Каспий теңізі, құқықтық мәртебесі бойынша келіссөздердің жаңа кезеңі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1 КАСПИЙ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН КЕЛІССӨЗДЕРДІҢ АЛҒАШҚЫ КЕЗЕҢДЕРІ
1.1 Каспий теңізінің құқықтық мәртебесінің экономикалық және саяси . географиялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9
1.2 Каспий теңізіндегі екіжақты совет . иран құқықтық реттеу мәселесі (1991 жылға дейінгі кезең ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
1.3 Каспийдің құқықтық мәртебесін анықтауда көпжақты келіссөздер үрдісінің алғашқы кезеңі (1991.1994 жылдар) ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
1.4 Каспийдің құқықтық мәртебесін анықтау бойынша көпжақты келіссөздер үрдісінің екінші кезеңі (1995.1998жылдар) ... ... ... ... ... ... 41

2 КАСПИЙ ТЕҢІЗІ, ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘРТЕБЕСІ БОЙЫНША КЕЛІССӨЗДЕРДІҢ ЖАҢА КЕЗЕҢІ
2.1 Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі бойынша келіссөздер үрдісінің жаңа кезеңінің басы мен теңіз түбін межелеу туралы қазақстандық . ресейлік келісім ..48
2.2 Халықаралық құқық нормалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57
2.3 Каспий теңізі қайраңындағы көмірсутекті кен орындарының меншіктенуі жайлы мемлекетаралық даулар шешімі ... ... ... ... ... ... ... ..67

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .72
ПАЙДАЛЫНЫЛҒАН ДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .73
        
        Алматы, 2007
Р Е Ф Е Р А Т
Диплом жұмысы 75 беттен, кіріспе, 2 бөлімнен, ... ... мен 2 ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
Диплом жұмысының негізгі мақсаты Каспий теңізінің құқықтық мәртебесінің
экономикалық және саяси – ... ... ... ... ... ... кездесетін негізгі ұғымдар: де-факто линиясы, демаркация,
делимитация, кондоминиум режимі, Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ), Иран ... ... ... ... ... ... компаниясы
(ӘРММК), арнайы жұмысшы топ (АЖТ).
Зерттеу әдісі: статистикалық, картографиялық, әдеби, салыстырмалы және
тарихи түрде.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ……………………………………………………………….........4
1 ... ... ... МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН КЕЛІССӨЗДЕРДІҢ ... ... ... құқықтық мәртебесінің экономикалық және саяси –
географиялық мәселелері…………………………………………………….....9
1.2 Каспий теңізіндегі екіжақты ... – иран ... ... ... ... ... ... Каспийдің құқықтық мәртебесін анықтауда көпжақты келіссөздер
үрдісінің алғашқы кезеңі (1991-1994 жылдар)………………………………29
1.4 Каспийдің ... ... ... бойынша көпжақты келіссөздер
үрдісінің екінші кезеңі ... ... ... ... МӘРТЕБЕСІ БОЙЫНША КЕЛІССӨЗДЕРДІҢ ЖАҢА КЕЗЕҢІ
2.1 Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі бойынша ... ... ... басы мен ... түбін межелеу туралы қазақстандық – ресейлік
келісім …………………………………………………………………………..48
2.2 Халықаралық ... ... ... ... ... көмірсутекті кен орындарының меншіктенуі
жайлы мемлекетаралық даулар шешімі…………………………67
ҚОРЫТЫНДЫ……………………………………………………………….72
ПАЙДАЛЫНЫЛҒАН ДЕБИЕТТЕР………………………………………73
КІРІСПЕ
Орталық Азияның батыс бөлігі (Қазақстан мен Түркменстан), Закавказье
және ... ... ... ... мен ... солтүстік аудандары кіретін
Каспий аумағы географиялық тұрғыдан Евразия материгінің ... ... және ... ... саяси картасында ерекше орынға ие.
Аймақ – Евразияның ... ... және ... ... ... ең
тығыз орналасқан саяси-экономикалық маңызды аудандар – Еуропа, Таяу және
Орта Шығыс, ... ... ... ... пен ... ... және ... бөліктерінен бірдей ... ... ... және ... ... ... аумағы (Кавказ, Орталық Азия) осы аймақтардың бәрін бір уақытта
айыра отырып ... ... ... оған жанасатын аумақтарды өзара қысқа жолмен, әрі
тіке байланыстырған барлық қолайлы ... ... ... ... ... ... ... және демографиялық ерекшеліктер қазіргі
әлемде Каспийге жататын басқа да маңызды аумақтар ... ... ... ... ... ... орната алуын, немесе осы аумақтағы
елдер ұсынып отырған стратегиялық ... ... ... ... береді.
Осы аумақтың экономикалық және әскери-саяси ... ... ... геосаяси ғылымның негізін салушылар бұрыннан-
ақ ... ... ... Біз ... ... ... ... Еуразияның шөлді-далалы бөлігі британ географы ... ... ... немесе стратегиялық жарылу ... ... ... ... ... ... Азия
аумақтарының оңтүстік ... сол ... екі алып ...... Империясы мен колониалды Британияның «Ұлы
ойындары» белең алған ХIХ ғасыр оқиғалары итермеледі.
Ресей, кейін ... ... ... аумағына орнатқан қатаң
бақылаулардың нәтижесінде Ресей Империясы, ал ... соң КСРО ... ... ... тікелей әсер етті және әлемдік масштабтағы
әскери-саяси және экономикалық ұмтылыстары ... ... ... ... бұл ... ... ... дүниежүзілік державаларға
қарсы шыға алмады.
Анығы, Мәскеудің бұл қосарланған аумақтан қарсылықсыз ... ХХ ... ... ... Ресейдің әлемдік үрдістің даму барысына әсері
дәрежесінің әлсізденуіне баға жетпес үлес қосуы сөзсіз.
Сондай-ақ, 1990 ... ... ... ... маңызын күшейткен екі
жаңа фактор пайда болды. Біріншіден, бұл ... ... ... ... ... ... ... қатар екіншіден,
күтпеген жерден дүниежүзінің маңызды мұнай барлау аумағы ретінде әлемдік
шаруашылық жүйесінде оның перспективалы ... күрт ... ... аумақ күш вакууміне айналды. Бұл Еуразия орталығының
әлемге ... ... келе ... ... ... ... эпицентріне айналуын анықтап берді.
Орталық Азия және ... ... ... жетуі барлық
географиялық бағыттардағы іс-жүзінде ұқсас үрдістер толқынының пайда ... ... бұл ең ... ... кез-келген уақытта мұсылман
ұлттық (бұрында автономия болған) республикалар еріп ... ... ... ... мен тенденциялар өршіген жағдайда Ресей
(немесе орыс) социумымен бірге Ресей ... ... өмір ... ... туу ... ... ... үрдістер басқа шекаралас дәстүрлі
мемлекеттерде де белең алған. Түркия мен ... ... ... күшейді. Ал Иранда әзірбайжан сепаратизмінен қорқа ... ... ... кетті, сәйкесінше бұл Пәкістан сияқты
жасанды мемлекеттік құрылым тіршілік ететін нақты қауіптің ... ... ... Өз кезегінде Пәкістан мәселелері ішкі және ... ... ... ... ... ... әсер етпей қоймады. Қытайда,
елде тұрып жатқан, оның ... ... ... этностар ортасында
сепаратистік көңіл-күйлер мен ұлттық сана сезімнің өсуімен ... ... ... ... ... аумақтағы мемлекеттер мен қоғамдардағы этникалық қарсы тұру
қаупі аумақта болып жатқан басқа үрдістердің теріс ... ... ... ... қатаң сыртқы бақылаудың болмауы, мемлекетаралық
шекаралардың жоғары ... ... ... ... ... мен болбырлығы адамдар мен қоғамдардағы өмір ... ... ... ... әкеп ... ... зоналары тік мағынасында әр бағыттағы ... және ... ... элементтер халықаралық террористтердің
баспанасына айналды. Аумақты «нарколихорадка» шарпыды. ... ... ... ... ... ... нақты қаупінің болуымен өршіген
қару-жарақтың бақыланбайтын ... ... ... Одан ... Кеңестер
Одағының ыдырауынан кейін қазіргі тарих масштабы бойынша бейбіт өмір ... - ... ... ... ... бақылаусыз миграциясы үрдісі
басталды. Нәтижесінде аймақ бүкіл дүниежүзіне тіке қауіп келтірді. 2001
жылдың ... ... ... ... ... ... жүзінің
реакциясы қазіргі уақытта біртұтас ... ... ... және оған ... ... бағытталуы кездейсоқ емес.
Аумақта болып жатқан үрдістердің деструктивті әлеуеті аудан көлемінің
бәрінде сезіледі. Өзінің ішкі жағдайы мен ... ... ... ... әр ... 1990 ... нақты бар және әлеуетті қатерлерді
жоюға, әрі күш вакуумын толтыруға бағытталған айқын ... іске ... ... басқарма Закавказье-Орталық Азия аумағы мемлекеттерін, не
іргелес ... ... ... тек өзінің жеке тар-спецификалық
қызығушылықтарын көздеп әртүрлі елдер мүдделерінің қақтығысуына себепші
болды. Бұндай ... ... ... одан әрі ... ... әлемдік
жағдайды өршітті.
Екінші фактор – жоғарыда айтқандай мұнай факторы болып табылады. Дәл
1990 жылы аумақтағы ... ... үшін ... мәні бар ... ірі ... ... анықталған соң бұл аймақта мұнай барлау
секторының ... ... ... ... ... ... ... дамуы тек таза экономикалық категориялармен ғана емес, ... ... мен ... ... ... ... құралы ретіндегі
экспорттық ағындарға бақылауды қамтамасыз ... ... ... ... ... болды.
Қазірде әлемде – мұнай факторы халықаралық қатынастарға әсер ... ... ... ... ... энергоресурстардың зор маңызы
энергоресурстарды бақылауға алуды көздеген жетекші державалар арасында әрі
жабық, әрі ашық ... ... ... Сонымен бірге мұнай мен газ
қорларының шектеулілігі, орны ... және жер шары ... ... ... ... Жаңа кен ... барлаудағы үлкен
әрекеттерге қарамастан мұнайдың әйгілі қорлары соңғы ширек ... жоқ. ... ... 80% ... 1973 ... ... ... кен
орындарынан алынуда, әрі осы кен орындарының көбісі құлдырау күйін кешіп
отыр.
Қазіргі ... ... ... шоғырланған саяси әсерге ие. Мұнай
рыногының дамуына әсер етудің анықтаушы факторы болып АҚШ саясаты табылады.
Ол сыртқы ... ... ... ... тәуелділігінің жоғары
дәрежесі және мұнайдың әлемдік ... ... ... ... ... ... ... диверсификациялауға құштарлығымен
анықталады.
Каспий алабының мұнай және газ ресурстары әлемдік энергетикалық рынокта
күштердің орналасуына ... әсер ... Бұл ... кен орындары
белгілі бір дәрежеде әлемдік ... Таяу ... ... ... ... Қытай энергошикізатын және басқа да экономикалық өсім
динамикасы жоғары Азия республикаларының тез өсіп келетін ... ... ... ... ... мәні зор. ... энергоресурстар Ресейдің Еуропаға экспортталуында маңызды рөл
ойнайтын, ал ... ... ... ... және ... ... жасауда да
аз емес маңызға ие ... ... ... ... ... ... ... Каспий аумағы халықаралық саяси және экономикалық
үрдістерге ... ... ... ... Жаңа ... маңы ... өзіндік
жеке даму жолдарын таңдау мүмкіндігіне ие болады және әлемдік саясаттың
обьектісі сияқты ... ... жеке дара ... ... ... барлық факторлардың жиынтығы Каспий аумағының және
оған іргелес жатқан Еуразия ... ... ... ... алдыңғы жылдарға дейін анықтады. Збигнев Бжезинский айтқандай,
Еуразия - әлем орталығы және осы ... ... ... ... ... ... орнатпақ.
1 КАСПИЙ ТЕҢІЗІНІҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ МЕН ... ... ... ... ... ... ... және саяси -
географиялық мәселелері
Халықаралық қатынастар құрылымында КСРО-ның құлауы түпкі өзгерістерді
анықтап берді. Қазақстан премьер-министрі ... ... атап ... ... ... жаңа тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуымен
күрделі мәселелер тізбегі ... бола ... ... ... ... халықаралық-құқықтық қалыптасуы мен аумақтық межеленуімен
байланысты қиындықтар ... Бұл ... ... ... әрі ... ... басқа да аумақтарда ... ... ... ... ден қою ... болған Каспий
теңізіне қатысты еді. Түркменстан ... ... ... орынбасары
Йолбарс Кепбаевтың әділ көзқарасы бойынша «өзінің сөзсіз ерекшеліктері бар
Каспий ... ... даму ... тек ХХ және ХХІ ... шегінде
ғана сипат ала бастады. Анығы, геосаяси жағдайдағы өзгерістер мен ... жаңа ... ... ... ... қызығушылықтың жаңа
қатынасын анықтап берді».[2]
Жаңа Каспий маңы елдерінің пайда болуы және өзгерген геосаяси жағдай
Каспий ... ... ... ... ... бірге жаңа
жағдайдағы бұл суқойманың халықаралық-құқықтық мәртебесін ... ... ... ... ... жағдайын анықтамай жалпы, әрі
жеке сұрақтар бойынша қажетті халықаралық құқықтық тәртіпті орнату мүмкін
емес. Ең алдымен бұл ... түбі ... ... ... және ... ... ... акваториясының түбіндегі мұнай-газ ресурстарының
біркелкі орналаспауы Каспийдің құқықтық мәртебесін анықтау сұрағының
шешілмеуінің ... ... ... ... Осы аумақтағы мемлекеттердің
егемендік алуынан бастап ... ... ... ... ... ... болатынымен анықталатыны ... ... ... ... бойынша шартты отынның Каспий теңізі шельфіндегі
көмірсутек шикізатының ... ... 12-14 млрд ... ... түбін ұлттық секторларға бөлген жағдайда ... - ... ... - 4 ... ... - 2 ... - 1,5 ... Иранға – 0,9 млрд.тоннадан тиеді. Сонымен
бірге жаңа ізденістер Қазақстан және Әзірбайжан үлесіне тағы да 3,5 және ... ... ... ... береді. [3] Қазақстан шетел істері
министрі Вячеслав Гиззатов айтқандай, «Каспий теңізінің мәселелері аумақтық
масштабтан өсіп кетті және ... ... ие ... Осы ... ... ... мәселесі қойылды. Көмірсутек ресурстары тәуекелге қойылды,
себебі, оны игеру нәтижесінде экономикалық, ал содан ... ... ... ... ... ғана ... ... бірге мұнай
мен газдың әлемдік рыногында ... ... ... ... ... ... мәртебесін анықтау үрдісінің ерекшілігі оның тек
құқықтық ғана емес, сонымен бірге саяси-экономикалық сипатта ... ... ... маңы елдерінің алғашқы қарым-қатынас кезеңі, дәлірек айтқанда,
қарым-қатынас жасау әрекеттері Каспийдің халықаралық-құқықтық мәртебесін
шешу мәселесі ... ... ... ... ... маңы ... ... жігері арқылы өз шешімін
1-сурет. Теңіз түбін ұлттық сеторларға бөлгендегі әр мемлекетке тиесілі
үлесі (млрд.тонна).
табатындығын айқын көрсетті. ҚР ... ... 1998 ... ... жер ... ... ... құқықтарын іске асыру мақсатын
көздеген ... ... ... ... ... ... туралы
Қазақстан-Ресейлік келісімге қол қою рәсімінде атап өткендей, ... ... ... ... ... ... айтудың керегі жоқ. Әдетте,
мұнай не байлық, не қан-төгіс әкеледі. Алып ... келу үшін тек ... ғана ... ... бірге саяси шешімдер қажет».[5]
1.2. Каспий теңізіндегі өмір сүру сұрақтарын екіжақты совет-иран
құқықтық реттеу мәселесі (1991 ... ... ... ... ... Каспий теңізінде өмір сүрудің ... ... (1921 ... 1991 ... ... Одағымен) және
Иранмен екі жақты деңгейде реттеліп отырды.
ХVІІІ ғасыр аяғынан ... ... ... билік Иран мен Ресей
арасында жиі болып тұрған соғыстармен шешіліп отырды. Закавказье үшін ... ... ... орыс ... ... ... алуымен басталған алғашқы
орыс – парсы соғысына (1804-1813жж) әкеп ... ... ... ... орыс ... саны ... көп мұрагер ханзада ... ... Иран ... ... 1805 жылы ... ... ... хандықтары Ресей жағына өтті және ... ... 1806 жылы орыс ... ... Баку, Мугани және т.б
Закавказьенің аудандары мен ... ... 1808 жылы ... ... ... ... 1812 жылы орыс ... қайтадан Аббас-мырза
әскерін Асландузадағы шайқаста талқандады. Осыдан ... ... ... ... ... ... ... келіссөздер басталды.[6] Гүлістан
бейбітшілік келісіміне 1813 жылы ... ... ... деген жерінде 24-қазанда (5-қараша) қол қойылды. Осы келісім
Иранның Дағыстан, Шурагель провинциясын қамтыған ... ... ... ... және ... ... ... Ширван, Дербент, Кудин,
Бакин және Талыш хандықтарынан бас тартатындығы, сонымен қалмай ... ... ... ... ... ... ... маңындағы елдердің заң қатынастарын реттейтін алғашқы
құқықтық халықаралық іс-қағаз болып есептеледі. Келісімге сәйкес ... ... ... өзінің көптеген құқықтарынан айырылып қалды, ал
Ресей ... бұл ... ... ... иемдену құқына ие болды. Кеңес
зерттеушілерінің пікірінше, осы шарт ... ... ... ... ... сол ... Иран көмегімен Каспий ... ... ... ... Таяу және Орта Шығыс аймағына белсенді түрде ... алып ... ... мен ... қарсы бағытталды.[8]
Иранның Каспий теңізінде әскери-теңіз флотын иемдену құқынан айырылуы
келісімнің 5 - ... ... ол ... төмендегідей мәселелер
қарастырылды: «Сауда мақсатымен Каспий теңізін кесіп өтетін орыс кемелеріне
алдындағы мандатқа сәйкес ... ... мен ... ... рұқсат
етіледі. Теңіз дауылы немесе кемелердің апатқа ұшыраған ... ... ... ... ... Иран ... де ... мандатқа сәйкес
тағы да сауда келісімдері үшін орыс ... ... ... ... ... олар ... мен кеме апатына ұшырағанда Ресей де жолдастық көмек
береді». Орыс әскери кемелеріне ... ... ... ... ... ... ... көтерген күйінде жүзуге рұқсат етіледі». [9]
Алдыңғы мандатқа сәйкес орыс үкіметінен ... ... ... ... ... ... иемдену құқы болмады. Осылай, теңіздік билік
түгелімен Ресей қолына көшті.
1826 жылдың шілдесінде шах әскері шегінуге ... ... орыс ... ... ... ... 2 ... екінші соғыс басталып
кетті. Алайда осы жылдың қыркүйегінде орыс ... ... ... соққыға жықты. Шах әскерлері Аракс өзенінен оңтүстікке қарай қашты.
1827 жылдың қазанында орыс әскерлері Ереван, кейін ... Хой, ... ... ... ... ... орыс-парсы соғысы аяқталған соң қазіргі Иран
аумағы Тебризге ... ... ... 1828 жылы 10(22) - ... бейбіт келісіміне қол қойылды.
Осы 1828 жылғы Түркманчай келісімі 1813 жылғы ... ... ... ... ... ... ... иемдену құқынан
айырылуы, Ресейдің әскери флотты иемденудегі ... және ... орыс ... кемелерінің еркін жүзу құқтарын растады.
Бұл келісімнің 8-бабы 1813 жылғы ... ... ... Ол ... ... ... орыс ... кемелері Каспий теңізі
және оның жағалауларын бойлай жүзуге еркін. Олар ... ... ... ... болады және олардың кемелері апатқа ұшырап не болмаса,
батып кету қаупі туғанда Иран ... ... ... Иран ... де
алдыңғы мандатына сәйкес Каспий теңізінде жүзуге ... ... және ... жақын келуіне болады. Кеме апаты не болмаса кеменің бату қаупі
туса ... да ... ... ... Бірақ, әскери кемелерге келетін
болсақ, мұнда тек орыс жалауын көтергендеріне ғана тарихи түрде ... ... ... енді осы ... орыс өкіметінен басқа ешқай
өкіметке Каспий теңізінде ... ... ... ... ... ... мен Иран арасында Аракс өзені шекара қызметін атқарды. Иранға 20
млн. сом көлеміндегі ... ... ... ... ... Келісімге
сәйкес елшілер деңгейінде екі жақ миссиялармен ... екі ел ... ... ... ... ... сауда туралы трактатта орыс
және Иран көпестеріне сәйкесінше Иран мен Ресейде еркін ... ... ... ... ... ... ... орнатылды, Иран
аумағындағы консулдық юрисдикция құқын Ресей бекітті, яғни осы елмен қарым-
қатынаста капитуляциялар – қарсылықсыз тізе бүгу режимі ... ... ... ... Ресей Империясына «мәңгі уақыттарға» Каспий
теңізінде әскери флотты иемденудің ерекше құқы ... ... ... әрі Иран ... ... ... Ресей юрисдикциясына
бағынуын мойындады. Жалпы Ресей ... ... ... ... ... Бұл үстемдік 1907 жылы 31-тамызда қол ... ... және ... әсер ету ... меже ... ... ... заңдастырылды. Ол бойынша, Иранның бір ... ... ... ... ... Ресейдің билік ортасы
болып, Иранның басқа бөлігі – Бендер-Аббас-Керман-Бирдженд-Газин сызығынан
оңтүстік-шығысқа қарай ағылшындардың билік ... ал осы ... ... Иран аумағы бейтарап зона болып хабарланды. 1917 жылға қарай
Иранның солтүстігі Исфаханға дейін ... ... ... ... ... ... 1917 жылы ... нәтижесінде Ресей
Империясының құлауымен түгелімен өзгерді. Өкімет басына келген Ресейдегі
большевиктер ... ... және ... ... ... ... көрші елдердің араласпауын қамтамасыз етуде
бірнеше мәмлегерлік әрекеттерді қолға алды. Жеке жағдайда жас ... ... ... ... ... ... ... Түркия, Финляндиямен достық
қатынастар туралы келісімдер жасады, ал бұл ... өз ... және ... ... бас ... ... шекараларды сақтауды қарастырып, тек демаркациялық сызықтардың
бөлек аса маңызды емес түзетулерін ескерді.
1921 жылдың 26-ақпанында Мәскеуде қол қою ... ... ... шетел
істері жөніндегі халық комиссары Георгий Чичерин, оның ... ... және Иран ... Мошавер – Оль-Мемалек (Али Голихан Ансари) Ресей
Социалистік Федеративті Кеңес ... ... ... ... қол ... Екі ел ... келісім орнату Кважар басқарушы
үйінен Пехлеви династиясына көшкен Ирандағы монархиялық өкіметтің ... ... ... ... ... шетіндегі халықтарға қарсы» ... ... ... жаңа ... үкіметіннің бас тартатындығын
мәлімдеген жағдайлар болды. ... ... ... ... ... жасасқан барлық келісімдер, конвенциялар және парсы халқының
құқын кеміткен трактаттардың өз ... ... ... Бұл істің
мәнісінде 1813 жылғы Гүлістан және 1828 ... ... ... ... ... Одан ... ... патшалық өкіметі
үшінші державалармен жасасқан «Иран және оған қарсы зиянды әрекет» ... ... ... ... ... Иранда басып алу саястын жүзеге асыру немесе Иран
аумағын РСФСР-ге немесе оған одақтас елдерге басып кіру үшін ... ... ... ... ... екі жақ «Ресей Кеңес
өкіметі жағынан ескертуден кейін парсы өкіметі өзі осы ... ... ... ... Кеңес үкіметі өз әскерін Персия аумағына өзін ... ... ... ... ... ... ие болады. Берілген
қауіпті жағдайды ... соң ... ... ... өз ... Персия аумағынан
тез шығаруға борыштанады» деген келісімге келді (келісімнің 6-бабы).[16]
Келісім екі ел ... ... жол ... екі ... 1881 ... ... ... күйінде сақтауға міндеттенді. Тек аса маңызды
емес шекаралық-аумақтық түзетулер ... Жеке ... ... жағы Ашураде
аралынан және Ашурададаның басқа ұсақ аралдарынан бас тартты және ол ... ... мен ... ауылын берді.[17] Құжат Каспий теңізінің екі ... ... жол ... ... ... бұрынғы бөлінісін
нақтылады, бірақ, осыған қоса Каспий ... ... ... ... ... ... айтарлықтай басқа жағдайды қалыптастырды.
Каспий теңізінің акваториясына келетін ... 1921 ... ... ... өз ... ... жүзу құқына ие екендігі орнатылды (11-бап),
алайда, қауіпсіздік мақсатында Иран ... ... ... ... ... керектігі ерекше аталды (7-бап). 11-бапта былай делінген:
«Осы келісімнің 1-бабында айтылған принциптерге негізделіп (Ресей Империясы
мен ... ... екі ... ... жою ... 1828 ... ... Иран мен Ресей арасында Түркманчайда қол қойылған келісімнің
Каспий ... ... кеме ... ... айыратын 8-бабы заңды күші
жоқ деп жарияланды. Осылай, төменде қол қойған елдер осы ... ... ... ... екі жақтың да өз жалауларымен Каспий теңізінде
кемелері ... ... ... ... Келісімнің 7-бабы екі жақтың «егер
Иран әскери-теңіз құрамы арасында Ресейге ... ... ... үшін өз ... ... үшінші елдер субьектілері бар
болатын болса, Ресей өкіметі Иран ... ... ... ... ... ету ... ие» ... келісетіндігін атап өтеді[18].
Өз кезегінде Иран өкіметі Кеңестік Ресеймен Каспий ... ... ... ... ... құқық беру туралы келісім
жасауға міндеттенді.[19]
Жалпы алғанда Иран жағының әділ шешімі бойынша 1921 ж келісіммен ... ... ... Иранның теңіз державасы ретіндегі мәртебесін
іс жүзінде жоққа шығарды.[20]
1927 жылдың 1-қазанында қол қойылған бейтараптылық және ... ... екі ел ... өзара қарым-қатынас негізі 1921 жылғы келісім
болып қалды. Оның әрекеті осы құжат арқылы бүкіл КСРО ... ... ... 1927 ... ... екі жақ ... келіспеушіліктердің бейбіт
құралдармен реттелуі қаралды.
Каспий теңізінде еркін жүзу принципі өз дамуын кейінгі құжаттарда
жалғастырды. Жеке ... КСРО және ... ... 1931 ... ... қол қойған тұру, сауда, ... жүзу ... ... ерекше атап өтілді: «Каспий теңізінің бүкіл аумағында тек КСРО
мен Персияның кемелері жүзуіне рұқсат берілді» (16-бап).[21] Дәл ... 1935 ... ... қол ... ... ... және ... жүзу
келісімімен бекітілді.
1940 жылы 25-наурызда Тегеранда КСРО және Иран ... ... ... жүзу ... қол қойылды. Қазіргі уақытта бұл келісім Каспий
теңізінде мемлекеттердің қарым-қатынасын регламенттейтін құқықтық ... ... ... табылады. Келісім 3 жылға жасалып, денонсацияланбағанша
ұзартыла беретін болды. Бұл құжат әрбір жақтардың ... ... ... ... су және ауа ... сонымен бірге үшінші елдерге тауар
транзитінің еркін құқына барынша жағдай жасалынатын ... ... ... қол ... ... Каспий теңізі туралы хаттар алмасу
рәсімі де өтті.
Бұл келісім эксклюзивті балық аулау ... ... және ... ... ... екі ... құқтарын реттеді (12-13 баптары). 12-
баптың 4-параграфы келесі мәселелерді ... ... жақ ... ... ... 10 теңіз миліне дейінгі қашықтықтағы өзінің
жағалаулық суларда балық аулаумен айналысу ... ... және өз ... кеме ... ... ... әкелуге ерекше анықталған
артықшылықтарын беру құқын сақтайды».[22]
Иран маманы Мохаммед Реза Дабиридің ... ... ... ... біріншіден, тек өзіндік қажкеттіліктерге берілген 10-мильдік
сызықтан ... ... ... ... ... ... ... үшін ашық
және екіншіден, бірігіп пайдалану ... ... ... ... бұл ... ... ... Оның бұл көзқарасы
аталмыш келісімнің Каспий теңізінде кеме жүру сұрақтарын реттейтін 12,13
және 14-баптармен негізделеді. ... ... 1 және 2 ... ... ... ... қол ... белгілі бір мемлекеттің
жалауларын көтерген ... ... ... ... ... және порттан шыққанда азаматтық кемелер сияқты қарастырылады»
және «жоғарыда аталған ... ... ... ... салықтар төлемейді,
тек заңмен бекітілген бірдей шарттар және ерекшеліктері бар ... ... ... 13-бап. «1921 жылдың 26 ақпанындағы
келісімде баяндалған жағдайларға енбеген ... ... тек Иран мен ... ... ... кемелер немесе Иран және Кеңес
Одағы жалауын көтерген екі жақтың коммерциялық және ... және ... ғана жүзе алу ... ... ... және Кеңестер Одағы жалауы астында жүзуін бастайтын және ресми түрде
өкіметпен бекітілетін қатысушы-елдердің кемелері, олардың таситын ... ... екі ... ... ... ... ... табылады.
Теңізде жүзуге, зәкірлі тұрақтарға арналған лицензиялар және ... ... ... ... ... ... ... танылады».
Осы жерде, жоғарыда аталған жағдайлар балық аулау, кеме жүргізу, жер
қойнауын ... және т.б. ... ... ... ... құқықтық режимінің маңызды компоненттеріне қатысты ... ... ... 1931 жылы ... сауда және теңізде жүзу туралы ... ... ... ... және теңізде жүзу туралы келісім, 1940 ... және ... жүзу ... ... және одан ... ... ... 1921 жылғы Кеңес-парсы келісімінің принциптеріне
сәйкес Каспий теңізі ... су ... ... ... Бұл тұйықтылық ең
алдымен тек екі каспийлік мемлекеттер – КСРО және ... ... кеме ... балық аулау, минералды ... ... ... жүргізу және т.б. әрекеттерді іске ... әрі ... ... ... және ... ... ең жалпы пішінінде өз бейнесін,
мысалы, 1935 ... ... ... ... Жеке ... 1921 ... ... принциптерге сәйкес «Каспий теңізі акваториясында тек
КСРО мен Иранға жататын кемелер және КСРО мен Иран жалауларымен ... ... ... ... және ... ... тұрақтай алады. Олар
тең жағдайда өз кемелерінің экипаж құрамында тек өз ... ... ... пайдалануда тұйықтылық және ерекшеліктік принциптерінің
әр дәуірде сипатты ерекшеліктері болды. Мысалы, 1927 жылдың 1-қазанындағы
нота ... ... ... ... теңізі тек кеңестік-парсылық
болуына деген қызығушылықты ескере отырып, 25 жыл ... ... ... ... ... ... және ... ішінде
парсы емес азаматтар болмасын» деген Ресейдің ... ... ... уақытта Каспийде белгілі бір құқ режимінің болуы ... ... онда ол 1921 және 1940 ... ... ... ... Жалпы алғанда, 10-мильдік жағалаулық зонаны
қоспағанда, мұнда кеме жүзу және балық аулауға еркіндік беріледі. Осы ... ... ... ... ... ... ... сақтайды және
каспийлік емес мемлекеттер ... ... ... ... ... ... бұл екі мемлекетаралық құжаттар Каспийді бөлуден бас
тартатындығын қорытып ... ... ... теңізі халықаралық құқық
көзқарасы жағынан балық аулау, кеме жүргізу сияқты ... ... ... ... мемлекеттердің жалпы пайдалануында сақталынып қалады.
1935 және 1940 жылғы хат алысуларда екі өкімет Каспийді «Кеңестік және
Ирандық теңіз» және екі жақ ... ... және ... Одағынына жатады» деп
қарастырады (1935 жылғы нота және 1940 жылғы келісімге қосымша хат). ... ... ... ... ... кеме ... ... үш елдің бұл теңізде ешқандай құқы жоқ. Ұқсас «жабық теңіз» құқықтық
доктринасын Кеңес басшылығы Қара ... де ... ... Жалпы
алғанда, Кеңес-Ирандық құқықтық құжаттар Иранның Каспий теңізінің «жабық
теңіз» сияқты мәртебесіне қарсы сөз айтпағанын, яғни ... ... ... ... ... ... мәртебесі не
секториалды, не басқалай кеңістіктік айырмашылықтарды ... ... ... ... ережелері болмады. Сонымен бірге «мемлекеттік
шекараны қорғау мақсатында» Кеңес дәуірінде ресми емес ... ... ... ... орнатудың біржақты ұмтылыстары ... ... КСРО ... шешімінсіз, Иранмен Халықаралық келісімінсіз де
нығаймады. 1954 жылы шекаралық және финанстық ... ... ... ... 1955-57 жж ... ... шекарасын демаркациялау
кезінде Каспий теңізінде аумақтық суларға шек қою туралы сұрақ тумады.
Келісімнің 1-бабына сәйкес «Мугань, Деман, ... ... және ... ... ... учаскесінен шекаралық сызықтың Каспий теңізіне
шығуына дейін мемлекеттік шекараның жаңа сызығы орнатылады». Ал КСРО ... ... ... ... ... бөлігінде өзгеріссіз қалады. Оған қоса
бұрынғы ... ... ... ... ... ... оң ... шекаралық учаске мен жер үлескісі бар Хисар қонысы Иран
шегінде қалды. Фирузе ауылы – КСРО ... ... ... ... бұдан былай КСРО мен Иран арасындағы мемлекеттік шекара ... ... ... ... ... ... табылды» және әрбір
жақ бір-біріне ешқандай «аумақтық кемшілік танытпады». 2-бапта КСРО ... ... ... ... суреттемесі берілген, 3-бапта оның
демаркациясы мен ... ... реті ... Юрий Барсегов
жазғандай: «Аталмыш келісімнің тек құрғақ жол және өзендік шекараның өтуін
суреттеумен шектелуі және даулы сұрақтардың тек ... ... ... ... ... аумақтық сулардың, және сәйкесінше Каспийде
теңіз шекараларының болмағандығын ... ... ... ... ... ... оған қоса КСРО ... бәрі қарапайым түрде болды, себебі, Каспий басында ... ... ... ... соң ... ... Және тек ... Иранмен
шектесті. Оған қоса екі мемлекет те Каспий теңізіне байланысты сұрақтарда
әрдайым дерлік ортақ тіл ... ... ... әрекет ету кезеңінің өзінде КСРО мен Иран
Каспий алабының өз аумағына тиесілі ... ... ... еткендігін
айта кету керек. Каспий теңізі КСРО мен ... ... ... ... ... бұл екі ... ... ресурстарын да екі ел иелігі деп
ойламағанын ескерту ... 1935 ... Ішкі ... ... Комиссары Г.Ягоданың
құпия жарлығы бойынша Каспий ... ... ... ... ... ... Ол сызық барлық кеңестік карталарда КСРО мен ... ... ... ... ... ... ол ... да
халықаралық-құқықтық жағынан олай болмаған.
1949 жылы Кеңестер Одағының арнайы ұйымдары Иранмен санаспай ... ... ... ... барлауға кірісті. Ал 1950 жылы Иран да өз
жағалауында КСРО-мен арнайы келісулерсіз мұнай кендерін игере бастады.[27]
Каспий ... ... ... ... батыстық зерттеушілер
КСРО «Каспий теңізінің қойнауы ресурстары теңіздің сәйкес аумағындағы
Кеңестер ... мен ... ... ... ... ... деп ойлады.
Бәрімізге белгілі, Иран ешқашан Каспий қайраңында Кеңестер Одағының мұнай
барлау жұмыстарына қарсылық ... және сол ... ... да ... Оған ... Иран өзі, ... деп ... учаскеде
қайраңды барлау жұмыстарын іске асырып отырған.
Жалпы алғанда бұл пікір ... ... ... ... біржақты
әрекеттерімен дәлелденеді. Теңізді әр ... ... ... бөлу ... 1970 жылы ... КСРО ... ... Каспийдің «кеңестік бөлігін» РСФСР, Әзірбайжан, Түркменстан
және Қазақстан ССР-і арасында секторларға бөліп тастады. Бұнда ... ... ... ... ... ортақ
қабылданған орталық сызық – негіз ретінде ... Осы ... ... ... ... ... - 113 мың км2 ауданы, Түркменстанға –
79 мың км2, Әзірбайжанға – 78 мың км2, Иранға –
44 мың км2 ... Осы ... ... ... 4 республиканың
әкімшілік-аумақтық құрамына Каспий теңізінің сәйкесінше секторы енді. Ол
2-сурет. Халыаралық көлдер делимитациясының орталық ... ... ... ... мың км2 ... Осы ... бастап, әрбір 4 ... ... ... ... теңізінің сәйкесінше енді. Ол одан кейін
бұрын КСРО ... ... ... мемлекетаралық
шекараларға айналған соң әр ... ... ... ... болып
қалыптасты. Басынан Иран 1970 жылғы бөлініске қарсы болмады, ол халықаралық
нормаларға сәйкес оның ... ... жылы орын ... ... мен ... ... халықаралық деп
есептелмеген кеңестік республикалардың әкімшілік-аумақтық шекараларының
негізінде жасалған 1970 жылғы бөлініске деген ... ... ... деп ... ... ... ... кеңестік социалистік
республикалардың өзара ... ... ... әкімшілік-аумақтық
шекаралары КСРО құлаған соң мемлекетаралық деп ... ... ... ... ... жоқ, ... ол ... кезде әкімшілік-
аумақтық сипатта болған ұлттық секторларға бөлінген еді.[29] ... ... ... ... ... Онда КСРО ... өз территориясы шегінде құрлық және судағы табиғат ресурстарын еркін
пайдалану құқы бар Кеңестік Одақтас Республикаларды ... ... ... Каспий қайраңындағы мұнай кендерін Кеңестер Одағының барлауы
– республикалық мұнай құрылымдарымен жүргізілді. Осылай қазіргі Гюнешли,
Чираг, ... және ... кен ... ... ... ... ... Дәл осы «Каспморнефтегаз» КСРО бар кезде
жоғарыда аталған 4 кен орындарын ашып, ... ... ... ... да ... алабы кеңістігінде КСРО мен Иран арасында ... жол ... ... ... ... – Гасанкули сызығына келетін болсақ
қазірде Иран оны шекара ретінде танымайды. Иран өкілдерінің айтуынша, ... Иран ... ... ... ... және ... көрсетілмеген,
сондықтан сондай шекара ретінде Гасанкулимен (шығыс жағалауда) Астараны
(батысты) қосатын «болымсыз» сызықты қою ... ... ... әшейін
«қызығушылық көрсету» деп ой түйді.
1964 жылы 14 тамызда қол қойылған кеңестік-ирандық әуе ... ... ... ... ... ауданын локализациялау
мақсатында пайдаланды. Бірақ мұнда да Иран жағы бұл ... ... ... ... ... ұстанды. Себеп ретінде «ұшулар
қауіпсіздігін қамтамасыз етудің техникалық ... ... ... ... ауданы осы ... ... ... құқтанушыларының ойынша әуе навигациясы сұрақтарын шешуде осыған
ұқсас әдістердің ... ... ... ... болады. Ол көп уақыт бойы
парсы шығанағында ұшулар туралы ақпарат ауданының орталығы болды, сондай-ақ
Баку де дәл осы ... ... ... Не ... не ... да бұл ... қызметтердің егемендігі не
делимитациямен байланыстырылуы жөнінде ... ... ... ... реттеу жөніндегі арнайы өкілі В.Калюжный
айтқандай, ... ... ... ... ... пайда болмады деп
айтуға болмайды».
Иран сол кезде-ақ теңіз ресурстарын иемденудің айтарлықтай ... ... ... ... көрші «күштінің құқы» бойынша осы
талаптардың іске асуына қарсы шықты.[30]
1991 жылдың қаңтарында Әзірбайжан ССР-нің Министрлер Кеңесі және ... ... ... Қаулысы қабылданды. Онда Әзірбайжан ССР-і
өзінің секторында барланған мұнайға меншік иесі ... ... ... ... ССР - мен осы ... ... ... Сәйкесінше,
бұл аймақта Азери кен орны кіретін учаскеде өткен ... ... ... ... ... және ... ССР-нің
Министрлер Кеңесі табылды.[31]
КСРО-ның құлауымен Әзірбайжан бірден Гюнешли, Чираг және Кяпаз кен
орындарын ... ... ... ... ... жеке өзі ... осы ... Қазақстан ... де ... Ол ... ... ... ... ... тәжірибе
бұрынғы КСРО-ның Каспий маңы ... ... ... ... ... ... ... де-фактосының таралуын тану дегенді
білдіреді. Ол Түркменстанның аталған Әзірбайжан кен ... ... ... 1») өз ... айтқан соң бекітілді. Сол Әзірбайжан кен
орындары Кеңес ... шек қою ... ... ... ... ... ... түрде сол учаскесінде орналасты. Одан басқа
Қазақстан сияқты Әзірбайжанда Ресейдің Лукойл компаниясы ... ... мен ... ... ... ... ... зонасындағы
учаскелерге талап қоя алмады. Осының нәтижесінде Қазақстан мен Әзірбайжан
Кеңес уақыттарындағы шек қою ... ... ... ... ... ... таныды.
Нәтижесінде, Кеңес мемлекеттерінің өмір сүруін тоқтатқан соң және ... жаңа ... ... ... ... ... яғни
Иран мен Ресей және Бұрынғы КСРО-ның жаңа тәуелсіз мемлекеттеріне 1921 және
1940 ... ... ... ... құқықтық режимі
сәйкестенген. Бес Каспий маңы мемлекеттерінің арасындағы ... бұл ... ... бола ... ... Оның ... 3 ... мәселелерді айту керек. Біріншіден, ... ... әр ... РСФСР және КСРО мемлекеттері болған, олар қазірде
халықаралық құқық субьектісі ретінде тіршілік ... ... ... ... үрдісінің жақтары Каспий теңізінің ... ... ... және жаңа келіссөзде барлық Каспий маңы мемлекетттері
арасында тіркеу ... ... ... ... ... ... ... республикалар арасында Каспий теңізіндегі шекаралар туралы
ешқандай сілтеме жасалынбады. Ол ... ... ... ... ... ... федералды заңда болуымен түсіндіріледі. Одақтас
республикалар арасында ... ... ... ... болмады,
себебі, бұрынғы КСРО-ға жататын теңіздің бір бөлігі федералды ... ... ... ... ... ... сұрақтарды қарастыру
құқын иемденбеді. Үшіншіден, бұл келіссөздер сауда-саттық ... жүзу ... ... ... ғана ... және ол ... теңізінің құқықтық
мәртебесін толық ... ... ... ... теңіз түбі мен
қойнауындағы ресурстарды пайдалану жағдайлары да анықталмады.[32]
Өзара ... ... ... ... түсіну Каспий теңізінің
құқықтық мәртебесін білу мақсатында 1992 жылы бес ... ... ... анықтады.
1.3. Каспийдің құқықтық мәртебесін анықтауда көпжақты келіссөздер
үрдісінің алғашқы кезеңі. (1991-1994 ... ... ... ... ... ... ... шекараны
қарастырмаған оған Каспий теңізінің халықаралық-құқықтық ... ... ... кеңестік-ирандық келіссөздер нақты жағдайға
шешім таппады.
Егер Каспийдің ... ... ... ... ... ... ... бөлінісі мен оның құқықтық мәртебесін қабылдау
сұрағы тумас та еді. ... ... ... ... үшін ... әлеуметтік даму жағынан стратегиялық маңызға ие.
Барлық дерлік Каспий маңы мемлекетттері Кеңес дәуірінде ... ... ... құрылмағандығы туралы мәселеде ойлары бір
болып, ал ол ... ... ... ... де қате формада болды.
Каспийдің жаңа мәртебесін айқындауға барлық Каспий маңы ... ... ... ... де 1992 жылдан бастап олар көпжақты қатынастар мен
келіссөздердің іргетасын қалады.
1991-1994 жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... өз бетінше және бірігіп сұрақты қарастыруымен ... ... ... ... ... ... теориялық сұрақ болып қалды.
Болашақтың энергия ... ең ... ... ... ... (сыртқы) қызығушылық танытқан елдердің (АҚШ,
Түркия, Қытай, Батыс Еуропа елдері) және Каспий маңы мемлекеттерінің кенет
пайда болған ... ... ... ... ... ... ... өзінің және басқалардың мүмкіндіктерінің бағалануы
жасалды.
Біруақытта жаңа Каспий маңы ... ... ... ... ... шешу үшін ... ... барлық жаққа таңсық
болған осы сұрақ бойынша көпжақты ... ... бір ... ... Оған қоса, келіссөздік үрдістердің басында барлық жақтар өзіндік
позицияларына ие болмады. Және ... ... ... келіссөздер
бойынша серіктестердің тактикасы және аумақтың ... кен ... ... қоса оны іс ... ... Олар ... ... және Каспий ресурстарын пайдалану сұрақтарын шешуге
инициативаны өз қолдарына ... ... ... ... ... ... ... алғанда, әр жақтардың позициялары келесідей болды: Ресей өз
кезегінде Каспий ... ... ... ... таралатын кондоминиум
негізіндегі бәрі пайдалана алатын теңіз болу керек деп ойлады. Теңіз түбі
мен оның ... ... ... және ... ... ... ... бар тар жағалық сызыққа өз юрисдикциясын әрбір Каспий маңы
республикалары таратады. Ал тар жағалаулық ... тыс ... ... ... болсақ, онда ресейлік вариант бойынша ол жерлер жалпы
иелікте болу керек.
Ресейдің алғашқы позициясы өте қатаң болды. Сонымен ... ... ... ... Каспий көл болғандықтан 1982 жылғы ... ... ... заң ... Каспийге бекітілмегендігімен Каспий
теңізінің мәртебесі анықталды. Каспий маңы елдері ... ... ... ... ... сұрақтардың шешімі үшін Каспий теңізінде 2
мемлекеттің кондоминиумы жариялаған 1921 және 1940 ... КСРО мен ... ... үлгі ... ... Ресей көндіргісі келді.
Ресейлік шетел істерінің Министрлігінің өкілі Михаил Демурин ... ... ... ... континент ішілік суқойма ретіндегі
мәртебесінің сақталуын, яғни ешқай ... маңы ... ... ... және ... ... ... республикалардың
барлығының тең құқылы негізде қолдану үшін ашықтылығын қолдаймыз.[33]
Жалпы айтқанда, ... ... ... ... ... алғашқы
позицияларының негізгі жағдайлары төмендегідей болды:
Біріншіден, теңіз - ешқандай республикалардың құрамына ... ... ... сәйкес ресурстардың барлығының тең құқылы ... үшін ашық ... ... ... ... Каспий теңізі және
оның ресурстары ... ... маңы ... ... ... ... ... Үшіншіден, Каспий теңізімен байланысты барлық
сұрақтарды шешу және оның ... оның ... ... ... барлық
жағалау маңы мемлекеттердің консенсусы негізінде жүзеге асуы шарт.
Алғашында Ресейдің Каспийді ... ... ... қарсы болуының
себептерінің бірі - Әзірбайжан, Қазақстан, Түркменстан ... ... ... елдер теңіздік құқтарын негізге ала отырып, Волга-Дон және Волга-
Балтық каналдарын ... су ... ... ... яғни осы ... ашық ... транзитті талап етті. Сәйкесінше каспийлік келіссөздер
үрдісінде ресейлік ... ... ... бірі ... ... ішкі су ... ... жол бермеу болды.
Олай болмаған ... ... тек ... сауда кемелері ғана емес, сонымен
бірге ... ... ... ... кемелердің де пайда болу мүмкіндігі
естен шығарылмады.[34]
Жалпы Каспий теңізі ... ... ... ... ... және ... ... басқарудың вето құқын алу – Ресейдің алғашқы
бағыты болды. Және ең ... осы ... ... емес ... бұл ... ... ... көлдік вариантты қолдап, су алабы, түбі және қойнауын ұлттық
секторларға бөлуді ұсынды. Келіссөз үрдісінің қатысушылары танығандай, бұл
вариант ең ... ... ... ... мен ... ... полярлы көзқарастарының
компромисті позициясын қабылдады. Бұл позицияның мәні ... күні ... ... нормаларын максималды дәрежеде пайдалануда, дәлірек
айтқанда 1982 ... ... құқы ... БҰҰ ... ... ... тарату. Сонымен бірге бұл ережелерді теңіз ... ... ... ... алып пайдалану. Теңіз түбі мен ресурстарын ... маңы ... ... ... ... бөлу ... зоналар шегінде әрбір мемлекет табиғат ресурстарын зерттеп, барлау ... ... ... ие ... Ал ... биологиялық ресурстарын
айтсақ, Каспийде кеме жүзу, балық аулау, қоршаған ортаны қорғау аумағындағы
серіктестік құру және тағы ... ... ... өз ... ... ең ... компромистерге» баруға дайындығын білдірді.
Түркменстан мен Иран позициялары сол ... ... ... ... барлық 3 позицияларының бөлек жағдайларын қайталады.[35]
Иран Ислам Республикасы ... ... ... Ол ... теңізінің
мұнай-газды және басқа табиғи ресурстарына ұжымдық меншік ... ... ... ... ... қарастырды. Каспий теңізінің
құқықтық жағдайы жөнінде Иран мен ... ... ... болды. Ол
көзқарас «Каспий теңізі екі ел үшін ортақ» деген ... ... ... негізделген. Тегеран басынан-ақ
жағалаулық мемлекет болып табылатын Иран үшін ... ... ... және газ ... ерекше мәнге ие екендігін ... ... ... ... ... ... әсіресе шетел істері ... және ИИР ... ... ... ... Ардебилимен көп рет
айтылған еді.
Иран аймақтық қайта құрылулар мен жаңа Каспий маңы мемлекеттерінің пайда
болуынан ... ... бес ... ... ... ... жаңа келісімшарттарға жету керек деп ойлады. Басқаша айтқанда, Тегеран
1982 жылғы теңіз құқы бойынша БҰҰ Конвенциясының ережелері ... ... ... ... ... позицияны ұстанды. Сәйкесінше,
Каспий теңізінің ресурстарын эксплуатациялауда кез-келген сұрақтарды
жоспарлау жалпы ... және ... ... ... ... асу ... ... ретінде Тегеран жаңа Каспий маңы мемлекеттері 1921 және ... ... ... ... 1991 ... ... Алматы декларациясында ресми түрде таныды.
КСРО-ның қайта құрылуынан кейін ... бес ... маңы ... ... ... ... мен ... эксплуатациялау бойынша ешқандай
жаңа келісімшарт жасалмағандықтан, Тегеран 1921-1940 ... ... ... әр елге ... мен ... ... ортақ теңіз деген Каспий мәртебесін ... ... ... ... деп ... ... ... құқықтық мәртебесі бойынша Иран позициясының негізгі
ережелері болып көп ... және ... ... ... ... ... су, теңіз түбі және мұхит қойнауын қосқанда түгел
теңізге байланысты біртұтас ... ... ... ... Тегеран: су
қойнауы барлық 5 Каспий маңы мемлекеттері үшін ортақ болу ... ... ... ... ұлттық секторларға бөлу талабы туса, онда тек осы
принцип бойынша бөліну ... ... ... ... құқықтық
мәртебесі барлық 5 Каспий маңы мемлекеттерінің келісімімен және ... ... ... ... ... ... ... Каспий теңізінде
өзіне ғана тиімді құқықтық режим енгізу бойынша біржақты әрекет ... ... ... ... теңізінің құқықтық мәртебесін анықтағанда ... ... ... және ... ... қызығушылықтарын
қамтамасыз ету сұрақтарына алғышарт (приоритет) жасау қажет. Сонымен қатар
ирандық өкіл Х.К.Ардебили айтқандай: ... ... ... ... ... ... ... және оның ресурстарынан тең әрі шынайы
бөлігімізді алудағы ұмтылысымызда біз өз ... ... ... ... және ... көп көңіл бөлеміз». Төртіншіден, ... ... ... ... қауіпсіздігінің кепілдемесі
ретінде Каспий теңізі делимитаризациялану мәртебесі идеясын алға шығара
бастады. Бұл ең ... ... ... ... үшін ... теңізінің
жабылуын қарастырады.
Алайда, тек биоресурстар бойынша комитет ғана өміршең болды және
Ресейдің ... ... ... ... ... ... жылы ... конференциясынан кейін мәмлегерлік каналдар бойынша
Каспий маңы елдеріне биоресурстарды қорғау ... ... ... жылы тамызда Реште деген Иран қаласында ... ... және ... ... ... конференция өтті. Ондағы
талқылауда биоресурстады қолдану және сақтау туралы Конвенциясының ресейлік
жобасы ... Ол ... ... ... ... болмады, бірақ
бұл сұрақ бойынша бір жағдай туындады. 4-бапта төмендегілер қарастырылды:
«барлау тек заңның ... ... ... ... ені атап ... маңы ... сақталады, ал оның ені Каспий ... ... ... ... өзгеріп отыруы мүмкін».[36] Келіссөздер
нәтижесіз өтіп, ... ... ... маңы ... позициялары мен қызығушылықтарының алғашқы ашық
қақтығысы дәл сол ... ... ... ... Жеке түрде Каспий
мәртебесін «шекаралық көл» ... ... ... ... Әзірбайжан
ұсынысын Ресей мен Иран делегациясы жағынан үзілді-кесілді мойындамады.
1913 жылы 14-қазанда Астраханда Каспий ... ... ... жүздесуі болып өтті. Ол кездесуде Каспий ... ... ... ... ... ... ... ресурстарды барлаудағы
өзара түсінушілік талабы жолға қойылды. Қазақстанға табиғат ресурстарын
барлау ... ... ... ... ... ... құқықтық мәртебесі
жобасын дайындау идеяларының инициаторы болуға ұсыныс жасалды.
1993 жылы ... ... ... ... және Ресей
басшылары қол қойған коммюникеде Каспий біртұтас экожүйе болып танылды.
1993 жылы 8-10-желтоқсанда Ашхабадта ... ... ... ... ... ... сұрақ қайтадан жауапсыз қалған конференция өтті.
1993 жылы күзде Әзірбайжан Каспийдің ... ... ... өзіндік жобасын дайындап барлық Каспий маңы мемлекеттеріне
таратылды. Әзірбайжан теңіздің ... ... ... ... Каспий секторларға делимитациялануы керек болды. Алайда ... ... ... аумақтың басқа мемлекеттері жағынан ешқандай жауап
алынбады.
1994 жылдың шілдесінде Қазақстан Каспий мәртебесін анықтайтын өз ... Ол ... ... ... ең альтернативті және
ымыралы болып табылды. Қазақстандық жақ Каспий маңы ... ... ... үшін ... ... өте ... вариант ұсынды.
Аталмыш жоба оған 1982 жылғы теңіздік құқық бойынша БҰҰ ... (122 және 123 ... ... ... ... ... «тұйық
теңіз» ретінде қарастырды. Оған қосымша ретінде ... ... ... ... ... ... мәселелерге тоқталды:
• Каспий теңізінде мемлекеттік шекаралар аумақтық сулар ені бойынша
орнатылуы ... (12 ... ... ... бөлігі әр жағалаулық мемлекеттің тек қана экономикалық
зонасы болып табылатын секторларға бөліну керек;
• Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін құрастырғанда осы теңізге ... ... ... құқық бойынша БҰҰ Конвенциясының ережелерінің
бейімделуі қажет;
... ... ... өз секторында орналасқан теңіздің табиғат
ресурстарын барлаумен байланысты ... өзі ... ... ... және Иран ... ... мәртебесімен келіспеді. Себебі,
егер Каспий теңіз немесе тұйық ... ... ... ... 1982 ... ... ... БҰҰ Конвенциясының122 және 123 баптарды қосқандағы
теңіз ... ... ... ... асуы ... болады. Бұл жағдайда
делимитация жөніндегі арнайы келісімнің қажеті болмайды. Өйткені, БҰҰ
Конвенциясының ... ... ... ... теңіздің сәйкесінше
кеңістіктерге бөліну тәртібі автоматты түрде ... ... ... ... ... ... және ... бойынша
жағалық мемлекеттер жағынан қосымша тағы да арнайы келісімнің ... ... жылы 11-12 ... Ресей ықыласымен Мәскеуде шетел істері
министрелерінің орынбасарлары ... ... ... алғашқы
жүздесуі өтті. Кездесудің мақсаты ... мен ... ... ... мәртебесі бойынша конвенция жобаларын талқылау болды. Іс
жүзінде ... ... не ... не әзірбайжандық варианттар
түспеді.
Ымыралы вариант ретінде аумақтық ... ... ... ... ... ... жобасы қаралды.
Ресей өз кезегінде Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы
Конвенцияны ... ... ... жоқ ... оның ... ... ... негізін салатын әртүрлі әрекет түрлері бойынша ... ... ... су ... барлау, т.б.) бөлек келісімдерді жасау ... ... ... ... министрінің орынбасары Вячеслав Гиззатов
жазғандай: «Мәскеудің ... ... ... жәшікке» салып, бөлек
әрекет түрлері бойынша келісімдерге теңіз мәртебесінің ... ... сол ... ... ... ... алдын ала анықтағысы келгені
анық байқалды. Дәл осы мақсат аймақтық серіктестік Ұйымын құру ... ... ... Конвенция жобасын құрастыру жұмысы сол
ұйымның мақсаттарының бірі ... мен Иран ... ... ... ... айналдыру идеясын алға
тартты. Іс жүзінде әрбір жақ Каспийдің кондоминиумды тануына шақырылды.
Ресейлік ... ... ... түрінде айқындалған бұл идея Әзірбайжан,
кейін Қазақстан және Түркменстанмен қолданбады. ... ... ... ... екіжақты кездесулер негізінде Каспийдің құқықтық мәртебесінің
ыңғайлы вариантын іздеуді жалғастыру туралы келісім болды.
Аталмыш ... ... ... ... қол қойылған
жетекші батыстық мұнай компанияларының, ресейлік «Лукойлдың» және ӘРММК
(Әзірбайжан Республикасының ... ... ... ... ... секторының қайраңын барлау ... ... ... Алайда, бұл контракт Каспий мәртебесін
қарастырмады, бірақ ол ... маңы ... ... ... ... кеңістіктен тәжірибелікке ауыстырған
анықтаушы факторға айналды.
Каспий маңы ... ... осы ... ... ... ... мәртебесі сұрағы бойынша өзара қатынастар
принциптері, ... мен ... ... ... Дәл 1991-1994
жылдары осы сұрақ бойынша көпжақты серіктестік үшін негіздер ... ... ... жағдайдың нашарлауындағы мұнайлық синдромның
пайда болуы бұрынғы кеңестік, Каспий маңы мемлекеттерінің Каспий және оның
көмірсутектік әлеуетіне тәуелділігін арттырды. ... ... ... ... ... ... болған Каспий ресурстарын пайдалану
бойынша ұлттық бағдарламалар пайда болды».[39]
Келіссөз үрдісінің алғашқы үш жыл ауқымында болашақ ... ... үш әдіс ... Ресей позициясы постипмерлық әдістермен
анықталды. ... ... ... ... ... ... бойынша
Ресейдің алғашқы позициясы 1994 жылы 16-қыркүйекте Қазақстан Елшілігіне
жіберген Ресейдің шетел ... ... ... ... ... ол 1994 жылы ... БҰҰ-на ресми таралған «Каспий теңізінің
құқықтық режиміне қатысты Ресей ... ... ... Бұл ... ... ... ... байланысы жоқ Каспий
теңізіне халықаралық теңіз құқы ... ... ... ... тұңғыш рет күш қолданудың ашық байбаламы байқалды. Жеке ... ... ... әрекеттер заңсыз және Ресей оның мұндай
шешімімен ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
тәртіпті қайта жасау үшін сәйкес шаралар қолданатынын ескертті».[40]
Одан басқа, ресейлік саяси естаблишменттегі ішкі ... ... ... ... позицияны тудырып отырды. Ресей
бұрыннан ... ... ... және жалпы меншік ретінде қарастыруға
талпынды. 1993 ... ... ... ... Виктор
Черномырдин айтқандай: «Каспийдің көл не теңіз болғанының қандай ерекшелігі
бар, оданша бірігіп қызмет ... ... ... анық – ... Каспий
маңы мемлекеттеріне қатты басымдылыққа ие болып, Каспий сұрақтарында Ресей
көш бастаушы ... ... ... ... ... ... Томас
Вельде ойынша Ресейдің құқықтық аргументтері тек қана мұнай мен ... ... ... қамтамасыз етіп қана қоймады. Сонымен бірге
аймақта оның геосаяси бәсекелесі – ... ... ... ... ... Т.Вельде шынайы ескергендей, Ресейдің «Таяу шетелде» өзінің
саяси әсерін сақтау қазіргі экономикалық қызығушылықтарына тіреледі.[42]
Бұл кезеңде ... ... ... ... кірмеді. Тегеран ол
кезде көбіне ... ... ... әсер ... ... ... келуін факт ретінде қарады. Бұл ... және ... ... ... ... ... маңы мемлекеттерінің
көзқарастарының жақындасуына кедергі жасаған Иран рөлі ... ... ... Ресейді қолдап, аталмыш сұрақтарды шешуде 1921-1940 жылдардағы
кеңестік-ирандық келісімдерге ... ... және ... ... ... ... іздеуде болды. Олар идеяларды ... мен ... ... ... ... ... мен ... қатынасы арқылы
ажыратылды. ... ... ал ... ... теңіз» нұсқалары
мәртебесін қолдады. Түркменстан үнсіз үрдісті бақылап отырды, сонымен бірге
1993 жылы Түркменстан ... ... ... ... ... ... шекара туралы Заң қабылдады. Бұл ... ... ... ... ... ... Каспийдің құқықтық мәртебесін анықтау бойынша көпжақты келіссөздер
үрдісінің екінші кезеңі (1995-1998 жылдар)
1995 жылы басталған серіктестіктің ... ... ... ... ... тек жағалаулық мемлекеттердің ғана емес, сонымен бірге
осы географиялық зонадағы қызығушылығы бар үшінші елдердің маңызды ... ... Бұл ... аталмыш сұрақ бойынша келіссөздердің алға
жылжуы байқалады. Барлық дерлік Каспий маңы мемлекеттері өздерінің ... ... ... заңды түрде ... ... ... ... ... ... бастады. Сол уақытта
1995 және 1999 жылдар аралығында «ұлттық эгоизм ... ... ... ... үрдісіне негізгі әсер етуші фактор Каспий
қайраңындағы мұнай барлау жобалары ... ... 1995 ... ... Каспий теңізінің Қазақстан бөлігінде жұмыс жасаған шетелдік мұнай
компаниялары игеру жұмыстары үшін ... ... ... ... ... ... Бұл ... инвесторлардың қызығушылықтарын қорғау,
сонымен бірге жұмыс басталуының ... ... ... ... өтем ақы төлемін болдырмау үшін ... бас ... ... ... агенттігіне берген
сұхбатында: «Қазақстан Каспий мәртебесі ... ... ... үшін
халықаралық арбитражға өтініш жасауға дайын». Оған қоса, әрине, Қазақстанда
бұндай соттық істің қарауының не Ресей, не ... үшін ... ... ... Себебі: тартыс көп жылдарға созылып кетуі мүмкін, ал ... ... ... даулы ауданда әрбір жақтың өзара ... ... ... ... ... ... осы ... ауданның мұнай барлаушы кіші ... ... ... ... ... ... ресейлік сыртқы саяси
ведомствосы мен Каспий қайраңының қазақстандық бөлігіндегі сияқты ресейлік
емес Каспий жобаларына қатысуында ... ... ірі ... ... ... ... ... қолайлы пайдаланды.
Ресей мұнай бизнесінің қолдауымен қаруланып алу үшін Қазақстан шетел
істерінің министрінің ... ... ... ... ... барлауда Ресейдің қатысуын қолдайтындығын ашық айтты.
Осылай Қазақстан мұнай ... ... ірі ... ... Борис Ельцинге қысымын қатайттырды.
Бұл кезеңде Каспийдің құқықтық мәртебесі бойынша ... ... ... ... өтті.
Бесжақты форматта 1995 жылдың мамырында Алматыдағы кездесуде іске асқан
шетел істері ... ... ... ... ... ... мәселесі туралы жұмысшы топтары түріндегі бесжақты
келіссөз тетігі жұмыс істейді.
1996 жылы ... ... маңы ... шетел істері министрлері
кеңесінің шешімімен шетел істері министрлерінің орынбасарлары деңгейінде
арнайы жұмысшы топ (АЖТ) ... ... екі ... болды: 1997 жылы
мамырда және 1998 жылы желтоқсанда. ... ... 1999 жылы ... ... жобаланды, бірақ әртүрлі ... оның ... ... ... ... оның уақыты көп рет
ауыстырылып отырды. 2001 жылы АЖТ-ның үшінші ... ... ... маусым
және қыркүйекте.
1995 жылы қаңтардың 30 - нан ... 2 - не ... ... ... ... және ... туралы ресейлік ... ... ... ... ... ... өкілдері
және дипломаттардың позициялары бір-біріне қарсы тұрды. Дипломаттардың
ойынша, конвенция ... ... ... ... ... нормаларды
қабылдап, келісулерсіз су қойма ресурстарын пайдалану туралы мәселелерді
шешу мүмкін ... Ал ... ... ... ... ... келісуін және балық аулау ережелерін орнатуын ... күте ... ... ... ... ... және ... туралы келісім
жобасы қаралып, ең негізгісін есептемегенде басқа қалған тараулар бойынша
келісті. Шешілмеген бір ...... ... еді. Ол ... ... ... заңды ерекшелігі бар ... ... ... ... ... 15 ... 25 (Қазақстан), 30 (Иран),
40 (Түркменстан және Әзірбайжан) мильге дейін. ... ... төрт ... маңы мемлекеттері балық аулау зонасының 20 мильдік
шектемесіне тоқтады. 1995 ... 15-16 ... ... ... ... маңы мемлекеттерінің ресми өкілдері мен ғалымдары
қатысқан «Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі, ... ... мен ... ... ... ... атты халықаралық ғылыми-
практикалық конференция өтті. Конференция ҚР ... ... ... ... ... ... стратегиялық және
халықаралық зерттеулер ... мен ... ... және халықаралық
зерттеулер Институттарымен бірігіп ұйымдастырылды. Оның ... ... ... ... шетел істері министрлері
орынбасарларының биресми кездесуі өтті. Қазақстан, Ресей және Иран өкілдері
келіссөздердің тез басталуына және осы ... ... ... ... ... ... ... тырысып бақты. Әзірбайжан өкілдері
Каспий бойынша Халықаралық кеңес типтес ... да ... ... құрылым
құру – мақсатсыз деген позиция ұстанды.
Бұл кезеңде (1996 ж) ҚР ... ... ... және ... ... ... ... 1996 жылғы 27-сәуірде ортақ өтінішке
қол қоюдың ерекше мәні болды. Алғашқыда Ресей өз кезегінде Каспийдің ... ... ... және ... ... жүргізуге Қазақстан құқығын
жоғары мемлекеттік деңгейде таныды және осы салада ... ... ... ... ... осыған ұқсас құжаттарға Қазақстан Президенті мен
Иран және ... ... ... қол ... жылы ... ... ... табиғат ресурстарын бөлу
принциптері жөніндегі Ресеймен келіссөздерде өз позицияларын ... ... жағы ... ... ... ... Бұл ... Каспий
теңізінің құқықтық мәртебесі жөніндегі екі жақтың позициялары максималды
жақындайды. Оның нәтижесінде Нұрсұлтан Назарбаев және ... ... ... қол қойған ортақ мәлімдеме нығаяды. Ол мәлімдемеде Каспийді ... бөлу ... ... ... Қазақстан өзінің алғашқы
позииясын айтарлықтай қатайтқанын түсіндіреді.
Әрине, ... ... ... ... ... 1996 жылы 11-12 ... Ашхабадта өткен бес Каспий маңы ... ... ... және ... ... ... ... қарым-қатынасы
жөніндегі конференцияда Ресей «өз еркімен мейірімділік көрсету ... ... ... маңы ... үшін ... ұлттық зона құруды ұсынды.
Оған қоса, Ресей бұл ұлттық зоналардан тыс ... ... кен ... заң құру ... ... ... ... дайын екендігін
білдірді. Конференцияда Қазақстан мен Әзірбайжан бұл идеяларды қолдамады.
Конференция нәтижесінде теңіздің ... ... ... ... ... ортақ меморандумға (Ресей, Иран және Түркменстан қатысқан)
қол ... Сол ... ... ... ... қызметін атқарған
Қ.Тоқаевтың еске алуына қарағанда, ... жағы ... ... минералды ресурстарын игеру үшін Ресей, Иран және ... ... ... құру ... ... жобасымен таныстырды.
Құжат мәтінінен қазақстандық және әзірбайжандық секторларды қосқанда
теңіздің барлық ... ... ... іске ... құқығына осы компания
ие болғандығы айқындалды.
Сонымен қатар Ресей жұп тендерлер жүйесін енгізуді ұсынды. ... тек ... маңы ... ал екіншісінде – ... бәрі ... ... Басқалар бұл ұсыныстан Ресейдің өзіне ғана
күрделі жақсылықтарды жасау мүмкіндігін, яғни: үлкен қаржылық рычагтарға ие
ресейлік компаниялар бұл жағдайда ... ... ... тыс ... кен орнына құқықты сатып алу арқылы қамтамасыз етті.
Жауап ретінде Қазақстан және Әзірбайжан делегациялары ... ... ... ... Ресей делегациясымен өткен тіке-тірес келіссөздердің
нәтижесінде үш жақты меморандумның мәтініне ... ... ... ... компанияларының әрекет ету ... ... ... ... шектелді. Оған қоса, компаниялар ... ... тыс ... теңізінің болашақ құқықтық мәртебесімен байланыстыра
алды. Нәтижесінде Қазақстан және Әзірбайжан бұл құжаттарға қосылған жоқ.
Алматыдағы 1997 жылы 22-23 мамырдағы ... ... ... ... ... құқықтық мәртебесі жөніндегі конвенция ... ... ... 4 ... ... қазақстандық,
ресейлік, әзірбайжандық және ирандық. Қысқа дебаттардан соң ... ... ... ... қабылдады. Ресейлік нұсқа қосымша
жұмыс құжаты мәртебесін алды. Отырыста әр ел әртүрлі ... ... ... юрисдикцияның 45-мильдік зонасын», Әзірбайжан – «орталық
сызық принципі бойынша ұлттық ... ... ... ...... түбі ... ... – «ресейлік
нұсқаны қабылдауға болады, олай болмақ ... бөлу ... Иран ... ... ... 1921 және 1940 жылдардағы келісімдерді
ұстану керек» ... ... ... ... ... ... ... мен Иранның шетел ... ... ... ... ... байқалмағандығын айтты.
Ал осы кезде Әзірбайжан мен Қазақстан теңіздің минералды ресурстарын
белсенді игеріп ... ... ... ... ... ... маңы мемлекеттерінің көпжақты
келіссөздерінің шегінен шыға бастады. Көпжақты келіссөздердің нәтижесіздігі
екі жақты деңгейдегі күштердің асығыстығын тудырды.
2 КАСПИЙ ... ... ... ... ... ЖАҢА ... Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі бойынша келіссөз үрдісінің жаңа
кезеңінің басы мен ... ... ... ... қазақстандық-ресейлік
келісім.
1998 жыл - өзара тиімді ... жету ... ... ... және Ресей жағының қарқынды мәмлегерлік іс-әрекеттерінің ... ... ... ... одан әрі созу ... ... ... қаупі туды. Қазақстан мен Әзірбайжан фактілі түрде өздеріне кіретін
Каспий қайраңында барлау ... ... ... ... жағы
түсінді. Осылай, Владимир Бабак жазбақшы, « Болашақта Ресей орындалған
фактілер саясаты негізінде не ... ... өз ... ... ... ... өз көршілерімен қарым-қатынасының кризисті шиелінісіп
кетуіне бару қажеттілігін алдына қоятындай ... ... ... бұндай көріністе ресейлік мәмле ресей компанияларына Каспий маңы
елдерінің халықаралық ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етуге ставка жасады. Көп жағдайда Ресей ... бұл ... ... ... ... ... ... мен
одан нақты шығуына әкелген 1998 жылғы қатаң қаржылық кризис әсер етті.
Мәселені ымыралы шешу нұсқасы ... 1998 жылы 22-23 ... ... Борис Ельцин мен Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың
кездесуі кезінде ұсынылды. Оның нәтижесінде ... ... ... ... ... ... мен балық аулаудың келісімді квоталарын,
еркін кеме ... ... ету үшін су ... ... ... ... түбін заңды бөлу арқылы ымыра табу ... ... ... ... ... ... ... Ресей позициясының түбірлі
өзгерісі мен оның (Ресейдің) кондоминиум идеясынан алшақтағанын білдірді.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... даму ... теріс әсер етеді деген теңіз ... ... ... ... ... жетуде ресейлік мұнай ... ие ... ... бірге көлдік сектордағы бай кен орындары
қайтарымсыз жоғалып ... ... жыл ... шетел істері министрінің орынбасары Б.Пастухов
басшылығымен құрылған Ресей өкіметтік делегациясы ... ... ... ... және ... Каспий маңы елдерімен ... ... ... жер ... ... ... ... іске
асыру мақсатында Каспий теңізінің солтүстік бөлігінің түбін ... ... ... ... Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Мәскеуге
1998 жылы 6-шілдеде ресми ... ... ... ... мен ... ... ... жатқызуға болатын осы келісімді бекітті.
Қазақстан премьер министрі Қ.Тоқаев ... ... ... ... ... ... жетті. Екі Каспий маңы мемелекеттері
теңіз түбін пайдаланудың заңды құқтарын алу ... ... ... ... келісімге жетті».[48]
Осы келісім нәтижесінде Каспийдің теңіз не көл екендігі жайындағы ... ... ... Екі жақ оны ... деп ... Ал ол ... оның
табиғи ресурстарын бөлуге байланысты оған сәйкес халықаралық ... ... ... Теңіз түбін межелеу дүниежүзілік тәжірибеде
қабылданған орталық сызықты пайдалану ... ... ... ... ... ... ... модификацияланған орталық сызық арқылы өткізуге
келісті. Ол ... ... ... ... ... ... және бұрын жұмсалған геологиялық шығындарды есепке алу арқылы
орнатылды. Орталық сызық ... зор ... ... мен ... ... өткен жағдайда сәйкесінше жағалаулық мемлекеттер олардың
ортақ барлану мен ... ... ... ие ... ... ... құрылған әлемдік тәжірибе негізінде және ... ... ... ... Ал ... кеме ... ету, балық аулаудың келісімді нормалары мен ... ... ... ортақ пайдалануда қалды. ... ... ... әртүрлі шаруашылықтарда пайдалану түрі, оның ... су ... ... ... ... мәртебесінің Конвенциясын
қабылдағаннан ... ... ... ... ... ... теңіз түбін бөлуге келісімін қуаттады, бірақ өзінің
бұрынғы теңіз түбін және су кеңістігін ұлттық секторларға бөлу ... ... ... өз ... алдында Ресей ұсынған 45-мильдік
жағалаулық зоналарға бөлу ұсынысын қалады, сонымен бірге егер ... ... ... болса тек теңіз түбін ... ... ... ... ... ... ... кейін Иран мен Ресей арасында
болашақ Каспий мәртебесі жөнінде күрт келіспеушіліктер туды. Иран ... және 1940 ... ... ... ... Каспий бойынша
екіжақты келісімдерді бұзғандығын тіке айыптады.
Бұл Каспийдің ... ... ... ... ... ... төмендеуіне, оған қоса, сәйкесінше сұрақты талқылауын
тоқтатты. Сонымен бірге екі ... ... ... беру ... Бір ай ... ресейлік-қазақстандық келісімге қол қойылған соң
ирандық-түркменстандық, ресейлік-ирандық, ... ... ... ... ... ... ... соған қоса, Түркменстанмен
жағдайларды жақсарту үшін Ресей жұмысшы топтарының жұмыстарын қайта құрушы
инициатор ... өзін ... 1998 жылы 16-17 ... ... ... ... Иран делегациясы теңіздің көп бөлігі
барлық жағалау маңы мемлекеттерімен тең ... ... ... ... су кеңістігі туралы бөлісті бұзуға ұсыныс айтты. Әр
жақ делимитация типтері туралы ортақ шешім таба ... ... ... ... маңы ... ... ... түрде) Каспийді
секторларға бөлу сұрағында консенсусқа жетті. Осы ... ... ... бір ... ... Ол ... бойынша Каспий маңы
мемлекеттері Каспийді толық бөлу қажеттілігі туралы келісімге келді.[51]
Каспий теңізі түбін ... ... бөлу ... ... ... ... позицияларымен Түркменстан, одан кейін Ресей келісті, ал
Иран іс жүзінде изоляцияда қалып, келіссөздер барысына әсер ... ... бір ... ... ... Каспийдің қойнауы, түбі және су
қабаттары ... ... ... ... ... ... үзілген Иран
өзінің аналогы жоқ жаңа моделін ұсынды. Ол бойынша: Каспийді көлемі ... ... ... яғни ... ... ... бөлу. Осылай
Каспий түбін бөлудің осы идеясын ешқай ... ... ... өзі ... ... құқықтық мәселесі бойынша консенсусқа жету үшін маңызды
алғышарт болды. Бұл жағдай ... ... ... ... етті, егер
орталық сызық әдісі бойынша су ... ... ... ... ... алсақ, барлық Каспий теңізінің су алабының беткі
ауданының Қазақстанға шамамен – 29%, ... – 21%, ...... – 17%, ... -14% ... ... осы 20% бөлу ...
Каспийде қалыптасқан саяси және тарихи реалийлерді ... Ал ол ... ... ... жағдайдың тұрақсыздануына әкелуі мүмкін. Иран
ұсынысы Каспий теңізінің
географиясына, оның жағаларының конфигурациясына сәйкес ... ... ... ... мен ... ... ... жағалық
сызығының ұзақтығын ... Су беті және оның ... ... ... құрғақ жолды
аумақтардағы құқтарының жалғасы ... ... ... ... да ... келмейді.[53]
Ресейдің Каспийдің құқықтық мәртебесін реттеу жөніндегі арнайы өкілі В.
Калюжный айтпақшы, «Егер Каспийді тегіс қағаз ... ... бұл 20% - пен ... тумас та ма еді. Әркім өз үлесін тең
бөлген болар еді. ... ... ... маңы мемлекеттерінде көпғасырлық
тарихы мен құралған экономикалық тәжірибесі бар. Айталық, егер жүзжылдықтар
бойы Әзірбайжан игерген кендерді тек өз ... ... ... ... әділ бола ма? Оған ... ... ... деген ұғым бар. ... ... ... әркімге тең үлесетіндей түзетуге болмайды».
Ал «тең үлес» принципін іс ... ... түбі ... ... ... ... ... оның (теңіз түбінің) үлкен үлесі қазақстандық
бөлікте, және осылай қалыптасуын ... ... Иран өзін құр ... ... ... КСРО ... ... болғандағы Иранға тиген
Каспий теңізінің үлесімен қазіргі ... ... ... салыстыруға болмайды,
және осы үлес Иран артына ... ... ... бекітіледі.
2000 жылдың шілде айында Каспий теңізінің мәртебесін түзету сұрақтары
бойынша РФ Президентінің ... ... ... ... ... ... Каспий маңы елдеріне турне жасады. Ол Қазақстан мен Әзірбайжанда
болды.
Қазақстан Президенті ... ... ... ... ... ... қазақстандық және әзірбайжандық өкімет
басшылары шетел істер министрлерімен кездесуі барысында В.Калюжный ... ... ... ... ... шешімі бойынша Ресейдің
Каспийдегі саясатының негізгі бағыттары жөнінде айтып берді.
Владимир Путин 2000 жылдың 28-шілдесінде бекіткен РФ-ның ... ... ... ... «әр ... заңды қызығушылықтарын ескергендегі
Каспий теңізі мәртебесін жасауға әділ
негізде аймақ ... ... ... ... ... іске ... алатындай бағытта жұмыс істеуде».
2000 жылы маусымның 1-нен ... ... ... В.Калюжный
Иранға барды, бұл сапар барысында вице-президент Масуте Эбтекар, шетел
істері министрі Камал ... ... ... ... Намдир Замани және
каспийлік тематикада жауап беретін ... ... ... ... ... ... барысында Камал Харрази төмендегі мәселені ерекше атап
өтті. Тегеран – ... орта ... ... ... қолдайды және даулы
нүктелерді 20% - дық ... ... 50/50 ... бөлу ... ... ... соң, В.Калюжный өзінің бір интервьюсінде тік, бірақ
көрнекі ұсыныс ... ... ... тең ... ... ... Ал тең ... болмай отыр. Бұндай нұсқаны, біріншіден, егер ортақ ойлар ... ... ... маңы ... ... әрекеттерінің
негізгі принциптері негізделген Кеңес Одағы мен Иранның өзара қарым-қатынас
тарихы, 1921 және 1940 жылғы келісімдер болмаса ... ... еді. ... ... ... ... ... еді. Ал түбін эксплуатациялау
қаралмаған еді.
Қазір зоналарды бөлу мәселесі көтерілуде. Әрине, бөліс ... ... ... ... ... ... ... Оған қоса
бес мемлекеттің ішінде төртеуінің 20% - дық зонасы жоқ. Тіпті ... ... ... ... ... Президенті В.Путин және Қазақстан
Президенті Н.Назарбаев ... ... ... екі ... ... мәселелерді қарастырды. Кездесу нәтижесінде РФ мен ҚР арасында
Каспий ... ... ... ... ... жылы ... Ресей және Әзірбайжан Президенттері В. Путин ... ... ... ... принциптері туралы» ортақ қарарға
қол қойды. Бұл құжатта Каспий теңізінің түбін сәйкесінше көрші және ... ... ... ... ... бөлу қарастырылды. Ол жалпы
танылған халықаралық ... және ... ... ... ... ... бірге әр елдің келісімі ... ... ... ... ... ... есепке алғанда орталық сызық әдісі
негізінде жүреді. Шетел істері министрі Ерлан ... ... ... ... ... ... Оның мәні іс жүзінде
қазақстандық позициямен сәйкес келеді»
2001 жылдың наурызында Астанада ... ... ... ... өкілі
В.Калюжный, келіссөздер кезінде Қазақстан мен Ресей ... ... ... ... ... нақты тәжірибелік жұмысқа көшкендігін
айтты. В.Калюжный ресми түрде кондоминиум принципіне қайта оралу туралы сөз
болмайтынын ... ... және ... ... екі ел ... модификацияланған ортақ сызық принципі толығымен ... ... ... 2001 жылы ... соңында Ресей мен Қазақстан
сарапшыларының кездесуінде картографиялық материалдармен алмасу өтті.
Қазіргі ... ... және ... ... жер қойнауын
пайдалануға зиялы құқтарды іске ... ... ... ... ... ... ... туралы Келісімге Хаттама жасау ... Бұл ... ... өте күрделі, әрі еңбекті өте қажет
ететін үрдіс, себебі хаттама модификацияланған ... ... ... оның ... ... ... толық қамту керек. Соған
қоса, Каспий маңы мемлекеттері ... ... ... ... принципиалды келіспеушіліктер сақталуда. Біріншіден, тек теңіз
түбін немесе түбін, қалыңдығын ... су беті ... бөлу ... ... ... ... ... жөнінде келіспеушіліктер
бар; үшіншіден, теңіз ... ... ... бөлу ... ... сұрақ
шешілмеуде.
Соңғы уақытта келіссөз үрдісінде келесідей ... ... ... ... ... ... ... қарамастан Каспий
қойнауын барлауға бағытталған жұмыстардың іске асуы;
• Барлық жағалаулық мемлекеттердің тәжірибелік әрекеттері белең алуы;
• Бес ... ... ... өте ... қиындықтар және екі жақты
келісімдерге мәжбүрлі бағытталушылық;
• Қазақстан мен Ресейдің Каспий теңізінің құқықтық ... ... ... дейін экологиялық келісімді бірігіп бекітуге
Иран, Әзірбайжан, ... ... ... маңы ... ... ... болуын көбейтуі.
Осылай анық алдыңғы жылдарда атқарылған жинақты істерге қарамастан
жағалық мемлекеттер белгілі бір ... ... және ... теңізінің
құқықтық мәртебесі туралы конвенцияны қорытындыламады. 1998 жылы ... ... ... ... үдеріс минералды ресурстарды игеруді
қосқандағы ... ... ... ... ... өмір ... үшін байыпты заңды базаның негізі қаланғанмен келіссөз үрдісіне
қатысушы басқа серіктестердің ... ... ... даму ... ... ... әлі де болсын алға жылжуға
көмектеспеуде.
Бірте-бірте конструктивті, өркениетті ... ... өтіп ... аймақтық өзара қарым-қатынастардың кешені бойынша, әрі Каспий аумағы
бойынша өз көршілерімен қарым-қатынастарда ... және ... ... одан әрі еніп ... ... ... ... куә болып отыр.
2.2 Халықаралық құқық нормалары.
Әр мемлекет Каспийді ашық, әлде тұйық су ... ... ... ... ... Осы ... ... Каспийдің құқықтық
мәртебесі, сәйкесінше, оның ... мен ... ... сипаты
анықталмақ.
Көзқарастардың бірінің мәнінде Каспийде 12-мильдік территориялық ... 200 - ... ... ... және 350 - ... ... жалпы теңіз құқығын қолдану жатыр. Бірақ, ... мен ... үшін ... бұл ... өз ... ... ... әрі
тұйық бассейн болып табылатын Каспий үшін мүлдем болмайды.
Бесжақты келісөздер ... ... ... да ... көл не ... ... қарастыру алға қойылды.
Халықаралық құқық – теориялық және практикалық ... ... ... территориясы шегінде орналасқан көл және / ... ... ... ішкі суы ретінде ... Бұл ... ... көл ... ... ... ... өзен жолдары мен су трассаларының
жүйесінің құрамдас бөлігі болуына қарсылық ... ... мен ... ... ... ... ... қолда бар арнайы ережелермен
пайдаланылады.
Ал бірнеше мемлекет аумағында орналасқан көлдер мен теңіздерге келетін
болсақ, әлемдік тәжірибе бұндай алаптарды ... ... ... және ... ... құрамына кіре тұра, сол мемлекеттердің
эксклюзивті пайдалану зонасы болып табылатын сегменттерге бөлуге бет бұрды.
Мемлекеттік су және ... жол ... ... ... ... ... анық ... көлдерге қатысты бірнеше халықаралық – құқықтық құжаттармен
аталмыш тәжірибе қаралған. Ең алдымен бұл Германия, ... ... ... ... ... (Боден көлі). Бұл көлге Баден, Бавария,
Вюртембер және Швейцария 1867 жылы қол қойған Бергенц келісімі жүреді. ...... мен ... жататын – Женева көлі мысал болады. Көл
Сардиния мен Швейцария қол қойған 1818 ... ... ... ... Ұлы ... (Жоғарғы, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио) АҚШ пен Канада
арасындағы келісімнің қорытындысы болып табылады. Екі ... ... ... кеме ... ... күштер және әскери
кемелерді қысқартумен байланысты сұрақтар шешіліп, көлдер екі ел ... ... көл ... ... ... ең ... ... Ұлы көлдер және Африкадағы Чад көлдері мысалдарына
сілтемеленеді. Осы жағдайды іс жүзінде ... ... мәні ... ... ... көл мәртебесін анықтайтын арнайы
нормалардың болмауында. Қандай ... су ... – көл ... ... деп
атау анықтамалары бар ешқандай халықаралық құқықтық құжат жоқ. [55]
Каспий ...... ... ... ... ... мүмкін. Себебі,
ол алып жатқан ауданы Солтүстік Америкадағы дүниежүзінде үлкендігі ... - ... ... ... көл су алабынан 5 есе үлкен. Оған қоса Парсы ... ... ... ... ... ... ... толық қамтып
жабады. Каспий түбінде айтарлықтай мұнай ресурстарының бар ... ең ... ... өте дәл ... ... теңіз» тобына кіретін 1956 жылғы Халықаралық теңіз құқығы туралы
Басшылыққа сәйкес суқойманың 3 түрі бар:
➢ біріншіден, дүниежүзілік су ... тіке шыға ... екі ... ... ... ... қоршаған теңіз;
➢ екіншіден, бір немесе бірнеше бұғаздар ... ... ... бүтіндік құрайтын және бірнеше елдер аумағымен
қоршалған теңіз. Бұндай теңіздің құқықтық режимі қазірде бар -
Қара және ... ... ... ... ... регламенттеледі.
➢ үшіншіден, өзінің саяси-географиялық сипаттамалары бойынша
ішкі теңіздің екі түріне ... бола ... бұл түр ... ... ... көрсетілмегендігімен
ерекшеленеді. Бұл категорияға Жапон және Охот теңіздері
жатады.
Ал Каспий ... ... ... ол ішкі ... ... ... көзқараста, Каспийді біруақытта барлық Каспий маңы елдеріне
жататын және теңіз ресурстарын ортақ эксплуатациялай ... ... ... деп ... – ең ... ... деп ... болады. Дәл осындай
мәртебе шеңберінде Иран бас ... ... ... ... және аумақтық-халықаралық ұйым құруды ұсынған.
Бұл Каспийге ортақ пайдалануда болатын континентішілік ... су ... беру ... сөз. ... ... ... үшін өте тиімді болар еді.
Оған қоса, Каспий мәселесі, сонымен ...... ... ... ...... ... режимдегі және халықаралық аумаққа
бөледі.
Каспий теңізінде әртүрлі аумақтық режимдердің ... ... және ... анық заңды мазмұнмен толтыру минералдық, биологиялық және ... ... ... бар ... ... ... қарамастан маңызды
мақсат болып табылады.[56]
Соңғы рет Каспий маңы мемлекеттері өздерінің ... ... ... ... жұмысшы тобының екінші отырысында көрсетті. Содан бері олардың
көзқарастарында ешқандай өзгеріс болмады.
Ресей, Иран, Түркменстан Каспийді тұйық теңіз деп ... және ... ... ... ... ... ... сөз жоқ, өзінікі деп есептейтін зоналарда өнеркәсіптік
барлау жұмыстарын жүргізу ... әр елге ... бере ... суқоймалардың
барлық ресурстарын ортақ пайдалануды Ресей мен Иран ... Осы ... ... ... көл, яғни ... су қойма деп санауға шақырды
және құқықтық жағынан кво-статусын сақтауды ұсынды. ... ... ... әрқайсысы алаптың қалған бөліктердегі ресурстарын
ортақ игеруде қатаң анықталған жағалаулық белдеуді қолдануға құқы болады.
Жалпы ресейлік – ирандық ... ... ... ... ... ... ... себеп - осы үш мемлекеттерге бөлінетін
секторларда көмірсутек ресурстары ... ... ... Олар ... секторларға бөлінуіне жақтасты.
Бірте-бірте Ресей сияқты Иран да өз позициясын жұмсартуға мәжбүр болды
және ең соңында Каспийді ұлттық секторларға ... ... ... Сонымен
бірге алдын-ала теңіз ресурстары ортақ пайдалануда қалуына шарт қойды.
Бүгінгі күнде ... ... ... оның су беті ... ... ... пайдаланысқа қалдырып, модификацияланған ортақ сызық
бойынша ұлттық учаскелерге бөлуге ынталы. Осы ... ... ... ... ... ... болды, тек оның су беті кеңістігі мен
қалыңдығын ортақ ... ... ... даулы зоналарда
орналасқан кен орындарын барлау істеріне мұнай ... ... ... ... ... өзгерді. Шетел істері министрінің
Ашхабадта 1996 жылы қарашадағы кездесуінде Ресей делегациясы ... ... Ол ... жағалаулық 45-мильдік зонада әр мемлекет теңіз
түбінің минералды ресурстарын игеруге ерекше құққа ие ... еді. Ал ... ... тыс аумақта барлау жұмысын бастаған немесе енді кірісетін
ел «нүктелік» ресурстық заң ... ... кен ... ие бола ... ... ... ортасы ортақ қолданыста қалу керек, ал оның
көмірсутек ресурстары 5 ... маңы ... ... ... барлануы керек. Осы мәселе қабылданған жағдайда Каспий
теңізінің орта бөлігінің айтарлықтай секторы ... ... үшін ... ... бұл ... Иран ... келіспеді. Қазірде ресейлік өкілдердің
есептеуінше модификацияланған сызық жүргізу қиын болды. Олардың ойынша кен
орындарын пайдалануда пайда болатын ... ... осы кен ... ... ... яғни 50/50 ... ... орналасқан сызық
бойынша келісімге келуді оңайлататын еді. Даулы нүктеге үміткер өзінің 50%
үлесін ... үшін ... ... ... шығындарын өтеу керек және сосын
бұл кен ... ... ... ... Егер ... ондай мүмкіндік
болмаса, онда мемлекет мүмкіндігінше ... ... де, сол ... ... ... үлес алады. Соған қоса, тағы бір ұсыныс жасалды: егер
мемлекетте 50% үлесті ... ... ... ... ... ... етілмеді, яғни менде ақша жоқ, бірақ мен орныма басқаны жіберем ... ... ... ... ... ... жағы ... теңізінде шекаралар
құруға қарсы. В.Калюжныйдың ойынша, шекараның пайда болуы ... ... мен ... жағдайлар туралы сұрақтармен ілескен мәселелер
туындатады: бәрі судың ортақ және барлық ... ... ... ... үйреніп қалған. Егер, Курил және Сахалин аудандары Ресейлік
аумақтық-суларда жапондық браконьерлік кемелермен болған жағдайлар ... ату) ... ... ... жағдайды Каспийде де болмайды
деп айтуға болмайды.
Иран жағы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін «бұрыннан «sui generis»
бөлімшесіне жатуын қалады. Каспий ... және Қара ... ... мен Дон өзендерінің каналдарының жүйесі ... ... ... ... құқық бойынша Каспий не әлемнің теңіз кеңістігінің
бөлігі, не теңіз кеме жүзуі үшін ашық ... ... ... Иран
делегаттары осыны ескере отырып, Каспийдің осы қолда бар ашық кеме ... ашық ... ... ... ... құқық ережелерінің
әрекет ету айналысында орналаспағандығын басып айтты. Дәл сол сияқты, Иран
позициясына ... ... ... аралас зоналар, эксклюзивті
экономикалық аудандар және континенталды ... ... ... ... ... ... Постулаттары бұл жерде қолданылуы мүмкін емес.
Ресми түрде Иран келіссөз ... ... ... ... су ... ... ... туралы сұраққа толық құқықтық
қажеттіліктер толық жауап бере алатындай мемлекет ... ... ... концепция әлі де әлемдік құқықтық ... ... ... ... ... ... ... кеңестік-ирандық келісімдердегі
қабылданған Каспий мәртебесі пост-кеңестік жаңа мемлекеттердің келуімен
бұзылды. Иран 20-мильдік ... ... не ... ... ... ... не Каспий ресурстарын эксплуатациялаудан түсетін пайданың
20% - ын Иранға ... ... Оған ... Иран ... ... өз ... ... кен орындарының игеруге мүмкіндігін сезе
отырып, келесідей мәселені ұсынды:
Осы мемлекеттердің ... ... тең ... негізде (20%-тен) осы
үрдіске қатысуға қалған жағалаулық ... ... ... және ... алмауынан кейін үшінші елдер компанияларын шақыра алады. Бұндай режим
болмаса, кез-келген Каспий маңы мемлекеті Каспийдің ... ... ... ... ... ... ... Жалпы алғанда, Иран
кондоминиум құқ режимін қалай отыра, теңіздің толық – түбі, ... ... ... ... ... ... Соған қоса, Тегеран Каспийді бес тең бөлікке
бөлуді (яғни әр мемлекетке 20%- тен) ұсынып ...... ... ... ... түгелімен бөлуді ұйғарды,
бірақ өзінің «ендік» әдісін ұсынды. Әдістің мәні - Каспий ... ... мен ... ... ... ... созылып
жатқандықтан, Түркменстан жағының ойынша, ендік бағытта қарама-қарсы ... ... ... ... ортасынан алынған нүктелердің
бірігуінен құрылған бөлу сызықтарын пайдалану ... деп ... пен Баку ... ... бөлу сызықтарын анықтау бойынша
келіссөздерді бастап кетті, бірақ, межелеу әдісінде ортақ ... ... ... ... – оның ... Каспийді ашық теңіз деп таныды. Сондықтан 1982 жылғы теңіз
құқығы бойынша БҰҰ ... ... ... ... ... ... ... сызық бойынша ұлттық секторларға
бөлуді қолдады. Қазақстан да Әзірбайжан көзқарасын ... ... ... баса ... ... позициясының негізі – Каспийге mutatis
mutandis (болмашы өзгерістері бар) 1982 ... ... ... ... БҰҰ
Конвенциясының кейбір ережелерін пайдалануда жатыр.
Қазақстан әуел бастан компромиссті позицияны ұстанды. Ол бойынша теңіз
ерекшеліктері, ерекше экономикалқ зона мен ... ... ... ... ... 1982 ... теңіз құқығы бойынша БҰҰ Конвенциясын
қабылдау керек, оның түбі мен ... ... ... бөлу, суда ені 12
теңіз миліне дейін болатын аумақтық теңізді келіскен ені бар балық аулау
зоналарын ... ... ... ... ... ... эксплуатациялау
обьектісі етуге ұсынылды.
Қазақстан өз позициясын тұрақтату мақсатында су және қайраңдағы құқықтық
режимдер ... ... ... ... ... ... пайдаланды. Астана көзқарасына сәйкес ... ... ... ... келісушілігі бойынша модификациялана алатын
«классикалық» орталық сызық жатыр.
Қазақстан жағының пікірінше, ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді болашаққа қол қойылған ... ... ... ... Каспий теңізінің табиғи ортасын қорғау, кедергісіз кеме
жүзуді іске асыру мақсатында Каспийді ұлттық ... ... ... ... ... Біз ... аумақтық теңіздің келіскен енін анықтау принципін
ұсынамыз, ал су қалыңдығы мен су беті ... ... ... ... ... авторлардың ойынша, Каспий мәртебесін анықтау және ... ... ... ... халықаралық-құқықтық құжат бар. Бұл
ашық, жартылай жабық жабық теңіз немесе су ... ... бар ... ... ... ... БҰҰ Конвенциясы. Белгілі бір су алабының «теңіз»
ретінде қарастырылуының ... ... ... ... – оның ... ... ... басқа теңіздер арқылы, мысалы: Қара теңіз – Босфор
және Дарданеллы бұғаздары арқылы немесе Азов ...... ... ... ... арқылы Қара теңізге, одан әрі Босфор мен Дарданеллы
арқылы Эгей және Жерорта теңіздеріне және Гибралтар ... ... ... алуы ... ... ... ... болсақ, Каспий Әлемдік мұхитқа тіпті басқа ... не ... де шыға ... Тек ... арасынан салынған жасанды
бөгендер арқылы Әлемдік мұхитқа шығуы мүмкін. Бірақ, өзендер сияқты жасанды
каналдар халықаралық ... ... ... бола ... Сондықтан
тұйық суқойма болып табылатындықтан Каспий – тура ... ... ... ... ... шыға ... Каспий теңізі 1982 жылғы БҰҰ
Конвенциясындағы ... ... ... ... ... ... ... Каспийге таралмайды.
Халықаралық құқықтың маңызды нормаларының біріне ... ... ... жаңа мемлекеттің пайда болу кезінде жалпы пайдалану кеңістігінің
мәртебесі мен ... бір ... ... ... бар ... ... біржақты қайта қарауына түсе алмайды. Бұл ... ... ... ... ... ... теңіз
кеңістігіне сәйкестенген. Каспий – тұйық су қойма болғандықтан, оған
аумақтық сулар туралы ... ... ... ... қайраң және
ерекше экономикалық зона ережелерін қолдануға болмайды. Сәйкесінше, оның
тұйық ... ... ... бір ... маңы ... біржақты
әрекетімен өзгертіле алмайды. Ол тек ... ... ... және халықаралық құқық орнатылу тәртібімен ғана өзгертіледі.
Бұл қарар 1996 жылдың ... ... ... ... ... ... ... министрлерімен бекітілді, яғни олар Каспийдің
құқықтық мәртебесіне қатысты (барлық жағалаулық мемлекеттерге ... ... ... ... ... ... ... жүзінде ашық теңіздерге тән континеттік қайраңда шаруашылықты
жүргізудің ... ... ... ... бөлу ... институттарды енгізу;
аумақ шегінен тыс ... ... ... ... барлауға ұмтылдыру – Каспийде 1958 жылғы ... ... ... мен ашық теңізге қатысты 1982 жылғы теңіз құқығы
бойынша БҰҰ Конвенциясының сәйкес баптары таратылды ... сөз. ... ... ... біз бұл ... бұл ... заңдылығы
жөнінде көп дауласып, пікірталасуымыз мүмкін, бірақ, Каспий әлемдік мұхит
және ашық теңіздерге қатысты ... ... ... ... ... ... ... факт ретінде қалмақ.
Өз жобаларын іске асыру мақсатында үшінші елдердің мұнай компанияларын
шақыра ... ... өз ... көмірсутек кен орындарын игеруге
басқа Каспий маңы мемлекеттерімен өз ... ... ... ... Каспий мәртебесінің өзгерісі жайындағы барлық ой-пікірлер
теориялық сипатта болады. Сәл кейінірек, көмірсутек ресурстарын игеру және
барлау ... өз ... ... түбі ... халықаралық
тендер жариялаған Қазақстан мен Түркменстан осы жолмен кете ... ... үшін ... тиімді және халықаралық құқық принциптері
мен нормаларына сәйкес келетін Каспий теңізінің мәртебесін орнату тек ... ... ... ... бөлу ... ғана мүмкін болмақ.
3. Каспий теңізі қайраңындағы көмірсутекті кен орындарының меншіктенуі
жайлы мемлекетаралық даулар.
Каспий ... ... ... созылып кетуі бөлу сызықтары
нақты қай жерлерден ... ... ... маңы ... ... ... тіке-тірестерді тудырады.
Мемлекетаралық коллизиялардың алғашқысы болып Әзірбайжанға тіке
бағытталған Түркменстан ... ... ... ... ... ... ... жағы бойынша) әзірбайжандықтар Каспий қайраңының даулы
учаскелерінде барлау жұмыстарын ... Дау ... және ... ... ... ... ... бойынша туындады, Түркменстан жағының
ойынша алғашқысы түгелімен, ал екіншісі ішінара Түркменстанға жатады.
Тағы бір даулы жағдай Сердар (Кяпаз) кен ... ... ... ... туындады. 1997 жылдың 4-шілдесінде ӘРММК ... ... ... компаниясы) және ресейлік «Лукойл» ... ... ... кен ... ... ... ... қол
қойды. Бұл жағдай Ашхабадтың қатты қарсылық реакциясын шақырды. Ашхабад өз
кезегінде бұл кен орны Түркменстанға жататындығын ... ... ... ... ... ... ... арызында сонымен бірге, Чираг
және Азери кен ... да ... ... Оған ... Ашхабад біраз
тәжірибелік қадамдар жасады, дәлірек Сердар кен орнын барлауға тендер
жариялады және осы ... ... әуе ... ... ... ... ... даулы кен орны бойынша
Әзірбайжанмен келісімін қайта қарауға мәжбүр етті. 28-шілдеде ол өз ... ... ... ... ... ... істері министрлігі барлық
шетелдік мұнай ... АМОК ... ... ... ... ... олардың әрекеттерінің заңсыздығы жайында ескерту жіберді.
Себебі, Түркемнстан шетел істері министрінің ... ... және ... ... ... жатады.
Алайда Иран мен Әзірбайжан арасында жанжал өршіп кетті. Екі мемлекет те
Араз-Алов-Шарг резервуарын барлау және зерттеу құқын әртүрлі ... ... ... ... ... Датч Шелл» және «Ласмо»
компанияларына Тегеранның лицензия беруіне қарсы шығады. 2000 жыл ... ... ... Иран ... мен ... ... ... инцидент болды. «Азертадж» Әзірбайжан мемлекеттік телеграф
агенттігінің мәлімдемесі бойынша ... ... ... 20.10 ... әскери кораблі Бакуден оңтүстік-шығысқа 150 шақырым ... ... ... ... ... ... Араз-Алов-Шарг
келісімді ауданында зерттеу жұмыстарын жүргізіп жатқан ... ... ... ... ... ... ... 8 шақырым
солтүстік бағытқа ультимативті түрде алып кетуін талап етті. Олай болмаған
жағдайда Иран ... ... күш ... ... ... осы ... ... жұмыстарын жүргізуге рұқсаты бар екендігі
жөніндегі Азербайжан кемесінің экипажының ... ... ... жеке құрамы мен оның бортындағы қарулар әскери дайындыққа
келтірілді. ... ... ... болған ВР мұнай компанясының өкілі –
Араз-Алов-Шарг ауданын барлаушы оператордың жағдайға ... ... ... ... Иран ... ... өз ... мүшелерінің ағылшын
тілін білмейтіндігін айтты. «Геофизик – 3» экипажы тез ... ... ... жағалауға хабарлап, Бакуге қайту жарлығын алды.[58] «Азертадж»
ақпараты бойынша инциденттің басталуына ... ... ... ... ... көп ... бойы Иран ... ұшағы айналшықтап тұрып алған.
Бұл жанжал Әзірбайжан жағы «Араз-Алов-Шарг» (оны ... ... ... ... ал Иран жағы – ... (барлау құқын Иран мұнай
компаниясына ... деп ... ... учаскесіне қатысты белең алды. Осы
учаскенің бір бөлігіне сонымен бірге ... да ... осы ... ... премьер-министрі Арту Раси-Заде ИИР мәмлегерін
Бакуге шақырып ел өкіметінің қарсылық ... ... ... ... оқиға бойынша нақты зерттеу жүргізіп, қажетті шара қолдануын»
талап етті. Әзірбайжан шетел істері министрінің орынбасары ... ... маңы ... ... ... ... және ... ісіне,
келіссөз үрдісіне қарай іс істемейтіндігі, Иран жағының ... күш ... ... ... заң ... ... ... бойынша мәмлегер Иранның бұл әрекеттері «барлық халықаралық
нормаларға қарсы тұрып, қауіпті ... ... ... күні 27-шілдеде ВР мұнай компаниясының Бакулық ... ... ... Алав құрылымындағы зерттеулерін тоқтатқандығы жөнінде,
ӘРММК - сымен келісім бойынша кеңес жүргізетіндігі және ... ... ... ... нұсқаларын жобалап жатқандығы»
жөнінде ақпараттады. Компания өкілдері Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі
мен оны бөлу мемлекет аралық ... ... ... ... істері министрінің орынбасары В.Калюжный және А.Лосюков қатысқан
31-шілдеде Мәскеуге ... ішкі ... ... Иран ... ... ... «Ресейлік көзқарас бойынша Каспийге қатысқан барлық
сұрақтарды оның ішінде оның түбіндегі минералды ... ... ... ... үстел айналасында саяси әдістермен шешу керектігін» айтты.
Инцидентке байланысты Қазақстан ... ... ... және ... ... БҰҰ ... ретінде жағалаулық мемлекеттер ... ең ... күш ... ... күш қолданатындығы жөнінде
қаупін қарастыратын негізгі БҰҰ Уставының ... мен ... ... ... - «Каспийдегі келіспеушілікті реттеу үшін күш
қолдану, не сондай ... ... ... ... ... ынтымақтастық принциптерінің негіздері болып табылатын БҰҰ
Уставының бұзылғаны ретінде және де ... ... ... ... ... ... теріс әсер ететін фактор ретінде бағалайды.[59]
Жалпы алғанда қазіргі жағдайда Каспий теңізінің теңіздік зонасында
энергодаму ... ... ... ... ... мәртебесі жөнінде
бесжақты конвенцияның қабылдануына қарамай Каспий қайраңындағы екіжақты
аумақтық ... ... ... ... ... жақтары тек Каспий теңізінде
мұнай барлау жағдайын де-факто түрінде тұрақтанғаннан кейін ғана іс ... ... ... ... ... осы ... Каспийде қандай да бір анық ... ... ... ... ... ірі ... бұл ... жағдай эпизодты түрде шиеленісу қаупі бар. Мүмкін
бұл жағдайда Ресей мен Иран алаңдайтын АҚШ позициясы ... ... ... ... ... Америка жағы Каспийдегі Ресей мен Иран
зоналары минимумға тірелетін ... ... іске ... қатты
қызығады.
Сондықтан Американың прагматикалық қызығушылықтарынан ... ... ... ... шеңберінде АҚШ үшін Каспийде Иран мен
Ресейдің ресурстық базасы мен секторларының ауданын максималды ... ... ... Әзірбайжандық позиция жақын.
Бұл аргументтің айқындылығы «2001 жылдың тамызында АҚШ – тың ... ... ... ... ... ... шиелініскен
жағдайда Вашингтон Баку жағын қолпаштауға дайын екендігін жариялады.[60]
ҚОРЫТЫНДЫ
«Каспий теңізінің ... ... ... және ... ... ... тақырыбындағы бітіру жұмысымның мазмұнын
қорытындылайтын болсақ, келесі ... атап ... ... ... ... - экономикалық субстанциядан саяси субстанцияға
айналып ... ... мол ... әлі ... ... ... жатыр. Ал
әлемдік супердержавалар мен трансұлттық корпорациялардың қызығушылықтырының
конфликтісі бүгінгі ... ... алып ... ... ... ортақ
мемлекетаралық келісімдерді қажет ететін мәселермен байланысты, ... ... ... әрі ... әрі ... ... болып
кетуі мүмкін.
Теңізді бөлудің кез-келген мүмкін болатын варианттарында серпінді өсіп
келе жатқан мұнайды ... ... ... атап ... ... ... соңғы уақытта келіссөздер ... ... ... елесі көріне бастады. Қазіргі күні экологтар өздерінің
шынайы қауіптенулерін саяси теріс ... ... ... ... ... ... және экологиялық түрткілердің кез-келген
прагматикалық ой-пікірлері алдында өзінің ... тағы бір ... ... Дәл осы ... теңізді бөлу мәселесінен бұрын табиғатқа
деген сүйіспеншілік басты мақсат-мүддемізге айналу керек.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... А. ... ... и ... - ... ... политики и
анализа. А – 2002.
2. Бабак В. Нефть Каспия в отношениях Казахстана с ... // ... ... – М. – ... ... Ю.Г. ... ... международного права // Европа и Россия:
проблемы южного направления. Средиземноморье-Черноморье-Каспий. – М. –
1999.
4. Гиззатов В. Проблема правового ... ... моря // ... ... политики Казахстана. Сборник статей. – М. – 1998.
5. Гаджиев К.С. ... ... – М. – ... ... ... – Т.1,3. – ... – М. – 1984.
7. ИТАР-ТАСС. Каспийская нефть: узел ... // ИТАР ... ... ... ... – 21.07.2000.
9. Конвенция о сохранениии и использовании биоресурсов ... ... // ... ... ІІМ ... Казахстанская правда. – 27 қаңтар 1998.
11. КСРО-ның мұнай және газ ... ... және ... Министрлер Кеңесі. №25/25 қаулысы. – 18 қаңтар 1991.
12. ... ... ... ... – Т.3. - М. – ... Қазақстан Республикасы ШІМ-нің өтініші.
14. Мамедов Р. Современный международно-правовой статус ... ... ... ... Мерзляков Ю. Правовой статус Каспийского моря // Международная ... М.1998. - ... ... история стран зарубежной Азии и ... / Ред. ... ...... – Ленинград. – 1971
17. Российская газета. – 15 ... ... Joseph J.Darby. The Soviet Doctrine of The Closed Sea. – 23 San ... – Rev. – ... Yolbars ... The New Legal Status of the Caspian Sea Is the
Basis of Regional ... and ... // Journal ... Affairs. – Vol. II, №4.- ... ... ... 1813 жылғы Гүлістан келісімінің мәтіні. Цит. По: Majmueh Moahedat-i
Dojanebeh-i Iran ba Sayer ... ... ... ... с ... ... ... Vezarat-I Omur-I
Kharej,1350/1971.
21. Мохаммад Реза Дабири. Правовой режим Каспийского моря: экономическое
развитие региона на ... ... в ... ... ... и ... сообщество. – Алматы. - № 1(2). – 1995.
22. ... ... – 7 ... ... ... ... – 2-қазан 2001.
24. Ответы Министра иностранных дел Республики Казахстан Е.Идрисова на
вопросы корреспондента КазААГ 15 марта ... ... ... of Central Asia. The Atlantic Counsil of ... States, Central Asia – Caucasus Institute, SAIS. – Washington,
D.C. – January 2001.
26. Сегодня. – 27 қазан ... ... К. ... в ... ... // Международная жизнь. - №7.
– 2001.
28. Токаев К. Дипломатия ......... ... Ю. Каспийская нефть и ... ... ... по ... международной конференции. – Выпуск
1. – М. – 1996.
-----------------------
[1] Токаев К. Дипломатия Казахстана. – Астана. – 2001. – С.381.
[2] Yolbars A.. ... The New Legal Status of the Caspian Sea Is ... of Regional ... and ... // Journal of International
Affairs. – Vol. II, №4.- Desember< 1997-February< 1998. Цит. По: Мамедов Р.
Современный международно-правовой статус Каспийского моря: ... ... – Ор. ... ... К.С. ... Кавказа. – М. – 2001. – С.409.
[4] Гиззатов В. Проблема правового ... ... моря // ... ... политики Казахстана. Сборник статей. – М. – 1998. – С.121.
[5] ... ... – 7 ... ... Новая история стран зарубежной Азии и Африки / Ред. Г.В.Ефимов,
А.Д.Новичев, Д.А.Ольдерогге. – 2-басылым. – Ленинград. – 1971. - ... ... ... – Т.1. – ... – М. – 1984. – ... Новая история стран зарубежной Азии и Африки. – Ор. Сіt. – Б.142.
[9] 1813 жылғы Гүлістан келісімінің мәтіні. Цит. По: Majmueh ... Iran ba Sayer ... ... ... ... ... другими странами). Tehran:Entersharat-I Vezarat-I Omur-I
Kharej,1350/1971; Мохаммад Реза Дабири. Правовой режим ... ... ... региона на основах добрососедства в новых условиях
// Казахстан и мировое сообщество. – Алматы. - № 1(2). – 1995. – ... ... Реза ... ... режим Каспийского моря: экономическое
развитие региона на основах добрососедства в новых условиях. - Ор. Сіt. –
Б.100-101.
[11] ... ... ... ... ... ... ... ел азаматтарына (бодандарына) өз территориясында өзінің ... ... ... ... ... тұрып жатқан
мемлекетттің юрисдикция сферасынан толық немесе ... ... ... ... тек қана өз ... консулының үкіметіне бағынуды, тіке
салықтардан босатуды, ... ... ... және т.б. ... ... ... ... белгілі бір ... ... ... ... мен қауіпсіздігін қамтамасыз ете
алмайды деген сылтаумен мемлекетке зорлап міндеттейді.
[12] ... К.С. ... ... Ор. Сіt. – ... ... история стран зарубежной Азии и Африки. – Ор. Сіt. – ... ... К.С. ... ... Ор. Сіt. – Б.397. ... ... ... сыртқы саясатының құжаттары. – т.3. Мәскеу. – 1957. – Б.536-
544.
[16] Дипломатиялық ... – Т.3. – ... ... ... ... ... Хорасан провинциясының
солтүстік бөлігінде орналасқан. Ол 1921 жылғы Келісімге сәйкес Иранға
қайтарылған еді. 1954 жылы Иран және КСРО ... ... Иран ... нәтижесінде қаржылық талаптарды шешу және Хорасан мен
Әзірбайжанда шекаралардың өзгеруі туралы ... ... ... ... ауылы да айтылуы мүмкін. Қазірде ол Түркменстан бөлігі болып
табылады.
[18] Мохаммад Реза ... ... ... ... ... экономическое
развитие региона на основах добрососедства в новых условиях. - Ор. Сіt. –
Б.101.
[19] КСРО-ның сыртқы саясатының құжаттары. – т.3. ... – 1957. – ... ... Реза Дабири. Правовой режим Каспийского моря: экономическое
развитие региона на основах ... в ... ... - Ор. Сіt. ... ... К.С. ... Кавказа. Ор. Сіt. – Б.397. бойынша цит.
[22] Мохаммад Реза Дабири. Правовой режим Каспийского моря: экономическое
развитие региона на основах добрососедства в ... ... - Ор. Сіt. ... Мохаммад Реза Дабири. Правовой режим Каспийского моря: экономическое
развитие ... на ... ... в ... ... - Ор. Сіt. ... ... К.С. Геополитика Кавказа. Ор. Сіt. – Б.397. бойынша цит.
[25] Joseph J.Darby. The Soviet Doctrine of The Closed Sea. – 23 San ... – Rev. – ... ... Ю.Г. ... вопросы международного права // Европа и Россия:
проблемы южного направления. Средиземноморье-Черноморье-Каспий. – М. –
1999. – Б.324.
[27] Мерзляков Ю. ... ... ... моря // Международная жизнь.
– 1998. - №11-12. – Б.138.
[28] Федоров Ю. Каспийская нефть и международная ... ... по ... ... ... – Выпуск 1. –
М. – 1996.
[29] Бабак В. Нефть Каспия в отношениях Казахстана с ... // ... ... – 1999. – ... Независимая газета. – 2 қазан 2001.
[31] КСРО-ның мұнай және газ ... ... және ... ... Кеңесі. №25/25 қаулысы. – 18 қаңтар 1991. – Б.1
[32] Токаев К. ... ... – Ор. Сіт. – ... Сегодня. – 27 қазан 1995.
[34] Бабак В. Нефть Каспия в отношениях Казахстана с Россией. – Б.124-125.
[35] Токаев К. ... ... – Ор. Сіт. – ... ... о ... и использовании биоресурсов Каспийского моря:
Проект // Әзірбайжан Республикасы ІІМ архиві. Мамедов Р. Современный
международно-правовой статус Каспийского ... ... ... ... Ор. Сіт. – Б.51. цит. бойынша.
[37] Бабак В. Нефть Каспия в отношениях Казахстана с ...... ... В. ... ... ... Каспийского моря.- Б.123.
[39] Мамедов Р. Современный международно-правовой статус Каспийского моря:
политика, дипломатия, право. – Б.53-54.
[40] Гиззатов В. ... ... ... ... моря.- Б.125.
[41] Российская газета. – 15 қазан 1993.
[42] ИТАР-ТАСС(АТЛАС). – 21.07.2000.
[43] Мамедов Р. Современный международно-правовой ... ... ... ... ...... Бабак В. Нефть Каспия в отношениях Казахстана с Россией // ... и ...... ... В. ... ... в отношениях Казахстана с Россией // Центральная
Азия и Кавказ. – Б.129
[46] Казахстанская правда. – 27 қаңтар 1998.
[47] Токаев К. ... ... . – ... ... К. ... в ... ... // Международная жизнь. - №7.
– 2001. – ... ... К.С. ... ... – Б.407-408.
[50] Токаев К. Дипломатия Казахстана. – Б.387.
[51] Мамедов Р. Современный международно-правовой статус Каспийского ... ... ... – Б.63.
[52] Strategic Assessment of Central Asia. The Atlantic Counsil of the
United States, Central Asia – Caucasus ... SAIS. – ... ... January 2001. – ... ... К. Дипломатия Казахстана. – Б.389.
[54] Независимая газета. – 2-қазан 2001.
55 Гаджиев К.С. Геополитика Кавказа. – Б401.
[55] ... ... ... дел Республики Казахстан Е.Идрисова на
вопросы корреспондента КазААГ 15 марта 2001.
57 Барсегов Ю.Г. Каспий: вопросы международного ...... ... ... ... узел ... // ИТАР ... материалдары бойынша.
59 Қазақстан Республикасы ШІМ-нің өтініші.
[57] Токаев К. Дипломатия ......

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 69 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұрагерлiк құқық жайлы47 бет
Сұрыптау есептері. қою арқылы сұраптау8 бет
Іскерлік жиналыстар мен келіссөздер өткізу жайлы мәлімет6 бет
Келіссөздер21 бет
Келіссөздер және іскерлік жиналыстар туралы6 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
1912-1913жж синьхай төңкерісінің екінші кезеңі38 бет
Expo 2017 – ел мәртебесінің асқақ рухы5 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь