
арасында жұмыстарын жауапкершілікпен ... ... ... де мол ... ... ... ... молайып, партия мүшелігіне
қабылданып, шаруашылықтардың басқару қызметтеріне, ... ... ... ... құрметті жұмысшы, бас бухгалтер,
бригадир, т.б. қызметтерге көтеріліп, ... ... ... көрсетулеріне жол ашылды.
Жер аударылған халықтардың құқықтық жағдайларының ауырлығы, оларға
деген тәртіптің ... мен ... ... ауыр талаптар, тұрмыс -
тіршіліктерін қиындатты. Ұлы Отан соғысы жылдарында жер ... ... ... Германияға қарсы күш сала каһармандықпен
соғысы лайықты бағаланбады. Олардың майданның жеңіспен ... ... ... ... ... және ... Айлап, жылдап жұмыс көрігін
қыздырған осы көшіп келгендер, шаруашылықтың қай ... ... ... қарап қалған жоқ. Жер аударылғандардың байырғы ... ... ауыр ... ... ... үлкен көмек көрсеткені дәлелді қажет
етпейтін жай. Арнайы жер аударылған халықтардың ... ... аты ... ... ... ... ... аттанып, ерлік көрсетсе, кейбіреулері
келген ... ... ... ... бар ынта - ... сала ... мен ... колхоз – совхоздарда, қорғаныс объектілерінде,
жол құрылыстарында жеңіс үшін ... ... ... ... ... - тозды.
Осынау қуғын - сүргінге ұшыраған ... ... ... келген жерлерінде тыйым салынған сорақы мәселелердің бірі, ... ... ... ... оқу ... ... ... да шектеулер қойылды. Ал мектеп жасындағы балаларын оқытуда,
келген ... ауыр ... ... алуға сол уақытта мүмкіндіктері
шамалы болды. Дегенмен олар, келген ... ... ... ... ... ... ... аударылған кәріс, неміс, шешен, ингуш, түрік, қалмақ,
қарашай халықтарының көпшілігі т.б., егін ... ... ... ... жұмыс істегендер, еңбекте алдыңғы қатардан табылып,
стахановшылар қатарына қосылды. Олардың ... ... ... ғылымға үлесін қосқан көрнекті ғалымдар, жазушылар,
республиканың озат ... ... ... қайраткерлері де аз емес.
1955-1956 - жылдары КСРО Жоғарғы Кеңесі, зорлықпен жүргізілген қоныс
аударудың дұрыс емес ... ... ауыр ... деп ... сол ... ісі екендігін ашық айтуға мәжбүр болды. Халықты заңсыз ... ... ... ... ... қоныс аударудың, олардың
құқықтарының қорғалмауы заңсыз, қылмыстық әрекеттер екендігі ашылды.
Олардың атамекеніне оралуы, тарихтағы өмірге ... ... ... ... мұнда шешімін таба алмай келе жатқан ... ... ... ... мәселесі қаралған жоқ, тек олар
өзгертіліп ... ... ... мал – ... қайтарылмады, ата
қоныстарынан орын тимегендері де бар.
Осындай тарихи Отанына қайта оралмауы, сол халықтардың ... ... ... ... ... Жер ... ... кезде, бұрынғы атамекеніне қоныстанған халықтар ... мен ... ... жатты. Жер аударылған халықтардың әлі
күнге дейін кейбірі, атамекеніне қоныстану құқығына жете алмай келеді.
Келмеске кеткен тоталитарлық ... жер ... ... трагедиялық
тарихына қиянаты, ойланбай істелген іс - шаралары арқылы жазылмас жара,
өшпес із қалдырды. Жер аударылғандар ... ... ... ... ... көп ... ... қоныстандырылғандар, ауыр жағдайда аштықтан,
аурудан, ішқұсалықтан, суық тұрақтан шетінеп жатты.
Бертінгі уақытқа дейін құпия күйінде қалып келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінше
зерттеліп ашық айтылуда. Қазақстан, бұрынғы он бес одақтас республикалардың
ішінде ... ... ... рет ... ... ... өткізіп, оған
қатынасқан ардагерлердің басын біріктіріп, кім, қай жерде ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығындағы
еңбектерін ескеріп, еске алу жұмыстарын жүргізуге жол ... ... ... ... жер аударылған халықтар мен эвакуацияланған адамдарды
және ... ... ... ... ... ... бір ... Қазақстанға шоғырландыру, ауыр әрі қиынға соқты. Ол
уақытта тек жер аударылған халықтар ғана емес, ... ... ... ... ... отырған еді. Бірақ, қиын - қыстау кезеңге
қарамастан, ... ... жер ... ... жылы ... олардың қайғы қасіреттерін, ауыр тұрмыстарын түсіне білді, ... ... ... бірге тұрды. Қолдарынан келген көмектерін аяған
емес.
Осындай ... ... ... ... халық, жеке этностар айналып
өтпегені аян. Сол ... ... мен ... ... ... құқығына, қарама - қарсылықты қайшылықтар келтірді. Фашистік
Германия бастаған ... ... ... халықтар жер аударылып,
мемлекеттік – территориялық ... ... ... мәңгіге
қалдырылуы, жеке азаматтық құқықтарының аяққа тапталуы, еңбектегі еріксіз
құқықтық және тағы басқа нормалары жоққа шығарылды. ... ... ... ... ... ... ... адамдық намысын қорлады және
азаматтық маңыздылығын ... ... ... саясаттың құрығына
іліккен барлық халықтар дерлік жоғалудың аз - ақ алдында ... ... ... одан ... де ... өлім - ... ... жер аударылған халықтар, халық шаруашылығының әр саласында,
яғни ауыл ... ... ... тағы басқа ірілі-ұсақты
салаларда ауыр да, өте қиын жұмыстарды ... және оны ... ... мүмкіндіктерін пайдаланып еңбек етті. Халық шаруашылығында, ... ... ... артта қалып, кең қолданылатын тауарлар қысқарды,
осыларды қайта ... ... үшін ... транспорт саласында,
құрылыста, ауыл шаруашылығында мамандандырылған ... ... ... ... жер аударылғандар есебінен толтырды. ... ... өте ... ... жер ... ... ... жауапкершілікпен орындап, жақсы көрсеткіштерге
жеткендер де мол болды. Оларға ... ... ... ... ... ... басқару қызметтеріне, ... ... ... ... құрметті жұмысшы, бас бухгалтер,
бригадир, т.б. қызметтерге көтеріліп, ... ... ... ... жол ... ... ... құқықтық жағдайларының ауырлығы, оларға
деген тәртіптің күшейтілуі мен қолданылып жатқан ауыр талаптар, тұрмыс ... ... Ұлы Отан ... ... жер ... ... фашистік Германияға қарсы күш сала каһармандықпен
соғысы лайықты бағаланбады. Олардың майданның жеңіспен ... ... ... ... маңызды және даусыз. Айлап, жылдап жұмыс көрігін
қыздырған осы көшіп келгендер, ... қай ... ... ... ... қалған жоқ. Жер аударылғандардың байырғы халықтармен ... ауыр ... ... майданға үлкен көмек көрсеткені дәлелді қажет
етпейтін жай. Арнайы жер аударылған халықтардың кейбір ... аты ... ... ... ... соғысқа аттанып, ерлік көрсетсе, кейбіреулері
келген жерлерінде ... ... ... бар ынта - жігерін сала отырып,
фабрикалар мен зауыттарда, ...... ... ... ... жеңіс үшін аянбай жұмыс істеді, денсаулықтарынан
айырылды, жүдеп - тозды.
Осынау қуғын - ... ... ... ... ... келген жерлерінде тыйым салынған сорақы мәселелердің бірі, олардың
балаларының мектептен кейінгі жоғарғы оқу ... ... ... да ... ... Ал ... ... балаларын оқытуда,
келген халықтардың ауыр тұрмысынан, білім алуға сол ... ... ... Дегенмен олар, келген жерлерінде республиканың ... ... ... ... ... ... кәріс, неміс, шешен, ингуш, түрік, ... ... ... т.б., егін ... ... ... ... жұмыс істегендер, еңбекте алдыңғы қатардан табылып,
стахановшылар қатарына қосылды. ... ... ... ... ... үлесін қосқан көрнекті ғалымдар, жазушылар,
республиканың озат педагогтары, мәдениет, қоғам ... де аз ... - ... КСРО ... ... зорлықпен жүргізілген қоныс
аударудың дұрыс емес екенін мойындады, ауыр қылмыс деп шешті, сол дәуірдің
қатал ісі екендігін ашық ... ... ... ... ... куғын -
сүргінге ұшыратып, күштеп зорлық-зомбылықпен ... ... ... ... заңсыз, қылмыстық әрекеттер екендігі ашылды.
Олардың атамекеніне оралуы, тарихтағы өмірге ... ... ... ... ... шешімін таба алмай келе жатқан ... ... ... ... мәселесі қаралған жоқ, тек олар
өзгертіліп қайта құрылды. Көбінің мал – ... ... ... орын ... де ... ... ... қайта оралмауы, сол халықтардың ұлттық сана-
сезімінің егемендікке талпынуынан ... Жер ... ... кезде, бұрынғы атамекеніне қоныстанған халықтар ... мен ... ... ... Жер ... халықтардың әлі
күнге дейін кейбірі, атамекеніне қоныстану құқығына жете алмай келеді.
Келмеске кеткен тоталитарлық жүйе, жер аударылған ... ... ... ... ... іс - ... арқылы жазылмас жара,
өшпес із қалдырды. Жер аударылғандар арасында, ... ... ... шығыны көп болды. Күштеп қоныстандырылғандар, ауыр жағдайда аштықтан,
аурудан, ішқұсалықтан, суық тұрақтан шетінеп ... ... ... құпия күйінде қалып келе жатқан еңбек армиясы
немесе еңбекпен түзеу колониядлары туралы, ... ... ашық ... ... ... он бес ... республикалардың
ішінде бірінші болып тұңғыш рет еңбек армияшыларының съезін өткізіп, оған
қатынасқан ардагерлердің басын біріктіріп, кім, қай ... ... ... айқындап, олардың соғыстан кейінгі халық ... ... еске алу ... жүргізуге жол ашты, ... ... ... жер ... ... мен эвакуацияланған адамдарды
және соғыс аймағындағы ... ... ... ... бір ... ... шоғырландыру, ауыр әрі қиынға соқты. Ол
уақытта тек жер ... ... ғана ... ... тұрғындар да,
тағдыр тауқыметін тартып отырған еді. Бірақ, қиын - ... ... ... ... жер ... ... жылы ... олардың қайғы қасіреттерін, ауыр тұрмыстарын ... ... ... астарымен бөлісіп, бірге тұрды. Қолдарынан келген көмектерін аяған
емес.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тарихтың парақтарын біртіндеп ашып алып, ... ... ... емес.
Бірақ оған басқа беттерді ойдан ... ... да ... жоқ. ... ... ... ... көтеріп отырған мәселе – ұлттарды еріксіз жер аудару, Қазақстан
тарихының ... ... ... ... үшін қажет. Осы еңбекте айтылатын
ұлттардың ұрпақтары үшін қажет. Қазақстан ... ... ... білу үшін ... Яғни көп ... ... ... айналғандығын
түсіну үшін қажет.
Осы заманғы Қазақстанның бірегейлігі этностық сан алуандығында. Бұл
қазақстандықтарға ... ... ... ... ... алмасу
мүмкіндігін беретін біздің бүкіл қоғамның орасан зор байлығы, ... ... ... - ... ... тетігі. 2003 жылғы 23 желтоқсан Қазақстан Республикасының Президенті
Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан Халықтары ... ... ... осындай тұжырыммен жалғасты.
Бұл жұмыста бір кездегі КСРО-дағы тоталитарлық жүйенің қатыгездігі
салдарынан Қазақстанға жер аударылған халықтар және ... ... ... ... келтіріп, дамытуға қосқан үлесі тұжырымдалды.
Жеке басқа табыну кезіндегі тоталитарлық жүйенің саясаты, ... ... ... ... ... ауыр із ... таратылып, атамекендерінен алыс жерлерге, бөтен елдерге
көшірілген олардың жаңа ортаға ... аса ... ... ... ... ... - құқықтық жағдайы өте ауыр болды. Күштеп
қоныс аударылғандарға арнайы шығарылған заңдар, олардың қалыпты ... шек ... ... ... адамдар санатына ілікті, материалдық
жапа шекті.
Жер аударылғандардың шектеулері алынып, құқықтары ... ... ... ... ... ... ... Отанында, яғни
Қазақстанда тұрақтап қалды.
Бүгіндері Қазақстанда 130-дан астам ұлт ... ... ... ... ... ... сияқты, жер аударылған халықтардың да өмірінде
көптеген азапты ... өтті ... ... ... екінші Отаны – Егеменді
Қазақстан Республикасында ... де ... ... өмір ... ... тәуелсіздікке қол жеткізуі, олардың да өткен
тарихтарындағы ақтаңдақ беттерін ашық айту ... ... ... аян. Ұлт ретінде, болашақ ұрпақтарының сахна төрінен ығысып
қалмауына жол ашылып, жеке мәдени ... ... ... буынның
тілдерін дамытып, ата - баба салт - дәстүрімен сусындатып, өз Отандарымен
тығыз ... ... ... мемлекетіміздің ықпалы ... ... ... пен ... қарым - қатынас бұдан
да тығыз байланысып жатса, жер аударылған халықтардың өз ... ... ел ... ... ... үмітіне жетері анық.
Сонымен түйіндей айтар болсақ, ендігі жерде бейбіт ... ... ... ... өткенді саралай отырып, болашақ ұрпақтар үшін,
елдің ертеңі үшін, жұдырықтай жұмыла еңбек етіп, ... ... жас ... ... - ... ... Бүгіндері Қазақстанда
игі істер атқарылуда.
“Осыдан он сегіз жыл бұрын біз ұлы жолға шықтық, арманды ... ... ... Республикасы деген жаңа мемлекет пайда болды.
...Қазақстан жан ... ... ... ... барша Тәуелсіз
Мемлекеттер Достастығындағы елдердің алдына шықты. ... ... ... ... осы ... ішінде бес есеге дейін
өсті. Еліміздегі тұрғын үй қоры соңғы он жылдың ... 30 ... ... ... 2010 ... ... бұрынғы кеңестік кеңістіктегі елдер
арасынан, бүкіл түркі тілдес елдер арасынан, ... ... ... ... қауіпсіздік пен ынтымақтастық ұйымы сынды аса беделді ұйымға
тұңғыш төраға болып сайланды, 2011 ... ... ... ұйымына
төрағалық тізгінін қолға қоса алғалы тұр. ...Осындай салтанатты ... ... сын ... ... тәуелсіздігін қолдаған, туған елеміздің
өркендеуіне жағдай жасаған ең ұлы күшті - ел бірлігін көзінің ... ... ... ... ақ ... ... ... алғысымды
айтуды перзенттік парызым, президенттік қарызым деп білемін! ”- деп жазды
[234],
Ия, ел ... ... ... “өркендеуіне жағдай
жасаған” жандардың ішінде, кезінде жер аударылған ұлттардың да үлкен үлесі
бары ... ... ... ... ... қол ... үшін,
елдің кешегі іргетасы қалануы қажет еді. Ол ... ... ... - ... ... ... Сол ... іргетас үшін барын сала еңбек
еткен, ... ... ... ... елінен, жерінен, орныққан
отбасынан айырылып, еріксіз жер ... ... ... ... ... Отаны – (басқа отанды білмейтіндері ... ... ...... дамуына, қорғаныс қуатының
күшеюіне, мәдениеті мен әлеуметтіке – тұрмыстық дамуына мүдделі ... ... – ақ, ... ... ... ... аңсаған ата – бабаларының арманы
орындалу жолында жұмыс істеп, елдің алдында ... ... ... тең ... ... легі ... ұлт – ... - қолтық өмір сүріп, тілі мен дінін, салт-дәстүрі мен ... ... және оған ... мүмкіндіктер де бар.
Жалпы халықтардың Қазақстанға жер ... ... ... ... ... орасан зор рөл атқарды. Бұрынғы Кеңес
одағының түрлі жерлерінен қоныс аударушылар легі ... ... ... , ... емес ... топтарының пайда болуына әкелді.
Қазір қазақ жерінде 140-қа жуық ұлт өкілдері өмір сүріп және еңбек
етуде. Қазақстанның әрбір ... осы ... ... ... ... ... ... және шектеусіз, толық құнды рухани және әлеуметтік өмірін
тапты. Қазақстан қоғамының нығаюына негіз ретінде қызмет ... ... ... ... ... ... ... бір отты жылдарда ... ... ... ... жер ... ... де, ұрпақтарының да,
бүгінде жолдары ашық, болашақтары ел келешегімен ... ... ... ... сол бір қиын – қыстау кезең, Қазақстанның барлық ұлттарына
бірдей сын болып, оны бәрі ... ... ... ... тек қана
бірлікте екенін жете ұғып отыр. Осы жолдан таймастары да ... ... ... :
1. ... Н. ... халықтарының Ассамблеясы. 10 жыл. ... жыл. 3- 4- ... ... М.Қ. ... ... Оқу құралы. - Алматы. Қазақ
университеті, 1992.- 46-47 бб.
3. Советский энциклопедический ... 4-е изд. М.: ... ... Н.Ф. ... о депортации чеченского и ингушского народа.
-//Вопросы истории. - 1990 г. № 7. ... Осы ... “40-е ... ... ... ... СССР. - 1991 г.- № 2. ... ... “К ... о депортации народов СССР в 30-40-х годах”
-//История СССР. - 1989. - №6. ... ... В.Н. ... ... ... и высланные”. //История СССР.
- 1990г. - № 5. - С. 151-164; Осы автордікі ... в СССР 1930 ... ... М.: ... 2003. С. 306; Некрич А.М. ... ... ... ... ... в СССР в годы ... в том ... ... // ... 1993 . - № 9. С. 223 - ... ... ... Хрестоматия. Авт. сост. Козыбаев М., Козыбаев И.А.,
Атамұра. - ... 1994. - 256-б.; Осы ... ... ... - ... Ғылым, 1991. - С.252. Қозыбаев М.Қ. Ақтаңдақтар
ақиқаты. А., 1992. - 272 б.
6. Алдажуманов К.С. «Теплушки гнали в ... // ... ... 20 ... ... Е.К. ... народов – преступление
тоталитарного режима. – А.: Фонд «ХХ век», 1997. -С.16; Алдажуманов ... ... ... ... басқыншылық әрекет // Қазақ тарихы, 1997. -№
4. -33-б.; Его же. Депортация ... в ... // ... ... -1-15 ... ... Т. Қазақстанға қанша халық көшіп келген? // Ақиқат, 1994. -№
1. -44 б.; Соныкі. ... ... ... // ... 1997. -№6. ... бб.; Соныкі. Депортация: Қырым, Кавказ және Еділ бойы ... // ... 1997. -№ 4. ... ... ... ... ... согласия и реабилитации
жертв политических репрессий. - А.: «XXI », 1998. С. ... ... Г. ... в СССР // ... 1988. №11. -193-203 c.; ... ... немцы: откуда, куда и почему? // Военно-исторический журнал,
1990. -№ 8. ... Там же. -№ 9. ... ... Л.А. ... в
Восточном Казахстане: (депортация и жизнь в условиях режима спецпереселения
(1941-1956 гг.). ... ... ... ... 1997. -С.251; ... В.П. ... ли нам республика
немцев Поволжья. –Саратов, 1991. -31 с.; Фитц А.В. Боль в ... ... ... ... ... ... Еш гвардия, 1990. -С.110.
9. Асылбеков М.Х., Галиев А.Б. Социально-демографические процессы в
Казахстане (1917-1980). ... ... 1991, 185с.; ... ... ... Казахстана 1920-1990 гг.-Алматы: 1994. -С.125; Татимов
М. Влияние демографических и миграционных процессов на внутриполитическую
стабильность республики ... // ... 1995. -№ 5. ... Соныкі.
Демографическая депопуляция: [стратегические последствия ... в ... // ... 1997. -№ 3. ... ... Л.Т.
Депортация народов в Казахстан: основные принципы и тенденции // Сборник
статей. Алматы: ЖенПИ, 1999; Асылбеков М.Х., ... А.И. ... ... ... (1939-1959 жылдар). -Алматы:
Өркениет. 2005. -160 б.
10. Дильманов С.Д. “Исправительно - ... ... на ... ... г.г.) ... 2002. - с. ... ... Т., Хагай А. Депортация. -Алматы: Дәнекер. 2000. - 272 с.;
Орымбаев А.Т. Депортация чеченского и ... ... в ... в ... ... войны и их положение в послевоенные годы. Астана:
Парасат Әлемі. 2006. - 84 ... ... ... ... ... ... Народы и культуры». Учебное пособие. Фонд Сорос-
Казахстан. Алматы: 2000. - 599 ... Ж. А. ... ... и ... в ... История и судьбы
”Алматы: 2009.; Ф.Осадчий “Рабы безумной власти или ... ... ... 2009; ... ... ...... М. Ч. Калыбекова “ История депортированных народов Казахстана ”
Алматы: 2008 т. б.
14. ... Н. ... ... края ... Министерства народного
просвещения. - 1904. - №3. -с.1-61.
15. Қожаханова Қ.К.«Қазақстанға жер ... ... және ... ... ... ... ... үлесі (1946-1960 жылдар)
Алматы, 2007; Н.А.Абуов «Депортация народов в Казахстан ... гг. ... ... и ... ... Караганда, 2008.
16.“История Российских немцев в документах (1763-1992 г.г.)” Т. ... 1993. - 163 с.; “Из ... ... в ... (1936-1956 г.г.)”
Алматы: ТОО “Издательский дом”. - 2000. – 334 с; “Сборник ... ... ... о ... и ... ... ... М.: 1993. - С. 223.
17. Осадчий Ф. “Рабы безумной власти” Алмат, 2009. - С.71.
18. 1926 ж. Бүкілодақтық ... ... ... ... Т.8. М.1928. 15-46
бб. Н.Э.Масанов, Ж.Б.Абылхожин, И.В.Ерофеева, А.Н.Алексеенко, Г.С.Баратова
«История ... ... и ... ... ... Фонд ... Алматы: 2000. - 599 с.
19. Алдажуманов К.С., Алдажуманов Е.К. Депортация народов и проблема прав
человека. Алматы: 1998. - ... ... М.Ч. ... ... ... ... ... Алматы. 2008. - с.61, 62.
21. ҚРОММ (Қазақстан Республикасы Орталық Мемлекеттік Мұрағаты) 1137 ... ... ... ... ... 1-т., 21-іс, 3-п.
23.Бердинский В.А. Спецпоселенцы России. - М., 2005.С .25
24. ҚРОММ. 1137-қ., 17-т., 426-іс, 1-п.
25. ҚРОММ. 708- қ., 16/2-т., 55-іс, ... ... 708- қ., ... 55-іс, ... ... 708- қ., 16/2-т., 55-іс, 22-п.
28. ҚРОММ. 1137-қ., 15-т. 329-іс, 2-п.
29. Ермекбаев Ж.А. Чечены и ингуши в Казахстане. История и ... ... 2009. - 14 - ... ... Н. ... он жылы: Бейбітшілік, прогресс және
келісім. Қазақстан Республикасының Президенті ... ... ... ... ... баяндамасы. 2001 жыл. 24-
қазан.
31. Артыкбаев Ж.О. “История Казахстана” Костанай. - 2007. - ... ... ... 8-т., 79-іс, 17-18 ... Кан Г.В. История корейцев Казахстана. Алматы: Ғылым, 1995
34. ... Н. ... ССР - нің ... және ... ... ... арналған Мемлекеттік жоспары туралы” Қазақ ССР
Министрлер Советінің Председателі Н.Ә.Назарбаевтың баяндамасы. “Ленин ... № 134 (16971) ... 5 июль 1986 ... ... ... ... А.Н.Алексеенко, Г.С.Баратова
“История Казахстана: народы и культуры”. Алматы: Дайк-Пресс. - 2001. -
307-с.
36. ... Г.А. ... ... ... М.: НПО ... - 1991. - С.190.
37. Асылбеков М.Х. “Об ... в ... и ... ... ... (1897-1989 г.г.)” // Вестник. АН Каз ССР. - № 3. -
1991. С.50.
38. ... Ә. ... ... ... ... және зиялыларды
қуғындау. Қарағанды: 1997. - 26-б.
39. На вечное жительство. Астана: Общество немцев “Видергебурт”. - 2003. ... ... ... Российских немцев в документах (1763-1992 г.г.) М.: ... - 160-161 ... ... О. ... ... ... ... до понедельника. 1995г. 7
апреля. - С.10.
41. ... В.А. Две ... - одна ... М.: ... 2004. ... ... М. Еңбек армияшыларының бірінші съезінде. //Немецкая газета.
Апрель. 1995. - № 13. - С.3.
43. ... А.Н. ... ... ... г.г. Алматы: Ғылым, -
С.22-30
44. Мобилизовать немцев в ... ... ... 1940-е ... М., ... ... ... Д.В. Правда о выселении балкарцев. Нальчик: Эльбрус. - 1994.
- С.280.
46. История сталинского гулага. ... в ... Т.5. М. ... ... ... 1-т., 5-іс, ... шаруашылығы қызметкерлерінің Қызылорда облысының барлық еңбеккерлеріне
үндеуі. Қызылорда. 1955. - 5-бет.
48. ЦСУ ... ... ... ... ... ... площадей,
валовых сборов и урожайности основных сельхозкультур. Алма-Ата, 1989. ... ЦСУ ... ... ... Алма-Ата, 1989. - с.7.
50. Андрианов К.И. Тимченко И.Т. Қазақстанның ауылшаруашылығы 50 ... ... 1970. - ... ... ауылшаруашылығын мықтап өркендетейік. Алматы, 1959. -223-
б.
52. Майгер М.П. Социально-культурное развитие немцев Казахстана. Алма-Ата.
1990. - ... ... Ғ. ... ... тұсында Қазақстан өнеркәсібінің өркендеуі.
Алма-Ата, 1952. - 95-б.
54. Киікбаев Н. Қазақстанның социалистік ... ... ... 1955. - ... Алтыншы бесжылдықтың жаңа құрылыстары. Алматы, 1957.- 95-бет.
56. Самсонов А.М. Краткая история СССР. Ч.2. М.: ... 1992. ... ... М.К. ... Ж.Б. ... К.С. ... ... трагедия крестьянства. Алматы: Институт Востоковедения. 1992.
- С.28.
58. Депортированные в ... ... ... и судьбы. Алматы: “Арыс” -
“Казахстан”, 1998. - С.428.
59. Қазақстан тарихы көне ... ... ... ... Алматы: “Дәуір”.
1994. - 343-б.
60. Задорожный Г. К. ... ... ... г.г. ... ... ... ... А.К., Асылбеков М.Х., Байпаков К.М., Касымбаев Ж.К., Козыбаев
М.К., и другие. История Казахстана с ... ... до ... ... ... ... 1993.- С. 340.
62. Сборник законодательных и нормативных актов о репрессиях и реабилитаций
жертв политических репрессий. М.: 1993. - С. 126.,192.
63. ... ... ... в ... (1763-1992 гг.). – М.; 1993. -
С.169.
64. Акишев А.К., Асылбеков М.Х., Байпаков К.М., ... Ж.К., ... и ... ... ... с ... ... до наших дней.
Очерк. Алматы: “Дәуір”, 1993.- С. 340.
65. ... Р.К. ... ... ... современного
Казахстана. //Саясат. - № 7, 8. - 2001. -с.56.
66. Ассоциации корейцев Казахстана – 10 лет. ... Дайк ... 2000. ...

Пән: Жер кадастрі, Жылжымайтын мүлік
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан мен Ұлыбритания бұқаралық ақпарат құралдарындағы ұлттық мүдде мәселелерінің берілу ерекшеліктері56 бет
Дүние жүзінің этностары11 бет
Этносоциология ұғымы және оның зертеу бағыттары5 бет
Қазақстанда ұлт және ұлтаралық қатынастар20 бет
Ұлт және ұлтаралық қатынастар социологиясы9 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1848-1849 жылдардан кейінгі германия18 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1905-1907 жылдардағы революцияның Қазақстанға саяси дамуына әсері.9 бет
1917 -1928 жылдардағы Қазақстан экономикасы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь