Көне түркі тіліндегі есім сөздер

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4

1 ТАРИХИ МОРФОЛОГИЯ ЖӘНЕ СӨЗ ТҰЛҒАСЫ ... ... ... ... ... ...6

2 КӨНЕ ТҮРКІ ТІЛІНДЕГІ ЕСІМ СӨЗ ТАПТАРЫНЫҢ ДАМУЫ
2.1 Көне түркі тіліндегі зат есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2.2 Көне түркі тіліндегі сын есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.3 Көне түркі тіліндегі сан есімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
2.4 Көне түркі тіліндегі есімдіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... . ... ... ... ... ...45
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ЖАЛПЫ ТІЛ БІЛІМІ КАФЕДРАСЫ
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
КӨНЕ ТҮРКІ ТІЛІНДЕГІ есім ... ... ... ... жетекші:
филол.ғ.д., профессор ... ... ... ... ... ... ... ... тіл ... ... ф.ғ.д., профессор
Сүлейменова Э.Д.
«____» __________ 2007 ж
Алматы, 2007
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: Көне ... ... есім ... ...... әдебиеттер саны – 37
Тірек сөздер: сөз тұлғасы, зат есім, сын есім, сан ... ... ... ... ... сөздер, туынды сөздер, күрделі сөздер, ... ... ... ... ... тәуелдік жалғау, жіктік жалғау,
шырай, есептік сан есімдер, реттік сан ... ... сан ... сан ... ... сан ... және ... нысаны: Көне түркі тілінің морфологиялық жүйесін анықтау арқылы
қазіргі түркі тілдеріндегі есім сөздердің негізгі заңдылықтарын ашу.
Бітіру ... ... ... ... морфологиялық жүйесін
Бітіру ге негіз болатын, түркі тілдеріне ... ... ... ... ... ... ... тілдеріндегі материалдар негізінде ... ... ... ... көне ... ... зат есімдерге сипаттама беру;
● көне түркі тіліндегі сын есімдерге сипаттама беру;
● көне ... ... сан ... ... беру;
● көне түркі тіліндегі есімдіктерге сипаттама беру;
Бітіру жұмысының әдіс-тәсілдері: ... ... ... ... ... әдіс ... жұмысының құрылымы: Кіріспеден, екі тараудан, қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... Көне ... ... ... тіліндегі
есім сөздердің тарихына тоқталынады. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі
морфология ... ... ... ... ... ... келген құнды
деректерді қазіргі түркі ... ... ... ... ... есім ... ... жүргізу бітіру тақырыбының
жаңалығы болып табылады.
Бітіру жұмысының ... Ғ. ... ... ... ... тілі» (1986), А.С. Аманжоловтың «Түркі филологиясы және
жазу тарихы» (1996), М. Томановтың «Қазақ ... ... ... және т.б. ... ... бойынша жазылған ғылыми әдебиеттер
пайдаланылды.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ………………………………………………………….……………4
1 тарихи морфология және сөз тұлғасы…………………..6
2 көне түркі тіліндегі есім сөз ... ... Көне ... ... ... Көне ... ... ... Көне ... ... ... Көне ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Тіл құрамында динамикалық дамудың
нәтижесінде қалыптасқан ... ... көне ... ... ... де кездеседі. ... ... ... ... ... оны туыс ... ... тілдік тарихи
ескерткіштер фактілерімен салыстырып Бітіру ... ғана ... сол ... ... қалыптасқан тілдік элементтерді Бітіру ... да ... ... ... осы ... ... кұрылымының бүгінгі қалыпқа
жету жолын да аталған әдістерді қатар колдана отырып зерттегенде ғана ... ... ... деп ... ... жататын сөздердің
грамматикалық топтары тарихи даму тұрғысынан ... ... ... ... зат ... жеке семантикалық топтарының
қалыптасуы жайлы айтқанда дәл сондай ... сын ... ... назардан тыс қалдыруға болмайды. Сондай-ақ, зат есімдер мен сын
есімдер жайында әңгімелегенде солармен ... ... сан ... ... де ... кетуге болмайды. Бұлардың қазіргі тіліміздегі
қызметі мен қолданыс жағынан ыңғайластығы ... ... ... ... жатады.
Сөздердің грамматикалық топтарға жіктелуі сөйлем ішіндегі мәні мен
қызметіне байланысты ... ... ... ... құрамында үнемі
бастауыш қызметінде жұмсалу, яғни, айтылатын ... ... ... басқа
сөздерге тәуелсіз қолданылу зат есімдердің дербес, тәуелсіз қолданылатын
сөз ретінде қалыптасуына мүмкіндік ... ... И.И. ... ... «Зат есім ... сөйлемде заттык мағынадағы мүше (бастауыш және
толықтауыш) болуымен жіктеліп шықты» – дейді (1, 134 б.(. Ал сол ... ... ... бағынышты қолданылатын сын есімдердің сөз табы
ретінде қалыптасуы туралы үндіеуропа тілдерінің материалдары негізінде
акад. В.М. ... ... ... сын ... категориясының қалыптасуы, яғни, есімдердің зат
есімдер мен сын есімдерге жіктелуі, үндіеуропа ... ... ... ... ... – дейді (2, 134 б.(. Нақ ... ... ... ... бірі – ... ... зат есімдер
мен сын есімдерге де қолдануға болады. Алтай ... ... ... шілер
де сөз таптарының қалыптасуы туралы осыған ұқсас ... ... ... сөз ... ... топ ... қалыптасуы тек зат есімдер
мен сын есімдер арасындағы ... ғана ... ... ... да ... екі ... ... байқалады.
Бұл айтылғандарға қоса акад. И.И. Мешаниновтың ... ... мүше ... жүмсалуынан сын есімдер, пысықтауыш мүше ретінде
жұмсалуынан – үстеу қалыптасты дейтін ... еске алу ... Егер ... ... ... ... ... әрі грамматикалық топ
болуымен бірге, лексикалық та топ ... осы ... ... ... ... тарихи қалыптасуынан туғандығын көреміз.
Көрнекті ғалым М. Томанов «Есім сөз таптарының ішінде оқшау тұратыны –
үстеулер. ... шығу ... ... ... жағынан да әр қилы.
Морфологиялық жағынан үстеулер бірде есім ... ... ... ... болып отырады. Осындай әр тұлғалылық оларды біршама кеш ... топ деп ... ... ... Бүгінгі тілдегі көпшілік
үстеу сөздердің құрама ... оңай ... да ... дәлел» деген
өзінің тұжырымын айтады (3, 135 б.(.
Есімдердің бір тобы – сан есімдер түп ... ... ... сөз
таптарымен ұштасып жататыны тіл білімінде әр кез ... ... ... ... ... ... ... аналитикалық ойдың синтездеу
дәрежесіне көтерілуінің нәтижесі екенін еске алсақ, мұндай ... әсте ... ... есім сөз ... ... ... ... олардың бірыңғай
қалыптасуына алып келді. Есім сөз таптарын, оларға тән ... ... ... ... ... да осы ерекшелік ескерілуге тиіс
болады.
Бітіру нысаны: Көне түркі тілінің морфологиялық жүйесін анықтау арқылы
қазіргі түркі тілдеріндегі есім ... ... ... ... ... мақсаты: Туыстас тілдердің морфологиялық жүйесін
Бітіру ге негіз болатын, түркі тілдеріне байланысты ... ... ... ... ... ... тілдеріндегі материалдар негізінде есім
сөздерді анықтау.
Бітіру жұмысының міндеттері:
● көне түркі тіліндегі зат есімдерге ... ... көне ... ... сын ... ... ... көне түркі тіліндегі сан есімдерге сипаттама беру;
● көне ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы: Көне түркі жазба ескерткіштер
тіліндегі есім сөздердің ... ... Көне ... ... ... ... ... бүгінгі күнге дейін сақталып
келген құнды деректерді қазіргі түркі тілдері ... ... ... ... ... есім ... Бітіру жүргізу Бітіру
тақырыбының жаңалығы болып табылады.
Бітіру жұмысының ... Ғ. ... ... ... ... ... (1986), А.С. ... «Түркі филологиясы және
жазу тарихы» (1996), М. Томановтың «Қазақ ... ... ... және т.б. ... ... ... ... ғылыми әдебиеттер
пайдаланылды.
Бітіру дің жұмысының әдіс-тәсілдері: Жұмыста ... ... ... тарихи-салыстырмалы әдіс қолданылды.
Бітіру жұмысының құрылымы: Кіріспеден, екі ... ... ... ... ... тарихи морфология және сөз тұлғасы
Ескі ұйғыр ескерткіштері тілінің де ерте кездерде қалыптасқан, жүйелі
морфологиялық ... ... ... ... ... ... әкімшілік,
шаруашылық өміріне байланысты кездесетін ескерткіштер тілінде ... ... ... кездесетін грамматикалық формалардың бәрі де түгел
кездеседі.
Ескі ұйғыр жазу ескерткіштері тіліндегі сөздер өзінің құрамына қарай
төмендегідей үш топқа ... (4, 139 ... ... сөздер. Ескерткіштерде бөліп, ... ... ... ... түбір сөздер де ... ... ... Тек жалғыз дауыстыдан құралған түбір. Мұндай сөздер
мәтіндерде онша көп емес.
ы — ... ... С—У( ... және дауыстыдан құралған түбір):
|бу — бұ, бұл |кү — даңк ... — ұлу |тү ... ... — не |со — ... ... У—С ... және ... ... түбір):
|ад — ат)— ат, даңқ |іт — ит ... — аз |от — от ... — ай |ол — ол ... — ал |өг — шеше ... — үй |өд — ... ... — ер |уд — бүқа ... — ем |уз — ... ... — есеп |үч — үш ... — ауру |үн — үн т. б. ... – іш | ... ... ... дауысты және дауыссыздан құралған)
бағ — байлам, ... муң — мүн, ... — бас қой — ... — бай куш — ... — бар саб — ... — бек сан — ... — біл сув — су
бір — бір тағ — тау
бош — бос таң — ... – бөз тіл — ... — кім йағ — ... — күч йаз — ... — мен йүк — ... ... (дауыссыз, дауысты, дауыссыз және дауыссыз):
барс — барыс йурт — ... — үй йонт — ...... ... ... ... ашық, тұйық және бітеу буындардан құралады.
1) ... ... ... және ... ...... ікі — ... — апа іні — ...... ... (Дауысты, дауыссыз, дауысты және дауыссыз):
адағ — аяқ ешід — ... — ащы ынан — ... — ауыр өкүн — ... У—С—С—У (Дауысты, дауыссыз, дауыссыз және ... — бөрі орду — ... — алты орта — ... — арта утлы — ... ... ... ... С—У—С—У—С; У—С—С—С—У және
тағы басқа түрлері кездессді:
баға — бақа ішле — істе
балық — кала сілк — ...... ......... қатун — катын
йаруқ — жарық арслан — арыстан
сығта — жыла, сықтау ...... ... ... Ескі ... ... ... тек жалаң
түбірден ғана құралмайды. Олар қазіргі тілдердегідей жұрнактар жалғану
арқылы да жасалады.
етікчі — ... ......... ......... батсық — батыс
қорқыныш — қорқыныш
3. Күрделі сөздер. Күрдслі ... ... ... кісі ... ... және ... сөз тіркестері жатады:
Бег Буқа — Бекбуқа (кісі аты)
Иал Тұрған — Иалтурған (кісі аты)
Іл Темір — Елтемір ... ... йір — ... ... күн — ... ... ... заттың, нәрсенін, құбылыстардың аттарын білдіреді. Зат
есімдер семантика-мағыналық жағынан екіге ... және ... ... ... ... сезілетін зат атаулары нақтылы есімдерге
жатады (4, 139 ... — ұл уд — ... — кісі ......... қуш — ... зат ... ... ... ... ... арқылы танылады.
Олар көзге көрінбейді, тек заттық үғымды білдіреді.
тапығ — қызмет, ... ...... — білік ...... ... ... ... ... ... септеледі, тәуелденеді,
көптеледі, кейде жіктеледі. Құрамы жағынан негізгі, ... ... ... Буын ... ... бір, екі, және үш ... ... келеді. Бірақ
төрт және одан да көп буынды болып келуі ескерткіштерде сирек.
Көптік жалғау
Көптік жалғау — ... ... ... де тән ... ... ... және ... татар тілдеріндегідей етістік
түбіріне көптік жалғауы жалғана береді.
бартылар — барды ...... ...... ...... тілінде де көптік жалғауы жалғанбай-ақ көптік мағынаны
білдіретін сөздер кездеседі. Олардың қатарына ... ... ... ... мағынасының өзінде көптік мәні бар сөздер жатады, зат есімнің
алдында оның қанша екендігін ... ... көп ... сөздер
айтылғанда оларға көптік жалғауы жалғанбайды (1, 142 б.(.
Текстерде кездесетін қос сөздерге де ... ... ... ... ... -лар, -лер ... ... беріледі.
Жуан буынды сөздерде -лар түрінде келеді.
тынлығлар — тіршіліктер орынлар — ...... ...... ... ... -лер түрінде келеді:
теңрілер — тәңрілер ...... ... ... ... нұсқалары тілінде де тәуелдік жалғаулар үш жаққа,
жекеше және ... ... ... ... ... ... ... жекеше ... жақ -м, -ым, -ім, -ум- -үм -мыз, -міз, ... ... жақ -ң, -ың, -ің, -уң, -үң -ңыз, -ңіз, ... ... жақ -ы, -і ... ... ... ... жақ ...... ...... — ағам ... — ағамыз
інім — інім ......... ......... ... — күшіміз
II жақ евің — үйің ......... ... ...... жақ басы — басы ...... — шашы ...... — ұлысы ......... ...... ... сөз ... ілік жалғаулы сөзбен байланысты
айтылады.
Септік жалғаулар
Зат есімдер сөйлем ішінде ... ... ... ... ... ... ... арқылы келеді. Көне ұйғыр ... ... ... ... ... 5. ... 6. ... 7. Көмектес
Табыс
Атау Атау тұлғада тұрған сөздің ешбір жалғауы болмайды. Ол басқа септік
жалғауларының ... ... ... ... Атау ... ... туынды, біріккен, қос сөздер түрінде және тәуелдік жалғау түрінде
келеді.
Ол бег тіріліп келті — Ол бек ... ... ... қарымақ, өлмек болмаз — Туу болмаса, қартаймақ, өлмек
те болмас.
Ілік септік. Ілік септікте ... сөз ... ... не ... ... тән екендігін көрсетіп, -ың, -ің, -ның, -нің (нуң, ... ... ... ...... ... — бектін.
бөрінің — берінің йернің — жердің
Оғлының — ұлының ...... ... тұрған сездер ешуақытта жеке айтылмайды. Олар ... ... ... ... ... ең ...... аты — Мағастава ерті — ... ең ... аты — ... ... ілік ... сөз ашық ... де, ... түрде де келеді.
Ілікте тұрған сөз сөйлем ... ... ... мүше ... ... ... ... белгілі істің, қимылдың ... ... ... ... ... ... -қа, -ке:
йылқықа — жылқыға іске — ...... ...... — қанға улуғқа — үлықка
б). -ғару, -герү, -ғары, -гері:
біргерү — бері қарай
йергерү — ... ...... ... -гері аффикстері — құранды аффикстер. Олар -ға және ... ... ... ... -ру, -рү ... жалғанған сөздер
де кездеседі:
оңару — оңға
іңерү — далаға
ыңару — ол жерге т. б.
в) -ра, -ре:
Өңре — алға ...... ... -а, -е; ... есімдіктері мен тәуелдік жалғаулы сөздерден соң
жалғанады:
құтыңа — құтыңа күчүңе — ...... ...... барыс септікте келетін сөздердіц мағыналары әр ... бет ... ... ... және ... көрсетеді. Сөйлем ішінде не
толықтауыш, не пысықтауыш қызметін атқарады.
Табыс септік. Табыс септіктегі сөз амал мен ... ... ... ... ... ... жасалады.
а) -ны, -ні.
бітігні — жазуды кісіні — ... — ұлды ......... -ығ, -іг, -уғ, ...... төрүг — терені
ісіг — істі ......... занды
-ығ, -іг аффикстері қазіргі кездегі түркі тілдерінде кездеспейді, бірақ
Орхон-Енисей және көне ұйғыр жазба нұсқаларында жиі ... Ол ... ... енген форма.
в) -ын, ін, -н; Тәуелдік жалғаулы сөздерден соң жалғанады.
ағзын — аузын ......... — ойнын сөзін — сөзін т. б.
Табыс септіктегі сөздер ... ... ... ашық ... ... түрде де кездеседі.
Жатыс септік. Текстерде жатыс септік заттың мекен, мезгілін білдіріп,
-та, -те, -да, -де ... ... ... ...... ... — жазуда
йазуқда — жазыққа, далада ...... т. ...... үшінші жағында -ынта, -інте, -нта, -нте ... ...... ...... — ішінде қатунында — ...... ... ... сөздер сөйлем ішінде, көбінесе, ... не ... мүше ... ... ... септікте тұрған сөздер қимылдың орнын, себебін,
мезгілін білдіріп, -дын, -дін, -тын, -тін, ... -ден, -тан, ... ... ... ... — тәңріден улустын — ...... ... — өзінен
балықтын — қаладан
Көмектес (құралды) септік.
Көмектес септік текстерде төмендегідей қосымшалар арқылы жасалады.
а). -н, -ын, ...... ......... ... — қолымен
адақын — аяғымен
б) бірле:
оғланы бірле — ұлымен бірге
отын бірле — ... ... ...... ... ... — кісімен бірге
Сын есім
Көне ұйғыр жазба нұсқаларында кездесетін сын есімдер ... ... ... сын ... сын ... сын ... ... ешбір аффиксіз түбір күйінде заттың
түр-түсін, сыр-сипатын көрсететін сапалық сын ... де ... ... ... ... (4, 145 ... Заттың түр-түсін білдіретін сын есімдер:
боз — боз ......... ......... Заттың көлемі мен аумағын білдіретін сын есімдер:
артуқ — артық йумчақ — ... — биік ......... ... — күшті
улуғ — ұлы, үлкен
3. Заттың сапа, сыр-сипатын білдіретін сын ... — аш ...... — таза тоқ — ... — бос ысық — ... ...... төмен
Қатыстық сын есімдер. Текстерде қатыстық сын есімдер аффикстер жалғану
арқылы басқа сөз таптарынан ... Сын ... ... ... төмендегідей:
-лы, -лі.
теңрілі — тәңрілі беглі — бекті
йарақлы — жарақты ......... ... -ліг, -лық, ... — көрікті тонлығ — тоңды
адағлық — аяқты ......... -сіз, ...... йоқсуз — жоқсыз
інчсіз - қайғысыз түпсіз — түпсіз
сувсыз — сусыз
-дақы, ... ... ... Бұл аффикс — жатыс септіктің -да, -де, ... ... мен сын ... -қы, -кі ... ... жасалған күрделі
аффикс.
евіндекі — үйіндегі ......... -кі ... ... ... текстерде мезгілдік және мекендік
ұғымдарды білдіретін сын есімдер тудырады:
ічлі — ішкі бурунқы — бұрынғы
бүгүнкі — ... -дағ ... ... салыстырма мәнді сын есімдер жасайды:
күнтег — күндей ...... ... шырайлары
Көне ұйғыр жазба ескерткіштері тілінде төмендегідей үш түрлі шырайлар
кездеседі. Жай шырай:
узун — үзын едгү — ... — қара көк — ...... ...... күнтег — күндей
артуқрақ; — артығырақ
Күшейтпелі шырай:
ең кічігі — ең ... ең ілкі — ... ... — ең ... ... ... сөйлем ішінде анықтауыш болады. Кейде сын есімдер
етістіктен бұрын болған мүшеден бұрын ... ... та ... ... сөйлем соңында көмекші етістіктермен тіркесіп, баяндауыш та болады.
Заттанған сын есімдер сөйлем ішінде ... та, ... та ... ... ... ... сан есімдер мағынасына қарай төмендегідей
топтарға бөлінеді:
1. Есептік сан ... — бір ...... — екі отуз — отыз
үч — үш қырқ — қырық
төрт — төрт еліг — ... — бес ...... алды — алты ...... йіті — жеті ... он — ... — сегіз йүз — жүз
тоқуз — ... бін — ... — он ... — он ... ... сан ... ... реттік сан есімдер -інті, -нч, -ынч,
-інч аффикстерінің жалғануы арқылы жасалады:
екінті — екінші үчүнч — ...... ... — бесінші
алтынч — алтыншы бір йегірмінч — он бірінші
3. ... сан ... ... сан есімі ескерткіштерде -егү
аффиксінің жалғануы арқылы жасалады.
екігү — екеуі ......... Бөлшекті сан есімдер. Текстерде кейбір сан есімдер -ар, -ер,
аффикстерінің жалғануы арқылы жасалады.
бірер — бір ... жеке үчер — ...... онар — ... ... сан ... ... кіші сандар үлкен сандардан бұрын келеді.
үч йегірмінч — он үшінші біш йегірмінч — он бесінші
бір ... — он ... ... ... ... ... ... мүше қызметін атқарады.
Бірақ сан есімдер сөйлемнің басқа да мүшелері бола алады.
Есімдік
Ұйғыр жазба ескерткіштеріндегі есімдіктер ... ... (4, 148 ... ... ... — мен біз — ... — сен сіз — ... — ол олар — олар
Жіктеу есімдіктері септеледі:
Атау: мен — мен, біз — ... ...... бізнің — біздің
Барыс: маңа — маған, бізге — сізге
саңа — саған, сізге — сізге
аңа — оған, оларқа — ... мені — ... ......... сізні — сізді
Жатыс: менде — менде, бізде — ... ...... біздін — бізден
2.Сұрау есімдігі:
кім — кім қай — ... — не ...... — неше ......... Сілтеу есімдігі:
бу — бұ, бұл ол — ол
Сілтеу ... де ... ол ... аның — оның ... аңа — оған буңа — бүған
Табыс: аны — оны буны — ... анта — онда ...... ... — одан ... — мұнан
Қөмектес: анын — онымен
4. Өздік есімдігі:
Өз — өз кентүн — ...... ... ...... ... ... — барша үкүш — көп т. б.
қамуғ — бүкіл
Есімдіктер де белгілі бір сөз ... ... ... қарай сөйлемде
кез келген мүше бола алады.
2 көне түркі тіліндегі есім сөз таптарының ... Көне ... ... зат есім
Зат есім – есімдер тобындағы сөздердің ішіндегі ... ... ... ... осы зат ... ... топталып, осыған
қатысты ғана қолданылады. Сөйтіп зат ... тек ... ... ... ... ... ... сәйкес дербес қолданылатын да сөздер.
Қазіргі қазақ тіліндегі зат есім категорияларының негізгі түрлері көне
түркі тілінде де кездеседі. Ол тілде де зат ... ... сөз ... септелетін, көптелетін, ... ... ... Зат есімдерге тән грамматикалық категориялардың ... ... ... жеке аффикстердің пайда болуын және
кейбір семантикалық өзгерістерін (мәнінің ... ... еске ... ... да ... негізгі қызметтерінен айнымағандығын
байқауға болады. Сондықтан зат есім деп аталатын сөз ... ... оның ... ... ... әңгіме қозғау мүмкін де бола бермейді.
Көптік категориясы және ... ... ... тілдерінің көне
дәуірлеріне қатысты мұралар тілінде де ... ... ... арнайы
аффикстер болмағаны мәлім. Көптік мән ... ... ... да, ... ... ... лексикалык мағынасы, яғни, лексикалық тәсіл
арқылы және сөз ... ... ... ... ... да ... жеке ... лексикалық мағынасының өзінде топтасу, жинақтау
ұғымы жатады. Мысалы, йылқы ... ... ... ... ... ... ... те, топтау ұғымын да ... ... ... ұғым сан есім мен зат ... тіркесі арқылы да жасалған. Мысалы,
алты йегірма йаш (он алты жас), екі шад (екі шал), т.б. ... ... қос ... ... да ... ... шад – апыт ... би-бектер),
т. б.
Көптік мағынаны тудырудың негізгі жолы — ... ... ... ... ... ... жалғауларының екі түрі кездеседі: -лар,
-т, -лар жалғауы көптік мағына тудырудың негізгі ... ... ... ... ... ... т. б. ... мән беретін сөздер
көбіне -лар жалғауынсыз да ... ... оғуз ... ... ... егүті есід қатығды тыңла деген сөйлем құрамында бег (бек) сөзі
көптік ... ... ... мән ... ... ... сөзіне
жалғанбаған. Кейінгі дәуір жазбаларында да -лар көптік мән берудің ... ... ... ... ... ... енім ... ешідіңлер
(КК.). Қазіргі қазақ тіліндегі -лар жалғауының қолданылуымен салыстырғанда,
көне ... ... ... ... бар. Олар мына ... ... бір тіркесте келген зат есімдер де кейде -лар жалғауын ... төрт ... ... ... (ЗБ). Кейде алдында сан есім айтылған бірыңғай
мүшелердің әрқайсысына -лар жалғанып қолданылады, төрт атларым, йылқыларым
(ЗБ). Әрине, бұл жерде ... сан есім ... ... ... қа-тысты деп те ойлауға болар еді. Қос сөздердің әр сыңарларына
жалғанады: ...... (ЗБ). ... ... мән ... ... де
-лар жалғанып келеді: Қар, буз қамуғ ерішді. Тағлар суғы ақышты. Көкшін
бұлт өрүшді. ... ... ... (МК). Ал осы ... ... ыңғайына
қарай жекелік тұлғада ... ... ... ... Арқар, соқақ
йумутты (МҚ). (Құландарды түгелімен аудырды. Арқар, киіктерді ... мәні ... ... ... ... арқар, құлан сөздерінің
алдыңғы тау сөзінен айырмашылығы жоқ. Сірә, бұл реттерде -лар ... ... ғана ... ... ... -лар аффиксінің X–XIII ғ.ғ. ... ... ... -лар ... ... бірінші сыңарына ғана
жалғанып келеді: Тағлар сувы (МҚ.). ... -лар ... екі ... ... ... қушлар авлағулары. Кейде -лар изафеттік тіркестің
соңғы, басынқы сыңарына ғана жалғанады. Ашру улу ... ... ... ... ... сағынчымдан (КК.). «Менің жаман істерімнен, жаман
сөзімнен аса ... ... ... тұрмын (5, 112 б.(. -лар аффиксінің
изафеттің ... осы ... ... ... ... кейбір
заңдылықтарын барлап қаруға мүмкіндік береді. Изафеттің алғашқы ... ... ... ... ... ... тек мынадай ыңғайларда ғана
мүмкін: Кісілердің келісі, уйлердің төбесі, т. б. Екінші сөзбен, ... ... ... ... ... болуы не көп нәрсеге заттың
ортақтығын не көп затқа көп заттың тәндігін ... ... ... ыңғайда сөз жинақылығы мақсатымен екінші сыңары жалғаусыз айтылады.
Изафеттің екі сыңарына бірдей көптік жалғау жалғану қазақ тілінде ... ... ... -лар аффиксінің қолданылуының үшінші түрі қазақ
тілінде бір затқа көп нәрсенің ... ... ... есебінде жиі
колданылады.
Қысқасы, -лар аффиксі өзінің мәні мен колданылуы тұрғысынан көне түркі
тіліндегі негізгі ерекшеліктерін сақтаған.
-лар ... ... ... көп ... айтылды. Поляк ғалымы
Т. Ковальский өзінің осы мәселеге арналған Бітіру ... ... ...... ... ... ... келіп, -лар аффиксінің
арғы төркіні болжалды санды (бірнеше, көп ... ... ... болу ... деп есептейді (5, 142 б.(.. В. А.Богородицкий бұл аффикстің
қалыптасуын III жак жіктеу ... мен -ар ... ... ығысудың
нәтижесі деп қарайды (7, 36 б.(. Н.А. Баскаковтың ... ... ... ... ... ... ... Есім түбірлерден етістік
жасайтын -ла ... ... ... т. б.) ... ... білдіреді. Мұның өзі, Баскаковтың ойынша, келер шақ есімшенің
тұлғасы ... ... ... ішкі ... ... ... мән берудін қосымшасы есебінде қалыптасуға мүмкіндік берді (6, 222
б.(.
-т қосымшасы Орхон-Енисей жазбаларында атақ-дәрежені, чинді ... ... ғана ... ... ... ... т. б. Бітіру шілер бұл қосымшаны монғол тілінен ауысқан деп
есептейді. ... ...... ... ... ... ... сияқты (6, 75 б.(. Бұл қосымша жалғанғанда сөздің ... ... н ... ... түсіп қалады: тарқан-тарқат, -т ... ... ... ... ... ... ... да көптік мән туғызудың өнімді ... ... ... ... ...... ... бірен-саран сөздер
ұшырасқанмен, сол сөздердің өзі кейде көптік ... ... түрі ... ... Бұл қосымшаның ізін ... ... қос ... ... ... ... болады.
Қазіргі түркі тілдерінің ішінде бұл қосымша якут тілінде кездеседі. Ол
тілде -лар көптік жалғауы есімдерге -т ... ... ... ... 59-60 бб.(. Мұндай ерекше жалғаныс, әрине, -т қосымшасының өзінің
бұрынғы мәнінен ажырап ... ...... ... ... ... ажырауы орта ғасырлардың ... ... ... ... ... де ... якут ... ерекшелік ұшырасады:
бекетлер — бек есіміне ... -т, одан соң ғана -лар ... (7, ... ... ... ... ... біразы (Габен, т. б.) ол тілде көптік
жалғаудың тағы бір түрі -(а) н ... ... ... ... ... ... ерен сөзін көптік жалғауда тұрған ... ... сөз ... Ал ... ... сөздігінде осы сөз -лар жалғауымен қолданылған
(еренлер).
А.Н. Кононов оғлан сөзінің құрамынан да осы ... ... (6, ... ... сірә, көне түркі тілінде оғлан, қазіргі тілдерде ұл тұлғаларының
айтылуы дәлел болса керек. Қазақ тілінде ерен сөзі тек ... ... ... Алайда сыртқы ұқсастығын еске алсақ, үшем ... ... ... -ем (ен) ... осыған жатқызуға болар еді.
Дегенмен, мұнда жалпылама көптікті білдіруден гөрі ... мәні ... ... көне ... тілінде көптік мағына туғызған қосымшаның бірі
деп біз есімдігінің құрамындағы -з-ны ... (17, 116 б.(. ... ... ...... мән ... еркін аффикс есебінде
қолданылмаған. С. Малов бұл ... тек әлгі ... ... ... ... Ол ... мына ... келтіреді: меңіз (бет), көкүз
(көкірек), ағуз ... ал біз, сіз ... ... ... ... ... Монғол тілінде «мен» есімдігі «бі», «сіз»
есімдігі «сі» түрінде айтылады. Сонда түркі тілдеріндегі біз, сіз ... ... жеке түрі мен -з ... ... қосындысынан
құралған болады. Ал М. Щербак X–XIII ғасыр жазбалары тілінен мына сөздерді
келтіреді: көз, мүйіз, ікіз (егіз), тіз (е), ... ...... ... есімдіктерінің өз заманындағы түркі тілдерінде қолданысы жайлы Кашқари
былай ... «Сіз — ... ... ... сен ... ... ... мұның беретін мағынасы сіздер. Кішілерге сен ... ... ... ... ... ... дәуірінде сіз есімдігінің сыпайылық
мәні мен ... мәні ... ... Түркі тілдерін Бітіру шілердін, кейбірі
бұл қосымшаны ескі ... ... ... ... деп те ... ... көз, егіз ... қос-қос немесе екі бөліктен тұратын
заттардың атаулары, сол себептен бұл ...... ... ... бітеді деп қаралады. Алайда түркі тілдерінің
бірі қазақ тілінде екі ... ... ... бәрі ... -з-ға
аяқталмайды. Мысалы, құлақ, аяқ, қол, бет, т.б. -з-ға аяқталатын атауыш
сөздер санаулы, көз, ... т. б. ... ... ... ... ... -з-ға
аяқталатын кей сөздердің -р-ға бітетін етістік варианттары бар. Мысалы,
көз, -көр ... ... ... т. б. Сол ... көне ... ... қазақ тілінде — бедер түрінде айтылады. Бұған қарағанда -з
қазақ ... есім ... ... ... де, -р етістік сөздің
көрсеткіші. Ал -з-ға ... әлгі ... ... ... не ... ... тілінде р мен з дыбысына аяқталатын мәндес сөздер
түркі-монғол бірлестігінің қалдығы деп қарау орынды.
Сонымен, -з аффиксінің жіктеу есімдіктерінің құрамында ... ... жай да, ... ... құрамында сақталуы
жайына келгенде, ойлана түсу мақұл. Айталық, қазақ тіліндегі
егіз сөзінің құрамынан осыны көруге болар (екі сан есімімен ... ... А.Н. ... ... жүз, ... сан ... құрамындағы -з-да осы қосымша деуге ... (6, ... ... кез ... сөз ... -з-ны осы ... деуге негіз жоқ.
Көне түркі тіліндегі будун сөзі құрамындағы -ун қосымшасы да жинақтау мәнін
берген. Сол ... ол ... ... шілер бұл қосымшаны да ... ... ... бірі деп ... категориясы және ... ... ... ... ... ... ... тәуелділік категориясы түркі тілдері
құрамындағы байырғы құбылыстардың бірі. Мұндай тұжырымға дәлел — ... ... ең көне ... ... де ... ... ... мен оның көріністері көп ... ... ... ... Көне ... ... ... категориясы
морфологиялық тәсілмен (арнаулы ... ... ... ... сөз бен ... ... ... тіркесі),
синтаксистік тәсілмен (ілік жалғаулы жіктеу есімдіктері арқылы) ... ... көне ... ... мына ... болып отырады:
Жекеше: I ж. –м, (ым, -им, -ум, -үм, -ам, -ем); будун-ым ... ... ... ... бақытым). II ж. -ң, ың, -иң,
-уң, -ұң, -үң, -аң, ең): қут-ың ... ... III ж. -ы, -сы, ... -сы, -си, -зы, -зи): ... (оның ұясы, ұрпағы), қағаны (ханы)
айғучысы (уәзірі).
Тәуелділіктің үшінші жағының ... ... -ың, -сын ... деген пікір бар. Ал Орхон-Енисей жазбаларында мынадай сөйлем бар: ...
табғач будунка беглік ұры ... кул ... ... қыз ... күң ... халқына мықты ұлы құл болды, таза қызы күң болды). Осы ... қыз ... ... ... жалғаудың III жағында тұр, ...... ... I жақ: -мыз ... -миз, -мүз, -мұз, -ымыз, -имиз, -умуз,
-амаз, ... ... ... ... жақ: -қыз, -киз, ... ... -унуз, -үнүз: адашыңыз (сіздің
жолдастарыңыз), қағаның (сендердің хандарың).
III жақ: -ы, -сы, -си, (-зы, -зи) ... ... ... ... ... сөз жіктеу есімдіктерімен тіркесіп
те, тіркеспей жеке де ... ... ... ... ... ... менің кітабым бірде кітабым түрінде жеке де айтылады. Тәуелдік
жалғауларының ашық дауыстылардан ... ... көне ... ... ... бірдей кездесе бермейді. Бұл варианттар көбінесе
Шығыс Түркістаннан табылған жазбалар ... ... ... ... ... ... ... ғана ұшырасады, яғни, ұйғырлық
варианттар. Тәуелділіктің II жағындағы сөз ... ... ... ... ... ... ... етсе, бірде керек етпейді. Бұл ... ... ... ... ... ... жатады.
Сонымен қатар, қазіргі қазақ тілінде тәуелділік мән синтаксистік жолмен
де берілетіні мәлім. Мысалы: біздің үй, сіздің ... т. б. ... ... нақ осы ... ... ... ескерткіштерінің тілінде де
кездеседі: Бегін ат ... аты) (КТ). ... да ... соңғы сыңары
тәуелдік жалғаусыз келген. Орта ... ... ... мына ... варианты кездеседі: Бу Мекке біздің турур
— Бұл Мекке біздікі. Бу бәйіт ... — Бұл өлең ... ... ... ... қазақ тіліндегі -нікі тұлғалы конструкцияға ... Бұл ... ... «бұл кітап — менікі» тәрізді
конструкциялар ... ... ... ... болса керек, -нікі
аффиксі құрамы жағынан күрделі, тарихи жағынан екі бөлікке бөлінеді: -нің —
ілік ... ... -кі — сын есім ... ... Ілік ... соңғы дыбысы (-ң) элизияға ұшырап, -кі ... ... ... ... ... ... өзі ... сөздің соңғы дыбысының
ықпалына қарай бірнеше вариантта айтылады: қаланікі, ауылдікі. Түркологияда
В.В. Радловтың ізімен тәуелдіктің ... ... ... варианттары
алғашқы болу керек дейтін пікір айтылып келеді. Көне ... ... ... ... ... тәуелдік жалғауларының көптік
тұлғасының III жағында ... ... бар: V–VIII ... ... ... III жағы ... де, ... де
бірдей бір ғана аффикс арқылы беріледі (-ы, -сы — ... ... ... Ал ... ... екі ... бірде жекелік тұлғамен
бірдей, бірде -ылар, -сылар түрінде, яғни, -лар көптік жалғауы қосылып
келеді. ... ... бір ғана ... ... ... ... бірде
заттың бір кісіге, бірде көп кісіге қатысты ... ... ... ... де әр түрлі болып отырады. Хронологиялық тұрғыдан, сөйтіп алғашқы
тәсіл ескі де, ... ... жаңа ... ... ... ... ... бірі қазақ тілінде алғашқы, ескі тәсіл сақталған да, оңтүстік
тілдерінде, татар, т. б. ... ... жаңа ... ... болған.
Түркологияда тәуелдік жалғауларының арғы негізі — жіктеу ... ... ... ... ... ... ... алтай тілдерінің
тарихын Бітіру шілер өте көне дәуірде екпін түскен буыннан ... ... ... бара-бара өзінен бұрын тұрған, негізгі логикалық екпін
түскен сөздің ... ... ... ... бекерге шығармайды. Осы
постпозициялық қолданыстың соңғы нәтижесінің бірі — тәуелдік жалғаулары
болса керек.
Тәуелдіктің жекеше I жағы -м ... ... ... ... ... ... ... соңғы буын — ен түсіп қалған болады), жекеше II
жағы -ң «сен» ... ... ... түрі ... ... ... се
— буыны түсіп қалған болады) танылып жүр. Н.К. ... II ...... келуін якут тіліндегі II жақ жіктеу есімдігімен
(ен) байланыстырады (13, 111 б.(.. Ал I ... ... ... ... тұлға мен көптік жалғаудың қосындысынан (-м -ыз) ... Айта ... бір жай: ... ... ... ... жекеше II
жағы екі түрлі (-ң және -ыңыз) айтылатыны мәлім. ... ... ... анайы тұлға (ң) есебінде түсінеді де, екіншісін (-ыңыз) сыпайы
тұлға есебінде түсінеді, Ал осы ... ... ... II жақ ... жалғауы мен көптік жалғаудың қосындысы: -ың, -ыз.
Тәуелдіктің III жағының түпкі төркінін В.В. ... ... ... сөзі деп қараған. Қазіргі түркі тілдерінің барлығында ... III жағы ... ... -н дыбысын қосып алады (баласына,
баласында), т. б. Радлов бұл жалғауды о баста толық сөз ... ... ... Н.К. ... ... III жағы о ...... яғни, о баста -ың және -сың (түбірдің ... ... ... ... ... деп қарайды. Соңғы -н кейін түсіп қалуы мумкін.
Сөйтіп есептік жалғаулары ... ... ғана ескі -н ... ... ... б.(. В. Котвич тәуелдіктің III ... ... ... сәл ... Бұл ... пікірінше түркі тілдеріндегі тәуелдіктің III жағы
монғол тіліндегі сілтеу есімдіктерінің ілік жалғаулы тұлғасына сай ... ... ... В. ... ... ... тәуелдік жалғаулардың
үш жағын да (есімдерге жалғанатын) жіктеу есімдіктерінің ілік септік
тұлғасы ... ... ... деп қарайды. Оған себеп-түркі тілдерінің
бірсыпырасында (оңтүстік ... I жақ ... ... бен түрінде
айтылады да, тек ілік септікте ғана мен түрінде, м дыбысынан басталады (15,
12 б.(. В. ... ... қоса ... ... факт ... ... жіктеу есімдіктерінің ілік тұлғасы -м (-ым, -ім, -ум, ... де ... ... ... кішілер менім сөзүм ешітіңлер... .
Қазіргі қазақ тілінің диалектілік ерекшеліктерін Бітіру шілер де кейбір
ауданның тұрғындары тілінде ілік ... -ім ... ... С. ... ... диалектісінің бір ерекшелігі есебінде ілік
септіктің осы тұлғасын атайды (16, 315 б.(.
Н.А. Баскаков тәуелдіктің III жақ ... ... ... ... -сы, ... ... ... мұндай пікірге себеп болатын татар тіліндегі
аласы келді тәрізді сөз ... ... -си ... ... ... ... осы жерде тәуелдіктің III жағы мен қалау рай ... ... да, ... ... да ... ... Баскаковтың
түсіндіруінше, жаңағы форма мынадай өзгеріске түскен. ал+(ғ) а + ас (ығ)+ы
келді>ала-сы келді. ... ... ... ... ... рай ... (әрі тәуелдіктің III жағы) аласы (келді) тұлғасы ал етістігінен
қимыл есімі (ал-ғы), оның үстіне тағы да ... есім ... -сық ... ... да, ... сөз ... және соңындағы -ғ (қ) дыбысының
түсіп қалуынан шағындалып аласы түрінде келеді.
Сонымен, тәуелдік жалғауларының I–II жағы да о ... шығу тегі ... ... ... ... ... ... тілдеріндегі сияқты, қазақ тілінде де
жіктік жалғаулары баяндауыш қызметіндегі сөздердің грамматикалық ... ... ... Алайда баяндауыштың грамматикалық ... ... осы ... ... ... осы ... тұлғасына келуі
— түркі тілдерінің дамуында жиі кездесетін ... ... ... ... ... ... бір ... тәуелдік жалғаулары сияқты, жіктік жалғаулары да ... ... ... ... ... туғызбайтын жай. Алайда жіктік
жалғаулардың қазіргі типі, белгілі мұралар тіліндегі түрі бұларды да тарихи
тұрғыдан ... ... ... деп ... мүмкіндік бермейді.
Ежелгі ескерткіштерде бұл жалғаулар мына түрде кездеседі: ... ... ... ... XI ғ: Мен ... мен бармасман.— Мен
барамын, мен бармаймын (МҚ). XIV ғ. ... ... ... мен турурмен.—
Сенің күнәңнің алдында мен тұрмын (КК). Егер ... ... ... жіктік
жалғаулар мен ескерткіштер тіліндегі осындай қосымшаларды салыстырсақ, ... ... ... ... ғана. Қазіргі тіліміздегі
жіктік жалғаулардың қысаң дауыстылармен -мын, -мін, -сын, -сін ... еске ... ... ... ... ... әлі ... түпкі
төркінінен онша алыстай қоймағандығын байқауға ... ... ... ... Н. К. ... ... айтқанда, тұрақты дыбыстық
құрамын жоғалтып, әр түрлі дыбыстық варианттарға жіктелудің нәтижесі. Н.К.
Дмитриев бұлардың қазіргі түркі тілдерінде ... ... ... (-мын, -бын,
-пын), дауысты дыбыстың сапасына ... ... -мин, -мун, -мін, ... ... н ... ... я сақталмауына қарай бірнеше варианттарда
кездесетінін, олардың әр ... әр ... ... ... ... ... ... (13, 71-73 бб.(.
В. Котвич жіктік жалғауларын «байырғы ... ... деп ... ... жіктеу есімдіктерінің постпозициялық тұлғасына (атау тұлғасы)
жақындығын, өзара ұқсас, ыңғайлас жақтарының көп ... ... ... нақ осы жайды монғол тілдерінің фактілері де дәлелдейді (15, 120
б.(.
Сонымен, жіктік ... ... ... ... ... ... ... түрінің энклитикасы, оның өзгерген,
дербес мәнін жоғалтқан, сөйтіп қосымшаға айналған түрі.
Жіктік жалғауларының қалыптасуы, яғни, жіктеу ... ... ... ... айналуының басты тәсілі —
постпозициялық ... ... ... жаңа ... ... дәлелдейді. Үчин Күлүг Тіріг бен, Қырғыз оғлы мен (Е). Ал ... Мен ада мен. Сен ада сен (Мен ... Сен ... Орта ғасыр
жазбаларында: Мен санға ашық ... мен. Сен ... анам ... сен (Ш.
Тер..). Мен мухлис турур мен ... ... ... ... ... ... ол,
Етіл сувы ақа турур (МҚ). Осы сөйлемдерден мынадай ерекшелік ... ... ... есім ... тіркесе айтылған немесе
баяндауыш қызметіндегі есімнен ... ... ... ... ... есімше тұлғасына тіркескен (анам турур сен). Бұл
фактілер ... ... ... ... жалғауларға
айналуының есім не есім мәнді сөздер негізінде ... ... ... ... таза етістік тұлғалары жіктеу есімдіктерімен тіркеспеген,
есімше формаларымен ғана тіркескен. Екінші жағынан, ... ... ... жіктік жалғауларын қабылдауы ... ... ... арқылы жүрген: есім+есімше тұлғалы көмекші
етістік+жіктеу есімдігі>есім+ (көмекші ... ... ... есім ... ... ... тіл ... барысында байланыстырушы қызметіндегі
көмекші етістік түсіп қалады да, ... ... ... ... ... ... Ал III жақта сол жакты білдіретін жіктеу
есімдігінің сөз құрамынан ... ... орта ... ... ... М. ... ... сөйлем сондай процесті
аңғартады: Етіл сувы ақа турур. Тіл дамуының кейінгі, жаңа ... ... ... ... етістік фонетикалык өзгеріске ұшырайды,
алдыңғы ... ... ... ... Бір ... үшінші жақты білдіру үшін
айтылған ол есімдігінің түсіп калуымен ... әрі ... мән ... сөз енді ... айналады. Сөйтіп жақтық және шақтық мәндердің бір
тұлғаның бойына шоғырлануы болады. Турур көмекшісінің ... ... ... ... тілінде (-т), ал қазақ тілінде аралық звено -(ады) орныққан.
Жіктік жалғауларының ... ... ... ... ... да, ... болған баяндауыштарға да тән болуы сол тарихи
генезисінде жатыр.
Жіктік жалғауларының есімше мен көсемше етістіктерге, -мақ ... ... ... ... ... ... бар ... барған-мын, барған-быз), шартты рай мен өткен шақ формаларына
қосылатын түрлері бар ... ... ... түрі ... ... ... ... көбірек ұқсайды. Бірақ бұлар да (екінші түр) алдыңғы
топ сияқты етістіктерге ... ... ұғым ... ... ...
тәуелдік ұғымды білдірмейді. Тарихи — генезистік тұрғыдан бұлар жіктік
жалғаулармен ... ... ... ... ... ... мәні
мен қызметін атқарып, өздерінің алғашқы мәнінен ажырап қалған. Сонымен, бұл
жерде морфологиялық тұлға — тәуелдік ... ... ... соңғы мәнде орныққан. Бұндай ... ... о ... тұлғалардың сыртқы ұқсастығына негізделсе керек.
Бірсыпыра етістіктердің I ж. көпше түрінде ... рай, ... ... -қ, -ық ... ... ... ... І-жақ жекеше
көрсеткіші -м (барса-м), ал ... ...... келеді. Егер
алғашқысын (-м) тәуелдік деп қарасақ (оның көпше түрі -мыз, -ыз ...... ... ... ... және ... ... мәнінде
айтылады. Осы аффикс қалау райдың І-жақ көпше ... де ... ... ... ... бұл түрі ... түркі тілдерінде -лық болып айтылады.
Қазақ әдеби тіліндегі -йық — осының ... ... ... ... ... көпше I жағында, қалау райдың да сол жағында және
шартты райда кездесетін -қ — жіктік пен ... ... ... ... ... ... деп ... дәлел жоқ. Бұл аффиксті көптік
көрсеткіш, ескі дәуірден қалған көптік жалғауы деп ... ... ... ... эпостық жырларда, т. б. фольклорлық шығармалар тілінде
-ыңдар тұлғасы мен -ыңыз ... ... ... ... Бұл, бір ... фольклорлық шығармалар тілінің (әсіресе өлең, жыр
тілінің) ескілік іздерін ... ... ... екінші жағынан,
бұл тұлғалардың біраз уақыт жарыса қолданылғандығын дәлелдейтін факт.
Септеу категориясы және септік жалғаулары. Септеу катего-риясының ... ... ... V–VIII ... ... ... ... кейінгі XI–XV ғасырлар ескерткіштері тіліндегі сондай
категориямен грамматикалық қызметтерінің ... ... да, ... да ... ... Екі ... ... салыстыра қарағанда
мынадай негізгі айырмашылықтар айқындалады. V–VII ... көне ... ... септіктер екі не үш түрлі грамматикалық мәнде ... ол ... ... ... күйі ... Онда, сонымен
қатар, септік жалғаулардың шылаулар жетегінде айтылуы да енді ... ... ... ғана ... Қазіргі түркі тілдеріндегі септік
жалғаулары басты екі топқа — грамматикалық ... мен ... ... ... Көне түркі тілінде де нақ осы із бар. ... ... ... даму ... ... ... осы екі
топтың әрқайсысының өз ішінде ... ... ... ілік ... пен
табыс септік арасындағы функциялық жіктеліс осындай құбылыс. Көне ... орта ... ... тілдерінде септік жалғауларының бірінің
орнына екіншісінің ... ... ... да көпшілігінде осы екі
топтың өз ... ғана ... ... ... ... сол ... ... мағынасына сүйенеді. Ал тілдің даму процесінде септік
жалғауының о бастағы мағынасының ... жаңа ... ... ... ... ... бір ғана грамматикалық қызмет қолданылу процесінде өз
ішінен бірнеше мағыналық мәнерлерге жіктеледі.
Септеу категориясының даму ... ... ... құбылыс —
концентрация, яғни, екі не үш септік жалғауы семантикасының бір ... ... да ... ... даму барысында бір-біріне
семантикалық жақындығы айқын септік ... ... ... ... ... айналуымен байланысты, олардың мағынасы ... ... ... ... ... морфологиялық және семантикалық дамуы екі түрлі
грамматикалық категориямен ... ... тіл ... ... ... молаюы және етістіктердің меңгеру қабілетінің өзгеріп, кеңеюі.
V–VIII ғасыр ескерткіштері тілінде шылаулар өте аз. ... ... ... ... ... аса сирек ұшырайды. Ал кейінгі
дәуірде шылаулардың сан жағынан молаюымен бірге, ... ... ... ... ... ... ... екінші бір түрі
етістіктердің ... ... ... байланысты болған. Көне түркі
тіліндегі жиі ... ... ... ... алмасып
қолданылуының азайып, белгілі бір жүйеге түсуі де етістіктердің ... ... ... ... ... жатады. Мысалы, көне
түркі тілінде атау мен табыс, ... және ... ... ... ... бар. Кейінгі даму барысында сол ... ... тек ... ғана қолданылатын болған.
Қазіргі тіліміздегі септік жалғаулардың арғы кезеңдегі пішінін, ... ... ... ... Алайда осы арада мына ... айту ... ... ... ... іздестірілуі мүмкін
септік жалғаулардың бәрі бірдей ... ... ... ... ... қатарында ұшыраса бермейді. Ол тілде де іздестірілетін
жалғаулардың кейбірі түбірмен ... ... ... ... ... ... түркі тілдеріндегі, солардың бірі қазақ тіліндегі септеу
категориясын тарихи барлауда сүйенетін тірек — көне ... ... сол ... жеткен ескерткіштері екені белгілі. Ол тілдіқ фактілері ... көне ... ... үш ... ... ... Ондай жүйелер: жай септеу, тәуелдеулі сөздердің септелуі ... ... Көне ... ... ілік, табыс септіктері ыңғайында
зат есімдер мен есімдіктер септелуінің арасындағы айырмашылык, ... ... ... жай септеу мен тәуелдеулі септеу арасындағы айырмашылық
байқалады. Алайда сол дәуірде-ақ, яғни, көне ... ... ... ... зат ... мен есімдіктер септелуіндегі шектелу
жойыла бастаса керек. Сол жазбалардың тілінде де зат есімге ... ... ... не керісінше колданылуы ұшырайды. Екінші сөзбен, сол
тілде-ақ ... ... ... жеке-жеке өз аясында қалмай,
бірінің белгісі екіншісіне ... ... ... байқалады.
Негізгі септелетін сөздер — зат есімдер. Алайда ... ... ... ие ... ... кез ... сөз ... жалғауларын
қабылдайтыны белгілі. Осы із түркі тілдерінің тарихында жаңа ... ... ... етек ... ... ... әр ... тұсында мүмкіндігінше айтылады.
2.2 Көне түркі тіліндегі сын есім
Сын, сапаны білдірудің лексикалық, ... ... ... Сын ... грамматикалық класс ретінде
қалыптасуы зат есімдермен байланысты құбылыс. Зат есімдер зат жайлы ... сын, сапа ... да ... ... грамматикалық класс болды.
Бүгінгі тіл ... ... ... ұғым мен ... бұл ... сөз, ... ... субъекті мен объектіні ғана білдірмей,
атрибуттық та мән туғызып, сондай қызмет атқарады. Анықтауыш деп ... ... ... зат ... сөйлем, сөз құрамындағы
қызметінің бір түрі ретінде ... Ал ... ... ... ... сөйтіп анықтауыш категориясының қалыптасуы бір затты
екінші зат арқылы ұғынуға негізделді. Екінші сөзбен, ... ... ... ... ... белгілері мен салыстырма артық-
кемдігін байқау арқылы жүрді. Сонда тіл құрамында ... рет сын, ... зат ... ... ... сөздер басқа бір сондай сөздермен
салыстырғанда белгілі бір ... не ... ... тән ... пен белгіні
айқынырақ, анығырақ білдіретін болады. Айталық, қатты ... ... ... ... тас жер, ... сусыма жерді құммен теңестіруден барып
қүм жер, т. б. сөз тіркестері немесе анықтауыш қызметіндегі сөздердің ... ... ... ... осы ... сөз ... түсінуге негізделген қолданыстан басталды. Мұндай қолданыстың барысында
бірсыпыра сөздер лексикалық шектеліске түсті: сөз әрі зат ... ... сапа ... ... ... ... ақ, көк, қара тәрізді сөздер
сондай жіктелістің нәтижесі: ақ әрі зат ... ... ... ... ... атауы, көк — зат есім (аспан мәні), әрі түстің атауы, қара — ... ... ... ... зат — ... мал), ... атауы. Адам
ойының айналасындағы дүниені анализдеу қабілетінің одан әрі ... ... ... ... ... ... сын, сапа категориясын
синтаксистік тәсілмен ... ... ... Сөйтіп алтын қасық, ағаш
күрек, темір ... ... ... ... ... жоғарыда аталған
синтаксистік анықтауыш категориясы қалыптасады. Түркі тілдерінің ... — сын, сапа ... ... ... ... жүйесі болмаған, тілдің даму барысында да ондай жүйе қалыптасқан
жоқ. Түркі тілдері ... ... ... ... басқа жолмен
қалыптастырды: есім, етістік туынды түбірлер қолданыстың барысында ... ... ... тобы ... ... ... мұндай
жіктелістің бірден-бір критерийі — синтаксистік анықтауыш категориясы
немесе зат ... ... ... ешбір морфологиялық өзгеріссіз оның,
анықтауышы болу ... ... ... ... ... ... тәрізді тек
қана түстің атауы ретінде ... ... сын ... мен ... ... ... қызметімен айқындалатын берік, шебер,
ұлық, улы, кіші тәрізді сын есімдер сондай қолданыстық нәтижесінде ғана сын
есімдер тобында тұрақталып ... ... ... ... сын, ... тұрақталуының екінші бір ерекшелігі бар; туынды түбірлерді жасайтын
қосымшалар жүйесі де сын есім ... ... тобы ... ... ... ... (мысалы, -л: қызыл, жасыл) тек сол ... ғана ... ... сын есім ... ... ... болып
қалыптасады (мысалы, -қ: толық, бөлек). Сонымен, сын ... ... ... ... ... лексикалық және синтаксистік қолданыс
барысында болды. Сын есімдердің арғы негізі ең алдымен есім ... ... есім ... ... Соның барысында сын есім
жасайтын біршама аффиксация жүйесі қалыптасты. Соңғы құбылыстың шығуы сын
есімдерді ... ... ... ... ... деп ... берді. Анығында, зат есімдермен немесе ... сын есім о ... ... ... ... бар грамматикалық
кластар қатарына жатпайды. Ондай сыпатқа тілдің даму барысында ие болды.
Ұзын, ұзақ сын ... бір ғана ... әр ... ... ... ... ... олардың өзара мағыналық жақындығынан да, ортақ
түбірлестігінен де айқын көрінеді. Бұлар ұза ... ... ... ... ... Алайда мұның алғашқы түбірі ұза емес, ұз ... ... ... ... да көрінеді: ұзақ, ұзын ... ... ... -ақ, -ын, сол ... -ар қосымша болып шығады.
Мұнымен байланысты ... ... бар: көне ... ... уд, удз, ... із жүру, ізбе — із еру). Сондай-ақ уду, удзу — ізбе із (ДТС, и әрпі).
Бұларға қарағанда, алғашқы түбір ... ... ... ... ... ... уз және уд варианттары қалыптасқан. Қазақ тілінде соңғы, ... ... ... ... Енді алғашқы түбір етістік пе, есім ... ... ... ... ... ... ... деп жауап беру
керек, өйткені ұзын, ұзақ сөздері құрамындағы -ын, -ақ ... ... ал ұзар ... ... -ар етіс ... сол ... ұзай ... варианты р>з>й дыбыс ауысуларының нәтижесінде
қалыптасқан. Бұған бір дәлел: көне түркі тілінде бұл етістіктің ұзал ... түрі де ... (ДТС, 620). ... ... ... ... ұзат
тұлғасы тағы бар. Осылардың бәрін ескерсек, ұзын, ұзақ ... ... ... ... сын есім ... ... емес, түбір мен қосымша
бірігіп, көнеленіп, қолданыс барысында сын есімге айналған.
Қыңыр сын ... ... мен ... ... ... ... сөзімен салыстырғанда көрінеді. Сол сияқты, жұмыр, мықыр, шымыр,
обыр, бүкір сөздері де көнеленген түбір мен қосымшадан қалыптасқан. ... ... -ыр ... осы ... ... бүк (бүк ... мық (мықшию, мықты), об (обып жіберді, опыру) түбірлері жеке немесе
сөз құрамында кездеседі.
Сонымен, қазіргі казақ тілінде ... мен ... ... ... деп ... сын есімдер негізінен басқа сөз таптарынан ... ... ... Ал ... ... көпшілігі түбір мен
қосымшадан құралған көне сөздер. Мұның өзі о ... тіл ... ... ... ... сөздер есебінде кеш қалыптасқандығын дәлелдейді.
Сын есімдердің мұндай тобы ... сын есім ... ... ... ... лексикалық жіктелу арқылы келіп ... ... Көне ... тіліндегі сан есім
Тіліміздегі сан, санақ, мөлшер жайлы ұғымды білдіретін сөздер бірнеше
түрлі және олар құрамы жағынан да әр ... Сөз ... ... бір-
бірінен өзгеше қалыптасқан, көпшілігінде бір-бірінен алшақ, бір-біріне сай
түспей жататын да осы сан есімдер. Г.И. ... ... ... ... ... деп тек қана төрт сөзін көрсетеді [18, 64-65 бб.]. ... ... ... ... түрлері негізгі грамматикалық категориялар ыңғайында
бір-бірімен байланысып жататындығы ... Сан ... ... ... олай ... ... ... даму барысында әр түрлі саяси-
мәдени, экономикалық жағдайлардың негізінде ғана ... ... ... ... ... сан, ... ... білдіретін сөздердің жат тілдік
элементтер негізінде қалыптасу фактілері де соны ... ... ... ... ... ... анық емес сөздердің о
баста пайда болуы сондай жат тілдік әсердің нәтиежесі емес пе екен ... ... ... ... ... ... кейінгі дәуірлерде батыс
тілдерінен келгені анық. Көне түркі тілдерінде мұндай ... де, ... да ... ... Ал түмен «он мың» мәнін берген сөзі түркі тілінде
қолданыс тапқанмен, қазір қолданудан ... ... сан ... ... ... бұл о баста монғол сөзі болса керек дейтін жорамал да
айтады.
Тіліміздегі сан есімдерді басқа тілдер (туысқан ... ... ... ескі ... фактілерімен салыстырғанда, олардың
бәріне ортақ кейбір жайлар анықталады. Сан есімдердің көпшілігі (түбірлер)
өздерінің қалыптасу ... ... ... сөз ... ... ... ... болып келеді. Бір кезде зат және қимыл-
әрекетті ... ... ... адам ... ... ... жайлы
ұғымдарының дифференсациялануына, адам ойының интеллектуалдық ... сан, зат пен ... ... ... ... ... ... жат құбылыс емес [3, 201 б.].
Түркі тілдеріндегі сан есім сөздер о ... ескі ... ... ... ... ... айқын тілдік Бітіру лерге құрылмай, ескі
дәуірдегі мәдениет ... ... сол ... ... ... ... ... тарихын ескеруден ғана туса керек. Өйткені көне ... ... ... білдіретін сөздер мен қазіргі сондай сөздерді
салыстыра ... ... жат ... ортада емес, түркілік топырақта
қалыптасқандығын дәлелдейді.
Санау жүйесі және сонымен тығыз байланысты болып ... ... ... тарихи тұрғыдан сан жайлы ұғымды білдіретін басқа сөздердің алғашқы
ізі тәрізді. Олай болатыны – ... ... ... ... ... мен сөз ... барлығы да осы сөздердің негізінде ғана пайда
болғандар. Орхон және ... ... ... тас ... ... ... ғасырларға қатысты ұйғыр, араб жазуының ескерткіштерінде көп
қолданыс тапқан сан есімдердің қысқа ... ... бір, ики ... ... ... дөрт ... ... бечи (бес), алты, йити, йети (жеті), секиз
(сегіз), тоқуз, он, йигирми, йегирми, отуз, қырқ, мин, бин ... ... ... ... ... елиг (елу), йетміш (жетпіс), және т.б.
Сан есімдердің негізгі тобы – бірден онға дейінгі сандарды білдіретін
сөздер.
Қазіргі ... ... ... бірі қазақ тілінде, оннан бастап санау
тәсілі басталған санға келесі санды білдіретін сөзді тіркестіру ... ал ... ... дейінгі аралықта жүздіктің мөлшерін білдіретін
бірлік (не жүздік), содан соң ... ... Көне ... ... ... ... анақтың осы жүйесі ежелгі болмаса керек.
Орхон-Енисей жазбаларында оннан кейін жүретін ... ... ... басқа. Ол
тілде оннан кейін қажетті бірлік, оған ... ... бара ... ... Сонда, шамамен, 12 – екі жиырма, 35 – бес ... 46 – алты ... ... ... бұл ... ... түркі тілдерінің ішінде тек
сары ұйғыр тілінде ғана сақталған. Бірақ ол ... де тек 11 мен ... ... сандарды білдіру тәсілі есебінде қолданылады, 31-ден
бастап қазіргі түркі ... ... ... санау жүйесі
қолданылады.
Көне түркі тілінде санаудың басқа да бір тәсілі болған. ... ... сөз, оған ... ... ... сонан соң қажетті бірлік айтылған.
Мысалы: қырқ артуқ йеті – қырқ ... жеті (47), отуз ... төрт (34), ... бір (31), т.б. ... ... ... тәрізді сан-мөлшерлік сөз
тіркестері осындай қолданыстың ізі. Санаудың мұндай ... ... ... ... ... ... табу қызметінде де қолданыс тапты. Жүзден
жиырмасы кем аулы (сексен аулы), алтыдан бір артық қайнаға ... ... ... ... реттік санды білдіретін сөздерді жасайтын -ншы
аффиксінің прототипі сонау көне жазбаларда ... V-VІІ ... ... -нч ... ұшыраса, кейінгі дәуірлерге қатысты
ескерткіштерде оның ұзақ түрі -нчы ... ... ... VІІІ ... екі сын ... ... сан -нті ... жасалған (екінті).
Көне жазбалар тіліндегі реттік сандардың мынадай болып келеді: екінті
(екінші), ... ... ... ... ... ... ... секизинч (сегізінші), тоқузунч (тоғызыншы), онунч (оныншы), беш
йигрминч (он бесінші), йети йигрминч (он жетінші) және ... ... ... ... ... ... сан есім жасайтын
қосымша -ау, -еу. Көне ... ... осы ... -ағу, -егу, кейде -гу
қосымшасы қолданылған. Егер осы фактілерді еске алсақ, ... ... еу ... қалыптасуын мына жолмен түсіндіруге болады: -ау//-еу,
-ағу//-егу, екінші сөзбен, -ғ, -г дыбыстарының түсіп қалуы. Көне ... ... ІІІ жағы ... ... де -у, -ү ... жинақтық сан есімдер қолданылуының сол ерекшелігін еске алсақ, Ф.Т.
Исхаковтың ізімен алтау жинақтық сан ... арғы ... ... сол ... ... т.б. ... негіз бар.
Қазіргі қазақ тіліндегі болжал ... ... ... сөзі ... тілінде топтау мәнді сан есімін жасаған. Топтау сан есімдерінің
жасалуының басқа ... ... ... жағынан жаңа
құбылыс. Бұған дәлел – ... ... ... ... ... ұқсас болып келуі: үш-үш-тен, төрт-тен, т.б. Х-ХІІІ ғасыр
жазбалары тілінде ... ... сан есім ... ... қосымшасы
кездеседі. Алайда нақ осы қосымшамен қазақ тіліндегі -дан (ден, -тан, ... ... ... келе ... ... бірге, қазіргі қазақ
тілінде топтау сан есімдері етістік моделімен де жасала береді: бес-бестен,
төрт-төрттен, екеулеп, т.б. Мұндай екі ... ... ... болады: -ла
(есімнен етістік жасайтын), -п (модификациялық аффикс).
Болжалдық ... ең көне түрі ... ... ... қос сөз
тұлғаластары болса керек. Болжалдық ... ... ... тіл ... басқа сөздермен тіркесіп, тұрақталу арқылы ғана қалыптасуы
мүмкін.
2.4 Көне түркі ... ... ... ... жайлы сөз болғанда, ең алдымен, жіктеу
және сілтеу есімдіктерінің генезистік ... ... ... ... ... ... «Башқұрт тіліндегі сілтеу есімдіктері» дейтін
мақаласында түркі тілдеріндегі сілтеу есімдіктерін шығу тегі ... ... ... ... керек. Ал соңғылар шақ тұлғаларына негіз
болды деп жазды (23, 189 б.(.. ... ... ... ... ... ... мен сілтеу есімдіктерінің мағыналық орайластығы. Шынында
да, мен — мынау, сен — сонау, ол — ол, анау ... ... ... құратынын еске алсақ, түркі тілдеріндегі, сол ... ... ... және ... есімдіктерінің мағыналық мұндай орайластығын
жайдан-жай пайда болған құбылыс деп ... ... ... Тіл
құрамындағы мағыналық орайластық әрқашан генезистік бірліктің ғана ... ... ... белгілі. Оның бер жағында, ... және ... ... ... байланысты топтар деп қарауға тағы да ... бар: ... III ... ... ... мен сілтеу есімдігі бір
ғана сөзбен—ол арқылы ... Ол сөзі әрі ... ... әрі ... ... ... де, ... күйінде де бере алады. Екіншіден, ол сөзі
жіктеулік мәнде ... ... ... ... ... уақытта оның
құрамында -н пайда болады. Нақ осы -н сілтеу есімдіктерінің ... да (сол, бұл, т. б.) ... ... ... ... ... ... жақ жіктеу есімдіктерінің құрамындағы осындай дыбыстан (ме-н, се-н)
пәлендей принциптік ... ... Н.А. ... ... ... сілтеу есімдіктердің арақатынасы» атты ... даму ... ... ... ... ... ... (притяжательные) есімдіктері» жіктеу есімдіктері. Бұған қарағанда
есімдіктердің ішіндегі ең көне, байырғысы — ... ... ... ... қалыптасуын көлемдік орыналасумен байланыстыратыны мәлім)
болып ... да, ең ... ... есімдіктері болып танылуға тиіс.
Есімдіктер дамуы нақ осындай схемамен ... ме, жоқ па, оған ... ... ... ... осы аталған есімдік топтары бір-бірімен мағыналық
жағынан да, құрылымдық жағынан да орайласып, астасып жатады.
Салыстырыңыз: мен-менікі ... ... ... -мынау, сен-сенікі-
сонау, ол — ол-оныкі-анау. Оның үстіне мынау есімдігінің міне (яғни, қысаң
дауыстылы варианты бар, е~і) варианты ... да еске алу ... ... ... бұрын қалыптасты ма, әлде сілтеу
есімдіктері бұрын қалыптасты ма — бұл ... ... ... де, олар ... ғана ... ... ... танылуы дәлелді. Қайсысы бұрын
қалыптасса да, тілімізде ... екі ... ... ... ... ... және екі түрлі дыбыстық құрамда тұрақталған есімдік ... да ... ... даму ... ... әр ... грамматикалық
сипат, әр түрлі мағына алған күрделі сөздер болуы керек. Тарихи-салыстырма
Бітіру лердің нәтижесі бұлардың да ... сөз ... ... ... ... ... ... есімдіктері. Қазіргі қазақ тілінде жіктеу есімдіктері деген
атпен бес түрлі сөз ... ... мен, сен, ол, біз, сіз. ... ... ... ... де, ... де ортақ. I—II жақтық жіктік
есімдіктерді салыстырып байқағанда, жалпы түркі тілдеріне ортақ м//б ... (I ... бұл ... ... ... де бар: ... ... болады. Соған қоса, жіктеу есімдіктерінің жекеше және көпше
түрлерінің арасындағы айырмашылық тек қана соңғы -н ...... ... көреміз. Бұдан шығатын алғашқы қорытынды -мен, сен
есімдіктерінің құрамындағы -н о баста түбірдің ... ... ... ... Осы ... біз, сіз ... құрамындағы -з туралы да
айтуға болады. Мен, сен ... ... ... ... ... ... жоқ ... пікір айтуға тағы бір себеп — чуваш тілінде I
жақ ... ... эпе, II жақ ... ... эсе түрінде айтылады.
Бұлардың құрамын э-се, э-пе деп талдауға да болар еді, ... ... -пе, ... мен, сен ... алғашқы бөліктерін көруге болар еді
(м-б-п: ме-бе-пе). Екінші жағынан, чуваш ... I—II жақ ... ... ... ... айтылғанмен, септелетін негіз I жақта
ман, II жақта сан. Бұл ерекшелікті ... ... да, ... ... ... құрамында о баста болмаған дейтін пікір дәлелдене түседі.
Алтай тілдерін Бітіру шілер олардың бірсыпырасында, мысалы, монғол тілінде
бі, чі ... ... ... ... бұл ... ... сен ... алғашқы тұлғасы ме, се болуы керек те, соңғы -н
кейін ... ... ... ... ... осы ... алтай
тілдерімен салыстырғанда, қазіргі түркі тілдеріндегі ... ... ... ... ... ашық ... ... о баста қысаң
дауыстылармен ғана айтылуы мүмкін, — дейтін ой ... ... бір ... ... басқа да кейбір ... ... ... міне ... ... да ... ... Егер жіктеу есімдіктері мен сілтеу
есімдіктерінің генезистік ... еске ... мен, ... ... ... оңай ... ... Осылардың ішінде өзінің
бастапқы прототипіне бір табан жақыны ... міне ... -мын, ... сен ... ... -н, қорыта келгенде, түркі
тілдерінің басым ... ... ... ... ... ... жырақ қалғаны — чуваш тілі. Ал монғол ... ... ... ... да ... осы -н ... ... айтылмау фактісі
кездеседі екен. Мұның өзі Бітіру шілердің арасында -н элементі тарихи өте
көне дәуірде ... ... ... ... ... пікірдің тууына себеп
болды. Алайда түркі тілдерінің материалдарын салыстыра қарастыру мен, ... ...... ... ... ... ... жаңа
құбылыс деп қарауға да тиянақ болады. Н.А. Баскаков бұл элементті қазіргі
тіліміздегі ілік септік ... ... Оның ... ... ... алғашқы негізі нен (зат, нәрсе, негіз) сөзі ... әр ... ... ... ... ... ... қысқарған түрі,
яғни, -н осы есімдіктер құрамында сақталған. Ілік септігі тұлғасы мен мен,
сен ... ...... ... ... ... ... тағы бір факт: мен, сен есімдіктері ілік септікте қазіргі тілде
менің, сенің түрінде ... ... ілік ... ... -ның. Сонда
септелетін ме-, се- болып шығады. Ал Орхон-Енисей жазбаларынан бастап,
есімдіктердің ілік ... ... ... ... ... ... үчүн,
меніңдин, т.б. Мұндай қолданыстың кейбір қалдықтары қазіргі қазақ ... ... ... ... ... (сенше), т. б. сондай. Бұл құбылысты
(яғни, ме-нің, се-нің түрінде ... ... ...... түсіп
қалуын) түркі тілдерінің даму барысында байқалатын н дыбысының тұрақсыздығы
деп қарауға да болар еді. Алайда ондай құбылыс басқа ... ... ... ... III жағы болып табылатын ол сөзін де ... о-л ... ... ... ... ... ... еді. Соңғы -л
элементі осы есімдіктің ... ... ... О-ның, о-ны, т.
б. Ал ... ... ... түрінде айтылғанмен, -ны морфемасын ілік
септіктің қысқарған түрі деп қарау керек ... ... оның ... ... Оның бер ... ... ... мәнінде жұмсалғанда ол сөзі
тек о түрінде айтылуы да кездеседі: о жақта, о үйде, о не, т. б. ... ... ... ... ... түрік, өзбек
тілдерінде III жақ ... ...... Сонымен, ол
есімдігінің арғы, бастапқы түбірі — о деп ... ... ... ... ... алайда, сол -л элементін түсіндіру болса керек. В.
Котвич тұнғыс-маньчжур тілдерінде III жақ ... ... і, ін ... тілінде ал түрінде айтылатындығына сүйене ... ін (і) III ... ... оның ... — а (н) түрінде айтылған деп жорамалдайды, -ан
морфемасы ... ... ... ... ана ... ... ... Сонда, оның айтуынша, ал қырғыз тілінде а (н) мен о ... ... ... ... ... ... -л-ді Котвич нақтылаушы
(утвердительная частица) қосымша деп ... ...... ... ... 96-98 бб.(. Бұл ... қалайда ойландыратын жағы мынада: ол есімдігі
септелгенде жатыс септікте (онда) түсініксіз -н ... ... Нақ осы ... анау, анда есімдіктерінің құрамында ... ... ... ... анда ... ... пәлендей лексикалық айырмашылық
жоқ. Бірақ о/а параллелін кейбір түркі тілдерінде есімдіктердің септелуінде
кездесетін сәйкестікпен түсіндіруге ... еді. ... ... ... ол,
анын, т. б.
Біз, сіз есімдіктерінің құрамындағы -з элементі жайлы айтылып жүрген
пікірлерді екі топқа ... ... ... ... біразы бұлардың алғашқы
түбірі бі, сі деп қарайды да, ... -з бір ... ... ... ... деп есептейді. Мұнда біз сөзі бір кезде мен және ... ... ... ... ... Осы ... ... -з ауыз, көз,
егіз тәрізді сөздер ... ... ... Бірсыпыра Бітіру
шілер біз сөзінің осы тұлғасының қалыптасуын мынадай схемамен түсіндіреді
бі-сі, біз, сі-сі2. Бұл пікірді ... да ... ... идеясын
берумен байланыстырады. Алдыңғы пікірден айырмашылығы: алдыңғылар -з
екілікті (парность) ... ... деп ... ... екі ... соның салдарынан ілгері ықпал заңдылығына сәйкес -с ның -з ... ... ... ... ... ... бүкіл сөздің ыкшамдалуы деп
есептейді. Соңғы пікір сөз ... ... ... ... және ... ... ... үйлесіп жататындықтан
дәлелді тәрізді. Тек бұл жағдайда біз, сіз ... ... ... ... деп ... ... негіз болмай қалады. Есімдер
құрамында кездесетін -з элементі сөз болғанда, әр кез көңіл ... ... мына ... ... ... бір-бірімен ұштасып жататын, ұялас
лексикалық мән ... ... мен ... ... ...... есім ... мағыналас етістіктерден оқшаулап,
олардың есімдер тобына жатуының грамматикалық белгісі есепті көзге ... үшін ... сөз ... ... ... кез — көр, ... ... т. б. Осындай фактілерге қарағанда, -з тілдің белгілі бір дәуірінде
есімдерге тән ... ... ба деп те ... ... ... ... да
біз, сіз сөздерінің құрамындағы -з сөздің бастапқы ... ... ... ғана ... ... ... ... бүгінгі түркі
тілдерінің фактілері де дәлелдейді. Қазақ— сіз (дер), тува — ... ... ... шор — ... хакас — сірер, чуваш — эсир, тува, алтай, шор тілдерінде
басқа түркі ... ...... ... ... сі ... тікелей жалғанады. Бірақ сол тілдерде де, басқа тілдердегідей,
бірінші, екінші ... ... ... ... ... мен, сен ... ... -н мен айтылады. Ал чуваш пен хакас ... ... ... ... ... ... да ... тілдерінің бәріне ортақ сі (си)
түбірін көруге ... ... ... Хақас пен чуваштық варианттар біз,
сіз ... ... ... ... екі ... бірігуі, сөйтіп фонетикалық
өзгерістерге түсу арқылы пайда болған дейтін пікірді дәлелдемейді, Егер ... де ... ... ... ... бі, сі ... сақталған
болса, біріккен уақытта (бі-сі, сі-сі) соңғы -р қайдан шығуы мүмкін ... ... ... ... ... ... -р жоқ. Бұл ... чуваш,
хакас варианттарының құрамындағы -р түбірге қосылған қосымша деп қарауға
негіз болады. Сонымен, біз, сіз ... екі ... ... ... ... мен ... ... жасалған болса керек.
Сілтеу есімдіктері. Сөздердің ... ... ... ... ... ... ... салдары болып отырады. Сондықтан да
жіктік есімдіктері мен сілтеу есімдіктері пайда болу, қалыптасу ... ... ... болу ... дейтін пікір үстем. Н.К. Дмитриев
түркі тілдеріндегі сілтеу есімдіктерін екі түрлі мағыналық топқа жіктейді.
Оның айтуында, сілтеу есімдіктері ... пен ... ... көлемдік
және мезгілдік мәнде екі топқа: бұл және ол ... ... ... (13, 112-
116 бб.(. Әрине, қазіргі түркі тілдерінің фактілері мынаны дәлелдейді: ең
алдымен заттың ... ... ... ... ... ...... алғашқы, байырғы қолданысы да, ... ... ... қолданыстың дамуынан барып, мезгілдік мән, заттың мезгілдік
мерзімде ... ... ... ... бұл пікірін қазақ тілінің
мынадай фактілерімен түсіндіруге болар еді: бұл — қасында, жанында тұрған,
орналасқан зат, ... ... зат, ол — ... ... ... ... анық зат. Осы екі ... сөз арқылы берілетін, екі түрлі мағыналық
топ одан әрі дамығанда мына тәріздес болса керек: бұл, ... осы, ... ол, сол, ... ... ана (жақта). Мағыналық қолданысы жағынан осы екі
топтың әрқайсысы өз ішінде ... ... ... рас. Бұл ... ... осы ... ... төбе тәрізді қолданыста мына, бұл, осы, осынау
есімдіктері бір-біріне жақын, жалғас ... ... ... ... бұл ... мына кез, осы ... ... тіркестер құрамында да олар
бір-бірінен алшақ кетпейтін уақыт кезеңдерін білдіреді. Мұның бәрі сілтеу
есімдіктерінің екі қолданысы да ... бірі ... туып ... деп ... ... ... ... сілтеу есімдіктерінің
мағыналық екі тобы о ... екі ... ... пайда болған. Ол сөздер:
бұл және ол. Н.К. Дмитриев теориясын еске алсақ, бұл ... о ... ... ... ... ... ... қалыптасқан. Ал сілтеу есімдіктерінің басқалары бұл және ол
сөздерімен семантикалық орайластығын, көлем мәнінде де, ... ... ... ... ескерсек, оларды сол екі сөздің (бұл және ол) әр
түрлі ... және ... ... ... ... деп ... Морфологиялық жағынан тұлғалас деуге олардың сыртқы пішіндерінің
ұқсастығы да дәлел бола ... Мына ... ... салыстырып көрейік: бұл,
мына және ол, ана; ... ... ... ... ... дыбыс
сәйкестіктерін көруге болады: б-м, ұ-ы, о-а. Әрине, бүгінгі тіліміздің
фактілері негізінде сілтеу ... ... ... ... барлығын бірдей түсіндіріп беруге мүмкіндік бола ... ... ... ... ... болса да толық түсіну үшін басқа
түркі тілдерінің материалдарымен және тарихи фактілермен ... ... ... ... арғы түрі ... ... яғни, соның құрамындағы -л о
баста түбір құрамында болған ба, әлде ... ... ... ма дейтін
мәселе түркологтарды көптен ойландырып ... Оған ... ... ... сөз ... құрамында кейде соңғы -л-сіз айтылуы. Қазіргі қазақ
тілінде бұ жақ, бү кез, бұ кісі деп, -л-сіз айтылу ... ... ... ... ... ... осы ... айтылу пішіні мынадай: қырғыз — бұл,
башқұрт — был, ... ... ... ... ... ... түрік, якут,
азербайжан, алтай тілдерінде — бу, тува тілінде — бо, хақас — пу, шор — ... ... ... тілдерінің басым көпшілігінде соңғы -л-сіз айтылады,
яғни, қазақ тіліндегі осындай құбылыс әсте ... ... ... ... ... ... Көне ... тілінде де бу түрінде ұшырасады.
Бұл факт о баста байырғы түбір құрамында -л ... ... ... ... түседі. Бұл сөзі нақ осы күйінде екі түбірдің бірігуінің ... ... Көне ... ... бу және ол ... ... қызметте қолданылуы ұшырасады. «Кұдатқу білікте» мынадай сөйлем ... ... ... бу ол бір ... бу ... кішіке мунадур өзум». Бұл
сөйлемдегі бу ол тіркесі қазіргі тіліміздегі бул есімдігінің ... ... ... Мынадай бір жайды да ескеру керек. V–VIII
ғасыр ескерткіштерінде, кейінгі «Кодекс ... ... ... ... тек бу ... ... ... Жаңағыдай қолданыс та ол
ескерткіштер ... ... ... сол ... қайсысында да
бұл есімдігінің қызметінде III жақтық жіктік ... ол ... ... ... ... ... ол сабығ ешітіп қағанғару ол сабығ ыттым
(Т.). «бұл сөзді есітіп қағанға ... Күл ... ол ... отуз йашайур
ерті (КТ). «Күлтегін бұл соғыста (соғыс болған кезде) отыз ... ... ол ... ... феріште кутүчүге, теңірінің йарықлықы, йарытты аларны
(КК). «Қашан бұл сөзді феріште күтушіге ... ... ... оларды». Ол сөзүнү айтты да, жанын теңрі еліне ... ... ... ... да ... ... қолына берді». Келтірілген сөйлемдерде ол
есімдігі қазіргі тіліміздегі бұл есімдігінің ... ... ... ... ... ... ... айтылған сөйлемдер мағынасын
салғастыра отырып анық байқауға болады. Ал ... ... ... ... қазақ тіліне де жат емес. Алайда қазіргі қазақ тіліндегі
мұндай қолданыс ... ... ... ... ... ... Бұ ол
тіркесі де, біздің байқауымызша, көбіне тек жазба тіл ... ... ... ғана ... Ауызекі сөйлеу тілдің ... ... ... ... ... ... мұндай қолданыстың кездеспеуі соны дәлелдейді. Әйтпесе, XIV
ғасырда жазылған «Кодекс ... XI ... ... ... ... ... фактінің ұшыраспауын ешбір ерекшелікпен
түсіндіру мүмкін ... та еді. ... ... өз ... ... ... Ал ... тіл қашанда сөзді саралап, ... ... ... Бу ол тіркесі де сондай мақсаттан туған деп қарауға
болар еді. Жазба тіл құрамында ... ... жиі ... ... бұл ... ... ... ықтимал.
Бұл есімдігімен түбірлес сөздер — мына, мынау. «Құдатқу білікте» ... муну түрі де ... ... ... ... осы
есімдіктердің дыбысталуы мынадай: башқұрт — бынау, қарақалпақ — мынау, т.б.
Түркі тілдерінің ... ... ... жоқ, оның ... ... ... Қазіргі қазақ тілінде мұнау, мұнда, мұндай, бүндай тәрізді
есімдік немесе есімдік негізді басқа ... де бар. ... ... ... ... ... туынды мынадай, мұндай, бүндай, мұнда, бүнда
сөздерімен салыстырып қарасақ, бұлардың барлығына ортақ түбір — мын, ... ... ... ... ... ... әрқайсысы дербес түбір
емес, бір ғана түбірдің фонетикалық варианттары. Бұл ... ... ... сол сияқты қазіргі қазақ тілі құрамында да ұшырасатын мынадай дыбыс
сәйкестіктері бар: м-б, ы,ұ. ... ... ... бір ғана ... ... сол ... о бастағы этникалық құрамының куәсы есепті
деп қарау орынды. Бір-біріне ұқсас тілдерде ... ... ... өзіндік дыбыстық ерекшеліктер болған, жаңағыдай фонетикалық варианттар
соның ізі. Әйткенмен мын, мұн, бұн ... ...... емес, бұл есімдігінің құрамындағы -л-дің варианты. Егер солай деп
қарасақ, түбірдің өзгеру ... ... ... ... еді: ... ... ... мына, мынау есімдіктері және мұн-дай, бұндай есімдік
туынды сын есімдер бұл есімдігі қалыптасқаннан кейін ... ... ... ... ... ... сөздердің барлығына ортақ түбір — мын
(мұн) екендігі де дәлелдейді. Бұл есімдігінің септелетін негізі бұн ... ... ... ... және осы ... өзі атаудан басқа септік
жалғауларында м дыбысынан басталып та айтыла ... еске алу ... ... ... ... ... ... мын деп қарасақ, соңғы -а,
-ау қосымшаларының арғы төркінін тап басып, дәл айту ... Бұл ... ... ... ... әр ... пікірде: -а элементін Рамстедт,
мысалы, ол ... ... ... ... ... ... ... деп қарайды (18, 36 б.(. Егер осы пікірді мақұлдасақ,
мына сөзі мын (бұл) ... мен ол ... ... пайда болды деп қарау
керек болады. Бірсыпыра Бітіру ... мұны ... ... ... ... Алайда осы сөзде бағытты білдіру мәнінен гөрі сілтеу, нұсқау
мәні басым ... А. ... ... ... тілдерінің материалдарына және
Рамстедт келтіретін алтай тілдері фактілеріне сүйене отырып, -е, -а ... ... ... ... болу керек дейтін жорамал айтады. Бұл
пікір бойынша, мына, міне, міні ... екі ... ... ... ... ... Егер түркі тілдерінде де бір ... ... ... ... болса, бір мағынадағы екі сөздің ... ... ... ... екен дейтін ой туады. Мынау сөзінің құрамындағы
-у элементі жөнінде біршама сенімді болжамды В.М. ... ... Ол ... б. ... ... ... -у, -ву сілтеу есімдігінің қысқарған
варианты екендігін ... Ал ву ... ... ... ... құрамында сақталса керек.
Ол жіктеу, сілтеу есімдігімен түбірлес ана, анау сөздерінің құрамындағы
-а, -у элементтері жайлы да осы айтылғандарды қайталау керек. ... ... жай: ескі ... ... ... те ... ан есімдігі кездеседі.
Осы ан мен ... ана ... ... Ал ан о баста шығу тегі жағынан
ол есімдігінің фонетикалық варианты: о/а. Соңғы –н-ді ол ... ... деп ... ... пе, ... өз ... ... тұлға деп есептеу
керек пе — ол жағы айқын емес. Алайда ескерткіштер тілінде ұшырасатын ... ... ... ... -н ол ... ... ... болмаса керек. Қайта ан құрамындағы -н-мен, сен жіктеуліктерінің
құрамындағы -н-мен тектес ... ... ... ... ... шілер кейбір
тілдерде қолданылатын ын, ін есімдіктері де осы ... ... деп ... ол ... есімдігінің алғашқы түбірінің мынадай фонетикалық
варианттары ... деп ... ... ... ы, і ... варианттардың ізі ескі жазбалар тілінде ұшырасады: інче (інча)
(солай, ... ҚБ), ... ... ... солай, ТЖ.), ынару (ы-нару,
немесе ын-ару, оған, соған, ... ... ... ТЖ.). ... сол ... еске ... ол ... ұялас екеніне күмән тумайды, а
дыбысымен келетін варианттың да ескі жазбалар тілінде ізі бар: анча ... ... ... — сонда, сол кезде), анчақынча (ан-чақ-ын-ча — ... сол ... ТЖ.), ... ...... ... КБ). Бұл ... қазақ тіліндегі анша (анша — мұнша), ан-дай (ғ — й) ... ... ... дау ... Сөйтіп бұл фактілерге қарағанда, қазақ
тіліндегі ана, анау сөздері құрамындағы а мен ол дегендегі о бір ... ... ... ... ан ... әне, әнекей сөздерінің құрамында да ұшырасады, ән түбірі
осы тұлғасында жалпы алтайлық ін (ын) есімдігімен тікелей ... ... ... тұрғыдан жеке фактілер ыңғайында ұшырасып отыратын құбылыс.
Ән ... осы ... екі сөз ... ғана ... да оның ... екенін көрсетеді.
Сол сілтеу есімдігі нақ осы ... ... ... ... басқа
қарақалпақ, ноғай тілінде кездеседі. Басқа тілдерде бұл ... ... ... ... татар тілдерінде — шул, қырғыз тілінде
— ошол, ошо, құмық тілінде—шол, со, ... ... ... — шу, ... ... Осы фактілерді салыстыра келгенде с ... ... ... тән ... байқауға болады. «Кодекс куманикусте» сол,
шол тұлғасының екеуі де ұшырасады. Бір-бірінен мағыналық айырмашылығы ... ... қана ... бар бұл сөздердің жалпысына ортақ түбір мен
жасалу, қалыптасу жолын айқындауда қырғыз тіліндегі ошол ... ... ... ... Нақ ... ұқсас тұлға «Құдатку білікте» кездеседі:
ошул. Қырғыз тілінде және «Құдатқу ... ... осы ... ... ... ... негіз бар: ош-ол (ул). Бұлай деуге қазақ ... ... ... ... ... ос (ош) және қазіргі өзбек тіліндегі
ушбу ... ... ... уш дәлел. Осыларды салғастыра келгенде,
бір кезде тіл құрамында есімдіктерге қабаттаса айтылатын ош ... ... сөзі ... деп шамалауға әбден болар еді. Күшейтпелі ош (уш)
сөзі сілтеу есімдіктерімен қабаттаса ... ... да, ... ... ... ... түсудің салдарынан қазақ тілінде сол, ... шул, т. б. ... ... ... керек. Қазіргі түркі
тілдерінің ішінде сөздің алғашқы ... ... ... тіл деп тек ... ... ... ... Қазақ тілінде сол түрінде қалыптасуын ош-ол//ос-
ол-шо-л//со-л/ш-с арқылы, яғни, алдыңғы дауыстының редукциялануы деп қана
түсіндіруге ... ...... ... ... ... тілдерінің
бірсыпырасында бұл (-л-сіз айтылу) әбден орныққан құбылыс.
Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... ... де) ... да нақ осы тәсіл арқылы жүрген. Тек бұл жерде ош және ан ... ... ... ... қалыптасуын көру дұрыс.
Әйтпесе, сона, ... ... ... л ... н ... ... үндесу заңдылығымен түсіндіру мүмкін емес.
Осы, осынау есімдіктері де ош және о ... ... ... ... бұл ... ... ушу ... айтылса, башқұрт
тілінде ошо түрінде айтылады. Тағы да бұл ретте қырғыз тіліндегі ... ең ... деп ... ... болады. Қырғыз тіліндегі тұлға уш+ул —
құрама ... ... ... Радлов қазақ тіліндегі осы сөзін ... ... ... ... ... сол ... кітаби тіл
құрамында көп қолданыс тапқан үшбу сөзімен байланыстырған ... ... ... ошу ... ... ... қазақ тіліндегі
осы сөзіне де келер еді. Қырғыз ... ошу ... ... ... ... қазақ тіліндегі осы сөзін, Радлов айтқандай, ош-бу деп ... — б ... ... ... ... ... сыйғызуға болмас еді.
Ош сөзі мен о сілтеу ... ... ... ... ... сөзі де ... Сөз соңындағы (есімдіктер құрамында) -л-дің
факультативті элемент екені қашанда ... ... ... ... ... ... ... былай деп қарауға дәлел бар: ош-ол//ос-ол//-ош-
о//ос-о >ос-ы. Сөз соңында ... ... ... айналуы тарихи
тұрғыдан қазақ тіліне әсте жат құбылыс емес.
Сұрау есімдіктері. Сұрау есімдіктерінің қазіргі ... ... ... ... ... сұрау есімдіктері тілдің көне дәуірінде
қазіргі тілдердегідей сан жағынан мол, тұлғалық жағынан әр қилы ... ... ... ... ... ... ... отырған ескерткіштер
тілдеріне жүгіну орынды. Орхон-Енисей жазбаларында, мысал ... ... ... ... саны ... ... ... есімдіктерінің сан
жағынан молайып, тұлғалық жағынан әр қилы бола бастауы ... ... ... күрделеніп, ұялас туынды түбірлердің молаюымен ... ... ... ... ... не ... не ... мен
қосымшаның кірігуі арқылы қалыптасуы соның нәтижесі.
Қазіргі түркі ... ... ... ... ... 3 ... айналасына топталады. Олар: кім, не, қай (қан). Бір
тілде ... ... саны аз, ... көп ... да ... Бірақ
қайсысы да осы түбірлер негізінде жасалған. Әрине, ... т.б. ... шет ... ауысқан сұрау мәнді сөздер де кездеседі. Бірақ
ондайлар аса көп емес. Егер жеке тілдерге тән ... ... ... әбден түсінікті) ескерсек, түркі тілдеріндегі сұрау есімдіктері
ортақ түбірлерден ортақ тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... не, қай (қан), кім түбірлері о баста
есім болған. Ондай жорамалға әлгі түбірлердің кейінгі барысында есім ... ... ... ғана ... ... ... қолданысы да дәлел бола
алады. Мысалға қай сөзінің дербес қолданысын қарастырайық: қай кісі, ... қай бір ... т. б. Қай ... ... ... ... ... екі түрлі жайды аңғартады, біріншіден, түбір есім ... ... тап осы ... бұл ... қатыстық мәнін
көрсетеді. Сонда қай есім түбірі о ... ... ... ... қатыстық мән
(относительное) берген. Нақ осындай ерекшелікті не, кім сөздері жайлы да
айтуға ... еді. Не ... не іс және кім де кім ... ... бұлар да атрибуттық қызметте жұмсалып, қатыстық мән ... ... ... тілінде не есімдігінің қолданысы да ... ... ... ... ... танытады: не қағанқа ішіг-күчіг берурмен — ... ісім мен ... ... Бұл ... не ... қатыстық мәнде
және қай есімдігінің ... ... ... Жалпы 8–9-ғасыр
ескерткіштері тілінде не және қай есімдіктерінің ... ... ... байқалады. Салыстырыңыз: не ойун, не ийрдә (қай, қандай
ойын, қай жерде).
Қай түбірі ... ... ... ... ... қанша, қашан, қандай,
қаны (кәні), қалай тәрізді сұрау есімдіктеріне негіз болған. Егер ... ... ... ... ... түбір мен қосымшаның (қайда,
қайдан, кандай, қалай), кейде екі түбірдің ... ... ... ... түбір — қай (қан). Әрине, кейбір сөздер ... ... ... қай емес, қа деп те ойлауға болар еді. Өйткені қай-да, қай-
дан болғанмен, қа-лай екені айқын. Алайда қазақ ... ... ... ... ... ... де сұраулық сөз бар. Қалай және қайтіп
есімдіктерінің мәндестігін былай қойғанда, ортақ түбірге негізделгендігі де
күмән ... ... ... ... ... — қазіргі түркі тілдерінің
кейбірінде қалай сұрау есімдігі хайди (хақас т.), ... ... т.), ... ... ... ... т., ... тіліндегі қайтіп сұрау
есімдігімен салыстыр) түрінде де ... Осы ... ... ортақ түбір қа емес, қай (қан) болып шығады. Ф.Г. Исхаков қалай
есімдігін мынадай құрама бөліктерге ... ... қа(й) — ... -ла — ... тудыратын аффикс, -й — көсемшелік форма. Сөйтіп қалай
— сұрау есімдігі әуелі ... одан ... ... ... Ал ... ... ... есебінде қалыптасуы әсте жат құбылыс емес. Ол
үшін қайтіп сөзін (қай-ті-іп) еске ... де ... ... ... ... ... ... түбір бірде
қай, бірде қан түрінде дыбысталған. Мұның үстіне ... ... ... сол ... ... ... (қандай, хақас), ханна (қайда,
якут) тәріздес те ... еске ... ... ... ... ... болған түбір жалпы түркі тілдері құрамында бірде қан, бірде
қай түрінде айтылуын ... Көне ... ... ... ... ... т. б. Сөйтіп кейде бір ғана ескерткіш тілінде бірде ... ... ... ... ... айтылған). Осы бір ғана түбір ыңғайында
байқалатын н-й сәйкестігі тайпалық ... ... ... да ... Орхон-Енисей жазбаларында сұрау есімдіктері тек қана ... ... ... Егер осы фактіні ескерсек, н~ й сәйкестігі кейін пайда
болған ... деп ... тура ... ... ... қой сөзінің бірде й
мен қой түрінде, бір-де қон түрінде айтылатынын келтіреді де, ... ... ... ... деп ... Және ... сұрау есімдігінің де
екі түрлі айтылуын келтіреді. Ол былай деп ... ... қайу ... нәрсе) десе, олар (арғулар) қану ... ... ... ... ... болған түбірдің екі түрлі дыбысталуы Қашқари ... ... және ... өзі тайпалық тілдердің қалдығы есебінде
орнығып қалған деп ... ... бар. ... ... ... ... ... те қарайды: қай-ет-іп. Қай — сұрау есімдігі (әрине, ескірген) ... ... ал ... ... ... қосымша. Екі сөз (ескі сұрау
есімдігі мен көмекші етістік) біріккен уақытта ... сөз ... ... е ... қалған.
Сонымен, бұл айтылғандардан шығатын қорытынды қандай және қайда сұрау
есімдіктері бір ғана түбірдің екі түрлі фонетикалық ... ... ... ... қай (қан) ... — есім сөз ... ... айтылды. Сол
тұжырымды дәлелдейтін тағы бір факт — оның ... ... және ... ... ... және ... ... жалғаулары мен есім ... ... ... ... Ал қайсы есімдігі есім түбір мен
тәуелдік ... III ... ... қалыптасқан. Көне жазбалар
тілінде де ... ... ... ... қайдын түрінде ... ... ... ... және ... ... ... дыбысталуын еске алмасақ, қазіргі тілдерден ешбір ... ... ... ... есімдігі қан түбіріне әр түрлі сөз тудырушы
аффикстердің жалғануы арқылы ... ... ... және ... ... ... -ша, ... орысша, қазақша, балаша тәрізді
туынды үстеулер құрамындағы осындай. ... ... ... керек.
Қашан есімдігінің қалыптасуын Ф. Г. Исхаков қан-шағ-ын, яғни, қан ... ... көне ... құралдық септік (творит. падеж) тұлғасының ... ... ... ... деп ... Қазіргі қазақ
тілінде, сондай-ақ ... да ... ... қай және шақ ... ...... ... қалыптасқан тәсілі екендігі белгілі.
Осы тұрғыдан келгенде, бұл ... ... ... ... жазбалар тілінде кеңірек мағынада кездесетін не есімдігі
де қазіргі тілде бірсыпыра сұрау есімдіктерінің жасалуына өзек болған. Бұл
топқа ... ... неше ... ... ... ... не-ме-не, не-ге, не-
ше тәрізді құрама элементтерге ажырайды. Немене сұрау ... -ме ... ... Неме сөзі қалыптасып, заттық ұғым ... ... мән ... үшін ... рет не қосылған. Неше есімдігінің
құрамындағы -ше осыдан бұрын айтылған қанша есімдігінің құрамындағы ... ... сөзі о ... зат есім ... ... ... ... қазіргі
тілдегі кейбір қолданыстары да айғақ. Не нәрсе, не іс, не зат ... ... не — тек зат есім ... ғана ... Не — о ... ... есім ... оның септеулік тұлғаларының сұрау есімдіктері есебінде
қалыптасуы да дәлелдейді. Нені, неге, ... ... ... ... ... есімдіктері есебінде қалыптасуы сөз мағынасын саралап
түсінуге ұмтылудан туған болса ... Тура ... мәні ... ... ... неге, неде, неден (септік жалғаулардың семантикасына
сай) ... ... ... ... ... Не сөзінің септік
тұлғаларының сұраулық ... ... ... сонау ескі дәуірден
басталған процесс. VIII ғасыр жазбалары тілінде мынадай тұлғалар ... біз ... негү тіп ... (біз екеуміз қалай өтінейік), неке:
неке ... ... ... ... неде өтру йоқ (не үшін жоқ). ... ... объектілік мән беретін септік жалғауларында қолданыла бастауы
ертеден кездеседі. Оның үстіне, көне ... ... ... ... ... ... кейде қазіргі тіліміздегі мағынасынан өзге,
басқа сұрау есімдіктері орнына қолданылғандығы да бар. ... ... ... негү тіп ... сөйлемі құрамындағы негү есімдігі қазіргі
тіліміздегі қалай сұрау есімдігінің орнына қолданылған (негү, -гү ... ... ... тән ... Не ... және оның әр
түрлі тұлғаларының баска сұрау ... ... ... көне ... жиі ... Мысалы: не қағанқа ісіг-күчіг берүрмен «қай
қағанға ісім мен күшімді жұмсармын». Не ... «қай ... ... қазақ
тілінде қалай, қандай есімдігінің орнына нендей, қанша деудің орнына неше
сұрау есімдіктерінің қолданылуы бір ... ... көне ... не ... ... ... ... қалған із.
Не есімдігі ескі жазбалар тілінде де басқа сөздермен тіркесіп, сұрау
мәнді тіркестер ... ... ... ... ... не үчүн, не
ийрде, некуке ... ... ... ... ... Қазіргі
тіліміздегі не қылды, не етті, не істеді, не ... не ... ... ... ... бір ... ескі ... модель бойынша
қалыптасқандығы анық.
Өздік есімдігі деп ... ... ... жататын бір ғана өз сөзі екені
белгілі. Бітіру шілердің қайсысы да өз сөзі о ... ... ... ... ... ... ... дейтін мән берген дейтін пікірге ойысады.
Сонда өз сөзінің тәуелдіктің III жағында айтылуы кейін пайда болған ... ... ... Көне ... ... ... бұл ... отырған мәнде және тәуелдік жалғауынсыз қолданылуы ұшырасады. Өз
ынча кергек болмыш (ҚБ). «Өмір де өзінше ... ... ... ... ... ... болғалы, өзді-өзі, өз бетімен (бетінше), өз басы
тәрізді тіркестер құрамынан да өз ... ... ... де, ... де ... болғалы, өз-өзінен) байқауға болады. Өзі-өз болғалы,
өз-өзімен тіркестері құрамындағы қосымшасыз өз сөзі есімдіктен гөрі зат
есім ... ... Бұл ... ... кең таралған пікірдің
дұрыстығын дәлелдей түседі. Өз сөзі даму ... ... III ... ... ... ... басқа да сөздерге негіз болған.
Қазіргі тіліміздегі өзек (өз-ек), өзге (өз-ге), ... // ... ... ... осы ... тараған.
ҚОРЫТЫНДЫ
Тіліміздегі «есімдер» деп аталатын топқа жататын сөздердің
грамматикалық ... ... даму ... ... ұштасып,
байланысып жатады. Мысалы, зат ... жеке ... ... ... ... дәл сондай тұлғалы сын ... ... ... тыс ... ... ... зат есімдер мен сын
есімдер жайында әңгімелегенде солармен орайлас қолданылатын сан есімдер мен
есімдіктерге де ... ... ... ... ... ... мен қолданыс жағынан ыңғайластығы олардың ... ... ... ... ... ... жіктелуі сөйлем ішіндегі мәні мен
қызметіне байланысты болған құбылыс. ... ... ... ... ... жұмсалу, яғни, айтылатын ойдың иесін білдіріп, басқа
сөздерге тәуелсіз қолданылу зат ... ... ... ... ретінде қалыптасуына мүмкіндік жасады. Акад. И.И. ... ... «Зат есім ... ... ... мағынадағы мүше (бастауыш ... ... ... ... – дейді. Ал сол зат ... ... ... қолданылатын сын есімдердің сөз табы ретінде
қалыптасуы туралы ... ... ... ... ... Жирмунский: «Грамматикалық жағынан тұлғаланған сын
есімдер категориясының қалыптасуы, яғни, есімдердің зат есімдер мен ... ... ... ... ... ... әдістері
арқылы көрінеді», – дейді. Нақ осы тұжырымды түркі тілдеріндегі, солардың
бірі – қазақ тіліндегі зат ... мен сын ... де ... ... тілдері тарихын Бітіру шілер де сөз ... ... ... ... пікір айтады. Сонымен, есім сөз таптарының ... ... ... тек зат есімдер мен сын есімдер арасындағы байланыстан
ғана көрінбейді, олардың басқа топтарының да алдыңғы екі ... ... ... қоса ... И.И. ... сөздердің атрибут
(анықтауыш) мүше болып жүмсалуынан сын есімдер, пысықтауыш мүше ...... ... ... ... еске алу ... Егер ... бәрін қорытындылай келсек, есімдердің әрі грамматикалық топ
болуымен бірге, лексикалық та топ ... осы ... ... ... олардың тарихи қалыптасуынан туғандығын көреміз.
Көрнекті ғалым М. Томанов «Есім сөз таптарының ... ... ...
үстеулер. Үстеулер шығу төркіні, қалыптасу ... ... да әр ... ... ... бірде есім негізді болса, бірде етістік
негізді ... ... ... әр ... ... ... кеш қалыптасқан
грамматикалық топ деп қарауға мүмкіндік береді. Бүгінгі тілдегі көпшілік
үстеу сөздердің құрама бөлшектерге оңай ... да ... ... деген
өзінің тұжырымын айтады.
Есімдердің бір тобы – сан ... түп ... ... ... ... ... жататыны тіл білімінде әр кез айтылып келеді. ... ... ... сөздердің қалыптасуы аналитикалық ойдың синтездеу
дәрежесіне ... ... ... еске ... мұндай пікірдің
дұрыстығы әсте талас туғызбайды.
Сонымен, есім сөз ... ... ... ... ... ... алып ... Есім сөз таптарын, оларға тән категориялар мен
тәсілдерді тарихи түрғыдан қарастырғанда да осы ... ... ... ... динамикалық дамудың нәтижесінде қалыптасқан элементтермен
қатар, көне дәуірдің куәсы боларлықтай фактілер де кездеседі. Сондықтан
тілдің ... ... ... ... оны туыс ... ... тарихи ескерткіштер фактілерімен салыстырып Бітіру
арқылы ғана емес, сол тілдің өз ... ... ... элементтерді
Бітіру арқылы да ашылады. Қазіргі казақ ... осы ... ... ... ... жету жолын да аталған әдістерді қатар колдана
отырып зерттегенде ғана ... ... ... ... ... Айдаров Ғ. Көне түркі жазба ескерткіштер тілі. Алматы,1986.–180 б.
2. Щербак А. М. Грамматический ... ... ... ... ... вв. из ... ... М.—Л., 1961, стр. 96.
3. Кононов А.Н. ... ...... ... ... Л., ... Богородицкий В.А. Введение в татарское языкознание. Казань, 1953, ... Сб. ... ... В.А. к его ... М., ... ... Санжеев Г.Д. Сравнительная грамматика монгольских языков. М., ... ... ... Г.Ф. ... аффиксов множественности – исконно
алтайская константа или ... ... Сб. ... ... ... ... Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. М.—Л., ... ... ... А.Н. ... ... ... рунических памятников. Л.,
1980, стр. 147.
10. Дмитриев Н.К. Исследования по ... ... ... Ч. II, М., 1956, стр. ... Исследования по сравнительной грамматике тюркских языков Ч.II..
Морфология, М., 1956, стр. 24—35.
12. ... В. ... по ... ... М., 1962, стр. ... ... С.А. ... диалектологии и истории казахского языка. –
Алматы, 1959, стр. 311.
14. ... С.Е. ... ... письменности. М.—Л., 1951, стр.
437.
15. ... Г.И. ... в ... ... - М., 1957.- 64-65 с.
16. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. – ... ... ... 263 ... ... Н.К. ... тюркских языков. М., 1962, стр. 22—24.
18. Дмитриев Н.К. Неустойчивое положение сонорных р, л, н в тюрк. яз.
в сб. ... по ... ... тюрк. языков. Т. II,
М., ... ... В. ... по алтайским языкам. М., 1962, стр. 144.
20. Кононов А.Н. Грамматика современного узбекского литературного
языка. ... 1960, стр. ... ... Н.К. Указательные местоимения в османском языке. Строй
тюркских языков. М., 1962, стр. ... ... Г. ... в ... языкознание. М., 1967, стр. 75.
23. Ибатов А. Местоимения в казахском языке. АКД, А-А., 1962, стр. 23.
24. Историческое развитие лексики ... ... М., 1961, стр. ... ... А.С. ... филологиясы және жазу тарихы. – Алматы, 1996. –
127 б.
26. Малов С.Е. ... ... ... Изд. АН ... – М., Л.,
1952.
27. Поливанов Д. К вопросу о ... ... в ... ... ... ... Батманов И.А. Язык енисейских памятников древнетюркской письменности.
– Фрунзе, ... ... М. ... по ... ... тюркских языков. – М.,
1955.
30. Айдаров Ғ., ... Ә., ... М. Көне ... ... тілі. –Алматы, 1971.
31. Аманжолов С. Памятники древнетюркской письменности и их ... ... ... языкам. // Материалы ... ... ... в г. Ташкенте 4-11 июня 1957 года. Ташкент,
1958.
32. Аманжолов А.С. Көне түркі ескерткіштерінің тілі ... // ... ... ... №5, 1998. –10-15б.
33. Аманжолов А.С. История и теория древнетюркского письма. Алматы, ... ... М.А. ... в ... ... памятников (в
сравнительном плане с современным башкирским языком). –Саратов, 1978.
35. Малов С.Е. ... ... ... –М.–Л., 1952.
36. Насилов В.М. –Язык орхоно-енисейских памятников. –М., 1960.
37. Насилов В.М. Язык ... ... ... ... ... –М.,
1974.
( У дауысты, С дауыссыз дыбыс түрінде оқылсын.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне түркі (ХIII-ХIV ғасыр) жазба ескерткіштер тіліндегі есім сөздердің жасалу жолдары49 бет
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет
Сын есім10 бет
Қосарлы етістіктердің сөзжасам жүйесіндегі орны8 бет
«Китаб муқаддима» ерекшеліктері173 бет
М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясындағы есімді сөйлемдер119 бет
Сын есімді оқыту барысында оқушыларға ұлттық тәрбие беру96 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
«ЕСІМ ХАН» ЖЫРЫНЫҢ НҰСҚАЛАРЫ МЕН ТАРИХИЛЫҒЫ42 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь