Орталық Азияға ислам дінінің таралуы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І. ИСЛАМНЫҢ ТАРИХИ ДАМУЫ ЖӘНЕ РЕСМИ ДІНГЕ АЙНАЛУЫ
1.1 Исламның шығуы және оның әлемде таралуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9
1.2 Исламның жеңісі және ХХ ғасырда дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

ІІ. БӨЛІМ ОРТАЛЫҚ АЗИЯҒА ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Тарихи.әлеуметтік орта және дәстүрлі сенім.нанымдар ... ... ... ... ... ... ... 25
2.2 Сопылық және Орталық Азияға исламның таралуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...52
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік Ұлттық Университеті
Халықаралық қатынастар факультеті
Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты және ... ... ... ... ... ... ... таралуы
Ж О С П А Р :
КІРІСПЕ.....................................................................
................................................3
І. ИСЛАМНЫҢ ТАРИХИ ДАМУЫ ЖӘНЕ РЕСМИ ... ... ... ... және оның ... ... ... және ХХ ... ... ... ... ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Тарихи-әлеуметтік орта және ... ... ... ... және ... Азияға исламның
таралуы....................................33
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.....................................43
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... және ... дамудың ырық
бермес иіріміне тартылған елдердің қатары молыққан үстіне молыға түсуде,
жаһанданудың күпшегі өз ... ... ... ... барады. Дамыған
елдер өздерінің экономикалық және саяси ықпалын кеңейтіп, әлуетті өтім
рыноктарының санын ... ол ... тек қана ... ... емес,
сонымен бірге өз азаматтарының әл-ауқатын одан әрі бөгетсіз көтере түсуге
негізделген, ... ... ... ... ... да ... ... Автордың пікірінше қандай мемлекеттің болмасын тұрақты
дамуы үшін екі фактор маңызды рөл ... ...... ... ... қызметі, екінші фактор - өзара тиімді сауда-
экономикалық байланыстың дамуы.
Қазақстан егемендік жылдар ... ұзақ ... ... ... ... ... халықаралық қатынастардағы орны мен рөлін
өзгертуге әкелді. Аймақтандыру және жаһандану процестері ... де ... ... ... ... ... жүйенің де
рөлі мен қызметіне үлкен ықпал етуде. Халықаралық қатынастар саласында
жекелеген мемлекеттер өздерінің ... ... іске ... үшін ... ... ... ... қауіп-қатер» деген ұғымды ерінің ұшымен айта салу оп-оңай
болғанымен, оның үрейлі қанатының кеңге жайылып бара жатқаны соншалық, ... ... ... ... ... ... ғана ... исламның өзін
нақтылы қорғаудың қажеттігін сөз ететін кез келді.
Мұндайда ... ... үшін дін ... ... мен ... емес
жан сақтаудың тәсілі мен тәпсыры болғанын еске салудың зияны жоқ. Әр ... ... ... ... ... ... идеясы дағдарысқа
ұшыраған шақта, елдің қоғамдық және саяси өмірінің сахнасына бүкіл ... ... ... дін ... ... өмір болмысын және әлемдегі геосаяси күштердің
қатарындағы өзінің орнын байсалды бағалай келіп, Қазақстан ТМД, сондай-ақ
бүкіл әлем ... әр ... ... ... жұмысына белсенді
түрде қатысуда, осы арқылы ол ... ... ... ... ... ... қана қоймай, сонымен бірге ұлттық мүдделерін де шешуге жол
ашады.
Тәуелсіздік алып, БҰҰ және ... ... ... ... ... жеке ... ... қорғаныс және ұлттық қауіпсіздік және
де әлемдік ... ... ... ... өту сияқты жаңа
проблемаларға тап ... ... ... ... ... жаңа ... ғана ... сонымен бірге қазіргі заманның ең бір өзекті халықаралық
проблемалары ... ... ... ... ... ... қозғалыстың алғы шебінде тұрған мемлекет ретінде енді.
Біздің ... ... ... ... ұйымы, Орталық Азия
ынтымақтастық ұйымы сияқты басымдығы бар ... ... ... ... тиіс[2]
Қазақстанның Ислам Конференциясы Ұйымына (ИКҰ) қатысуының негізінде
экономикалық мүдде жатыр. Тәуелсіздік алған кезден бастап түрлі ... ... жол ... ... ... Арабиясы) ИКҰ бас
хатшылығымен ... ... ... ... ... асырылады.
Қазақстанның өкілдері Ұйымның және оның ... ... атап ... ... Даму ... экономикалық және сауда
ынтымақтастығы жөніндегі тұрақты комиссиясының отырысына қонақтар ретінде
қатысады.
ИКҰ ... ... ... мұсылман елі ретінде ғана емес,
сонымен бірге халықаралық саясаттың белсенді ... ... ... ... ... ... Конакридегі (Гвинея) ИКҰ-ға мүше елдер сыртқы
істер министрлерінің ... ... ... толық құқықты мүше
ретінде қабылданды. ИКҰ Жарғысына сәйкес ... ... Даму ... де ... ... ... қазақстандық делегация Катардың астанасы Дохада
өткен Ислам Конференциясы Ұйымының ІХ ... ... ... күн тәртібіне халықаралық саясатқа, ислам әлемі ... ... ... ИКҰ ... ... және гуманитарлық ынтымақтастыққа қатысты өзекті мәселелер енді.
Ислам әлемдік діндердің ішіндегі қуаттысы ... ... ... діні мұсылмандық әлемде қашанда діни доктрина мен ... ... ... ... дінінен өзгеше рөл атқарады. Христиан діні
өзінің ... ... ... ... ... ... қудалау мен
өркениеттің құлдыраған жылдарында болсын ешуақытта зайырлы билікті ... ... ... Ал ... діні ... ... ... салаларында орын тапты, ол экономикалық қатынастар сипатын анықтады,
саяси әкімшілік бағыт пен мұсылмандардың әлеуметтік құрылымын, ... ... ... белгіледі. Ислам елдерінің рухани өмірі исламның
бақылауында болуымен қатар сыртқы ... ... ішкі ... де ... алып, ислам шеңберінде дамыды.
2003 жылы қыркүйек айында ... ... ... ... және
дәстүрлі ұлттық діндер съезінің ашылуы рәсімінде Н.Ә.Назарбаев дін жайлы өз
пікірін былай баяндайды: Дін – ғаламдану ... ... ... ... ... тілдесуге әкелетін жалғыз ауқымды құбылыс. Рухани ... дін ... ... ... ... ... ... Бұл
этнодіндік сипаттағы локалды және аймақтық шиеленістердің ұлғайған бүгінгі
күні өте маңызды[3]
Диплом жұмысының зерттеу нысанына ислам дінінің пайда болу ... ... ... таралуын, даму тарихында алатын орнын, қазіргі
қоғамдағы рөлін зерттеу пәні ... ... ... Иассауи
дүниетанымын сопылық iлiмi негiзiнде қарастыру, сопылық ... ... ... ... хикметтерiндегi сопылық ұғымдардың
мағынасын ашып көрсету, сол арқылы «Диуани хикметтi» ... ... ... ... қою өте ... болып тұр. Мұнымен бiрге
ескеретiн жағдай, Иассауи 11 дүниетанымы мен философиясын зерттеу жұмысының
қолға ... көп ... жоқ. ... ... жаңа ... ... ... отырып бұл тақырыпты түбегейлi зерттеу уақыты туып отыр.
Диплом жұмысының хронологиялық шеңбері Ислам дінінің пайда болуынан
бастап, ... ... ... ... ... және ... уақыт
аралықтарын қамтиды.
Зерттеу жұмысының мақсаты тақырыбынан көрініп ... ... ... ... ... ... ... исламның рөлі
мәселелерін ашуда нақты сұрақтар ... оған ... ... ... ... ... ... барысында қазақ халқының өз деректеріне сүйене
отырып пайымдау; орыс ... ... мен ... ... ... ... ... зерделей отырып ақиқатты айқындау; Осылайша исламның
Қазақстан тарихындағы орнына баға ... ... бұл ... ... міндеттер қойылған:
1. Ислам дінінде ірі ағымдар ... ... ... ... кім ... айқындау;
2. Мұхаммед және оның исламды құру мен оның эволюциясындағы рөлін
анықтау;
3. Әр замандағы ... ... ... ... ... ... ... Азияға таралған ислам дінінің ерекшелігін талдап,
зерделеп, анықтау;
5. Иассауи ... ... iлiмi ... ... ... анықтау;
Зерттеу жұмысының деректік негізі. ... ... ... ... мұрағат материалдары, заң және ... ... ... ... ... бірнеше топқа бөлінеді. Диплом
жұмысының алдына қойған мақсаты мен міндеттерін ... ... ... ... көздеріне қарай оларды бірнеше топтарға бөліп қарастырып
отырмыз.
Деректердің бірінші тобына мемлекетаралық ... ... ... ... мен ... ішіндегі саяси шарттар құрады.
Мұндай шарттардың қатарына ... ... ИҚҰ ... ... мәңгілік достық туралы шарттар енеді.
Деректердің екінші тобына сыртқы экономикалық байланыстарды нығайтуға
бағытталған, екі және ... ... ... ... ... бағытталған шарттар мен келісімдер құрайды.
Қазақстан Республикасының Сыртқы істер ... ... ... жинағы
мен Қазақстан Республикасы Халықаралық шарттар ... ... ... мен ... ... үшінші тобына Қазақстан Республикасы Сыртқы істер
министрлігінің ағымдағы мұрағат материалдары құрайды.
Деректердің ... ... ... ... ... ... қолданылады. Статистикалық мәліметтер
мемлекеттердің экономикалық жағдайын және олардың ... ... ... ... Сол арқылы ... орын алып ... ... ... ... ... оның перспективаларын көрсетуге мүмкіндік берді.
Деректердің бесінші тобын «Қазақстан - 2030» стратегиялық бағдарламасы
құрайды. Бағдарламада Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде ... ... ... ... ... келешекте жүзеге асырылуы тиісті аса
маңызды міндеттердің қатарына ел ... ... оны ... ... ... ... ... сүйене отырып дамыту
керектігі айтылады. Стратегиялық бағдарламада ... ... ... ... ... перспективасын айқындайтын
басымыдылықтар көрсетіледі.
Деректердің алтыншы тобын Қазақстан ... ... ... ... ҚР ... істер министрі К.Токаевтың
еңбектері құрайды.
Деректердің жетінші тобына бұқаралық ақпарат ... ... ... құжаттар, ақпараттар, материалдар жатады. Бұған
республикалық, шетелдік ... мен ... әр ... ... ... ... және теориялық негізі. ... жаңа ... ... ой ... мен ... жаңа тарихи
тұрғыдан жазылған көзқарастар басшылыққа алынды. Диплом ... ... және ... ... ... даму
заңдылықтары мен өркениеттілік, салыстырмалық, талдау, жинақтау ... ... ... ... ... ... ... тарихи ұстанымдармен
концептуалдық ережелер, танымдық теория негіздері алынды.
Диплом жұмысының зерттелу деңгейі. Зерттеу тақырыбының тікелей ... ... ... ислам оның таралуы, генезисі ... ... ... ... баршылық. Осы салада ... ... ... ... ... ... В.Соловьев, Ю.Скайлер, И.П.Остраумов, А.Крымский, Х.Абдалати
еңбектерін атауға болады.
Ресейлік шығыстанушы ғалым В.В.Бартольдтың «Монғол шапқыншылығы
кезіндегі ... атты ... ... ... ... ... табуға болады. Х-ХІХ ғасырлардың аяғын қамтитын араб және парсы
жазба деректерінің негізінде жазылған «Иран. Тарихи сарап», мәдениет ... ... ... ... Ирандағы зороастризм және ислам тағдырына
арнаған «Ислам» ... ... ... ... ... еңбектерінің
негізінде қайта жарық көрген ислам тарихына байланысты «Ислам және Араб
халифатының тарихы» ... ... аса ... еңбектерінің қатарына
жатады.
Араб әлемінің тарихына, исламның дамуы тарихында Е.А.Беляев еңбектерін
ерекше атауға болады. Оның «Мұсылмандық сектанттық» атты ... ... ... жеке ... ... мәселелерін зерттеуге бірқатар Қазақстандық ғалымдар да өз
үлестерін қосты. М.Үсенова мен С.Үсеновтың ... ... ... ... мәселелері, яғни ерте замандағы және ... ... ... діни ... мен ... ... ерекшеліктері,
эволюциялық кезеңдері, таралуы, оның ішінде Қазақстан аймағына таралуы,
діндердің бүгінгі жәйі, діндерге сыни ... ... сөз ... буддизм, христиан дінімен қатар ислам дініне де жеке ... ... ... ... өмірі, исламның жіктелуі, шиизмнің пайда болуы мен
сүнниттерден айырмашылығына талдау жасалады.
Қазақстан ... ... ... діні қағидалары, мұсылмандық дәстүрмен
терең таныстырған жеке тұлға ...... ... ... ... ... Шығыс Түркістанның Алтай өңірінде 1917 жылы дүниеге келген
Халифа Алтай, өмірінің 12 ... ... мен ... ... ... урду
тілдерінде фикһ, хадис және құран тапсырысы саласындағы екі ... ... 1988 жылы ... ... ... ... ... 1992
жылы тарихи отаны Қазақстанға оралып ислам дінін насихаттап еңбек ... ... ... ... ... және имандық шарттары», «Ғибадатул
ислам: Діни уағыз, насихаттар», «Хұтпалар: Діни уағыз ... ... ... ... авторы – Өсерұлы Нұралы. Оның ... ... әдет ... ... қағидалары», «Мұсылмандық құқық»,
«Мұсылмандық неке заңдары» және тағы басқа еңбектері бар.
Диплом ... ... ... ... ... қол
жеткізілген зерттеудің қорытындылары мен ғылыми нәтижелерінің жекелеген
бөлімдері халықарлық ... ... ... ... және болашақ тарихшы мамандарға осы тақырыпқа ... ... өз ... ... деп ... жұмысының құрылымы былайша құрылған: екі тармақтан тұратын
бірінші бөлімде исламның шығу ... оның ... ... ... ... алғы шарттары, Исламның жеңісі және ХХ ғасырға дейін
дамуы ... ... екі ... ...... орта ... сенім-нанымдар, Сопылық және Орталық Азияға исламның таралуына
сипаттама беріледі. Исламның ... ... және ... ... ... Х ... ХІХ ... дейін созылды. Бұл ... ... ... дінді қажет еткен жоқ, ол оларға бөтен еді деген
тұжырым ... ... ... бұл ... ... ... емес.
Сондықтан ол анықтай түсуді қажет ... ... өмір ... ... ... мешіттердің болмауы
исламды қабылдауға кедергі ете алмайтын еді. Өйткені, бұл дін ... ... ... Ең ... ... мұсылман болуды, Алла мен
оның елшісі Мұхаммедке шын ... ... үйде де, ... да – ... болса, сонда оқып, ырымдарды ... ... ... ... ... ... ... енгендігі соншалықты,
ұлттық әдет ғұрыптар мен ... таза ... діни ... қою ... ... осы ... ... жұмысында басқа діндермен
салыстыра отырып исламның ықпалы талданып зерттелген.
Диплом жұмысының қорытынды бөлімінде автор ... мен оның ... ... ара қатынастарын байыптау Қазақстандағы дін мен
азаматтық қоғам қарастырғанда қажет болады. Қазақстан Республикасының ...... ... дін ... ... ... ол дегеніміз
жоғарыда аталғандардың әрқайсысын өз алдына өзінің ... ... бір ... ... ... ... сөз. Біздің Республикамыздың
азаматтарының қандай ... ... ... яғни ар ... ... Қазақстан
Республикасының Конституциясына, Азаматтық ... ... діни ... және дін тұту ... ... ... ... БӨЛІМ ИСЛАМНЫҢ ТАРИХИ ДАМУЫ ЖӘНЕ РЕСМИ ДІНГЕ АЙНАЛУЫ
1.1 Исламның шығуы және оның әлемде таралуы
Құдай жер бетінде адамды жаратқаннан кейін оған ... ... ... ... мен ... халықты дұрыс жолға салуға ұмтылды. Бұл
елшілер бірінен кейін бірі халыққа әр түрлі заманда келіп, оларға ... ... ... ... ... мен ... бір ... қайшы келген
жоқ, керісінше, бірінен бірі шығып отырды. Пайғамбар деп ... ... ... ... ретінде жеткізіп отырған елшілерді атады.
Ондай қасиетті кітаптар бірнеше - Мұса ... ... ... ... ... ... ... арқылы жіберілген – Зәбүр
(Псалтырь), Иса ... ... ... ... ... және ең ... ... арқылы жіберілген Құран. Ең алғашқы пайғамбар Адамнан ең
соңғысы – Мұхамедке дейін көптеген басқа да ... ... олар ... ... уахи жеткізіп отырды.
Бұл пайғамбарлар мен елшілердің ғажайып ... ... ... Бұл ... жергілікті халықты сендіру үшін жасалынды. Осындай
мұғжизалардың бірі Қасиетті Құран ... ... ... Ол ... өзінде
де көрініс тапқан: «Бұрынғы пайғамбарлардан ... ... ... біз ... етер едік деп) ... айтпауы үшін (иланущыларға) жақсы
хабар жеткізуші, (астамшылық ... ... ... тағы да
пайғамбарлар жіберіп тұрдық. Алла ұлы, ол хикмет иесі» (4, нисас, 165 а.).
Мұхаммед пайғамбардың өмірі мен ... ... ... ... ... пайғамбарлармен туыстық қатынаста болғанын көрсетеді. Қырық
жасына дейін пайғамбар басқа халықпен бірдей өмір сүріп ... Ол 570 ... ... ... ... ... ... Абдалла ұлы анасының
құрасағында болғанда қайтыс болып кетті. Пағамбар атасы Абдул –Мутталитің
қолында ... 6 ... ... ... ... Екі жылдан кейін атасы қайтыс
болып, Мұхаммед ағасы Абу Талибтің ... ... 610 жылы ол ... ... ... ... ... біреу келіп, оқуға бұйрық
береді. Мұхаммед бас тартады. Екінші рет бұйрық ... ... ... керек деп сұрайды. Ал ол үшінші ... он ... тіл ... бұл
Құранның 96 сүресіне айналды.
622 жылы 16 маусымда Меккеде қысымшылық көрген Мұхаммед ... ... ... Медина деп аталады) қаласына қоныс аударады. Бұл ... жылы деп ... ... күнтізбесі бастау алған жыл болды.
Ислам- Алла Тағала тарапынан жіберілген қасиетті дінге сену және ... ... ... ... ... деген сөз. Құдай осы дінді
пайғамбар Мұхаммед бүкіл адамзатты ... пен ... ... ... ақ жолы - ... ... деп ... Ислам діні нағыз
шыншылдығымен және әділеттілігімен бүкіл әлем ... ... дін ... ... ... ... 120-дан астам мемлекетте мұсылман қауымы
өмір сүрсе, оның 35-де мұсылмандардың саны жартысынан ... 90 ... ... құрады. Қазіргі кезде ислам дінін ұстанатын ... ... бір ... үш жүз ... асты деп ... да ... әлемде ең кең тараған әрі ... ... ... ... таза адам ғана өзін ... ... ... біреуге қиянат жасаудан бойын аулақ ұстайды. Ислам дінінде
экстремизм, терроризм, біреуге себепсіз ... ... ... ... ... ... әрекет пен жағымсыз, ғайбат сөздің өзі зор кінә ... ... ... ... ... оның ... қағидаларын
түсініп, біліп алмай, оны қолдамау не оған қарсылық білдіру нағыз надандық.
Белгілі жазушы Ғ.Мұстафин кеңес дәуірінде «біз ... ... ... ... келдік, енді дінсіздікке қарсы тұратын мезгіл жетті» деген
екен. ... ... ... ... ... айғақтары, пайғамбарымыз
Мұхаммед сүннәләрі, хадистері, адамды тек ... ... ... парасаттылыққа, еңбекқорлыққа, рухани тазалық
пен имандылыққа баулиды, тәрбиелейді, шақырады.
Ислам дінінің ... ... ... көп ... ... ... ... ең соңғы жаңа дін;
- ислам дінінде зорлау, мәжбүрлік ету жоқ;
- мұсылмандық парыздар мен діни рәсімдер тек дәрет ... ... ... ... ораза ұстау арқылы адам жан дүниесінің, ағзаларының тазаруына қол
жеткізеді;
- ... жеке ... дене ... қимылдармен
атқарылатындықтан денсаулыққа пайдасы мол;
- ислам діні діни төзімділікті көздейді.
Американдық ғалым доктор А.В.Филипс ислам дінінің ... ... ... келтіреді:
1. Бірінші дәлелі исламның атында тұр. Ислам ... ... – тек ... ... ... бастап барлық пайғамбарлар наисхаттаған,
олардың өздерінің ешқайсысы өзін Құдай ... ... біз ... ... ... ғанамыз деп ұдайы ескертіп отырған.
2. Басқа діндердің атаулары кейін тағылған, бұрынғы түскен кітаптарда
ол діндердің аты ... бір де сөз жоқ. Бұл ... Алла мен ... ұлы, не бір ... ... соларға табынуды талап етеді.
Ислам дінінің негізі таухид – бір құдайға ғана ... ... ... ... үшінші дәлелі – оның жалпыға бірдейлігі,
ал сенушілерін нәсілге, ұлтқа бөлмейді. Оның қағидалары тұрмысқа,
адамдар ... ... ... ... пайдалы,
адамгершіліктің биік үлгілерін уағыздайды, талаптары бәріне бірдей
әділ, топқа бөлу жоқ.
Алла Тағалаға сеніп, иман келтіруде тілмен айтып, жүрекпен бекіту ... ... ... ... ғибадаттарды орындауда белгіленген
тәртіп пен ... бар. Олар ... ... деп ... Бұл ... ... сүннет, мұстахаб, мүбаһ, харам, мәкрүп болып бөлінеді.
Парыз – Алла ... ... ... Мұхаммед арқылы
пенделеріне орындалуы міндет етілген амалдар мен ғибадаттар. Парыз ... ... ... ... ... сеніп, иман келтіру; күн
сайын белгілі уақытында бес рет ... оқу; ... ... ауыз ... тұту; жыл сайын ораза айында малынан және ... ... ... мен ... ... келіп тұрса өмірінде бір рет ... ... Бұл ... ... мұсылман үшін парыз болып белгіленген. Осы
парыздарды орындауда ... ... бар да, ... ... күнә бар. Парыз
екі түрге бөлінеді: парыз ғайып және парыз кифәйә. Парыз ... - ... ... ... ... ... ... парыз болып
бекітілген амалдары: иман ... ... оқу, ... ... зекет беру,
қажылыққа бару. Кифәйә парыз – кейбір мұсылмандардың атқарған істері ... ... ... қалған міндеттерді орындау, адамдардың бірі орындаса,
басқаларға міндет болып жүктелмейді (жаназа, намазы, сәлем беру).
Сүннет – Мұхаммед пайғамбарымыз айтқан, өзі ... ... ... ... әрі ... ... қағидаларға негізделген діни-
тәрбиелік маңыздағы нұсқаулар және адамдар ... ... ... ... ... ... сенуші мұсылмандар төрт мектепке, яғни мазхабқа бөлініп
кеткен (мазхаб – ... ... ... ғұламалар құрған, кейіннен
әрқайсысы солардың ... ... ... ... ... басқа да
мазхабтар болды, бірақ осы негізгі төртеуі оларды ығыстырып тастады.
1. ... ... ... ... – Абу ... (767 ... ... Абу Юсуф пен Мұхаммед али- Шайбани. Бұл мектеп
ең сабырлы, білімге бай, ең ... ... ... ... болып табылады. ІХ-Х ғасырларда оның тірек
бекеттері Хорасан мен Орталық Азия болды. Бұл мектепке ... ... мен Ұлы ... ... ... ... ... мемлекеттік дәрежеге ие болды. Қазіргі кезде оның
сенушілері жер беті мұсылмандарының жартысына жуығын құрайды.
Ол ... ... ... ... ... ... Балкан
аралдарыда, Индонезияда жартылай таралған. ... ... және ТМД ... ... Азия мен
Қазақстан, Поволжье, Орал, Сібір, Қырым, Солтүстік Кавказ –
шешен, ингуш, аварларды қоспағанда, ... ... ... ... ұстанады.
2. Маликит мазхабы, негізін қалаушы имам Малик ибн ... ... ... ... ғана ... Мысыр, Солтүстік
Африка мен Испанияға ... Бұл ... ...... яғни мединеліктерге байланысты
хадистерге өте көп мән ... ... ... рационалистік
сипатта болды. Онда «қоғамдық пайда үшін тәуелсіз ... ... ... ... «жамандыққа
әкелетін нәрсенің бәріне тыйым салу қажет, ал ... ... ... беру ... ... ... ... өзгерістер нақты айқындалмайынша, өзгеріс деп
саналмайды» деп айтқан. Қазіргі ... бұл ... ... ... ... ... мен ... тараған.
3. Шафиит мазхабы, негізін қалаушы Мұхаммед аш-Шафии. Бұл мектеп
ханафит пен маликит мазхабтарының негізінде ... ... ... ... ... ... қағидаларын
ұстанды. Онда Меинедегі пайғамбар сахабалары мен фаликтердің
айтқан сөздеріне, діни білімге көп көңіл ... ... үшін ... ... ... Қиын ... ой-
толғаулар жоқ. Негізінен, бұл мектеп «еркін ... ... ... ... ... ... ... бұл мазхаб көптеген елдерге тараған: Мысыр, Шығыс
Африка, Малайзия, Индонезия, Сирия, Ливия, ... ... ... ... жартылай Пәкістан, Түркия,
Ирак пен Йеменде; Бұл ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
4. Ханбалит мазхабы, негізін қалаушылар имам Ахмад ибн Ханбал,
ибн Таймия. Басында бұл ... ... ... ... ... діни-саяси күреске негізделді. Кейіннен
ғана төрт мазхабтың біреуіне айналды. Формальді жағынан бұл
мектеп ... ... ... ... ішкі ... ол дәстүрлі идеология ретінде
дамыды. Пайғамбар хадистеріне өте көп көңіл бөлінеді. ... ... бір ... ... ХУІІІ ғасырда
вахабиттер қозғалысының ... ... ... ... ... ... ... ханбалиттік мектеп, енді тек Сауд
Арабиясы мен Парсы шығанағы елдерінде бар.
Бұл мазхабтар бір ... ... ... ... ... ... бір бірімен байланысып, толықтырып отырды. Оның айқын дәлелі –
мазхабтардың негізін қалаушылар бір ... ... ... ... ... аш-Шайбани Абу Ханифа, Абу Юсуф пен Маликтің шәкірті болды, аш-
Шафияның ұстазы болды; аш-Шафия, өз кезегінде ... ... ... ... Ханбалға ұстаздық етті. Әр мазхаб белгілі бір сұрақ төңірегінде ... ... ... ... посткоммунистік кеңістікте кеңінен тараған
сұрақ – ... ... ... ... ... ... Ахмад ибн
Ханбал ондай адамды сенімсіз (кәпір) деп санаған, аш-Шафии оны кәпір ... жоқ, ... оны ... ... ... ... керек деп
санады, ал Абу Ханифа былай деп айтқан: «оны өлтірмейді, керісінше ... деп оған ақыл ... төрт ... ... ... табылады, ал шииттер өзіндік діни-
құқықтық бағыттарын ұстанады.
Ислам қазіргі кезде дүние жүзі діни жүйелерінің ішінде ең ... ... ... Оның күші ... емес ... христиан
немесе буддизм дін өкілдерінің саны мұсылмандар санымен салыстырарлық
жағдайда), жер шары мұсылман ... ... ... ... Ислам үшін діннің интеграциялық қызметі аса маңызды ... ... ... ... - әлемінің саяси келбетінің ... ... ... ... ... ... мен ... әлемдік діни жүйелердің алдыңғы қатарлы орындарын алып отыр.
Ислам діні бүгінгі күннің ғана емес, ... ... де ... ... ... адамзат баласын тура жолға жетелеп, өзінің жарық
шуағымен жол ... ... ең ... ең ... дін. ... ақиқат
пен әділеттіліктің діні болғандықтан ең сенімді жол нұсқаушы әрі ... дін ... ... ... ... өзі ... ... «қосу» деген
етістігінен алынған. Аталмыш ... аты да ... ... ... яғни дін ... өз ... көзге көрінбей өздерін құдаймен
байланыстырып тұрады деп ... ... және оған ... ... ... ... ... мәңгілікпен, құдайдың өзі берген мәңгілік ... ... ... ... ... де ... дүниедегі тылысым күшпен шығарады. Оны
теология Құдай деп атаса, идеалистік философия трансцендттік «абсолюттік»
ой деп атайды. Дін ... ... ... да бар. ... ... ... ... болып табылады. Діннің шындықты
бейнелеу ерекшелігі, қоршаған ортаны екі бөлікке – ... және ... ойша ... ... табиғаттан тыс күшті бірінші қатарға қойып, сонан
соң негізгі бастауды мойындайды. ... ... ... ... ... күшке сену деген көзқарас қалыптасты.
Ислам әлемдегі күшті дамыған діндердің үшіншісі және соңғысы. Ол Таяу
Шығыста пайда ... ... шығу тегі ... ... мен христиандағыдай
қағидалардан және сондай мәдени дәстүрлерден бастау алған. Соған қарамастан
ислам өзгеше, ... ... бар дін. ... ... ... ... ... және араб ислам өркениеті жайлы жайдан жай
айтпаса керек. ... ... зор ... ... ... үшін оның алғашқы
әрі негізгі жақтаушысы болған арабтардың ғана емес, оған ... ... ... ... мен мәдениетіндегі оның шариғаты мен дініндегі
ерекшеліктерін, адамгершілік қағидаларын, оның ... ... әсер ету әдіс ... ... керек. Тарихқа кішкене шолу жасай
отырып, мынадай мәселелерді қарастырған жөн:
1. Исламның шығу ... оның ... ... ... ... алғы ... ... және оның исламды құру мен оның эволюциясындағы рөлі.
3. Исламның ... ... ... ... ... ... саны жағынан христиан дінін ұстанатындардан кейін
екінші орынды ... Ол Таяу ... ... Солтүстік Африка мен Оңтүстік
Шығыс Азияға кең тараған. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына – Орта Азия ... ... ... ... кең ... біздің дәуіріміздің УІІ ғасырының басында Батыс ... араб ... ... ... болған. Ислам пайда бола
бастаған тұста араб қоғамының әлеуметтік құрылымы ... де ... ... ... ... ... отырықшы тайпаларда болды. Біреулері
малмен, екіншілері жермен, ... ... ... Құлиеленушілер
кең дамыған еді.
Араб тайпалары жеке жеке өмір сүрді. ... ... ... жиі болып, нәтижесінден анағұрлым мықты тайпалар әлсіздерін
өздеріне бағындырып, құл етті немесе тұтқында ... ... ... У, УІ ... ... ... қатынастары билік етіп тұрады. Тек УІІ ғасырдың ... ... ... түзеле бастады. Арабияның Солтүстік бөлігі мен Хиджаз
арқылы ескі керуен жолы және Ұлы ... жолы ... ... ... өрістеп,
оның ішіндегі құлдарды сатуда өрши түсті. Мекке сауда орталығына ... ... ол сол ... мекендейтін тайпалық одақтардың діни орталығы
деп саналды. ... ... ... ... ... сақтайтын
Хааба да осы аймақта орналасқандықтан бұл қала беделі арта түсті. Әр тайпа
өз құдайларына сиынғандықтан, бұл ... ... тап ... ... ... «сыйлық» беріп отыру арқылы сыйынды.
Көптеген арабтар әсіресе көшпелілер бұл уақытта пұтқа табынушы еді,
олар күнге, ... ... ... ата баба ... ... ... қай ... табынатындығын білдіріп отырды. Арабияның Оңтүстігінде
фетишизмнің өркендеуін бұл аймақтардағы ... ... ... ... ... ... ... беттеріндегі
бірнеше ою-өрнек, табиғат мәселесіндегі ... ... ... ... ... тастардың бірі болып саналатын бірі қасиетті Мекке
қаласындағы ... ... шығу ... ... болып табылатын қара
тас. Туыстық және тайпалық құдайлардың пұттарымен ... ... ... ... ... ... ... символы ретінде қабылдады.
Парсылар мен эфиопиялықтар оңтүстік арабияны басып алып, ... ... ... ... ... ... Бұл өз ... осы аймақта шоғырланған
сауда жолдарының және одан ... ... ... ... ... ... Бұл шығынның орнын тек қана сыртқы саясат негізінде, яғни басқа
аймақтарды ... алу ... ғана ... ... еді. Ал ол ... тек ... ... ғана емес, идеялық жағынан бірігіп, бірауыздан
саясат жүргізу идеяларына алып ... ... ... сүргінге ұшыраған күшті тайпалық, туысқандық, қандық
жағынан ғана бірігіп қана қоймай көрші тайпалардың қорлығынан қашқан басқа
да ... ... бір ... ... араб көп ... басқа,
анағұрлым рухани әсері мол тиімді шара қажет болды. Сондықтан бір ... ... ... ... бір ... ... екінші
жағынан, жеке дара жауласып жүрген тайпаларды күшті мемлекеттің қол астына
біріктіретін идея ... ... Бұл ... қажеттілік бір ғана дін астына
бірігуге шақырған уағыздаушылардың, халифтердің іс әрекеттерінен көрініс
тапты.
УІІ ғасырдың басында ... ... ішкі және ... саясатты ұстанған
халифтер саны күшейе бастады. Тіпті, әр тайпалық одақтың өз халифі болды.
Олардың ... ... ... ... ... мемлекетінің ірге
тасын қалаушы жас Мұхаммед ерекше көзге түсті. Мұхаммедтің өмірбаянының
кейбір ... оның ... ... ... ... ... үлес
қосты.
Мұхаммед басқалардан өзгеше Алланы тек өзінің тайпасының құдайы деп қана
дәріптеп, сондай-ақ әлемдік жалғыз ... ... ... ... түсініп,
соған шақыра бастады. Ол барлық адамның ... ... ... ... ... кедей тұратындарға байлар өз байлықтарымен ... ... бұл ... ... аш ... көпшілік жұрттың
жағдайына сәйкес келетін еді. Ымыраға келу, бір ... және ... ... ғана ... бас ию ... байлар мен ақсүйектер жасады.
Сонымен бірге, Мұхаммедтің табысқа жетуіне үлес қосқан өзінің де бірқатар
ерекшеліктері болды. Ол 20 ... ... ... ... ... ... сот ... адамдар өз өмірінде кездестіріп ... ... ... ... беруі үшін келіп жатты. Мұхаммед өзінің
уағыздарын өлеңмен жеткізді. Өйткені Шығыста ... өте ... ... ол ... ... ... ... Жорықта өмірдің қиыншылықтарын
сарбаздарымен бірге көтерді, пайданы алаламай олармен ... ... ... ... 40 ... келгенде ғана айналыса бастады. Дәстүр
бойынша, 610 жылы ... ... ... шақыруды естиді. Оның ... ... ... да еске ... ... ... біреу келіп,
оқуға бұйрық береді. Мұхаммед бас ... ... рет ... естігенде
Мұхаммед: нені оқу керек деп сұрайды. Ал ол үшінші ... он ... ... бұл ... 96 ... ... өзін таңдаған жалғыз құдайдың ... деп ... аса ... қарсы шыққан уағыздарындағы монотеизм ... ... ... арасында табысқа жетті. Әйтсе де ... ... ... ... бас ... құрайштардан маза кете
бастады, сөйтіп, олар да ... ... ере ... жылы діни жанжалдан пайғамбар Хижры жасауға Меккеден Мединеге қоныс
аударуға мәжбүр болды. Осы ... ... ... ... жыл санауын
бастайды. Мұхаммед Мединеге мұсылман қауымын құрды, сөйтіп, аз уақыт ішінде
өзін қолдаушылардың саны ... ... ... өз ... өз ... бірінші заңдар және діни оқу жайындағы бұйрықтар мен күнделікті
өмірдің ережелерін жасады. Кейін мұсылман қауымның ... оған ... және ... ... ... жылы ... ... әскерімен Меккені бағындырып, мұнда да исламды
қабылдауға қол жеткізді. Мұхаммед 632 жылы Мединеде ... ... ... ... ... ... ... еді. Мұхаммед өлгеннен кейін
өкімет оның ізін жалғастырушыларға көшті. Олар солтүстік ... ... ... ... ... ... – Үнді ... дейін жазылып
жатқан алып аймақтарды басып алды.
Мұхаммед УІІ ғасырдың басындағы ... ... ... ... ... Оларды біріктіріп, нашарлап кеткен ... ... ... ... ... ... шақыратын ұлы іліміне
қосылуға, тазалық жолын ұстауға нұсқады. Бұл жол ... ... ... ... ... олжа табуға ұмтылдырылды. Осы жол пайғамбардың
тұсында-ақ мұсылман қауымының олжа ... ең ... көзі ... табылады.
Олжаның бестен төрт бөлігін сарбаздар өзара бөлісті, ал бесінші бөлігі
пайғамбардың ... ... ... ... ... еншісі болды.
Дінтану әдебиеттерінде арабтардың исламды таратудағы қарышты табыстарының
себептері жөнінде біркелкі пікір жоқ. Бұл ... ... көп ... бұл ... дау ... ... ... Қазақстан, Орта Азия және
басқа аймақтардан алыс жерде пайда болған ислам бұл жерлерде ... ... ... ... Бұл ... бірнеше көзқарастар бар. Оның
бір себебі араб экспансиясында деп көрсетіледі: ислам оқ пен ... ... Онда ... ... ... ... ... қалай еске алмаймыз? Мысалы, Африкада, Азияның бірқатар елдері.
Басқа зерттеушілер исламның таралу себебінің сырын Мұхаммед ... ... ... ... ... ... және ... әдеби
дүниелер басқа болжамды жақтайды. Атақты исламтанушы Т.Сандбаев ... ... ... ... ... шын ... дей ... Ол
кезде араб әскерінің негізгі бөлігін бедуиндер құрады, олар ... кіре ... ... ... ... ... ... «әулиелікке» теңеді және олардың атына бірнеше рет ... ... Бұны ... ... ... ... мен ... келтірген –
4 : 63, 2 : 7, 9 : 68.
Исламға ... ... ... ... Омар ... ислам діні
оқуының негізгі тірегі не екенін білгісі келгендігі жөніндегі дәйектер жиі
келтіріледі. Ол бір ... ... соң ... ... ... мазмұнын қаншалықты білетініне қарай бөлу жөнінде нұсқау береді.
Бірақ, көптеген сарбаздар Құранның бірде-бір өлеңін білмейтін болыа шығады.
Тек бір ... ... ... ... ... ... деген
қалыптасқан сөзді айтады.
Сондай-ақ бұл жөнінде үшінші көзқарас бар. Ол ... ... ... ... ... кең ... жайылуына мүмкіндік берген
жоқ. Қазақтар көшпелі өмір кешіп, мешіттер ... ... Олар ... ... ... ... жоқ деседі. Осы тұжырымдардың
бәрінде ... ... бар. ... ... ... жаулап алуы 673-674
жылдары басталып, сол жолы Амудария арқылы өтіп ... ... ... ... ... екенін жоққа шығаруға болмайды. Арабтар Мавераннахрды
УІІ ғасырдың басында біржола бағындырды.
Арабтардың Орта Азия мен ... ... тез ... ... ... ... ... саяси жағынан бөліну мен экспансиясына дейін
шағын мемлекеттердің ... ... ... діндердің болуы себеп
болды деп түсіндіреді. Т.С.Сандбаев. Осының бәрі ... ... ... ... кедергі етті. Бұл көзқараспен келіспей
кетуге тағы болмайды. Арабтардың келуі жаулап алған халықтардың өмірлерінің
тұрақтануына, ... ... ... ... ... ... ... феодалдық княздіктердің жойылуы, орталық мемлекеттің
құрылуы саудагерлердің көптеген «патшаларға» ... ... ... ... мен ... ... ұлғаюына жол ашылды.
Әрине, халықтың бұл бөлігі исламды құрмет тұтса, ... ... ... ... ... ... ... Феодалдар да жаңа діннің
артықшылығын тез ... ... ... ... олардан басқалардан артықшыларын түсірмей,
қайта мемлекетті басқаруға тартты, оларға сүйене отырып, алдағы ... ... ... ... ... Қазақстанға тарауы ұзақ жылдарға Х ғасырдан ХІХ ... ... Бұл ... кейбір дінтанушыларды қазақтар дінді қажет еткен жоқ,
ол оларға бөтен еді деген тұжырым жасауға итермеледі. Бірақ, бұл ... ... ... Сондықтан ол анықтай түсуді қажет етеді. Ең бастысы,
исламды қабылдаудың жеңілі еді. Бір ... ... ... жоқ. ... ... деп тіл ... болды, адам мұсылман болып шықты.
Ислам Қазақстанға қылыш пен оқтың арқасында енген жоқ. Сөйте тұрса да ... осы ... ... ... Қазақтардың әлеуметтік-
экономикалық, саяси және рухани даму ... ... ... ... дейін бірдей болмаса да, соған жақын, ұқсас екені белгілі.
Қазақтардың синкретикалық ерекшелігі ... ... діни ... ... табынуға түрткі болды.
Ислам өзіне дейінгі бағынған ... ... ... ... мен
сенімдерге қарсы күресіп, олардың жақсы қағидалармен дәстүрлерін меңгеріп,
бойына сіңірді. ... да ... әр ... ... ... ... қабылданды. Қазақтар да мұндай ерекшеліктер бола қойған ... ... өмір ... далалы жерлерде мешіттердің болмауы
исламды қабылдауға кедергі ете ... еді. ... бұл дін ... ... ... Ең ... ... мұсылман болуды, Алла мен
оның елшісі Мұхаммедке шын сеніп, намазды үйде де, ... да – ... ... ... оқып, ырымдарды жасай беруіне ... ... ... ойлауына қатты енгендігі соншалықты,
ұлттық әдет ғұрыптар мен дәстүрлерді таза ... діни ... қою ... ... ... және ХХ ғасырда дамуы
Бүгінгі күні ислам дінін ұстанушылар саны христиан ... саны ... ... ... иемденеді. Әлемдегі мұсылмандардың саны
миллиардқа дерлік жетеді. ... ... 120 ... ... ... және оның отыз бесінде халық санының басым көпшілігін ... Азия және ... ... ... ... ислам діні мемлекеттік
дін болып саналады. Бүгінгі күні бұл ... ... ... ... ықпалын жүргізіп отыр. Мұндай құбылыстың кеңінен таралуын ... ... ... ... ... ... өмір ... исламның жас дін болуы, діннің қарапайымдылығы мен жеңіл
қабылданатындығы, мұсылман тұлғасын қалыптастыруда ... ... ... пікірінше, өмірсүргіштігі мен жұмсақтығы, ол өз бағытын
шығыс елдерінің ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... діні ... болып табылады, яғни басқа діндерден кейін пайда
болғандықтан, өзінің мүмкіншіліктерін әлі де болса толық ... ... ... тек қана ... ғана емес ... ... ... және
әлеуметтік құрылымда, күнделікті өмір салтында, жан- ұяда өз ... ... ... қана емес құлылықты анықтайды. Яғни, бұл
көрсетілген көз-қарастардың жиынтығы ... ... мен ... ... анықтайды. Ислам дінінің пәлсәпасы басқа діндермен ... ... ... ... әр ... де ... ал
оның ХІХ ғасырда кең өріс алуы ... ... ... ... ... ... мен ... реакция ретінде және жаңа
озық мәдениетті кіргізу мен иманды сақтау мақсатында пайда ... ... ... ... ... ... ... оймен тұтастай қазақ
мәдениетіне деген ықпалын реалды бағалады. Діни ағартушылықтың сипаты мен
ықпалы қазақ халқын ... ... гөрі оның ары ... ... мен рухани трансформациялануына көмектесті. ... ... ... ... ... ... ағарту құралы олар үшін ар-ождан,
ман, ғылыммен әрқашанда бірлікте. ... ... ... ... туралы гуманистік идеяны жалғастырып рухани бостандық үшін
күресті. Шын ... ... ... әр адамның, халықтың ең үлкен
мақсаты, ата-бабамыздың айтып ... де осы ... ... Бұл ... ... ... өмірінің қарама-қайшылықты бірде олай, бірде
бұлай аудармалы-төңкермелі қазанында пенденің жеке басының сергектігі ... бір ... мен ... ... ... ... қалу еді. ... да діни ағартушылардың ... ... ... – иман ... Иман – ислам дінінің
тірегі, ... ... мен ... ... ... ... ... нақтылығы туралы олардың идеяларының түп негізі этикалық діни
бастама иман болып табылады. Діни ... ... ... мен оның ... ... жақсартуға үніле отырып, болмыстың ... ... ... Олар өздерінің шығармашылық іс әрекеттерінің
күштерінің сырттан келген ... ... ... ... ... қарсы тұрарлық адамның жасампаздық қимылын өсіру мен қоршаған ортада
болып жатқан құбылыстармен өзгерістердің мәнін түсіндіру мен оған ... ... ... ... ... қалыптастыру үшін қолданды. Қазақ
қоғамының қай жағынан болса да ұсақталып рухани ... ... ... ... оны жаңа ... салу олардың ой мүддесін құрайды. Сол
уақыттағы қазақ әлеуметінің жай күйі мен өмір ... ... ... сыны жан ... ... нақты өмірге құрылған сын болды.
Діни ағартушылық ағымның өкілдері ... ... ... және т.б. ... ... ... бұл олардың дүние
танымдарында да белгілі бір дәрежеде ... еді. ... ... ... ... қалмайтын процесс екендігін, сондай ақ батыстың
(орыстың) ... алып ... ... олар ... ... ұстануды,
ұлттың ұлттығын паш ететін, ұлттық мәдениет пен дәстүрлі ... ... ... ... стеротиптерден бас тартуды ұсынды.
Діни ағартушылық ағымның ... ... ... этикалық
қасиеттері, адамгершілік іс әрекеті, иман, ар ... ... ... ... Осы арқылы қазақ ойының жаңа стратегиясын
қалыптастыруға және оған шама ... ... ... ... ... ... міндетті тұс оыснадғы аспект: дін мен ағартушылықтың өзара ... мен оның ... ... ... ... ... ағартушылықты қазірге дейін негізінен әдеби ағым ретінде ғана
зерттеп келеді. Діни ... тек қана ... ғана ... ... да ... жатқан құбылыс.
Діни ағартушылықты мойындамау немесе оған жете мән бермеу, бүгінгі
күні ... ... ... ... көз жұма қарау. Оны зерттеу ислам
дінінің сол кезеңдегі ... ... ... ... жатқан жоқ, қайта
шындықты ашу. Діни ағартушылардың діни танымдарын, философиясын зерттеу
қазіргі кезде ... ... ... ... көлеңкелі оқиғаларға жауап
болатындығымен қоса, қазақ философиясының тарихына қосылған қомақты үлес.
Біз жаңа ... әрі жаңа ... ... ... да ХХ ғасыр бізге не көрсетті деген сұрақ ... ... ... ХХ
ғасыр барша адамзатты дүр сілкіндіріп, нешеме ... бойы ... ... ... ... шубә келтірерлік және де ... ... ... ... екі ... ... ... ғасырға дейін адамзат ара дүркін болып тұратын қақтығыс, жанжал,
соғыстарда жеке бір ... және жеке ... ... ... ... тарихы ары қарай жалғаса беретін. Ал ХХ ... ... ... ... ... қала ... – Жер ... тіршілік
ету мәселесі пайда болды. Қазіргі көпшілікті қырып жоятын қару-жарақтар ... ғана ұрып ... ... ... емес, оларды пайдалану бүкіл
адамзатты жоқ қып жіберердей қатерлерге апарары белгілі.
Қақтығыс кикілжіңнің көзге көрінбейтін терең тамырлары бар, олар ... ... ... шым ... ... ... ... мен
шынайы сенімнің күш қуатынан нәр алады. Бүкіл адамзаттың қанға бөккен
тарихынан көптеген ... ... ... ... ... әлеуметтік үлкен мәселеге айналуы үшін адам
ең алдымен өзінің қолынан жасап шығарылған дүние – техникаға ... ол ... қыру ... жаңа даму ... ... ... қосымша көзіне және т.б. айналып отыр. Бірақ біздің ортаға
қойған мақсатымыз – қазіргі таңдағы адамзаттың басындағы ... ... жаба салу ... осы қиын да ... ... қоян қолтық бірлесе
өмір сүру жолын табуға ат салысу. Зұлымдық, жанжал, ... ... ... ... тек ... оның іс әрекеті, қажыр қайраты арқылы ғана жол
табады. Сол сияқты ... те ... те ... де, ... адам ... ... өмірде орын алады. Жер бетіндегі адамдар әлемінде
болып ... ... ... үшін тек адам ... ... Адам нені ... соғыс пен зорлық мәдениетін бе әлде ... ... ... ... ... ... ... жан жақты сұхбат
жолын ба? Адамзатқа өзін өзі сақтап қалу үшін, әрине соңғысын ... ... ... ... еді. Рас, ... ... қолынан бұл әлемде
көпті күтуге болады, бурақ бір ғана нәрсеге оның ... ... Ол – ... ... ... ... ... біріктіре алмасы хақ. Бұл бейбітшілік
пен мәдениеттер ... ғана ... ... ... ... мынадай бір ақиқат белгілі – танымал мұраттардың жеңілуі
немесе жеңіске жетуі, ... асуы ... ... ... ... асуы ... жерде қалуы адам еркін-жігеріне тығыз ... ... ... ... ең ... ... адамзатқа ненің басты құндылық
екенін, ненің сақталуын қадағалау керектігін көрсетіп беруде жатыр. Әлемде
сүйіспеншілік, қайғыға ортақтасу, төзімділік, әділеттілік ... адам ... ... биік ... ... ... ... тиіс. Оның да
қыл көпір үстінде тұрған бүгінгі адамзат әлемінде кикілжің, теке тірестік
қақтығыстарға орын берілмеуі ... ... ... ... ... мен ... тудыратын әрі өздерін агрессия, зұлымдыққа қызмет
көрсетуші ететін соғыс ... ... ... де, ... да ... кемтар ететіндігі кімге де болса мәлім жай.
Қазірде әлемде адамзаттың жаңа ... ... ... жаңа ... іздестіру жүріп жатыр. Осы ізденіс ішінде бейбітшілік
мәдениеті, келісім және сұхбат – ең ... әрі ... бар жол ... ... ... ... бүгіннің өзінде жасалу
үстінде, ал ... ... ... ... ... ... ... Өйткені бізбен және біздің әлемде болып
жатқан ... ... үшін тек ... ... ғана ... ... бір бірінен мүлдем бөлек мәдени дәстүрлер өзара қарым
қатынасқа түсіп, сұхбаттасу үстінде. Сонымен бірге адамдар ... жаңа ... ... ... ... және ... жолдары пайда
болып, адамзат тарихы көз ... ... ... ... ... ... өзі
жоғарыда жағымсыз қырынан аталып өткен техниканың тартымды тұстарымен тығыз
байланысты ... ... жеке ... өз ... ... күйден
адамзат қай тұсынан алып қарасан да біртұтастық күйге ауысып келеді. Ол
дегеніміз адамзаттың сұхбатқа ... ... ... жай. ... да ... құндылықтарын мен мәдениетіңді ғана абсолюттеп, басқаларға ... ... ... ... ... американо, африкано
центризмдерден айырылу қажет.
Сұхбат ұғымын заманымыздың ақ желкені, туы ... ... ... ... сөзі соңғы кезде кең пайдаланылып жүр. Ол туралы ... ... ... ... беру ... ... тағы ... естиміз. Қазіргі мәдениетте сұхбат құбылысы қоғамдық
әлеуметтік тәжірибе ... көп ... ие ... жүр, оның ... ... сол ... ... кездесетін мәселелерді оң шешудің құралы болып
табылады, әсіресе бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... қақтығыс, жан жалдарды - ұлттық, діни, мәдени-өркениеттік
– болдырмау әрі алдын алу және ... ... ... көз ... ... ... ... парадигманың өзгерісі
жүріп жатыр, өзіндік бір «концептуалды революция» деуге болады. Оның ... және ... ... ... ... жаңа сұхбаттылық
қағидасын қалыптастырумен байланысты.
Сұхбат дегеніміз не? Сұхбат сөзі ... ... көне ... «dialeqo» - екі адамның әңгімесі, сұхбаты дегенді білдіретін сөзге
барып тіреледі. Сұхбаттың көп ... ... ... оны ой ... адамдардың өзара бірлескен ой қызметінің тәсілі дегенді де ертедей
кездестіреміз. Соңғы уақытқа дейін ... сөзі екі ... ... ... алысуынан тұратын әдеби шығарманың және де драмалық
әрекеттің құрамдас бөлігі ... ... ... деп ... бұд сөздің мәнімен мағынасы көп кеңейді. Сұхбатты ... ... ол адам ... даму нысаны болып қарастырылды.
Әрбір сұхбат өз алдына түсіну де, ... да, адам ... да. ... ... ... оның ... ... түсу – шынайы адами құндылық. М.Бахтин
айтпақшы, «Адамның өзіндік болмысы (ішкі және ... ... ... ... ... Болу дегеніміз – қатынаста болу дегенді түсіндіреді»[4].
Өзінің жанының терең түкпірінде қатынасқа ықыласты болып жаратылған адамзат
баласы өзін ... тек ... ... ... ғана ... яғни бірлесе – тіршілік ету, бірлесе – шығармашылық – туындату
және тағы басқа сынды бірлік ... ғана адам ... ... ...... қарым-қатынасының түп тамыры. Сұхбат идеясы қос түрлі
саналар кездесуі идеясы, қос түрлі мәдени әлемдер байланысы идеясы, әрбір
мәдениет өз ... ... ... олар ... ... ... ... да, өйткені олардың әр қайсысы осы ... ... ғана ... ... ... ... ... біріншіден, сұхбаттасушы жақтардың ... ... ... болмыстағы бірегей орынының
барлығына және ол орынды одан басқа ешкімнің баса алмайтындығын ... ... ... ... тек ... сұхбаттасушылар бағыты бар жағдайда ғана,
өздерінің әртүрлілігімен маңызды көзқарастар айта алар жағдайда ғана ... ... ... адам ... ... ... ... тіршіліктің негізінде орналасқан. Адам үшін болу және ... ... ... және ... үшін болу ... ... ... Ақыл ойдың
сұхбаттық ішкі құрылымы адам болмысының мәнін басқалармен бірге болуда ... адам ... ... басқалармен бірлесе тіршілік етуде деп танытады.
Сонымен, өмірдің болмыстық ... оның ... ... ... тек ... және ... ... білгенде және тек солар
арасында ғана құндылықтық қарым-қатынас мүмкін деп түсінгенде ғана ... ... ... бір бағыт-бағдарлы рухани іс әрекетінің
көрінісі болғандықтан ол екі ... ... ерен ... ара ... ... Сұхбат барысында біреудің ғана
көзқарасы дұрысталып, екіншісі ... ... деп ... керек, сұхбат екі
түрлі адамдардың екі түрлі көзқарастарының ортақ ... ... ... ... ... ... ... адамдардың ортақ тіршілігінің антитоталитарлық нысаны. ... ...... қоғамдық өзін өзі айқындауының көп
түрін, әртүрлі мүдделердің, құндылықтардың, ... ... ... ... алғы шарт деп ... Әлеуметтік саласында
сұхбаттылықты тарату ... яғни ... ... ... ... ... ... мойындауды білдіреді.
Қоғамның рухани өмірінің алға даму шыңы бүгінде тарихи өткен ... ... ... ... болсын жалпыадамзаттық мән-мағына
ізденіске бастайды. Ол үшін сұхбатты тек арнайы ... ... ... деп
қана емес, кең түрде – адамның әлемге ... ... ... ... ... мен мәдениетіне деген құндылықты қарым-қатынас.
Адамдардың ғана емес, сонымен қатар ... да ... ... ... ... дегенді есте сақтап, қаламағанын, ұятсынғанын
ұмытуға тырысады. Сондықтан болар қазіргі еуропалық ... ... ... ... ұстаздары ретінде қарастырғысы келмейтіндігі.
«Еуропацентризм» деп тек қана ... және оның ...... ... ғана ... ... ортақ әмбебап жолы деп танитын
көзқарастар жиынтығын айтамыз. Нәтижесінде, ... ... ... ықпал
ету аймағы жылжыды делінеді де, Шығыстың Батысқа тигізген ... ... ... ... Ал ... ... ... Ренессанс мәдениетінің түп
тамыры тек антикалық ... ғана ... ... ... ... ... ... мәдениетке де байланысты екендігі аян. Олай деуімізге ... ... ... ... грек ... ... ... ішінде әсіресе
еуропалық ортағасырлық шіркеу әлемі тәркіленген философияны, ондағы ұлы
тұлғалар шығармашылығын араб иран ... аман ... қалу ... ешкім жоққа шығара алмайды.
Мәдени даму тік бағытталған процесс емес. Онда үнемі ... ... ... ... қызу қарым қатынасы жүріп жатады. Мәдени
бірегейлік мәдениеттердің бір ... ... ... ... ... Мәдени өзара байланыс кеңістігі ұлан ғайыр. ... ... та ... ... ... ... ықпал аймағы болып
табылады. Оған басты ... бірі – Ұлы ... ... осы ... өтуі еді. Ұлы Жібек жолы ... да ... пен ... ұлы
мәдениеттерінің сұхбаты, ұлы діндердің кездесу орны болды.
Буддизммен қатар Ұлы Жібек жолы арқылы христиан діні де ... ... У ... ... ... ... болатын. Тек
УІІІ-ІХ ғғ. Қарай, яғни исламның Қазақстанда орнығуына байланысты ... ... де өз ... ... Болмыста ешнәрсе ізсіз кетпейді ғой,
сол сияқты өткеннің барлығы Қазақстанның сұхбаттық аймаққа айналуына әсерін
тигізді. Қазақ ... ақ ... ... ... ... ... ерекше қасиеттері көнеден келе жатқан діни ... ... ... ... десек артық айтпаймыз. Қазақ мәдениетінің өн
бойына дарыған ... ... ... ... ... ... кеңпейілділігін, қонақжайлығын қалыптастырады. Қазақтар қарым
қатынас, ... ... ... ... Меніне, өзінің бағытына көп мағына
бермейді. Басқаның, ... ... ... ... ... ... ... мәні қазақтар үшін Басқамен үйлесімділікке жетіп, Басқаның
тілін табуда.
Тарихи ... ... ... ... өн ... көз ... болсақ,
онда діндарлықтың адамзат тарихының басынан аяғына дейін толық ... ... ... рет ... ... келді деген сөз айтылса да ол
қазірдің өзінде ... ... ... ... факторларының бірі
болып табылады. Діннің халықтар ... ... ... ... ... ... ... жатып, сол діндерді ұстанатын
халықтардың мәдениеті туралы толық ... ... ... ... Дінді
сипаттау оңай жұмыс емес. Біздің ойымызша, діннің анықтауыш ... ... ... яғни адамдар қарым қатынасын реттеуде
болса керек. Діннің мазмұны әлеуметтік мәні бар ... ... деп ... тұрады.
Мәдениеттегі діннің рөлін әрбір мәдениеттің жұйе ... ... ... болады.
Бұрынғы кезеңдерде әлем халықтары қазіргідей емес бір ... ... ... ... өмір сүрді десе де болады. Сондықтан олардың ... де ... ... ие ... Тұнғыш болып өзі туған ортасынан
шығып, басқа елдерде ... ... ... еді. Одан ... ... діні де
алдынғының жолын қуды. Үшінші дүниежүзілік дін – ислам өзі ... ... ... ... де, ... елдердің рухани аясына еніп ... ... ... ... мәдениетінің қоян қолтық араласуына
бірден бір себепкер болды.
Бүгінгі таңда ... ... діни ... ... және одан да мол ... ұлттық мәдениеттер кездеседі.
Қазіргі күні дін қандай жолмен дамиды, діннің ... ... ... байланысы қай түрде жүргізіледі деген сұрақтарға біржақты жауап табу
қиын. Ең бастысы, қай елде ... қай ... ... ар ождан
еріктілігі қамтамасыз етіліп, басқа дінді ұстанушыларға ... және де ... ... ... ... ... бір ... тепе тең
сыйластық рухындағы сұхбатқа түссе болғаны.
Батыс пен Шығыстың қосарлы ықпал аймағында орналасқан Қазақстан ... мен ... ... ... ... мол. ... ... орналасқан Қазақстанның елі үшін сұхбаттылық, адамдар арасындағы
сыйластық өмір салты болып кететін. Олар үшін құқықтвқ та, қара күш ... ... ... бола ... Олардан биік тұрған құндылықтар
– сұхбаты қалыптастырушы сүйіспеншілік, төзімділік, мәміле келісім болып
табылады. Аталған құндылықтар кереғарлықты ... ... ... үшін ... ... Сондықтан болар әлеми діндердің барлығы
дерлік жаңағы құндылықтардың өмірде терең тамыр алуы үшін ... ... Әлем ... ... ... ... ... ортақ тоғысу
нүктесін айқындамай, олардың сұхбаттық ... ... ... ... ... түсінуі әлде қалай. Тарихи – мәдени
феноменнің ... ... ... жеке тұлға жеке адам басы орналасқан,
өйткені, тек сол ғана ... ... ... болуға жаралған.
Адамның жеке басының ... оның ... ... болмысынан
туындайды. Тек сұхбат жолында ғана адамның рухани өсуі, ... ... ... ... ... ... екі бағытта дамып келеді: шынайы плюрализмді
қалыптастыру, мәдениеттің түрлі нысандарының тең құқықтылығын қамтамасыз
ету және ... ... ... ... ... құру.
ІІ. БӨЛІМ ОРТАЛЫҚ АЗИЯҒА ИСЛАМНЫҢ ТАРАЛУЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1 Тарихи-әлеуметтік орта және дәстүрлі сенім-нанымдар
ХУ-ХУІ ғасырларда Алтын Орда ... ... соң, ... ... мал ... ... жүрген ел жұрт «қазақ» деген атпен тарих сахнасына
шыққаны белгілі. ХУ ғасырдың ... ... ... бұрынғы
тарихи атауы өзгеріп, енді олар қазақтар атала бастады. Біздің халқымыздың
мекен-тұрағы Тұран, Скифия, Батыс өлке, ... ... ... ... ... Орда, «қырғыз-қайсақ», «қырғыз-қазақ», «қырғыз ордасы мен
даласы» деп әртүрлі дәуірлерде әртүрлі өзгеріп ... ... ... елі
деген мағынада Қазақстан деп атанды. Сөйтіп, халық пен оның ... ... ... ... ... ... ретінде
қалыптасып, тұтасу процесі оны өзіне дейінгі туған әлеуметтік-тарихи
тәжірибені ... ... ... ... ... ... береді.
Сондықтан да халқымыздың рухани мәдениетінің тағдырын «қазақ» ... ... ... ... ... Оған дейін, ежелгі қазақ
даласында байырғы малшылар тайпаларының ортасында болашақ ... ... ... және ... ... ірге тасы қалана бастаған. Орта
ғасырларда көшпелі тайпалардың жаңа ... бас ... ... ... ... ... ... табуының, жаңа сапаға құлаш ұруының бел-
белесі еді. Осынау біртұтас даму процесін ... ... ... ... мен социологиялық әдістемесіне қайшы келмек.
Әдетте зерттеушілер еуразиялық көшпелілер әлемінің ... ... ... ... ... және ... мәдениетіне жиі жиі
жүгініп отырады. Қазақтарды танып білу ... ... ... ... ... Оның ... бір мол қоры ... және
этнографиялық мәдениетімізде жатыр. В.В.Радлов, ... ... ... ... ... ... еңбектері нәтижесінде бір
кездері ұмыс бола жаздаған рухани айғақтарымыз ... ... ... ... ... ... ... шаруашылықта темірден жасалған
құралдарды қолданумен тұспа-тұс келеді. Алайда көшпелілердің әлеуметтік-
экономикалық және ... ... алғы ... қола ... соңғы
кезеңіне жетелейді,
Ежелгі Қазақстан өркениетінің қалыптасуы үшін қола ... ... ... Бұл ... жөнінде әр түрлі қарама-қайшы пікірлердің ... ... көне ... ... нақ осы дәуірде қаланғаны
ешбір дау туғызбайды. Орталық ... ... ... рудалар
өндіріліп, солардан еңбек құралдары жасалғаны дәлелденіп ... ... ... ерте ... ... ... дейінгі У-ІУ ғасырларда)
қазіргі Жезқазған төңірегінен миллион ... ... ... ... ... ... ... көне заман қоғамының ... ... ... ... ... археологиясы алғашқы қола
мәдениетінің ошағы Орталық Қазақстанның ... ... ... ... ... отыр. Осы дәуірде зерттеушілердің ... ... ... қола ... ... ... бойы ... дамып, ұдайы
жетілу процесінде болды деген тұжырым жасады.
Біздің дәуірімізге дейінгі үш мың ... ... қола ... мың ... аяғы мен ... мың ... бас ... шырқау
биікке көтерілген. Дәл осы кезеңде көптеген материалдық және мәдениет
нұсқалары сапалық жаңа ... ... ... ... ... мен ... (жебе, найза, ақмойнақ-қанжар, орақ, айбалта, ... ... ... ... айыр, қақпан т.б.) белгілі дәрежеде жетілдірілген.
Сонымен бірге зергерлік, ісмерліктің нәтижесінде желеп жебейтін ... ... ... ... ... заттары да жасала бастады.
Осы дәуірден бастау алған наным-сенімдер, әсіресе өлік және оны арулап қою
рәсімі де дами ... ... жылт ... ... атаулы қашанда
адам санасында көрініс тауып отырады. Өмірдегі күш пен құбылыстың жандануы
рухани әлемге көшіріліп, өз алдына отау ... ... ... ... ... жауабын көлденең тартатын ... ... ... ... ... Мұны теорияға дейінгі, философияға дейінгі
дүнетанымның бір үлгісі деп атаймыз. Бұл кездегі ... өн ... ... ... дүние дидарын толтырған рухтың, даналардың, желеп-
жебеушілердің, ... ... ... айғақтайды. Қола дәуірдің
аяқ шеніндегі, байырғы Қазақстанның діни қорымдарында табиғатты ... ... енді ... одан әрі ... ... адам ... ... ... ... ... жасалған еңбек құралдары мен қару жарақтың ... ... ... ... айтарлықтай дамытты. Құрал жабдықтар
мақсатқа сай сапалы өндірілетін болды. Мәселен, садақ ... ... ... сәйкес (аламан оқ, тіз оқ, кез оқ, тұқыл оқ, көбебұзар оқ,
әндіген оқ, қозы ... оқ, ... оқ, ... оқ, ... оқ) ... біз ... ... мақсатқа сай өркендеу жолына түскенін
байқаймыз. Әр ... ... ... ... әр ... ... айғақтап
қана қоймайды, сонымен бірге әрбір адамның өз бойына шақ ... ... да ... Ал жеке ... ... ... ... жеке
кейіпкер өмірбаянымен астасып кетеді. Сөйтіп, ру мен тайпа ... ... ... ... жинақталған ұғымға айналады. Міне, адам
бейнесіндегі сын тас, балбал тас сияқты қасиет-кейіпке ... ... ... ... ... біздің дүниетанымымыз ондаған мың жылға созылған алғашқы
қауымдық ... ... ... ... ... ол ... ... өрістердің
бәрі бірдей соқыр сенім шылауында болған жоқ. Байырғы дүние ... ... пен ... ақиқат пен адасушылық жатқан дедік. Бұл жағдай даму
барысында ... ... ... ... ... өз ... ... Қазақстанның құл иеленушілік қоғамды бастан ... ... ... ұзақ уақыт бойы рулық-қауымдық құрылыстың үстемдік құруы
және оның патриархалдық-феодалдық қоғамға ... ... бойы ... ... ... ... ... болды.
Көшпелі қазақ қоғамындағы сана сезімнің ерекшелігі ол ... ... ... ... ... ... ... көрініс
табады. Демек, бұл адам, қоғам және әлем, олардың ара қатынасы туралы, адам
өмірінің мәні мен ... оның ... орны ... ... ... ... ой-санаға ден қоюды қажет ... Осы ... ... және ... сүйенбей қоғамда қалыптасқан сана сезім
жайлы да жартымды уәж айту мүмкін емес. Себебі, дүниетанымның ... ... ... ... ... ... оның ... мәні, мақсаты және
қадір-қасиеті жәйлі ой-сезім, ой ... өмір ... ... ... және ... ... ... бағыт-бағдар тұтынуымыз керек. ... ... ... ... ... ... және ... қандай еді деген
сауал бізді ең бірінші кезекте мазалап, толғандыруы керек.
Өкінішке орай, Қазақстан фиолосфтарының ... ... ... «...тыс қалған үлкен мәселе бар, ол ұлттық ойлау туралы
зерттеу».[5] Десек те ұлттық дүниетанымның ... ... ... ... ашық, дау тудырмас тұжырымдар да жоқ емес. Ең ... ол ... ... ... ... ... сипатқа ие болуы туралы
Ахмет Байтұрсыновтың пікірі. Ақанның ... ... ... яғни қазақи
ойлаудың жүйесі хандық дәуірде қалыптасқан».[6] Демек осы кезеңдегі қазақи
дүниетанымның ... өсіп өніп ... ... ... ... ... ... түп төркіні көне түркі, одан арғы ... ... ... Сол ... бастап ол бірнеше даму кезеңдерін
бастан өткерді және ылғи өсіп өркендеу, ... ... ... ... қай ... да оған тән ең ... ... – оның адамның күнделікті өмір
тіршілігіне, ... ... ... ... ... соған
икемделуінде. Әрине, бұл халықтық ойлау мәдениеті ... ... ... ... ... ... сөз ... Біздің айтпағымыз – халықтың ойлау
мәдениеті қоғамдық өмірдің барлық салаларымен астасып, біте қайнасып ... ... ... ... ... ... қоғам мүшелеріне түсінікті
нысандарда өмір сүріп қолданылды.
Қазақ даласы – көшпелі мал шаруашылығының «еуразиялық» деп ... ... ... кіндік мекен. Мұндай көшпелі шаруашылықтың
қалыптасуына жылқы қолға үйретіп, салт міну айрықша ықпал етті.
Өндіріс күштері ... ... ... ... ... ... тегеуірінді шабуылына төтеп бере алмаған талай өркениет
күйреп жатты.
Осы ... ... ... ... ... ... ... бастайды. Әр
түрлі діндер мен секталардың өкілдері, миссионерлер ... ... ... ... ... ... салдарынан көшпелілер
өмірінде жаңа ... ... бере ... ... ... ... мен
діни танымдары жергілікті тайпалардың наным сенімдеріне ұласып, УІ-УІІІ
ғасырларда тәңірге табыну ... бел алып ... ... ... ... ... жергілікті сенім нанымдармен астасып кетті. Мұның өзі
эллиниз дәуірінде ... ... ... құдайлары араласып кетіп,
жаңадан пайда болған құдайды гректің де, парсының да танымай ... ... ... ... халықтардың дүниетанымының ежелгі формалары миф,
шаманизм, зоастризм, суфизм, дін, ... – ерте ... ... ... ... Ал, ... пен ... айтуынша «қазақ
философиясы - өмір сүру философиясы, яғни рухы ... ... ... ... ... өмір» туралы түсінігі тек
діни бой ... ... ол ... ... де ... шығармайды.
Қазақ «түстік ғұмырын болса, кештік мал жина» ... ... ... ... ... дәстүрлі дүниетаным[10] деп аталады. Оның негізінде өмірді
тұтастай қабылдау жатыр. Егер ... ... ... белгілі бір
идеялар негізінде түсіндірсе дүниетанымдық синкретизм оны ... ... ... ерекшелігі ол өмір құбылыстарын сол
күйінде қабылдап, сезінуге, түйсінуге ден қояды және ол ... бір ... ... ... Ал ... ... дүниені түсіндіруге
баса көңіл бөледі және оны белгілі бір идея ... ... ... ... ... ... дүниетаным – тәңірлік, шамандық дүниетаным еді. ... ... ... ... ... жалпы рухани өмірінің негізінде
ата баба ... ... ... құдірет тұту, табиғат күштерін ардақтау
жатыр.
Көшпелілердің дүниетанымы олардың аңыздарында (миф), ауыз ... ... ... салт–дәстүрлерінде, ырымдарында
көрініс тапты[11].
Көшпелілердің дүниетанымы тарихи тұрғыдан ... ... ... ... Яғни, көшпелілердің ұзына
бойғы тарихында ол белгілі бір даму ... ... оның ... ... және бағдарлары күрделі өзгерістерге ұшыраған жоқ. Қазақ халқы
өзіне ... ... ... ... ... және ... ... да табиғи мирасқоры болды. Бұл – ... ... ... ... ... ... көшпелі қазақ ... ... ... ... ... ... жүйелерімен
тығыз байланыста болғанын, олардың біркелкілігін және ұқсастығын салыстыра
отырып дәлелдеуде. ... ... ... және оның ... ... ... бойғы тарихында күрделі өзгеріске
ұшырамай, өзінің алғашқы ... ... және ... ... қайран қала мойындауда.
Табиғаттаным- көшпеліліер пәлсапасының асыл арқауларының және
бастауларының бірі. Көшпелілер өздерін табиғаттың ... ... ... ... сезінді. Олар табиғат аясында туып өсті, ... ... ... ... ... еді. Олар ... ... күнделікті көріп, сезініп, танып, біліп, ... ... ... ... ... ... сондықтан табиғат – көшпелінің
сырласы да мұндасы да еді, ел оған ... оны ... ... құлшылық
ететін.
Қазақ қоғамында табиғат тек сыйыну, сену, эстетикалық сезім объектісі
болып қалған жоқ, онымен бірге үлкен реттеушілік рөл ... ... ... және ... деп ... Әсіресе, аспан әлемі адамдарға жол
сілтейді, дұрыс бағыт бағдар береді деп ұғынды. Табиғат ... ... ... ...... әлем, бірден бір дұрыс ... ... ... бұл ... еліктеуді, оның іс әрекетін қайталауға,
соған ұқсауға деген құлшынысты тудырды.
Қазақ ... ... ... ... соны ... ... ... тырысу, оған деген сүйіспеншілік және ... ... рөл ... ... қозғалысын, оның тәртібін, заңын тікелей өз іс
әрекеттерінің негізі қылып алуға, соны адам ... ... ... ... де ... тырысты.
Өйткені көк тәңір жаратушы деп ұғынды. Тіптен, түркі қоғамы ... ... ... деп ... ежелгі түркілер.
Ежелгі көшпелілер тәңіріні көз алдына елестете де алатын. Ол бірде
Көк, бірде Күн, бірде Ай ... ... ... ... ... көше бастайды. Көшпелілер қауымының тапқа жіктелуі мен ... ... ... ... туралы ұғым да өзгеріп, енді
ол діни кітаптарда ... ... ... ... ... ... ... Бұл олардың мандайына
жазылған. Көшпелі ... ... ... ... ... ... сол ... үндес. Демек, ол табиғаттың
бергенін қажетіне жаратып қана ... ... ... ... ... ықпал етпейді, оны түлетпейді деген ұғым тумаса керек. Әйтсе де
көшпелі мал шаруашылығындағы дүниенің түлеуі мен оған ... ... ... ... ... ... қол ... кәсібіндегідей еңбек
құралдарымен өндіріс жабдықтары арқылы емес, тікелей табиғатпен араласу
арқылы жүзеге асады. ... ... ... ... дәстүрлі мұрасын құртып кетті. Дүниеге байырғы көзқарас енді басқа
түскен жағдайдың жетегіне еріп, ... ... ... ... ... ... бастады. Осы тұста патшалық ... ... ... ... еткен ислам өкілдерінің мейманасы
тасыды. Мұнымен қоса қазақтарды ... ... да бой ... ... де ХІХ аяғы мен ХХ ... бас ... діни қозғалыс ара дара
хал кешті. Қазақ даласының дін орталықтарынан шалғайлығы, көшпелі ... ... ... наным сенімдердің сақталуы ел ішіне, діндердің
тарауына қиындық жасады.
Сонымен көшпелілік өзінің өмір ... ... ... ... ... жеткен мұра жалғасын табуда. Ол біздің ... ... ... салт ... әдет түрінде ілесіп келеді.
Ежелгі замандарда Батыс пен ... ... ... жолдары
қазақтың жазира даласы арқылы өткені мәлім. Солардан біздің білетініміз –
«Ұлы жібек жолы». Керуен ... ... ... ірі ... ... базарларында мүлік пен мүлік ... ... қана ... әр ... ... ... мен түсініктер, ұғымдар мен сенім
нанымдарды тоғысқан. Шығыста туған ұғымдар ... ... ... ал
Батыс елдерінің идеяларын Шығыс халықтарына жеткізген. Көпестердің
мүліктерінің арасынан ... ... мен діни ... да ... ... ... ішінде таурат пен құранның бірнеше басылымдарымен
қолжазба нұсқалары болғаны хақ. ... ... ... ... ... ... ... түсініктеме беріп отырды.
Шеттен келген «жаңа» діни уағызға қарсы тұрарлық жергілікті сенім ... ... ... ... ... ... ... діні – тәңірге табыну төтеп бере алмады. Алайда шет ... ... өз ... ... ... ... жер ... ықпалы барған сайын күшейе түсті.
Дүние жүзілік ... ... ... ... күрделі
әлеуметтік–саяси және идеологиялық жағдайда өтті. Көшпелілердің дінге деген
селқостығына қарамай кейбір діни идеялар біршама тез ... ... ... де жоқ емес еді. Әр ... мен ... ... құрылған
даламыздың феодалдық саяси құрылымы халықтың рухани өмірінің біртұтастығын
қамтамасыз ете алмады.
Тегінде, ... ... дін ... ... ... жете
алмаған. Өйткені, көшпелілер оларға селқостық байқатқан. Оның ... діни ... ... тұрмысқа сай келмейтіндігі еді. Бұл тарихта
сан рет ... жай. ... ... ... ... Қырғыз, Ұйғыр
және Қыпшақ қағанаттарына дін таратушылардың еңбектері еш болып отырғандығы
тарихтан ... Бұл ... ... өмір тіршілігі мен ... діни ... ... схоластикаға сай келмегендігінің айғағы
боларлық жайт.
Дін таратушылардың рухани іс әрекетінің астарында нақтылы бір саяси
мүдде ... ... ... ... ... идеялық және мистикалық
схоластикадан бойын аулақ алғандығын білу қиын ... ... ... ... дінін ресми ұстанды. Оны таратқан
негізгі орталықтар Түркістан, Хорезм, Бұқара, Астрахань болды.
Қазақтар ... ... ... ... ... ... ... рөл
атқарды. «Қазақ көпестері ислам елдеріне бұл ... ... ... ... ... ... үнемі барып тұрады және барып та
жүр», - деп ... Ибн ... ата баба ... ... ... ... ... әкеледі,
малдың аман болуына көмектеседі деп ойлаған. Аруақтарға арнап құрбандық
шалып, олардың құрметіне ас берген.
Ата ... ... ... ... ... ... бертінгі кездерге дейін сақталған, мұны орыс деректемелері
дәлелдейді.
Қазақтарда ... бір ... - ... («киіз кітап») немесе ала
қойдың терісіне жазылған діни кітап болғанын дәлелдейтін ... ... ... ... ... онда ата-бабалар құрметіне істелетін ... ... ... ... Аңыз ... ... ежелгі
мифология элементтері бар өлеңдерінде ішінара бейнеленген[14].
Ескі әдет-ғұрыпты ... ... ... ... ... көшпелі
қазақтар, әсіресе ислам идеологиясын ... ... ... ... ... сәждеге тимеген, киіз ... ... ... осы ... ... дін ... ... отырды.
Шайбани хан айдап салған Бұқара шейхтерімен хазилары шешім (пәтуа) шығарып,
онда қазақтар пұтқа ... ... хан ... ... ғазауат
соғысын жариялауы керек деп айтылды.
Исламға дейінгі наным өмірдің ... ... деп ... ... көпк ... жұлуға тыйым салынған ғұрыпта да өз ... (жер ана) және (су ана) ... ... Су, шық, өмір ... ... ай мен күнге бие сүтін бағыштады. «...Қазақтар көктем келіп
қымыз ашытылғанда оны ... ... ... ... одан дәм ... ... күнге бұрады...бәрі басын жерге жеткенше иіп, күнге тағзым етеді.
Сірә, мұның өзі күннін жылқы жеп, ... ... ... шөп ... ... ... ... көрінісі болса керек», - деп жазды Ибн Рузбейхан.
Қазақтар өмірінде отқа (от ана) табыну ... рөл ... ол ... ... атын ... да ... ... Ол үйдің, үй ішінің қамқоршысы
деп саналды. Келін жаңа ... ... ... ... үйде отқа ... отқа май ... тиіс ... арасында ежелден келе жатқан отпен тазарту – аластау ырымы да
болды. Ол жайлауға көшерде жасалды. Нанымдар бойынша, ... ... ... қора ... ... ... адамға залалын тигізетін жын пері болады
делінді, ал жайлау таза, пәк болып есептелінді де, оған ... ... ... ... ... ... кезде жайлауға баратын жолдың ... ... ... екі от ... да, адамдар, көштер, қой отарлары ... ... сол екі ... ... ... ... түлік деп
есептелген жылқы ғана от арасынан өткізілмейтін болды.
Қазақтардың жерлеу салттарының кейбір элементтері де ... ... ... ... оның ... садақ, найза, ер тұрман, сүйікті атының
басы қоса көмілді. Өлген адамға тамақ, су қалдырылды. Адам ... ... ... ... ... ... адам келесі күні ... ... ... кейін қыстаудың манына жерленді. Атақты адамдар
қасиетті ... ... ... Қожа ... ... ... жерленетін болды. Ежелгі наным бойынша өлік ... ... ... ала ... ... жеті ... сегіз жылқы байланды. Иесінің күнәлары
соларға көшуге тиіс болды. Ырым жасағаннан кейін олар құрбандыққа шалынды.
Кейіннен жылқы ... ... ... бірақ ол сойылмады; өліктің аяқ
жағында, ала жіптің бір ұшынан ұстап отырып, өлген адамның ... ... ... ... ... ... ... мұндай құрбанға
шалынған малды «ысқат» (өлген адамның кұнәларын басқа адамға аудару) оқыған
молдалар ... ... ... қам ... ... ... ... бітімі мен көлемі
өлген адамның әлеуметтік жағдайына қарай қатаң ... ... ... ... ... кірпіштен қаланып, ою өрнектермен
мол безендірілген мавзолейлер (күмбез, сағана там) ... ... ... ... ... ... мавзолейлер қабыршық тастан салынды, сондай-
ақ қабір басына оба үю дәстүрі де болды. Өлік жерленгеннен ... ... ... үш ... қара ... ... қайғы белгісі ілінген ұзын
сырық байланды.
Салт бойынша, өлген адамға ұзақ уақыт жоқтау ... ... ... ... ... тырнап тастайтын болды. Күйеуі өлген әйел бір ... ... ... ... ... қара ... жүр. Егер ... адам бай
болса, оның көзі тірісінде мінген атына қаралы жабу жабылды. Бір ... ... ... ... ... ... басына ескерткіш салынып жылы
өткізілді. Қаралы жабу жабылған аттың құйрық жалы ... ... ... тұяқтары және терісі өлген иесінің моласына қойылды.
Ас берілетіні туралы алдын ала хабарланды, сондықтан асқа әр ... көп ... ... Салт ... ... ... мен ... жұрағаттары
өлген адамның үй ішіне асқа сойылатын мал беріп көмек көрсететін болды.
Жылы ... ... ... ... Ол ашық ... әдетте қырдағы
өзендердің жағаларында немесе тау арасындағы кең жазықтарда ... ... ... ... оның ... кейін жетісін және қырқын өткізу
ғұрпы болды.
Сонымен, ... өлік ... ... және ... да ... ХУІ-ХУІІ ғасырларда оларда екінің бірінде мұсылман діні
ғұрыптарымен араласып отыратын ... ... ... ... ... қазақ халқының ғасырлардан созылып келе жатқан ... мен ... ... дінінің Орталық Азия аймақтарына
кеңінен таралуына қарамастан ескі ... жаңа ... ... ұштасып өз
жалғасын тауып отырды. Оның біз бүгінгі күнгі өмір ... ... ... ... және Орталық Азияға исламның таралуы
Ортағасырларда үлкен өркениеттiң қалыптасуына негiз ... ... ... ... ... ... Азия халықтарының рухани өмiрiнде маңызды орынға
ие болып отыр. Қандай халық болмасын ... ... ... ... ... қашан да ата-бабаларының ұстанган ... ... ... мен ... мұрасына қызығушылық танытып отырған. Бiз
үшiн — бұл, ... ... дiнi, ... ... мен оның мәдени
құндылықтар қоры. Ислам дiнi шетсiз де шексiз, ұланғайыр жерге ... ... дiни ... мен философияның дамуына қомақты ықпал еттi. Мұсылман
мәдениетi мен дүниетаным тарихынан күллi әлемге машхур болған ... ... Дiни және ... ... исламдык ой-пiкiрге терең
мағыналык мән берген ойшыл ағымдар зерттелуi барысында, сөзсiз, сопылық
ағымын бiрiншi ... қою ... ... iлiмi — адамның Алла танымына
бойлап енуге және кұдайсыз өзiн жоқ ... ... дiни ... ақыл мен сезiмдi осы тәжiрибеден кейiн қою ... ... ... ... ... ... көбiне, ақылға негізделген немесе ... ... ... ... Тiптi ... оған ... де айтылады. Бiрақ өзгеше болсын не болмасын, оның адам ... ... ... тiлектермен байланысының болмауы мүмкiн емес.
Өйткенi, сопылык iлiм, акылдың да ұмтылатын ... ... ... яғни, Ақиқатты тануға бағытталады.
Сопылық дүниетанымды айқындаудың бiр жолы ретiнде «уахдат ал-ужуд»
фалсафасын көрсетуге болады. ... ... ... бiрлiгi) мағынасы -
жанды-жансыз әр нерсенiң тек Алламен бiрлесiп, болмыстың құдай айқындауымен
болуы, ағыл, ғылым, әдiлеттiлiктiң Алланың рухани ... ... ... ... ... бiр бөлшегi болуы. Бұл даму баспалдағында адам
ерекше орынға ие, ерекше етiп жаратылған.
Сопылықтың қайнар көздерiн, ... ... ... мен ... пен ... зерттейтiн сопылық iлiмi - сопылыктың сырткы келбетi.
Сопылық iлiмiн бiлiп, сопылықтан ... ... бар ... ... өмiр ... ... iлiмiн бiлмейтiндер де бар. Бұл тұрғыда Жүнейд
ал Бағдади былай деген: «Сопылық iлiмi, ... ... ие ... басқалары уағыз алатын iлiм емес. ... ол ... ... бiлмейдi. Сопы күн сәулесiн қалай көрсiн».
абу Хамид ал-Газали өз бақылауларының нәтижесiн былай келтiрген: ... ең ... ... ... ... ... ... тiкелей тәжiрибе,
шабыттану (экстаз) және iшкi толқулар аркылы өз басыннан еткiзбейiнше тани
алмайсын. Мас адам, мас ... ... ... мен шарттарын
бiлмейдi, бiрак ол - мас, ал мас емес адам ... бiле ... ... ... ... ... жазылу мақсаты -
талаптанушыларды осы ... ... ... ... ... ... ... Мұнымен қоса ақыл мен шабытты бiлiм кезi деп
қабылдайтын сопылықтың Исламға жәрдемшi ретiнде ... ... ... ... ... нәрсе.
Сопылық тарихында, сопылықтың шығуынан бастап, оған қатысты шыққан
алғашқы дәуiрлердегi шығармаларға мыналарды ... ... ... ас - ... ... «Рисаласы», Калабазидiң «Тааруфы» және
басқалары.
Осы дәуiрлерде сопылықтың менi мен негiзiн салған Ислам классиктерiнiң
арқасында, сопылықпен өмiр сүру ... ... ... ... ... рухани мәдениетiнiң баюына үлкен үлесте қызмет көрсеткен рухани тәртiп
негiзi қаланды. Қазiр де ... ... ... өз ... ... ... зерттеуде.
Түркiстан елдерiнде кемелді сопылық әдеби құрған, рухани ... ... туын ... ... тұлга - ұлы сопы-акын Қожа Ахмет
Иассауи ... ал оның ... ... атты ... ... ... рухани мәдениетiн қалыптастырып, әлеуметтiк қоғамның ... ... ... мың ... жуық ... берi ... ... бен
дiнiмiздiң рухын жалаулатып, бiзге мирас болып жеттi. Философ ғалым Г.Есiм
былай деп көрсетедi: ... ... ... ... ... ... Ол сопылық философия, тақуалар дүниетанымы едi».
Ахмет Иассауи - сопы-ақын ғана емес, Пір ... ... ... ... (Алланы тану жолындағылардың сұлтаны), түркiлердiң
құтты(түркiлердiң ұлы әулиесi) ... ... ... ... құрушысы
да.
Ұлы түркi ойшылының рухани мұрасын тану және ұғыну, сопылық тарикатын
құрылымы мен әдiсін тану арқылы, оның Иран мен Түркiстанда ғана ... ... ... ... ... екендiгiн көруге болады.
Сопылық тарихы мен фәлсафасы көптен берi шығыстанушы, ... ... ... ... келедi. Тiптi сопылықтың тәжiрибе жүзiнде iске
асырылатын ... - ... да ... ... ... ... мен ... тарикаты турасында жасалған ғылыми жұмыстар аз.
А.Иассауидың өмiрi мен шығармашылыын алғаш рет ... етiп ... ... ... Түркияда баспадан шыққан кiтап, түркi ғалымы профессор Фуат
Кепрулунiң ... ... ... ... атты ... ... ... А.Иассауидiң дүниетанымын ашуды мақсат тұтпағанымен ... қол ... мен ... ... ... бере ... ... кiтабының кiрiспесiнде былай деп жазады: «Түркi әдебиетiндегi
алғашқы мутасаууфтар» деген атпен ... ... бұл ... ... ... ... Бiрiншi бөлiмде, Ахмет Иассауиге дейiнгi ... ... ... арасына тараған ислам дiнi мен сопылыққа жалпылама түсiнiк
берiлген соң, Ахмет ... ... және ... ... ... ... шығармасы мен ықпалы ... ... ... Бұл ... А. ... қатысты жазылған монография болғандықтан,
оған қатысы бар барлық мәселелер ... ... деп ... ... ... ... - егжей -тегжейлi зерттелу тақырыбы етiлдi».
Бұл кiтап яссауитану бойынша ... ... көз бола ... ... бай ... ... Бұл ... жұмысы жарияланысымен яссауилiк
мұраға қызығушылық жанданып, зерттеу қозғалысы туды. Алайда бұл қызығушылық
тез пайда болғанындай, тез арада ... ... ... бұл ... ... жүргiзiлген саясаттың салқыны тигенi белгiлi жай. Тек соңғы
жылдар iшiнде болған өгерiстер, соның iшiнде Орта Азиядағы ... ... ... ... алуы ... ... ... дiндi
зерттеу талаптарының көбеюi, иассауилiкке қатысты қозғалысты жандандыра
түстi. Түркияда «1993 жыл - Қожа ... ... ... деп ... бұл қозғалыс, Қазақстанда да жалғасын тауып отыр.
Санаулы иассауилiк кайнар көздер арасында маңызды орынға ие болған ... ... мин ... ... ... ... iзгiлiктiң жаухарлары)
кiтабы зерттелуде өз несiбесiн ... ... бұл ... - ... ... ... мутасаууфтар» еңбегiнiң- басты қайнар кезiнiң
бiрi. Бұл еңбекте Хазини ... ... мен ... яғни арап ... ... ақтабы, түркiлердiң сұлтаны деп, ұлылап ... ... пир, Ажам ... ... Муршид-и афак-у азиз-и бузург».
Кепурулi, А.Иассауидiң аңыздык өмiрi мен яссауилiк әдебиетiне қатысты
мағұлматты толығымен осы ... ... 1593 жылы ... ... ... ... 111 ... түркiше, қалғаны парысша жазылған. Түркiше
мәтiнінің 34-шi бетiнен 60-шы бетiне ... ... ... ... ... жинақтаған бұл еңбек, Орта Азияда өмiр ... ... ... ... бет ... ... ... ықпалы тигенiн
бiршама қайнар көздер көрсетедi. А.Иассауи ... дiни ... ... «Хорасан Каабасы» атымен бүкiл Бұқара мен Хорасанға танымал болган
И. Хамаданидiң мектебінде дәрiс алған. Иассауидiң тарикат жолында ... ... ұлы ... сөз ... ... ... көзге тұтылады. Фих пен
хадис ғылымында культ ғалым атанып, ... ... ... көп ... ... ... жетiлдiрушi сопы) қызметiнде болған Хамаданидiң (ел.ж.
1140) Иассауиге әсерi үлкен болған. Бұл туралы Хамаданидiң iзбасары болған
Абдулхалик ... ... ... ... одан соң ... деп ... Иусуф Хамадани» деген еңбегiнде айтып ... ... өмiрi ... ... ақтаңдақ күйiнде қалып отыр.
Соңғы уақытта дiн мен дiни ... ... ... ... ... жаңа қайнар
көздердiң жарық көруi мен аударылуы бұл тұрғыда бiраз мәселенiң бетiн ашады
деген үмiт бар. Сөзсiз бұл ... мен ... ... ... iлiмi, оның ... ... жағы - ... сопылық
әдеби /мораль/, Түркiстандағы сопылық мәселелердi қарастырмай бұл тақырыпты
ашу мүмкiн емес. Бұл ... ... ... жене ... ... ... мен орыс және ... да шетел зерттеушiлерiнің ... ... ... ... ...... «Пайда болған
дәуiрiнде тасаууф (таарруф)» ... ... И. ... ... атты ... ... ... улум-уд динi», сондай-ақ, Е. Бертельс,
В. Гордлевский, ... А. ... ... Идрис Шах және
басқалай ... ... бар. Олар өз ... мен
мақалаларында сопылықты зерттеп, түркістан топырағындағы Иассауидiң
руханилiк ... атап ... ... ... ... соңғы жылдары орын алған еңбек — бүл
алғашқыда «Рисала» ... ... ... ... ... ... еңбегi.
Қазақ тiлiндегi кiтаптарда хикметтер қазақ транскрипциясымен берiлген.
Тек Кәрім Хаммедуннің аудармасында хикметтер ... ... ... ... ... берiлген. Сондықтан жұмыста сiлтеме ретiнде
осы кiтап ... ... ... ... ... тән ... ... кездесетiн сопылық терминдердiң терең мистикалық ... ... ... ... ... бұл ... түсiну жұмысын
қиындатуда. Әдебиетшiлердiң исламдық негiздегi сопылық дүниетанымы мен ... тiлi - ... ... ... ... ... ... оларды
сол күйiнде берген, я болмаса тура ... ... ... ... де ... ... ... алмау - тек аудармашылардың
ғана емес, сопылықты зерттеушiлердiң алдында тұрған қиындық. ... деп ... ... ... ... мен ... осы iлiмге қатысы барларға болмаса, сопылықтан бейхабарлар үшін
әлi мағынасы түсiнiксiз ... ... ... ... - ... ... халдер мен мақамдар) негiзделгендiктен де, бұл туындылар сопы ... ... ... сопылық туындыларды меңгеру және ... ... тiлi — ... ... ... ... ... iлiмiн игеруге жақындатады және бұл осы ... ... ... ... ... ... ... жаңаша қараған тұста
Иассауи дуниетанымын зерттеу арқылы онъң рухани мұрасын жан- жақты ... ... ... ... ... ... Э. Нысанбаев, Ғ. Есiм,
А.Абуовты атауға болады. Әсiресе, Иассауи дуниетанымы мен философиясын
зерттеуге философ ғалым ... ... ... ... оның ... ... ... Иассауи iлiмiнiң
қазақ ой-санасына ықпалын зерттеу кажеттiгiн А.Абуов ... ... ... ... даму ... ... және Қожа ... Иассауи
дүниетанымының мәнiн, себебi мен салдарын, дамуын және түркi мемлекеттерi
үшiн маңыздылығын саралай келе, ... ... ... ... дiнi мен ... ... қалыптасуына Қ.А. Иассауидiң iлiмi мен
көзкарастары үлкен ықпал еткенiн толық сенiммен ... ... ... еңбегiнiң иассауитануға жаңа бағдар беруiмен бұл салаға
қосқан үлесi өта зор. Ол бiздiң ... ... ... ... ... жасады. Әсiресе, Иассауи дүниетанымындағы ... ... ... ... бұл еңбек Иассауи философиясын
айшықтауымен бiз үшiн өте құнды.
Даламызды мекендеген халықтардың ... ... дiн — ... ... ... ... ... тарай бастады. Алайда мұсылман дiнi көшпелi ... ... ... ... бiрден тарай алмады. Х ғасырдағы
араб жиһанкезi Ибн Хаукал «Тараздан ары ... ... ... ... ... да қазақ тайпалары исламға салғырт қарады.
Тiптi кейбiр тайпалар исламға ашықтан ашық ... ... ... ... ... ... ... саадатын қабылдап, мұсылман болғандарды
құғын-сүргiнге ұшыраттып отырды. Қарлықтардың бұл ... екi ... В. В. ... ... ... мәдени тiршiлiгiнің тарихы»
еңбегінде ислам дiнiн осы өңірде тарату және араб халифының сауалына берген
жауабын келтiредi: «түркi көшпелiлерiнің ... не ... не ... ... жоқ, ... дiнiнiң шарттарын бұлжытпай орындап отырсақ не ...... хан. ... ... ... ... ислам дiнiне тосқауыл
болған негiзгi алеуметтiк-экономикалық жағдайларды дәлелдейдi.
Алайда үстем тап өкiлдері жаңа дiндi өз ... ... ... ... ... да даладағы алдынғы қатарлы әулеттер — селжуктер мен
қарахандар дiнге ілтифатпен ... ... дiнiн ... ... ... ... дала ... бөлініп отырды. Жергiлiктi
ақсүйектер олардың айтқандарын екi ... ... ... ... ... ... ... «Теке», қошқар деген тотемдiк атақтары
мен айдарларын ысырып тастап, исламның дінгер, ... ... ... ... ... лауазымдарды ала бастайды. Қарахандар даламызда
мұсылмандық діни орындарын салу ... ... ... Қожа ... кене ... Айша бибi, ... ... — қараханидтер
заманының ескерткіштерi екені баршаға мәлім.
ХІУ-ХУ ғасырларда ислам дiнiң ... ... Орда ... ... ... ... ... елшiлерi мысырда болып, мұсылман дiнін
дештi қыпшақ ... ... ... ... келiссөздер
жүргiзедi. Алтын Орда билеп төстеушілерi дiндi өз мақсаттарына жетудiң,
құралы деп ... ... олар ... ... ... ... дештi-қыпшақ даласында мұсылман дiнiнiң - ... ... ... ... ... ... ... халық үшiн дiни
қағидалар бос сөз ... қала ... ... ... дiнiне бас иiп,
шариғаттың екi шартын меңгергенiне ... олар дiн ... ... деп жазады сол заманның, тарихшысы. Әйтсе де ислам дәстүрi, салт -
санасы қыпшақтың көшпелi далаларына ... ... ... шынжыр балақ
шұбар төстерi дүниенi билеп тұрған — бiр алла, ал сұлтан ... ... ... деген сөздi тiрiсiнде мәтелге ... ... ... ... жаздырып қойды. Бiрақ мұсылман ... ... ұзап шыға ... ... ... ... қиыр шеті болып қала
бердi. Көшпелi халық ... ... ... ... ... дiнi әлi бiздiң денемiз бен қанымызға сiңе қойған жоқ.
Алайда, ... ... ... ... жете ме ... қауiп бар,— деп
жазды кезiнде Шоқан Уалиханов.
Өлкемiзде қазiр кос дiн ... етiп ... ... ... атын бiлмейтiндер толып жатыр, баксыларымыз даламыздың түкпiр-
түкпiрлерiнде өз ... ... ... жоқ деп ... ислам діні енді
тарала бастаған шақты сол кездің бір авторы.
Қазақстанда ислам дiнiнiң - ... ... ... ... ... алмады. Жергiлiктi дiни түсiнiктер мен ислам кағидалары шырмала
келе не таза шариат емес, не шаманизм ... тек ... ғана тән ... ... ... ... дiнi етек ала бастауына орай көне тәңiр
ұғымы мұсылманның ... ... ... ... ... Бiр алла! деген исламның, басты тұжырымын дегенше «Бiр
Тәңiр» деп қайырып, тiлiнде болғанмен дiлiнде сақтамады. Жат тiлдегi ... ... ... ... оның, сарынына ғана құлақ қойды. Әйтсе ... ... ... келе ... ... ... бердi. Көне әдет-
ғұрыпқа мұсылмандық нобай ғана берiлдi. Даламыздағы ... ... ... өзгеше болуы осыдан.
Бiздегi исламның, салт-санасы қазақтың дәстүрлі ұлттық әдет-ғұрпына
көбiрек ұқсайды. Даламызда ислам жергiлiктi ... ие ... ... ... тұрмысқа сай ықшамдалды, дәстүрлi тұрмыстан туындаған салт-
санамен толықтырылды.
Мұның өзi ислам орталықтарында дiн ... ... ... дiн ... ... Олар ... халқының, мұсылман дiни қағидаларына ... ... ... ғазауат соғыстар жариялауға дейiн барғаны аян. Сол
соғыстардың, бiрi ХУI ғасырда болған ... ... ... ... ... қоймаған Қазақ хандығына қарсы сансыз соғыстарына қатынасқан Орта
Азиялық тарихшы Рузбехан «Бухара мейманының жазбалары» атты шығармасында
көзiмен ... ... ... ... ... әлемдерiне
(дiн таратушылар) қазақтарға қарсы соғыстың ... ... ... ... бата ... ... ... соғысты шариатқа ешбiр қарсы
келмейтiнi туралы мәмлеге келдi. Мен де қазақтардың пұтқа табынуы ... ... ... қазақтар әлi күнге дейiн пұтқа табынады ғой. ... ... ... ... ... ... ... қарамай,
қазақтарды кәпiрлер деп атаған жөн. Олар Күнге табынады...өздерiнiң жерiнен
өткен ... ... ... ХIХ ... ... жартысында да дiнге бой ұсынбаған. Қазақ
даласында патша ... өз ... ... үшiн ислам дiнiн орнықтыру
iсiне ат салысқаны аян. Жергiлiктi байлар мен молдалар ... ... ... бола ... ... олар ... кезiнде мемлекет тарапынан
көмек алып отырды. «Қарапайым қазақтарды мешiтке қамшының ... ... ... да, ... ... деп ... Л. Мейер деген әскери адам. Және
дiн iсiндегi бұл әпербақанды өте пайдалы деп уағыздалып отыр. ... ... де, оның ... ... ... ... да ашқтан-ашық
наразылық бiлдiредi. «Басына бұлт үйiрмесе ғибадатханаға кiрмейтiн халықты
дiңкес деп ... бола ма?— деп ... ... ... университетiнiң
профессоры А. Харузин.— Қазақ шаруасын шартты мұсылман деуге ғана ... ... ... бiр құбылыстың түрiн, түсiн, елде үнiн
қайталау ... сол ... ... ... ... деп ... елде ысқыру арқылы, мәселен, жел мен боран соқтыртуға болады-мыс.
Қараңғы қазақ құран оқыған молданың ... қар ... ... ... ... Өткен ғасырда шыққан басылымнан мынадай бiр хабар бар. Онда
былай деп жазылған: «Бiр күнi ... ... ... ... құран аударып
жатқан молданы да, оның қолына ... ... да ... отқа ... ... киелi деп санайтын құранды қазақ онша ... ... ... деректердi ХIХ ғасырдың екiншi жартысында ... да ... ... ... ұстап, ант-су iшудiң орнына
кiтапты молданың басына бiр ... ... ... оқиғаны
этнографиялық деректерден табуға болады. Ислам дiн ... жат ... ... ауыл ... - ... ... ... тегi мен
мәдениетiнен бейхабар молдаларды жек көретін.
Әйтсе де ... ел iшiне ... ... ... жая ... ... жерде
жергiлiктi ұлттың дiн қызметшiлерiн даярлау күн тәртiбiне қойылды. Қазақ
байлары мен ... дiн ... ... ... ... ... дiни оқу орындарына жiберiп отырды. Қазақ ... дiн ... алға ... ... қазақ бес уақыт намаз оқуды әдетке
айналдырды. Бiтiр, зекет пен ... ... ... ... ... тұту,
айт мейрамдарында кұрбандық шалу дәстүрге ендi. Қазақтың сырт ... ... ... ... этнографиялық сипат алды: басына сәлде
орап, үстiне шапан, аяғына мәсi киiп, ... ... ... ... ... ... ... қаласындағы Қожа Ахмет Яссауидiң
мавзолейi ислам әлемiнiң ... ... деп ... ... үш ... ... Меккеге бiр рет барғанмен барабар саналды. Түркiстан шаһары
«Түркiстан әулиелерiнiң ... ... деп ... ... ... ... ... Қазақстанның басқа қиырларында дүние салған
қолбасшылар ... iрi ... ру ... осы ... әкелiп жерлендi.
Басқаша айтқанда, Мұсылман дiнi мен шариғат ... ... ... ... ... ықпалын тигiздi.
Өлкемiзде патша өкметiнiң отарлау саясаты күшейген сайын ... ... ... орнығуы да байырғалана түстi. Бұл процесс патша
өкiметi мен оның отарлау саясатын жүргiзушiлердiң көз алдында ... ... ... бұл ... төңiрегiнде екi ұшты пікiр ұстады. ... діни ... ... ... ... ... ... сол арқылы орыс капиталының Орта Азия мен Шығыс Түркiстанға ... ... ... жылы ... II арнайы қарар қабылдады. Сол қарар ... ... дiни ... ... ұйым ашылды. Ұйымның басты
мiндетi ислам дiнiн ... ... да, ... мұсылмандықтың тағы да үлкен
ошағына айналды. Қазақстандағы дiни мекемелер — ... мен ... ... ... де, олар iрi ... және ... ... шоғырланды.
Қазақстанның дәстүрлi мұсылман ошақтары — Түркiстан, Созақ, Ақ Мешiт, Әулие
Ата дiндi ... ... ... ХIХ ... ... ... ... даламызға үш бағыттан: iшкi Россиядан (Уфа, Қазан, Астрахан), Орта
Азиядан (Ташкент, Бұқара, Хиуа) жене үшiншi ... ... ... ... Осы тұста қазақ байлары мен дiн-басылары шариғат
қағидаларының Қазақстанда таралып, ... ғана ... оның ... жүзiлiк
дiни iлім ретiнде күшеюiне де ат салысты. ХУI-ХУII ғасырларда ... ... ... ... ... ... ... Орта Азиядағы iрi
дiни оқу орындары болып саналатын «Тилля Кари» мен «Шери Дор» ... ... ... iрi ... Құнанбай мұсылман әлемiнiң
орталығы Меккеге, қажылыққа барған қазақтарға арнап «Тақия» мешiтi ... ... ... ... да діни мекемелер салу iсi кең етек
алды. Бұған Құнанбай салдырған Қарқаралы қаласындағы мешiт, Сырдарияның ... ... ... ақын ... ... медресе пансионат, Семей,
Шымкент, Шаян, ... ... ата, ... және тағы ... да ... дiни орындар мен ... ... ... ... ... мазарлар, күмбездер соғу, ас беру, шүлен тарату iсi өрлей түстi.
Қазақ интеллигенциясының үлкен бiр тобы (Шортанбай, Дулат, Мұрат, ... серi, ... ... ... дiни сарындарды арқау еткен шығармашылыққа
бой ұрды. Құран қағидалары жергiлiктi мағынамын «байытылып», қазақ халқының
көкейтестi ... ... ... мен мақсаттары шариғат
аясында түсiндiрiлдi.
Сонымен ХIХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың бас кезiнде Россияда ... ... ... ... ... ... идеология рөлiн атқарды.
Мұсылман дiн басылары мен оларды төңіректеген кертартпашыл ... ... ... мен оның отарлау саясатына қарсы бағытталған
тап күресiне үн қоспады. Осы ... ... ... қарсы күрес баянды
болмай, кей-кейде керiтартпа идеялардың ... ... ... Бұл ... қоғамының рухани болмысы ислам дiнiмен ашық, әлде ... ... ... ... ... ... түсу Қазақстанда болып
жатқан әлеуметтiк өзгерiстермен, отарлаудың ... ... аяқ ... ... ... Россияда болып жатқан барлық
әлеуметтiк өзгерiстердiң, саяси оқиғалардың жаңғырығы қазақ даласына да
жетiп ... ... ... әр ... ... ... ұлттар мен халықтарды
христиан дiнi негiзiнде орыстандыру ...... ... ... ... ... ежелден көксеген арманы едi, оны жүзеге асырудың орайы
ендi келгендей болды. ... iрi ... ... ... ... да ... ... христиандандыру («шоқындыру») iсi жүргiзiле бастады. Бұл
дiндi ... ... ... ... ... Мұнда христиандандыру iсiн
жүргiзу үшiн арнайы «Әулие Гурийдiң бауырластар қауымы» құрылды. Қауымның
негiзгi ... ... ... ... емес халықтар мен аз ұлттар
тiлдерiнде дiни кiтаптар аударып бастыру ... ... ... ... ... ... ... мерзiм iшiнде Қазақ редакция сы
«Құдай үшiн көп азап тартқан ... ... оның ... ... ... ... ... iзгi Николай» және т. 6. кiтаптар
шығарды. ХХ ... ... ... ... ... ... ... мектебi жұмыс iстедi.
Еңбекшi халық миссионерлердiң түпкi таптық саяси-мақсатын дұрыс
түсiнiп, iштей наразылық ... ... ... ... ... ... 1900 жылы 58 адам православие дiнiн ... ... ... 27 260 сом ... 1903 жылы ... ... 3 миссионер
мектебiнде небәрi 62 адам оқыды. Орыс миссионерлерi тек аштық ... ... ... ... отырды.
Өлкемiздi христиандандыру шаралары iске аспай қалғаны мәлiм. Мұның
негiзгi себебi дiн ... ... ... ... ... ... едi. Сондықтан халық бұл шараларға жаппай наразылық
көрсеттi. Ел iшiнде ... дiнiн ... ... ... ... ... еншi ... бас тартты. Бiрақ өлкемiзде
христиандандыру ... ... ... ... ... алғаш келуі арабтардың жаулап алу шапқыншылығымен
байланысты болғандығы дау тудырмайтын шындық.
Түркістан сөзі парсы тілінен аударғанда ... елі» ... ... «УІ УІІ ... ... парсы деректері мен ... ... ... ... ... теңізімен Оралдан,
Алтай мен Қытайға дейінгі аралықты алып ... ... ... ... сол кездері арабтар, Мауреннахар атандырған Қосөзен
аралығыда кіргендігін ... ... бұл ... тек ... деген сөз емес. Мауреннахр жерінде соғдылар, ферғаналықтар тағы
басқа аталған халықтардың мекендегі ... ... ... ... алушылығының қарсанында Мауреннахр иеліктерінің басым ... ... ... Оған қоса ... Бартольдің айтуынша Иранда
билік құрған атақты Сасани әулетінің кезінде түркі елі тікелей Әмударияның
солтүстік жағалауынан ... ... бұл ... ... ... дәлел. Ал, өздері атандырған Түркістанның құрамдас бөлігіне
арабтардың ең алғашқы жорықтары 7 ... ... ... ... ... ... алғашқы жорықтары тиіп қашпа болды.
Исламның түркістанға соның ... ... ... ... араб ... ... 705 жылы ... аймақ басшысы болып
келген Кутейба ибн Муслейм біршама ықпал ... ... ... ... ... ... ... арабтар осыған ... тиіп ... ... ... алу саясатына ... ... ... ... ... болып Түркістанда нақты айтқанда ... ... ... жүргізгісі келді. Ол осы мақсатта жүзеге
асыру жолында әртүрлі ... ... де ... Кутейба әсіресе
жергілікті халықтың алауыздығын өз бас пайдасына жарата оларды бір ... сала ... ... ... Мәуреннақырға орнатқаны мен онысы нық
тұрғыда орныға ... ... ... ... ... ... араб
басқыншыларына қарсы жүргізген күресі еді. Бұл ... ІХ ... ... Күрестің осыншма созылғанына қарамай біз исламның ІХ ғасырға дейін
Мәуеренақыр аралығында бірте бірте ... ... ... ... Сол
себепті де ІХ ғасырда Муереннақыр таза мұсылман елі болып ... ... ... ... ... кіре ... арабтарға қарсы күресін немен
түсіндіреміз?
Араб басқыншылары жаулап алудың барлық кезеңінде жаппай ... ... ... сүйене қойған жоқ. Араб әскерлері Түркістаннан басқа жерлерде
басым жағдайда бейбіт келісімдер арқылы жетіп отырды.
Бұл бейбіт ... ... ... ... саси ... ... ... арабтардың отыруын ғана қарастырды. Саяси мойын
ұсынуға басқа бір елдің ... ... өзге ... көнгенімен Көк
Тәңірінің ұлы ер түріктер ешқашанда көне қоймас еді. ... ... ... ... ... ... қабылдай тұрып арабтарға қарсы қиян
кескі ұрыс ... ... Бұл ... біздің ойымызша
түркілердің ислам дініне деген қарсылығы емес, басқа біреудің бөтен елге
келіп ... ... ... ... ... ... айтуынша Түркістанның мұсылман дініне толық
кіруі толық тынышталуы тек жергілікті ақсүйектердің билік басына келуімен
байланысты ... ... ер ... ... «Өз ... жат
жарылқамайды».
Түркістан жеріндегі ислам дінін ресми қабылдаған және мемлекеттік
дінге айналдырған Қарахандар мемлекеті ... ... ... ... ... ең алғашқы түркі мемлекеті ретінде мұсылман дінін түркілер
арасында таратуға мүдделі ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттен
көрі жекелеген шайықтар мен мистицизмнің басқа өкілдерінің сіңірген еңбегі
орасан.
Түркілердің арасында исламның таралуына нықтап ... әсер ... ... ... ... суфизмі болды.
Түркілердің көшпелі руларының өз еркімен ... ... ... көне ... нанымдарымен исламның қағидаларын өз бойына жинақтай
білген осылайша «халықтың ислам дінін атауына ие ... ... өз ... ... ... Қ.А.Яссауи түркі суфизімінің негізін қалай
отырып, өзінің ... ... ... ... үренуге себепкер
болатын жол салды. Яссауи негіздеген осы жолға ... ... ... ... ... ... таралуына, имандылықтың нығаюына өз
әсерлерін тигізіп, руханилықтың асқақтауына, ғылым мен әдебиеттің дамуына
өз ықпалдарын тигізді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Дін - ... ... ... ең ... ... мән-
мағынасын қаншама ғұламалар ашып көрсетуге талпынған болатын. Дін ... ... ... еңбектер саны некен-саяқ. Дегенмен «діннің
бастауы мен тұңғиық терең мәні ел көзінен ... ... ... ... де, ... те, ата-бабаларды қастерлеу де және т.с.с. да діни
сенімнің өз ... жеке ... ... бола ... ... Дінге нақты және
бір мағыналы анықтама берем деу өте қиын. Егер «религия» - (дін) ... ... ... тілінен дәлме-дәл аударғанда «байлау», «екінші қайта
оралу» дегенді білдіретін көрінеді.
Цицерон шығармаларында «религия» сөзі халықтың тұрпайы ... ... ... ұғым ... пайдалынылады. Бұдан шығатын бірден-бір
тұжырым, дін деп кез-келген сенім түрін, яғни ... ... ... байланыстыратын сенім түрін, айтады. Сенім-діннің
негізін қалаушы фактор, оның ... ... ... ... ... астарлас жатыр. «Мен құдайға сенемін» - деп айту үшін адам
өзін сол құдаймен өзін байланыста сезіну қажет, оған ... ... ... ... ... ... бір ... өзін-өзі тәрк етуді, өзін
құрбандыққа шалуды білдірері де ... ... деп ... да болмасын
тілек үшін белгілі бір құн төдеу қажеттілігін сезінуден туындаған дүниені,
іс-әрекетті айтады. Адам ... ең көне ...... ... не ... ... оның мәні неде және тағы ... сұрақтар туады. Бірақ бұл жерде дінді анықтаудағы ... көп ... тап ... ... ... ... белгігі, қалыптасып
қалған көзқарас та жоқ емес – ол бойынша діни ... ... ... ... ... ... ... сөзбен айтар
болсақ, ол көзқарас діннің де, сенімнің де ... ... ... ... ұжымдары қақтығыссыз өмір сүре алмайды. ... ... ... «бәрінің бәріне соғысынсыз» (Т.Гоббс.)
болып ... де ... ... біріктіре тұра, бір-бірімен қауымдаса тұра
адамдар бөлінісіп, ... та ... ... ... кезеңде
адамдардың жағымсыз қасиеттерін – қанды жауыздық «құмарлығын» өзіндік бір
жлға салып, оның қарқынын ... ... ... ... ... шалу
қарастырылады. Яғни діннің бір негіз.гі көрінісі болып табылатын құрбан
шалу әрекеті қоғамды ... ... ... механизм
болып табылады. Сол сияқты ... ... ... да осы ... яғни дін де ... ... ... зорлық-зомбылық
күштеріне кері әрекет етіп, әлемге тыныштық, ... ... ... ... ... ... тарихы баысында өмірден ... ... пен ... ... ... Әртүрлі діндер осы
ізденістердің жауабы деп түсінсек те болғандай. Дін адам ... ... ол ... ... көп түрлі нәрседен жинақтайтыен болғандықтан ... адам ... ... ... ... ... ... табылады.
Дін адам жандүниесінің талап-тартыныстары мен арман-мақсаттарын тоғысу
нүктесі бейнесінде адам өмірінің толыққандылығын ... ... де ... деп адамдардың қасиетті байланысты іздеу және табу барысмында қол
жеткізген бірлестігінің тұрақтылығын қамтамасыз ... ... ... ... ... рәсім тұр. Рәсім де жеке тұлғаның
әлеуметтік іс-әрекетін қатал қадағалаушы ... ... ... ... ... ... инситуттары пайда боглып тұрмай – ақ рәсім адамдар
арасындағы қарым-қатынастарды реттеп, ... ... ... болысқан.
Дамыған діндердің ортақ мүддесі – қақтығыссыз, кикілжіңсіз өмір сұру.
Бір құдайға ... ... ... ... ... ... бүкіл көпшілік алдында ортақтаса шешу қағидасы қабыл
алынған болатын. Діни бірлестік бұл жерде қаум ... ... ... көздейтін және бейбіт-тыныш өмір сүрудің ... бола ... ... ... ... субстанциясы. Дін арқылы көпшілік
арасында кең танымал бейбіт сүйгіштік идеясы тарайды».
Жалпы қандай да болмасын қауымның тұрақты әрі ... ... ... қызмет етуінің түпкі себебі сол қауым мүшелерінің ... ... ... көп ... ... ... де ... нәрсе. Адамның жалған өмірінің шеңбеоінен тысқары орналасқан
қандай да бір ... ... ... ... етінің алғы шарттары.
Қоғамдағы адамның алдында ... ... бар ... ... рас, ал ... шешімін құдайға деген сенімсіз, дінсіз табу қиынға соғады әлде ... ... емес ... ... Ол ... ... мәселелер және де ол
адам болмыс-бітімінің айрықша ерекшелігін ... да. ... ... қай ... ... ... қоғам типінде болмасын алар ... дін ... ... ... ... өмір сүрді.
Мысалы, қола дәіріндегі көптеген мәдениеттерде саяси және рәсімдік немесе
діни қызметтерді.бөліп жүру өте қиын ... Көне ... ... ... ... басқару ісіне тікелей араласатын еді. Бұндай күйді
біз орта ғасырлық Еуропа тарихынан да ... ... тек ... ірі ... ... кейін ғанғ жағдай мү.лдем басқаша болып
өзгереді. Қайта ... ... ... ... нәтижесінде еуропалық
қоғамдық-мәдени өмір шіркеу қарамағынан, оның қатал бақылауынан бірте-бірте
босана ... Бұл ... ... ... жылдамдап қарқын алады.
Мәдениеттің зайырлық принціпіне өтуді саяси-қоғамдық және экономикалық
құндылықтардың ... ... ... ... ... мен
техникалық шығармашылықтың қарқынды дамуымен етене байланысты ... ... жеке ... дін ... ... шіркеудің өкіметінен,
мемлекеттен шеттеуіне, соның нәтижесінде оның ... ... ... ... еншілігіне қарай ығысуына, яғни мемлекеттен азаматтық қоғам
аясына әкеліп соқты.
Батыс азаматы өкімет билігінің заңға ... ... ... ... Шығыста әлі де болса сакралды (қасиетті) және профанды (қарапайым
күнделікті), діни және ... ... ... қайнасып жатуы көзге
ұрады. Соның ағағы ретінде исламдық әлем мен қытайдың ұлы мәдениеттерін
мысал ете ... ... және ... ... салыстырғанда дүние жүзілік діндердің
тағы бір түрі – ... ... ... ... көп ... болар исламда дін мен саясаттың, діни ұйымдар мен мемлекеттік
органдардың байланысы тамырын тереңге жайған.
Ислам мен оның ... ... ... ара ... ... дін мен ... қоғам қарастырғанда қажет болады. Қазақстан
Республикасының ата заңы - ... ... дін ... ... ол ... ... аталғаңдардьщ өрқайсысын өз алдына өзінің
қызметтерін атқарады, әрі бір-біріне ... ... ... сөз. ... азаматтарының қандай дінді үстанам деуі яғни, ар-ождан
еріктілігі Қазақстан Республикасының Конституциясына, Азаматтық ... ... діни ... және дін тұтұ ... ... ... ... заң жүзінде бекітілген шіркеу-мешіттің
мемлекеттен бөлінуі діннің мемлекетке ешбір етер ... жоқ ... ... ... да болмасын мемлекет азаматтардан тұрады, ал
олардың өзіндік ... ... ... діни ... ... ... онда мемлекет те өзінің толығымен діннің ... деп ... ... Діни ... ескермей маңыздьі өлуметтік
процесстерді қарастыру және олардың мәселелі тұстарын шешу ... ... ... ... бәрі ... ... ... көпшілікке түсінікті түрде адамзат тарихының мәні
мен ерекшелігі ... ... ... ... идеясын алға тартады,
адамгершілікті тұлға, ар-ождан, ұят туралы ... ... ... ... ... ... мен іс-әрекетін ғана реттеп, бағыттап қоймайды,
сонымен қатар ішкі дүниесін жасайды, адамның Мейірімділік, ... ... ... ... мен ... қалыптастырады.
Қазіргі таңда өлеаде бар діндердің қайсысымен болсын ... ... ... ... ... ... - ол не ... заң беруші ақыл-ойына, не
ұлы пайғамбарлар мен адамзаттық ұлы ... ... ... ... ... ... ... таңдап алғанына қарамастан діни
қажеттіліктің өзекгілігі азаймайды, кемімейді. Діни қажеттіліктер әсіресе
қоғамдық қарым-қатынастардың күрт ... ... ... ... ... қиын-қыстау өтпелі кезеңдерінде өте маңызды болары ... дәл ... ... жеке ... ... ... ... үміті
жоғалып, өзіне деген сенімінің азаятындығы белгілі. Сондықтан болар, КСРО-
ның ыдырауының. Яғни, алғы шептегі қоғамдық мұрат – ... ... ... аспай қалуының нәтижесінде адамдардың көпшілігі әр түрлі
діни конфессияларға, бірлестіктерге бет бұрды.
Қазірде Батыста ... ... ... ... ... ... ... бізде де дін азаматтық қоғамның біріктіруші-
бақылаушы механизмі ретінде ... ... ... ... ... оның ... жүйенің бірлігін сақтап қалушы күш ... ... діни ... ... діни ... ... қоса ала ... нәтижесінде республика
территориясында кіші жекеменшік ұжымдар мен ... ... ... ... және жаңа жұмыс орындарының пайда болуына ... ... мен ... ... ... ... ... жалғызіліктілер және т.с.с. қайырымдылық ... ... Діни ... ... ... ... бейбітшілік,
төзімділік және сүйіспеншілік мұраттарын өмірге енгізу үшін бағышталған.
Бәрімізге бір жай – зорлық-зомбылықтың алдын алу, болдырмау басталып
кеткен, орын ... ... ... гөрі әлде ... оңайға
соғады. Себебі, зорлық-зомбылық көзі адамның жаратылыс табиғатымен,
инстинктерімен ... ... ол ... иррационалдық,
соқырсезімдікке жақын тұр. Зорлық-зомбылық «жұққыш», оған көп ... ... ... ... ... неден туындағанын, шынайы себебін
ұмыт қалдырып, мүлдем басқа себептерді өзінің қайнар көзі деп ... өзі ... яғни ... қоғамда адам тікелей өзімен және
басқалармен тұрақты келісімде өмір ... және ... ... ... ... ... Осы тұста адамға көмекке дін келеді. Э.Дюркгейм
дінді ұжымдық ... ... пен ... ... ... мен
тұлғалардың арасында байланыс орнататын және ... ... ... деп ... Осы ... ... дін
белгілі бір дәрежеде қоғам мүшелерінің көпшілігі қолдайтын және осы арқылы
оның тұтастығын сақтайтын ... ... ... ... ... болып табылады. Дін жеке тұлғаның әлеуметтік
жағдайларға үйлесімді және тиімді бейімделуге ... ... мен ... ... ... ... христиандық құндылықтар (жақынға
деген махаббат, рухани қасиетінің маңызы, пайғамбар уағыздарын орындау,
жанды құтқару және т.б.) мен ... ... ... ... ... ... қауым мүшелерінің ынтымақтастығының маңызы,
мұсылмандық бес парызды өтеу, т.т.) қоғамның ... ... ... ізгілікке шақырады.
Дүниежүзілік діндер таза этникалық құндылықтар аумағынан ... ... ... ... ... ... ажырамас бөлігі ретінде орнықты құндылықтарды нығайтып, статус-
квоны сақтауға мүмкіндік береді. Сондықтан дін ... адам үшін ... ... ... ... ол, ... өткен құндылықтарын
жоғалта бастаған, ... ... ... тыс ағынымен
қамтылған, маргинал тұлғаға ... ... тым ... ырғағына ілесе
алмаған адам үшін ол батып бара жатқанда қармап қалатын қамыс сияқты ... ... ол ... ... сәттерін қалпына келтіргісі келеді.
Алайда дін, әзірше, «біз және біз-емес» оппозициясынан жоғары ... ... әлем әлі ... ... жоқ, әр ... ... ... келе алмай тұр. Басқа жағынан алғанда, барған ... ... ... ... мен әмбебептану этномәдени және діни құндылықтардың
бірегейленуі мен ... ... ... осы ... діни топтардың
мүшелеріне тигізетін әсері мен маңызынан азайта түседі, ... ... дін құру ... ... туралы пікірлер де пайда бола бастады.
Діннің өзі де эволюциялық ... ... ... қоғамдағы
тұлғааралық қатынастарды реттеу тетіктеріне жаңаша әсер еткісі ... ... де бар. ... ... нормалар адамдық қылықтардың сыртқы
көріністерін ретке келтіріп, дін ... ... адам ... қайғысы
мен тәубеге келуіне араласа алмайды.
Бұл күндері ... ... ... ... мәдени-әлеуметтік өмір
ерекшеліктерін білдіретін жаңа, модернделген діни конфессиялар ... ... ... Бұрынғылары да, жаңалары да әлеуметтік жаңа
бейімделіп, өз қолдаушыларын табуға ұмтылады. Діни қозғалыстардың мазмұны
да өзгеріп кетті. Оған ... ... ... ... және адам
құқықтарын қорғауға бағытталған, әрекеттерін, қайырымдылық акцияларын,
білім беруге арналған діни жаңа ... ... ... ... ... ... (түрмелер мен ... ... ... ... ... ... дін ... қатынастарды мәдени-әлеуметтік реттеудің маңызды тетігі болып
табылатын дін өз ... өмір мен ... ... ... ... ... ... және өзінше шешім ... мәні мен ... оның ... нәсіпқұмарлық және тәубеге
келу, өлімнің мағынасы, қорқыныш және үміт т.т.
Адам өмірінің тәндік шектілігінен туындайтын ... ... ... ... ... ұмтылған дін, адамдық ізденісті рухани
жетілуге, адамда адамгершілікті сақтап қалуға, ... ... ... ... діни ... ... жарасымды жақтарын
айта отырьш, сонымен бірге дінді, адамзат тіршілгінің барлық мәселелерін
шешетін, ... ... ... ... де ... жоқ. Еркін қоғамда
өмір сүру ... тек діни ... ғана ... оған қоса діни қағидаларға
күмәндану, секуляризм және, тіпті, атеизмге де тыйым салуға негіз жоқ.
Постиндустриалдық қоғамдағы дінге де ... ... ... ... Постмодернистік дискурс бойынша, дінді идеологиялық
қатардағы құбылыс ретінде ... ... Кез ... ... ... ... ол адамдарға сырттан күшпен танылады. әсіресе, ғылымға
үқсатылып қалыптасқан идеолопія мәдениетке жағымсыз болып шығады, ... өз ... ... жанын" белгілі бір саясат мақсаттарға
пайдалану үшін ұрлап ... ... жеке ... ... ... ... "мәдени терапияны" ұсынғысы келеді. Дін туралы
пайымдағанда, ғалым сыртта тұрып, ... ... ... ... өзін
сынауға мүмкіндік беруі керек. Діни идеялар бұл ... ... адам ... ... риза ... өз ... таба ... делінеді. Дін осы сипатта "қасиетті мәтін", "құтқарушы
шеңбер" ... ... ... ... ірі ... құралдарды
жеке тұлғалық болмыстың тым тар ... шығу үшін ... ... ... ... ... ... конфуцийшілдік, буддалық т.т.)
мәдениеттер діни - әдептік критерийлерді алға жетілдіріп, ... ... мен ... ... алып, ғасырлар
бойы қалыптасқан дәстүрді сақтауға ... ... ... ... ... ... бұл ... тарихқа ізеттілікпен қарау тұғырнамасы
қолданылады, заман талаптарына сай жауап беру, - дейді шығыстық ... ... ... сол ... қабылдай бермей, өз мәдениетінің
ішкі, әлі ашылмаған потенциалын жаңа шындыққа сай қолдану ... ... және ... бұл ... ... ... ... олар
бұрынғы консервативті және қорғаушы бастауларға ұяланады.
Алайда, қазіргі күні дін мен мәдениеттің дәстүрлі формалары түбегейлі
өзгерістерге ... ... ... Бүкіл әлемді біртіндеп, бірақ
тоқтаусыз жүретін секуляризация процесі қамтиды, ол азаматтық жөне ... ... ... өмірінде бір-бірін бөліп алып, сакральды-қасиетті
ұғымдардың экономика және саясат аймақтарына араласпауын ... ... ... (С.Хантингтон) реттеуде ... ... ... ... ... ... жеке ... өміріне қарай
көбірек ығысады. Әрине, С. ... ... ... ... ... ... болу мүмкіндігін
абсолютті түрде бекерге шығара алмаймыз. Алайда, әлем дамуының әмбебапты
тенденциялары әлем ... ... ... ... ... кврсетеді. Әлем барған сайын ашық, бірегей, толерантты болып
келеді.
Мамандар, белгілі бір ... ... ... ... ... ... діндерді" (диффузиялық діндер) және ... ... ... ... ... ... ... діндер, әдетте, нақтылы мемлекеттік биліктің қасиетті негізі
болуға ұмтылады. ... ... ... ... басшылар өз
біілігін нығайтқысы келеді. Алайда, осындай тұтастану көптеген ... ... жеке ... ... ... мүмкін.
Әмбебапты діндер де (христиандық, ... ... ... ... ... ... ... жалпы саяси-әлеумеггік жағдайға бейілделе
әрекет етуге тырысады. Олар нақтылы қоғамның басты құндылыкгарын ... ... ... жеке ... ... ісі деп жарияланған азаматтық қоғамда
да тұлғалардың саяси-әлеуметтік өміріне тигізетін ... ... ... бір діннің өзі әр түрлі саяси бағыттарға ... ... ... діни ағым ... емес, керісінше, белгілі бір ... ... ... ... адамдардың саяси бағдарларыньң
құндылықтар жүйесін құрастырады.
Дін қызметі казіргі күні де таластар емес. Миллиондаған мұсылмандар
Меккеге ... ... Рим ... ... ... ... ... жинайды, буддалық мейрам халық ағынын әкеледі. Тек әмбебапты
діндер ғана нығайып келе ... жоқ. ... емес ... ... қалыптасып, магия мен астрология, шығыстык медитация ... өсіп ... ... ... және мәдени әрекетте орынды қолдану қажет.
Азаматтық қоғамдағы діни институттардың ... тек ... ... ... Бұл, ... ... ... және тарихи жағдайларымен
ерекшеленетін Қазақстан үшін маңызды. Біздің ... үш ... ... ... тоғысқан жерінде тұр және жоғарыда
аталып өткен С. ... ... ... ... шығуы мүмкін
жолайырық больш табылады. Бірақ, ... ... ... ... ... бойы әр ... этностар, діндер, мәдениеттер
бейбіт, келісімді өмір сүріп келген. Казіргі кезде де ... ... діни ... 30 конфессиялар әрекет етеді. Алматының бір ... діни ... бар: 18 ... 4 ... 2 ... 7
баптистік қауым, 2 лютерандық қауым, 10 Иегова куәгерлерінің ... ... және ... ... қоғамы (синтетикалық сана), 2
ескіобрядгық қауым, 4 ... ... ... ... қоғамы,
Вайшнавов діни қоғамы, 8 мәдени-ағартушы және қайырымдылық миссиялары,
иудейлік қоғамдар, ... ... күні ... ... ... ... бағыт, 2 буддалық қауым, сатанистер қоғамы[15]. Қазақстан
халқының күрделі конфессиялық ... елде ... және ... құру ... терістігін көрсетеді. Бір дін қүндылықтарын
әсірелеу біздің еліміздің жағдайында қоғамдағы жікшілдікке ... ... ... ... ... ... пен ... құру бағдары дінаралық сұхбат пен келісімді қажет етеді.
Азаматтық Өзара ықпалдастық және ... ... ... ... мүше ... ... мемлекеттер үкіметтерінің басшылары,
Азиядағы қауіпсіздікке деген өзіміздің көзқарастарымызды теңдестіру және
біздің халықтарымыздың ортақ ... ... ... ... ынтымақтастық жолындағы өз мүмкіндіктерімізді кеңейту үшін Азияда
және ... ... ... ... өзгерістер кезеңінде Алматыда кездесе
отырып;
Азиядағы және әлемнің басқа аймақтарындағы бейбітшілік, қауіпсіздік
пен ... ... ... ... бар екенін мойындай отырып;
Азияны диалог пен ынтымақтастықта ашық аймаққа ... ... пен ... ... ... ... өз міндетімізге ала
отырып;
АӨСШК процесінің Азиядағы ынтымақтастық, бейбітшілік пен қауіпсіздік
үшін тың мүмкіндіктер ... шыға ... ... ... ... қатар өмір сүретін, ... ... пен ... ... ... өмір ... ... болса бейбітшіліктің, қауіпсіздік пен дамудың бірін ... ... әрі ... ... ... сенімге толып
кететін, ортақ және бөлінбейтін қауіпсіздік кеңістігін ... ... ... ... БҰҰ-ның Жарғысына, сондай-ақ біздің болашақтағы
ынтымақтастығымыздың іргетасы ... осы ... ... ... ... ... мүше ... арасындағы өзара қарым-қатынастарды
реттейтін принциптер Декларациясына өзіміздің адалдығымызды қуаттай отырып;
Азиядағы баршаны қамтитын қауіпсіздік ... ... ... ішінде оның әскери-саяси қырларын, сенім шараларын, ... ... ... ... және ... ... ... өзара тәуелді және өзара байланысты екенін, әрі бұларды белсенді
іске қосылуы тиіс екендігін назарға ала отырып;
Осы Актіге ... ... ... мен ... ... етіп ... қамтитындай жүзеге асыру мен басшылықта
ұстау АӨСШК-ға мүше мемлекеттердің арасындағы ынтымақтастық үшін ... және ... ... ... жарқын болашаққа бізді
жеткізетініне сенімді бола ... ... ... ... ... ... және ... қозғалыстар мен топтардың өз
мақсатына жету үшін сылтау ретінде пайдалануын жоққа шығарамыз. Біз, ... ... ... ... ... ... және ... елдер
халықтарының арасында жатырқамау сезімін тәрбиелеу жөніндегі ... ... ... ... ... ... және өзара сенім шаралары
жөніндегі кеңестің (АӨСШК) ... ... ... ... ... мүше ... басшылары немесе мемлекеттер үкіметтері басшылары
мынаны мәлімдеді.
Біз терроризмнің көзін құрту барлық мәдениеттер мен ... ... ... ... атап ... Біздің әлемдегі барлық
діндердің зорлық-зомбылық пен терроризмді мансұқ етіп,адам құқығын ... ... ... ... ... да болсын белгілі бір дінмен, ұлттық сипатпен
немесе өркениетпен сыйыспайтынын атап көрсетеміз. Біз терроризмнің өзімізді
діндер, мәдениеттер немесе ... ... ... ... жол
бермеуді өте-мөте маңызды деп санаймыз. Біз сонымен қатар терроризмге қарсы
ауқымды күрестің мәдениеттерге, діндерге ... ... үшін ... ... өз ... аламыз.
Ислам басқа да әлемдік діндер сияқты тек теологиялық ... ... ... діни ... ғана ... қана қоймайды. Ислам
дегеніміз мінез-құлықпен өмір салт кодексін белгілеп немесе бағдарлап ... ... ... ... ... ... қалыпты
орнықтырып отыратын тұтас жүйе.
Әлемнің көптеген бөліктерінде, әсіресе, Еуразияның азиялық бөлігінде
діни экстремизмнің күшейе түсуі, әр қилы ... орай ... ... ... тұрғысынан да, әрі ... ... ... ... ... да, бұл құбылысқа ... ... ... ... діни ...... аяда көрініс таба қоймаған
құбылыс, алайда түптің түбінде, конфессиялық тұрақсыздық процессі бізде де
төбе көрсетуі ... ау ... ... ... бір ... бар. Әрине мұндай
қуатты қауіп-қатер, оны дер ... ... ... алдын алмаған
жағдайда төбе көрсетпек.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл. –Алматы: ... ... ... А.Х. ... ... Орал., 1991.
3. Левин С. Ф. Исламская критика монополий в Пакистане,— Религия и
общественная мысль ... ... М., ... С а и д б а е в Т. С. ... и ... М., 1978.
5. Симония Н. А. Страны Востока: пути развития. М., 1976.
6. Тәжікова К. Ислам: ... ... ... ... 1989. ... ... К. Открытое общество и его враги. Т.1-2. М., 1992.
8. ... ... ... общество. Т.1. А., 1997.
9. Лапышев А. Нащюнальное и репигаозное в историческом сознании. М.,
1991.
10. ... А.Н. Адам және ашық ... ... и ... общество.
Алматы, 1998.
11. Общечеловеческие и национальные ценности в изменяющемся мире.
Алматы, 1997.
12. Зиммель Г. К ... ... т.І. М., ... ... Я.М. ... мира М., ... ... А.В., Бонгард Левин. Религии мира, история и ... ... ... А.И. ... ... арабами. М., 1982.
16. Байпақов К., Нұржанов А., Ұлы жібек жолы және орта ... А., ... ... ... ... ІХ-ХІІ ғғ. Қорқыт, әл-Фараби,
Ж.Баласағұн, М.Қашқари, Қ.А.Иассауи., А: 1960 ж. 160 б.
18. ... ... и ... литература». М: 1995 178 c.
19. Ғ.Есім. Иассауи дүниетанымы. А: 2001 ж.
20. ... ... ... в ... под.ред Н.Акимушкина. М:
1989 г.
21. Ислам энциклопедический словарь. М: 1991 г. 575 ... ... ... М: 1980 г. 356 ... М.Т.Степанянц. Ислам в философской и общественной мысли зарубежного
Востока. М: 1974 г. 298 с.
24. Аль-Фараби. ... ... А: 1985 г. 622 ... ... ... ... ... хикмет» (ақыл кітабы), А:
1993 ж. 352 б.
26. А.Абуов. ... Кожа ... ... А: 1997 г. 258 б.
27. К.К.Бегалинова. Суфизм как ... ... мира ... А: 1999 г.194 ... ... ... ... и современность. Под.ред. А.В.Белов.,
Г.Н.Бонгард-Левин и т. д., М: 1986 ... ... ... в ... ... Евразия, 2001г.
30. А.И.Артемьев., С.Ю.Колчигин. Религии народов мира: Энциклопедия в 2-
томах. 2002 ... ... ... ... и ... М: ... 1982 г.
32. Вступление Президента Республики Казахстан Н.Назарбаева на открытии
Съезда мировых и ... ... ... ... 2003 года // ... и ... мир: сборник статей и
выступлений. – Астана 2004. – с.34-40.
33. Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл. –Алматы: Атамұра, 2003. – 70 ... ...... 2003.-46 ... ... ... ... творчества. М., 1980. 312 б.
36. Ә. Нысанбаев, Ғ.Есімов. Халықтық дүниетаным. Егеменді ... жыл 14 ... ... С. ... ... казахов. А: 1993.
38. А.Қасымжанов. Рухани тамырлар. // ... ... 1994 ... Ә. ... Ғ.Есімов. Халықтық дүниетаным. Егеменді Қазақстан,
1991 жыл 14 тамыз.
40. Ақатаев С. Мировоззренческий синкретизм казахов. А: ... ... М. ... ... ... 1994 жыл 13 ... ... и национальные ценности в изменяющемся обществе.
Алматы: Ақыл кітабы, 1997, 182 ... ... Г. М. ... ... ... М., ... Ионова А, И. Диалог инаковерующих.— «Наука и религия». 1976, № 1.
45. Гофман А. Б. ... в ... ... ... М., 1973, № ... Г а р а д ж а В. И. ... ... интерпретации науки.— Наука
и теология. М., 1972.
47. Белла Р. Социология религии.— Американская ... ... ... М,, 1972.
48. Тоқаев Қ. Қазақстан Республикасының дипломатиясы. Алматы, 2002.-330
бет.
49. Ионова А, И. ... ... ... и ... 1976, № 1.
50. Клибанов А. И. Религиозное сектантство и современность. М., 1955.
51. Клибанов А, И. ... ... в ... и ... М.,
1973.
52. Қазақ ССР тарихы (көне заманнан ... ... Бес ... ІІ ... ... ... ... баспасы, 1983.- 440 б.
53. [16] Ш.Валиханов. Следы шаманства у кригизов. А: 1961 ж. 1 том, ... ... Н.Ә. ... он жыл. ... ... 2003. – 70 бет.
[2] Қазақстан – 2030.-Алматы:Юрист, 2003.-46 бет.
[3] Вступление Президента Республики Казахстан Н.Назарбаева на открытии
Съезда мировых и традиционно-национальных религий. ... 23 ... ... // ... и ... мир: ... статей и выступлений. – Астана
2004. – с.34-40.
[4] М.Бахтин. Эстетика словесного творчества. М., 1980. 312 ... Ә. ... ... ... ... ... Қазақстан, 1991
жыл 14 тамыз.
[6] Сонда.
[7] Ақатаев С. Мировоззренческий синкретизм казахов. А: 1993.
[8] А.Қасымжанов. Рухани тамырлар. // Қазақ. Алматы, 1994 ... Ә. ... ... ... ... Егеменді Қазақстан, 1991
жыл 14 тамыз.
[10] Ақатаев С. ... ... ... А: ... Орынбеков М. Предфилософия протоказахов. Алматы, 1994 жыл 13 бет.
[12] Сонда, 13 бет.
[13] Қазақ ССР тарихы ... ... ... дейін). Бес томдық. ІІ том.
Алматы: Қазақ ССР-інің «Ғылым» баспасы, 1983.- 374 б.
[14] ... ... ... у ... А: 1961 ж. 1 том, 473-б.
[15] Общечеловеческие и национальные ценности в ... ... Ақыл ... 1997, 182 бет

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан-АҚШ қарым-қатынасының дамуы7 бет
Мұсылман құқығының пайда болуы мен дамуы46 бет
Гомер дастанындағы көркемдік ерекшеліктер7 бет
Ш. Уәлиханов20 бет
Қазақстанды моңғолдар жаулап алуы3 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық факторлары20 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама. 2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
1. Вирустардың организмге енуі, таралуы, орналасуы. Инфекция түрлері және оларға сипаттама.2. Иммунитеттің механизмдері. Иммунитеттің гуморальдық, клеткалық, жалпы физиологиялық фактролары11 бет
Айнымалы токтың таралуы, түрленуі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь