Қазақ тарихында әбілқайырдың алатын орны мен ролі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.10

1 Әбілқайыр ханның хандық билікке келуі және қолбасшылық, дипломатиялық қызметі
1.1 Әбілқайырдың шығу тегі және оның хандық билікке келуі ... ... ... ... ... ..11.22
1.2 Әбілқайыр ханның әскери қолбасшылық іс.әрекеттері ... ... ... ... ... ... ... .22.27
1.3 Әбілқайыр ханның дипломатиялық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27.34

2 Әбілқайыр ханның Кіші жүзді Ресейге қосу жолындағы ұстанған саясаты
2.1 Әбілқайыр ханның Ресейге қосылудағы саяси көзқарасы ... ... ... ... ... ... .35.41
2.2 Әбілқайыр ханның орыс өкіметінің өкілдерімен қарым.қатынасы ... ... ..41.52

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53.54
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55.57
        
        Тарих факультеті
Қазақстанның жаңа және қазіргі заман тарихы кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
ҚАЗАҚ ТАРИХЫНДА ... ... ОРНЫ МЕН ... ... ... хандық билікке келуі және қолбасшылық,
дипломатиялық қызметі
1.1 Әбілқайырдың шығу тегі және оның ... ... ... ханның әскери қолбасшылық іс-
әрекеттері.............................22-27
1.3 Әбілқайыр ханның дипломатиялық
қызметі...............................................27-34
2 Әбілқайыр ханның Кіші жүзді Ресейге қосу жолындағы ұстанған
саясаты
2.1 Әбілқайыр ханның ... ... ... Әбілқайыр ханның орыс өкіметінің өкілдерімен қарым-қатынасы..........41-
52
Қорытынды...................................................................
......................................53-54
Пайдаланған әдебиеттер
тізімі......................................................................
..55-57
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. ... елі көп ... бойы ... ... енді ... алған тұста алдына әлемдегі өркениетті халықтар
санатына қосылу мақсатын ... ... ұлт үшін ... ... білу, төл
тарихынан тағылым алып, оның ... ...... ... негізгі фактор. Қазақстанның ХVШ-ХІХ ғасырлардағы ... ... ... ... ... зерттелмей келгені
белгілі. Осы кезеңдегі тарихи өткенімізді зерделеуге Қазақстанның отарлық
тәуелділікте ... да ... әсер ... ... Сол ... ... туралы қолда бар тарихи жазбалар ең ... ... ... ... ... ... ... болатын.
Тарихтың өзекті арнасы - жеке тұлғалардың, тарихи қайраткерлердің
туған ... ... ... ... ... және ... зерттеу болып табылады. Жеке тарихи тұлғалардың өзінің азаматтық
құқығының сақталуы, оның қайраткер ретінде қалыптасу ... көп ... ... ... тарихтың сарғайған құжаттарға толы қойнауында есімі
де, қызметі де сақталған, сол заманда жасаған ерлік істері бүгінгі ... ... ... ... ... ... ардақты тұлғалары аз емес.
Шындығында ел тарихын әйгілі тұлғалар арқылы зерделеу - қазақтың ... ... ... ... ... қария сөздерінде,
яғни шежірелік зердесінде тарих ұдайы жеке тұлғалардың өмір дерегі арқылы
танылып отырады.
Мемлекеттік билік кімнің қолында ... ... үшін өте ... ... ... ... Жәнібек пен Керей, ұлт маңдайының
бағына біткен Қасым, Есім, Тәуке, Әбілқайыр, Абылай сияқты ... ... ... ... ... жолындағы алмағайып заманның қиын-
қыстау сәттерінде ұдайы жеке бастарының ... мен үлгі ... ... - қазақ халқының тарихында ерекше орын алатын тұлғалардың
бірі.
Әбілқайыр ... ... ірі ... ... ... ... ... бір жақты баяндалды. Оған дәлел кеңестік жүйенің алғашқы
жылдарында оны тарихшылар "сатқын", "авантюрист" деп жөнсіз ... ... ... ... ... "дана билеуші", "ұлы орыс халқына өз
еркімен қосылудың негізгі ұйытқысы" деп асыра мадақтады. ... ... ... ... ... ... яғни жаңаша зерттеу қажеттігін
айқындай түседі.
Қайткенде де, өз заманының перзенті Әбілқайыр ... ... ірі ... мемлекет қайраткері, күшті әскери қолбасшы ретінде
елеулі орын алды.
Халқының қиын-қыстау тарихында дипломат-мәмілегер, данышпан қолбасшы
өз ұлтының бірлігі мен жерінің тұтастығын ... жан ... күш ... мемлекеттік тұлға ретінде танылды.
Бүгінде Қазақстан ... ел ... ... ... ... жазып жатқанда, оларды бұрынғы қате, сыңаржақ ... ... ... ... ете ... тағы бір ... - ХVІІІ ғасырдың
бірінші жартысындағы Қазақ хандығының сыртқы саясатына байланысты жазылған
әртүрлі ... мен ... Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... елдермен арадағы маңызы зор мұндай дипломатиялық
құжаттарға сол замандағы басқа ... ... ... хан қол ... ... Ал Кіші жүз ханы ... ... аталған ресми құжаттарды білу мүмкін емес. ... өзі ... 20-40 ... ... ... әсіресе тарихшы-
ғалымдардың мұқият зерттеуін қажет етеді.
Қазақстан ... ... ... өз Жарлығымен
1998 жылды "Халық бірлігі және ұлттық тарих жылы" деп, ал 1999 ... ... мен ... ... деп және 2001 ... ... деп жариялауы еліміздің өткеніне, қазақ мемлекеттілігінің тарихын
ашуға, оның ішінде қазақ хандарының ел тарихында ... ... ... кеңінен жазылуына, халыққа оның тарихи зердесін қайтарып беруге
септігін тигізері ... ... де ... өзі ... ... тек өткеннің ғана сабағы емес, ол едәуір дәрежеде болашақтың да
көрінісі, айғағы" /1/.
Мәселенің ... ... ... таңда Әбілқайырдың қайшылығы мол
күрделі тарихи тұлғасы толық зерттелді деп айту қиын. Кіші жүз ханы туралы
көптеген мәселелер ... ... ... ... ... Сонымен
Әбілқайыртанудағы өзекті мәселелерді зерттеуді ... енді ғана ... ... ала ... айта кеткіміз келеді. Алайда, қазір біз оқып
жүрген тарихнамада ғылыми дәлелденбеген, нақты дерекке ... ... ... ... аз емес екені туралы пікірлер айтылуда. Бұл
мәселеге байланысты әр ... әр ... ... ... ... ... I жартысындағы қазақ-орыс қатынастары жөнінде
бұл мәселе бойынша біршама ... ... орыс ... ... ... және XX ... басындағы орыс авторларының ерекшелігі -ғылыми
экспедициялар мен қызмет ... ... ... ... ... ... жинады, сонымен бірге тарих, ... ... және т.б. ... Бұл ... ... ... қоғамдық-саяси дамуының ерекшелігімен жақсы таныс болғандықтан
өздерінің еңбектерінде Әбілқайыр ханға көптеген беттер арнаған. Алайда бұл
авторлар өз заманының адамдары болды және ... ... сол ... тән ... азат емес еді. ... хан ... бағалар зерттеушінің қай тапқа жататыны тұрғысынан айқындалды.
Қандай жағдайда болсын, казақ халқының ... ... ... үшін ... зерттеу және талдау қажет. Алғашқы орыс ... ... /2/, ... В.АМоисеевтің/4/,
В.Н.Витевскийдің /5/, А.И.Добросмысловтың /6/, ... ... ... ... Кіші жүз ханы жайлы қалам тартқан ... ... ... ... ... ... саясатын ақтауға,
керісінше, Әбілқайыр ханның саясатын жағымсыз жағынан түсіндіруге тырысқан.
Орыс Географиялық ... ... ... ... ... ... ... қызметте жүрген кезінде
қазақтардың тарихына қатысты материалдар жинаған. Өзінің қомақты еңбегінің
екінші бөлімінде ... ... ... құрамына кіру тарихын айта келе,
оның себептеріне мейлінше терең үңіліп, Әбілқайыр хан ... да ... ... ойы ... ... ... ... мен ішкі тыныштығының кепілі тек Ресей ғана бола алады. Кіші
жүздің және Орта ... ... ... ... ... өз ... дәлелдей келе, А.И.Левшин олардың бұл қадамы "сәті түскен ... ... ... ... ... қабылдау" жасалуы мүмкін екенін
жоққа шығармайды. Сонымен қатар А.И.Левшин бұл бодандықты Әбілқайырдың жеке
басы еркінің және "қуатты елдің қорғаушылығымен күшеюге" үміт ... ... ... ... бастықтарының" дәмеленушілік көрінісі деп қарауға да
бейім тұрғанын атап өтуіміз қажет.
Төңкеріске дейінгі орыс тарихнамасының ірі өкілдерінің ... Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... ханы ... Орта жүздің де кейбір руларына билігін жүргізді.
Елінің жағдайын ойлай отырып, билігінің өктем ... ... ... ... өз ... ... түсу үшін бар мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... ... біршама толық
зерттеген А.И.Добросмыслов: "Самый сильным, предпримчивым и энергичным из
ханов казахских орд, начале второй четверти ХVІІІ ... был ... ... хан ... Орды ... /6/, - ... байлам жасайды.
Патшалық Ресейдің жоғары лауазымды шенеунігі әрі ... ... деп ... ... шекарасы сыртындағы қырғыздар
(қазақтар) бұрынғысьнша тәуелсіз болып қала берді, ешқандай алым-салық
төлемей, Ресей ... ... ... ... жүз ханын көзімен көріп, жүзбе-жүз кездескен орыс шенеуніктері
де, ханның жеке ... ... ... ... Оған ... ... ... И.Кириллов: "Әбілқайыр хан барлық қазақ - ... ... ... және ... /8/ десе, ханмен етене жақын
болған орыс елшісі М.Тевкелевтің: "Әбілқайыр хан ... ... ... да бар ... оның ұлы ... ... бодан болу ниеті
лажсыздан туып отыр" деген мінездемесімен ... ... ... ... ... ірі қоғам қайраткерлері сапынан орын ... ... да өз ... ... ... ... аударған. Олар:
Ә.Бөкейханов, Х.Досмұхамедұлы, Ғ.Мұсағалиев, ... т.б. ... ... ... ... ... кең екенін және
Қазақстанның Ресейге қосылуын, соған сәйкес Әбілқайыр ... ... ... ... Біз бұл ... ... ... мен зардаптары көзге ұрып тұрған кезде жазылғанын ескеруіміз
керек. Осы орайда Ғабдулғазиз Мұсағалиев өз ... ... ... ... хан ... ... үстіне өзінің құмар болған дәреже,
лауазымын русь қол ... ... ... амид ... Сол ... ... ол русь қол астына кіруді қуаттайды, ... ... ... бағынуына себепші болды... Оның русьқа бағыну пікіріне ... ... ... да хан көптің ризалығын күтіп тұрмады, өзіне ерген
кісілермен русь қол ... ... ... ... /9/.
Автор пікірі бір қырынан қарағанда Кіші жүз ханын сынағандай
көрінгенімен, екінші ... ... ... ... жанасады.
Әбілқайырдың Ресей әкімшілігіне сүйеніп, өзінің саяси қарсыластарының
позициясын әлсіретуге, жеке билік жүргізу үшін күресте ... ... асып ... үміт ... ... мүддесі болғандығын
қазіргі кәсіби тарихшылар да ... ... ... ... ... дәстүрінде түсінгенін атап өткен. Десек те, ХVШ ғасырдың ... ... ... ... рөл ... сол ... жаулық, қастандықтарына ұшыраған, халық болашағы мен жеке
мүддесі дәуір ағымының беталысына қарай ойламаған тұста келісім ... ... ... ... ... ... біржақты бағалаған.
Әбілқайыр ханның ұстанған түпкі саяси мақсатын Қошке Кемеңгерұлы ... ... ... ... тарихы" атты кітабында былайша түсіндіреді: 1)
Күшті Ресейге арқа тіреп Хиуалықты, Қарақалпақты бағындырамын, үш ... хан ... 2) ... ... ... 3) Қол-аяқты жинап алған соң,
Ресейден ... ... деп ... ... пікірімен толқыған халықты да
иландырды....
Профессор Халел Досмұхамедұлының көлемді алғысөз жазып, 1925 ... ... араб ... ... ... "Исатай-Махамбет" деп аталатын
еңбегінің күні бүгінге дейін ... ... ... бар. Әбілқайыр
саясатына берілген ... ... мен ... жеке ... ... автор көзқарасында қайшылық орын алады /10/.
"... Ұлы хан ... ... ... ... ... Қайып, Сәмеке ұлы
хан болғысы келіп қатар шықты. Бұлардың қайсысы да бір ауыздан елді тегіс
соңына ерте алмады. ... елді ... алып хан ... басқа жол
қалмады. Елді қорқыту үшін Әбілқайыр орыс патшасына бағынбақшы болды" деп
бір жазып ... ... өзін ... ... хан ... дейді.
1903 жылы Әлихан Бөкейхановтың "қазақтарды жау жағадан алып, бөрі
етектен тартып орыс билігін ... ... ... /11/ ... ... ... 30-жылдарының ортасы мен 80-жылдардың басында қазақ халқының
бастан кешіргенін зерттеуге маркстік-лениндік ... ... ... ... ... түрде қарсылық білдіретін
кәсіби тарихшылар ... ... ... ... ... ұлттық
тарихына деген ынталылық кең етек алды.
В.Лебедевтің, В.Ф.Шахматовтың, П.Г.Галузоның, С.Д.Асфендияровтың,
М.Тынышпаевтың, Ғ.Тоғжановтың еңбектерінде, негізінен Ресейдің жаулап ... ... ... Жалпы алғанда Қазақстанның Ресей құрамына
кіру тарихы да ұзақ. Сол сияқты оған берілер баға да әрқилы. Әуел ... ... ... орыс ... ... ... ... мәселесін қоюынан
басталды десе де болғандай. Өйткені, империя құрамына ... ... бұл ... орыс елін ... ... мүлдем бөлек
еді. Аталған мәселеге XX ғасырда ... ... ... ... ... Н.Г.Аполлова, Н.Бекмаханова, Д.И.Дулатова,
Ж.Қ.Қасымбаев, А.Сабырханов, ... ... ... Н.К.Мұқитанов, Б.А.Төлепбаев /19/ және басқа ғалымдар елеулі
үлес қосты.
30 жылдары патшалық Ресейдің отарлау ... ... ... түрде
жазып, қазақ жерін казак ... ... ... Орта Азия ... ... ... империясының шикізат көзіне айналуы, Түркістан
аймағы патшалық Ресейдін ... ... ... ... өзінің
зерттеуінде кең тоқталады. Сонымен қатар, онда патша өкіметі халықтарды бір-
біріне айдап ... ... ... көздеп келгендігін де дәлелдей
көрсеткен.
40-50 жылдары бұл мәселені зерттеуге профессор ... де зор ... Ол ... ... баға беру осы ... өріс алған тарихи
жағдайдан туындау керек дегенді айтты. Оның ойынша осы қағидадан шығып кету
"абсолюттік қорлау" ... ... ... ... ... ... ғасырдың 30-40-жылдары қазақ жүздерінің алдында не ... ... ... болуды таңдау қажеттілігі тұрды, олардың қайсысын таңдаса
да, саяси тәуелсіздіктен айырылуға әкеліп соғады, бірақ Ресейге ... ... ... ... ... ол ... жағдай жасайды деп
көрсетті. Автор "өз еркімен қосылды" деп айтатын ұлы орыстық шовинизммен,
тарихшылармен келіспейді, ... оған ... "... ... ... ... ... алудың нәтижесі болып табылды; оның бастапқы
кезде... мүлдем жаулап алу болмай, "қара" және "ақ" ... ... ... ... ... патша үкіметі арасындағы одақ екенін
жоғарыда көргенбіз" деген ... де ... ... ... ... ... патша үкіметінен қорғаныш" таңдауға жағдайдың өзі
мәжбүр етті ... жылы ... ... ... ... ... тарихындағы
прогрессивтік жағдай деп бағалайтын Н.Г. ... ... к ... в 30-х ... ... века" монографиясы жарық көрді.
Әртүрлі деректерді мол ... ... ... ... ... осы ... біз пайдаланған еңбегінің ғылыми құндылығы
зор. Онда бұл қосылу нақты тарихи ... ... ... ... ... есеп - ... ... делінген. Автор: "Қазақ хандары ХVІІІ
ғасырдың басынан сыртқы саяси жағдайдың шиеленісуіне байланысты ... ... ... Ресеймен бейбіт қарым-қатынасты нығайту үшін қам
жасады" дей келе, "көпшіліктің Ресей бодандығына ... ... ... ... ... бірден-бір себебі, хан бұл мәселені шешуде
өз билігін тым жоғарылатып жіберді. Ханның бұл қадамын ... мен ... келе ... ... ... деп ... өздерінің
хандықтағы саяси биліктерін аяққа таптады деп түсінді" деген болатын /13/
Қазақ халқыньң аса ірі тарихшысы ... осы ... ... ... авторы. Ол: "Кіші жүздің қазақтары ... ... ... бастауымен 1730 жылы ерікті түрде ... ... ... ... өзі ... және ішкі себептерден туған қажеттілік болды; ХVІІІ
ғасырдың 30-жылдарында жоңғар жаулап алушылары тарапынан қанауға түсудің
қаупі ... ... ... ... өздерінің қуатты көршісі ... ... ... ... Сонымен бірге орыстарға бодан болуға
қазақтарды империямен экономикалық және сауда байланыстары да ... ... ... ... ... ... ... мекенін және
мемлекеттік дербестігін сақтап қалды" /14/ , - деп жазады.
Шетел тарихшылары да өз еңбектерінде осы ... ... ... ... Бұл жөнінде тарихшы - ғалым ... ... өн ... ... елдерінде жинақталған қазақтар туралы тарихи-
этнологиялық ... сан ... ... ... отырып, сол
кезеңдегі Батыс елдерінің біраз ғалымдарының, ... ... ... өз еңбектерінде Кіші жүз қазақтарының Ресейге
қосылу себептеріне, бұл орайда Әбілқайыр ханның ... ... ... көрсетіп берді /15/.
Суонси университеті колледжінің (Англия) оқытушысы Алан Боджер өзінің
"Кіші жүз ханы Әбілқайыр және оның 1731 жылы ... ... ... болу
туралы анты" деп аталатын еңбегінде бұл мәселе туралы; "Қазақ халқы орыс
боданы болуды қалады" ... ... ... ... ... ... ... жеке басының мүддесін - саяси мақсатты көздеді, бір ... ол да ... ... ... ... ... ... қосылғысы
келмеді" дейді /40/.
Еліміз егемендікке қол жеткізгеннен ... ... ... жергілікті тарихшылар да араласа бастады. Бұл
мәселені тарихи танымдық ... де, ... ... де ... тарихнамалық, методологиялық мәселелерді алға тартып, ХVШ-ХІХ
ғасырлардағы казақ тарихын зерттеушілерге тың серпін ... ... ... ... ... ... орны айрықша.
Академик М.Қ.Қозыбаев "История России есть ... ... ... ... ... ... құрамына кіруі туралы өз
пікірін келтіреді. Ғалым Қазақстанды ... алу ... ... I ... айқындалып, одан кейінгі уақытта түпкілікті рәсімделгенін
көрсетеді. Әбілқайыр ... ... ... ... ... сақтап қалу үшін
қолайлы жағдай қалыптастыру мақсатында" қазақтардың империя ... ... ... тарихи жағдай деп түсіндіреді /16/.
Осыған сәйкес тақырыпқа тікелей қатысты ... ... ... ... халқының саяси өміріндегі Әбілқайыр ханның орны, Кіші
жүздегі ХVШ-ХІХ ... ... ... пен экономикалқ
дамудағы өзгерістер, Кіші ... ... ... ... ... құрамы туралы мәліметтер Т.З.Рысбековтың /17/,
Б.Қ.Бірімжаровтың /18/, А.М Абдилдабекованың /19/, ... ... /21/, ... /22/, ... /23/ еңбектерінде жан-
жақты қарастырылғандығын айтып кету қажет. Мәселен, тарихшы ... ... ... ... ... ... болғандығын баяндай
келіп, оны батырлығы мен өркөкіректігі, ақылдылығы мен ... мен ... ... ... мол ... күрделі тұлға
ретінде бағалайды /12/.
Сондай-ақ республика баспасөз беттерінде осы ... әр ... ... ... өткен кезеңін көрсететін мақалалар жарық
көрді .
Қазақ халқының жоңғарларға қарсы күресі, Қазақстанның Ресейге қосылуы
хақында бүгінге ... ... ... шығармалар жарық көрді.
І.Есенберлин, Ә.Әлімжанов, Т.Ахтанов, Қ.Бекхожин, А.Сергеев, ... ... ... ... секілді жазушыларымыздың шығармалары
бұл тақырыпты ... ... ... ... ... ... Бұл мәселе
жөнінде тарихи проза ... ... ... ... ... ... ... атты романдары, Қ.Жұмаділовтың
"Дарабоз" /48/ ... орны ... ... атап ... ... ... жер-су аттары, қазақтың аңыз
әңгімелері түгелдей тарихи шындыққа сай ... ... ... ... ... ... ... сұрыптап пайдаланғаны көрініп
түр. Романда, жалқы жүріп жол ... ... ... ой бағып дағдыланып
қалған Әбілқайыр қанша бой ... алыс ... ... қана ... іске де, ... де мығым, ағалық жол басқаныкі ... ... ... ... ... өзге ... әлдеқайда үстем,
биік екені көрінеді. Шығармада Әбілқайыр ханның образы сәтті шыққан десек
бұл асыра сілтеушілік емес.
Жұмыстың деректік ... ... ... ... көзі ... ... ... қосылуы қарсаңындағы қазақтардың экономикасы, саяси құрылымы
мен тұрмыс-тіршілігін зерттеуде А.И.Тевкелев күнделігінің орны ерекше /8/.
Күнделік 1731 жылдың 3 қазанынан 1733 ... 14 ... ... ... Оның тағы бір құндылығы автордың қазақ тілін жетік білетіндігі мен
қазақтар арасында екі жылдан астам уақыт болғандығында. ... ... ... ... кейбір күрделі мәселелерді шешуге;
Әбілқайырдың Ресей қол астына өтуге ... ... ... ... Тевкелев ХVІІІ ғасырдың ... ... ... ... ... арадағы саяси жағдайының аса шиеленіскенін атап
көрсетеді. Көршілес ... ... ... отырған жиі-жиі әскери
қақтығыстар халық өміріне олардың тұрмысына ... ... ... ... ... Ресейдің қол астына өту арқылы
Ресеймен және бодандарымен бейбіт қарым-қатынас орнатуды көздегенін аңғару
қиын емес.
Күнделік кемшіліктерінің бірі - оның ... ... ... ... ... мен хандардың қызметі туралы мол мәліметтер
келтірілгенімен, қарапайым халықтың ... мен ... ... деректер жоқтың
қасы деуге болады.
Тұтас алғанда, А.И.Тевкелевтің ... ... ... ... ... ... араласуы негізінде жинақталған деректері ХVІІІ ғасырдың
басындағы қазақ ... ... ... тарихы жөніндегі аса құнды
мәліметтер болып табылады. Алайда, патша әмірін орындаушы А.И.Тевкелевтің
консервативті саяси көзқарастағы адам ... да ... ... да ол ... ... ... мақсатқа емес, негізінен
отаршылдық саясатты негіздеуге пайдаланды. Қалай болғанда да патша жансызы
Тевкелевтің көптеген ... ... ... хан ... ... ... сөзсіз.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеттері. Зерттеуіміздің мақсаты ХVІІІ
ғасырдың ... ... ... ... саяси-мәмілегерлік
қызметінің негізгі бағыттарын ... ... оның ... ... жағдайындағы ұлттық мемлекетіміздің сыртқы халықаралық саясатымен
астасып жатқандығын ... ... осы ... шешу ... ... ... алдық:
Кіші Жүз ханы ретінде Әбілқайыр ханның билікке келуін;
Сол кезеңде елінің, ... ... үшін ... ... ... ... ғасырдың бірінші жартысындағы ... ... ... ... саяси-мәмілегер ретінде
ұғынғандығын
дәйектеу және оның сол замандағы тарих сахнасына көтерілген ... ... ... ... жүздің Ресейге қосылуының алғы шарттарын анықтау арқылы
Әбілқайырдың саяси тұрақтылықты сақтау ... ... және Кіші жүз ... орыс ... қарсы
жүргізген саяси күресінің мәнін ашу;
Өзінің билік етіп отырған кезеңдегі Әбілқайыр ... орыс ... ... ... ... ... шеңбері. ХVІІІ ғасырдың басынан осы
ғасырдың 40-жылдарының соңына дейінгі қазақ даласындағы Кіші жүз ... ... ... ... шараларының маңызды кезеңін
қарастыруды қамтиды.
Жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы ... бес ... екі ... ... және ... әдебиеттер тізімінен
тұрады.
1 Әбілқайыр ханның хандық билікке келуі және ... ... ... шығу тегі және оның ... ... келуі
Қазіргі тарих ғылымында қазақ хандары жан-жақты зерттелуде.
Тәуелсіздікке қол ... ... ... ... ... ... ... отандық және шетелдік жазба деректер тартылуда.
Әбілқайыр ханның Қазақстанның саяси ... орны ... ... әлі ... ... шешімін таппай келеді. Әбілқайыр ханға объективті
бағаны XVIII ғасырдың 20-40-шы жылдар ... ... ... ... ... болады.
Әбілқайыр ханның шежіресіне тоқталатын болсақ, оған қатысты көптеген
ғылыми зерттеулерде ... ... ... кездеседі. Әрине, шежіре
кестелерінде айырмашылықтар бар. Адам есімдерінің әртүрлі ... ... ... жаңа бір ... кездесуінде. Кейбір
шежірелерде Әбілқайыр хан Өсеке ұрпағынан емес ... хан ... ... Яғни, Шыңғыс хан — Жошы - Тоқайтемір - Өз темір - Қожа — Бадақұл —
Арыс хан - Құйыршық хан — ... хан — ... хан /Әз ... деп ... Әз ... ... Иранчы, Махмұт, Қасым хан, Айтек, Жаныс,
Қамбар, Тәтіш, Үсек, ... ... ... — Шығай - Тәуекел хан — Есім хан ... хан ... ... - әз ... хан - ... хан мен ... хан.
Ал, Болат ханнан Сәмеке, Әбілмәмбет тараған. Дәл осылар Ақтабан шұбырындыда
Ұлы жүзде Әбілмәмбет хан, Орта ... ... хан, Кіші ... Әбілқайыр хан
еді /24/. Қазіргі кезде ғылыми айналымға енбей келе ... ... шығу тегі ... ... өз ... ғылыми тұрғыда
қарастырып, қазақ хандарының генеологиясын Жошының кенже ұлы ... Орда ... ... ... Берекет Бақытжанұлы өзінің еңбегінде
XIX ғасырдың I ширегіне дейін өмір сүрген қазақ хандарының бәрі ... ... ... ... ... ... Әбілқайырдың ата-тегін былайша таратады: "Әз Жәнібек
сұлтанның ... ... ... Өсеке сұлтаннан — Ырыс сұлтан - ... - ... ... ... ... сұлтанның балалары Жолбарыс хан,
Нияз сұлтан, Әбілқайыр хан /1693-1748 ж.ж./, Досалы сұлтан" ... ... ... бір жай, ... Т. Қаратаевтың Әбілқайыр
аттас тарихи тұлғалар ... ... ... "Кіші жүздегі
Әбілқайыр ханның Абдолла деген ... ... ... аты ... Әжі,
Қажы, бірде Аджа болып жазылған. Абдолла ... адам — Ұлы ... ... ... екен. Кіші жүзде Әбілқайырдың Жолбарыс, Нияз деген ... Кіші ... ... бір ... Ұлы ... де бір
Әбілқайырдың болғанын тарихи деректерді пайдалана растай келе, көп ... ... ... ... ... Әз ... ханның 9 ұлдарының бірі Ұснақтан
(Сөк) — Бөлекей Қоян - Батырхан - ... - Ырыс ...... деп шежірені өрбітеді .
Әбілқайырдың ата-тегі қара сүйектен шыққан деген ғылыми тұжырымдар
кездеседі. Әбілқайырды жоғары ақ ... ... ... оны ... ... жатқызған.
1748 жылы 24 қыркүйекте А. Тевкелевтің Сыртқы істер алқасына Кіші және Орта
жүздің хан-сұлтандарының генеологиясы жайында жазған мәлімдемесінде ... ... ... ... ... ... - ... Қоян - Айшуақ
— Нарыш - Аджа -Әбілқайыр /8/. А. Левшин де ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер тағы да мынандай ғылыми
зерттеулерде кездеседі Ш.Ш.Уәлиханов /27/. 1997 жылы ... ... ... ... ... ... мен ... қорынан
"Хандар шежіресі" атты көне қолжазба табылды. Бір өкініштісі ... ... асыл ... ұзақ ... бойы ... қағазға түсірген кісінің аты-жөні
белгісіз күйде қалып отыр.
Қорыта келгенде, Әбілқайыр ханның ... ... ... ... Шыңғыс хан әулетінен шыққан Әз Жәнібектің кенже ұлдарының
бірі Өсекеден тарайтынын тарихи деректер растап ... ... тағы бір ... Мұхаммед Әбілқайыр II (Әбілқайыр I XV ғасырдың ортасында өмір сүрді)
ата тегі ... ... ... ... Жәнібек ханнан, оның кенже
баласы Өсек ... ... ... ... ... Әбілқайыр ханға
дейін, Әбілқайырдан қазақ хандық ... ... ... ... ... ... ... /28/.
Әбілқайыр қазіргі кейбір тарихшылардың көрсетуінше, 1693 жылы емес,
1684/85 жылдар ... ... ... ... ол ... ... хан
сайланғанға дейін-ақ дарынды қолбасшы ретінде Орта жүз бен Кіші ... ... ... ... еді /47/.
XIX ғасырдың аяғында жазылып ... ... ... ... ... тойы ... ... оның хан сайлануымен ұласады.
Әбілқайырдың 1710 жылы хан сайланғандығын орыс зерттеушісі В.Н. ... ... ... 1709, не 1710 жылы ... ... ... ... жылымен де (1710/11 - 1790) дәлелденеді. Бопай жүз ... өмір ... 1780 ... 31 ... ... болған делініп жүр. Сонда
ол 1680 жылдан кейін ... және ... ... ... 29-30 ... ... ... бұл ақылға да, сол кездегі ... ... ... Бопай әрі кеткенде жиырма жастан аспаған, яғни ол 1689/90 жылдар
шамасында дүниеге келген.
Әбілқайыр ... ... ... қайраткері ретінде қалдырған ізіне куә
ретінде күрделі әскери-саяси жағдай, ... ... ... ... ... ... ... бәрі Кіші жүздің ұлы
және дара ... ханы - ... ... ... жағдай жасады емес
пе?
Әбілқайыр хан нағыз саясаткер және әскербасшы ретінде ғана емес, сонымен
қатар династияның ... ... ... де ... Ол ... ... ... Жәңгір хан Бөкеев, Баймұхаммед Айшуақов,
Мұхамеджан Баймұхаммедов және армия генералы Ғұбайдұлла Жәңгіров, ... ... ... ... ақын Шәңгерей Бөкеев, Ішкі ... ... ... ... ... ... ... Нұралыханова,
II Мемлекеттік Дума депутаты Бақытжан Қаратаев пен Ғабдолхәкім Бөкейханов,
Құрманғазы атындағы оркестрінің негізін қалаушылар ... мен ... және т.б. ... де ... ... (Бөкейхановтар,
Сейдалиндер, Шығаевтар және т.б.) оның атын мақтанышпен алып жүр. Олардың
ішінде ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі, профессор Майя ... ... ... хан - ... және ... ... жоңғарлармен
шайқастағы қазақ әскерінің бас қолбасшысы, Бұланты және Аңырақай ... ... ... ... ... маршалы, Ресей мен Қазақстан
жақындасуының инициаторы /18/.
Оның есімі қазақ даласының басқа көрнекті қайраткерлерімен бір ... ... атап ... ... Қасым хан, айбарлы Жәңгір хан, дана
Тәуке, данышпан Абылай және ... ... - ... ... ... "Ел ... еміреніп, жұрт дегенде жүгініп қызмет еткен" кең байтақ
қазақ даласының ұлы ... ... орыс ... ... болу ... ... ... кезекте мемлекет қайраткері - Әбілқайыр ханның жанұясына
тоқталайық. Әбілқайырдың Бопайдан ... тағы да екі ... бір ... ... әйелі болған. Бірінші қазақ әйеліне Әбілқайыр хан жас кезінде
үйленген дейді,- зерттеуші И. ... Оның ... ... ... үлкен ағасы Тоқтамыс сұлтан өлгеннен кейін ... ... деп ... /29/. ... ... ... туралы ең алғашқы
мәліметтер А.И. Тевкелевтің 5 қазан 1731 жылы ... ... Онда ... ... әйелі мен өгей шешесінің
жоңғарлардың Түркістан қаласына шабуыл жасаған кезінде ... ... ... Шамамен 1731-1736 жылдар аралығында ол, осы жоңғарлардың
қолында өледі. Бірінші әйелінен Әбілқайырдың бір қызы болды. Яғни, бірінші
әйелі ... ... ...... тек өмірлік серігі емес,
саясатта да кеңесшісі болған төре тұқымынан шыққан - Бопай ... ... ... ... ... ... - Еділ қалмағының тұтқынға түскен
Цайроши деген қызынан Шыңғыс есімді ұл және екі қыз ... ... ... ... ... ол — ... ... өкіметінің езгісіне қарсы көтерілген Қаратай
сұлтанның анасы /38/.
Ең соңғы аталған екі әйелімен Әбілқайыр хан ішкі және сыртқы саясатының
дамуы үшін, ... ... ... мен көрші елдердің беделді
адамдарымен тығыз қарым-қатынаста болу үшін ... ... хан ... 1748 жылға дейін әлімұлы, байұлы, жетіру
ұрпақтарынан басқа арғындардың, уақтардың, керейлердің бір ... ... ... ... өңірлерінде, Сырдария өзенінің оңтүстік-батыс
жағалауымен Ембі, Жайық өзендерінің бойында ... ... ... ... ... ... ... Ташкент, Түркістан, Сайрам қалаларымен
соларға тиесілі ауылдарды басқарған.
Ғасырлар бойы ұлан-ғайыр қазақ даласында данышпан ... ... ... ... орасан зор үлес қосты. Жоғарғы ... ... әр ... ... тән ... дарындылық, қырандық саясаткерлік
және дана мәмілегерлік қасиеттерін бойларына сіңірген ... ... ... халқының және мемлекеттің тағдырын шеше алды.
XVIII ғасырдың 20-шы ... ... ... хан ... Жәнібек
ханның баласы Жәдік сұлтанның ұрпақтары болды. 20-шы жылдардың ортасында
бұл қалыптасқан дәстүрді Өсектің ұрпағы Әбілқайыр ... ... ... ... Ғази ... хан — Шыңғыс ханның 15-ші ұрпағы еді /24/.
Әбілқайыр өмірінің тарихи кезеңінің біріне тоқталсақ, бір күні ... ... бір топ ... көрші ауылға аттаныпты. Сапарының
бесінші күнінде олар жолда жалғыз тал ... ... ... ... ... ... ... байқаған батыр, аттың басын тоқтатады. Сонда
жауынгерлерге ... ... ... әдемі жігіт. Келбеті жігерге, намысқа
толы. Қолымен бүкіл дүниені ... Бұл ... ... ... ... ... Осы ... сөзім келмесе, мен Жәнібек болмайын",-
депті. Бұны Торғай көшпенділерінен бір қазақ ... ... ... ... сол ... ... ... әлеуметтік-тарихи дамуындағы Әбілқайырдың
жетістіктерін айқын сипаттайды.
Өзінің ... ... ... ... ішкі және сыртқы саясаттағы істерімен Әбілқайыр хан сөзсіз
өткен ғасырлардағы қазақ ... ... ең ... ... ... /29/.
1710 жылы Қарақұм құрылтайында, 1726 жылы Ордабасындағы ұлы жиында
батырлық пен ... ... іске ... ... ... билер
бастаған топтың назары бекерден-бекер тоқталған жоқ /36/.
Қазіргі ... ... ... билікке келу мерзімі өзекті мәселе болып
отыр. Әр түрлі ғылыми зерттеулердегі ... мен ... ... Кіші жүз ... ... отыру мерзімі өте даулы
мәселе ... ол ... ... ... ... ... ... баласының өмірінде екі кезең ең маңызды рөл ойнайды, ол адамның
дүниеге келуі мен өмірден кетуі. Осы ... ... ... ... хан лауазымына тағы екі кезең қосылады, ханның билікке келуі
және оның биліктен кетуі. Әрине, Әбілқайырдың хандық билік ... ... ... ... жоқ. Сондықтан да болар, қазіргі кезде Әбілқайырдың хандық
билікке келуі жөнінде ... ... ... ... кездеседі.
Жоңғарлармен соғыста Әбілқайырдың жасаған қайсар ерліктері мен ... ... ... ... ... ... 1709 жылы ойраттардың
кезекті шабуылын тойтарғаннан кейін Әбілқайыр Алдар Исянгельдиннің
шақыруымен Аралдың ... ... ... орыс ... ... ... жүріп жатқан Ноғай даруғасының жеріне көшті. ... ... ... игі жақсыларымен, Әбілқайырдың өзімен тығыз
байланыста болған Ташкенттік сарт ... ... ... ... ... жас ... сұлтанды шақырып, оны хан деп атады,
ол Кіші Орданың ханы болды". Дәл осыны 1736 жылы Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... Джон ... де ... болмай тұрып, ол сұлтан ғана болатын, оның ... ... да ... алып жүр. ... қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы
қонтайшыны өз қолымен тұтқынға алғаннан кейін және ... ... ... ... соңғы соғыста әбден көзге түскен соң, Кіші орда оны
хан ... ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында
басталған деген қорытынды жасалады /29/. Ал, тарихшы – ... Джон ... ... ... ... ... хан
болып 1710 жылы Қарақұмдағы бүкіл қазақ ... ... ... Ал, ... ... ... ... бастаған башқұрт көтерілісі
1735-1736 жылдары болды. 1708-1709 жылдардағы ... ... ... ... ... ... ол ... Түркістан жағында
болды. Сонымен, 1710 жылғы ... ... ... ... башқұрт ханы
болып сайланды ма? Әлде жоқ па? Ол жағы бізге беймәлім.
Нағыз хандық билік оның бүкіл ... ... ... ... шешудегі
ақылдылығына, амал тапқырлығына байланысты . ... өз ... ... ... әулетінің өкілі Әбілқайыр осы қасиеттерді иемдену арқылы
билігін жүзеге асырды.
Әбілқайырда қазақ даласының көшбасшысына тән ... ... ... де ... аты ... ... ерте бастан-ақ белгілі болды.
1710 жылдың жазында Қарақұмдағы халық жиналысында жас ... ... ханы және бас ... ... сайланды. Жастығына қарамастан
Әбілқайыр ерлігімен, әскери шеберлігімен, басқару өнерімен танымал болды
/21/.
Әбілқайырдың үйлену тойы мен ... ... бір ... ... деген
халық аузында сақталған аңыз әңгіме дұрыс болса, онда ... ... ие ... дәл ... - 1710 жыл ... ... Нақ осы жылды
тарихшы К.Л. Есмағанбетов /15/, М.Ж. Әбдіров /28/, көрнекті каламгер Ә.
Кекілбайұлы /33/ , ... М.Қ. ... та /16/ ... ақ ... хан ... ... құрылтайымен байланыстырады. Кіші жүз ханы
Әбілқайырдың хандық билікке келуіндегі тарихи мәліметтерге көз ... ... ... ... ... зерттеушісі В.Н Витевский: "Кіші
жүз ханы болып Әбілқайыр 1710 жылы сайланған",- ... /46/. Бұл ... ... В.Н. ... ... да ... бір тарихи деректерге,
ғылыми еңбектерге сілтеме жасамайды. Бұл ... ... И. ... да ... ... /29/.
Орыс елшісі А.И. Тевкелевпен болған әңгімесінде Әбілқайыр оның ... ... ... ... ... айтты. Көп жылдар
бойы ол жоңғарлармен теңсіз шайқас жүргізді, сол шайқастардың бірінде әйелі
мен өгей ... ... ... ... ... ... алмаған
Әбілқайыр, осы қалаларды тастап "көшпелі халық қырғыз-қайсаққа" ... ... Бұл ... ... хандығы үш жүзге бөлінген еді. Сонда
Әбілқайыр Кіші жүзді басқарады. Бұл шамасы 1710 жылдағы ... ... ақ ... ... Кіші ... ханы атанды, ал бас сардар-
қолбасшы болып табын Бөкенбай ... ... бір ... ... ... 1718 жылы Кіші жүз ханы ... ... мәлімет кездеседі.
Ал, М. Жолдасбекүлы бастаған "Елтұтқа" - атты ғылыми ... хан ... ... ... ... деп ... себеп
көрсетілген. Яғни, Болат хан өлгеннен кейінгі тақ таласында Сәмекенің
(Шахмұхаммедтің) "Әбілқайырдың ... ... ... ... Жеті
атасынан хан болып келе жатқан менің тұқымым, хан тағының заңды ... деуі де оның кіші ... ... ... Әбілқайыр хан өзінің
батырлық, ақылдылық, саясатшылық ... ... ... ... ... ... баспасөз материалдарында Әбілқайыр 1718 жылдан бастап "хан"
ретінде көрсетілген.
1718 жылы 10 желтоқсанда Бұлқайыр ... ... I ... ... Әбілқайыр "хан" мәртебесімен емес ... деп қана ... хат ... ... "... ... царю ..., ...... Булгаир — султан ... покоряется". Бұл ... ... ... ... адамның болуы, "хан" мәртебесімен "сұлтан" мәртебесінің қатар
жүруі санаға кірмейді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қорындылай келгенде, Әбілқайырдың 1718 жылға дейін-ақ
хан болғандығын аңғаруға ... ... - ... үрім-бұтағы. Демек, билікке таласу оның жолы емес-ті.
Алайда бұл заманда көсемнің жеке басының ... ... ... көп ... ... рөл ... ғасырдың 30-40 жылдарында П.И. Рычков, А. Тевкелев: ... ... ... Ру ... ... ... сол ... отырады, бұл жерде оның билігі мен абыройы хан тағына байланысты
емес, ел ісін атқара алатын ... мен ... ... ... ... белгілі хандар тұқымынан емес, тек жас шағынан
ерлік жасап, ел тізгініне ие болып топ бастап хан лауазымына жеткен" ... ... ... ... ... ... А. ... еңбегінде
кездеседі. "Хан тағының мұрагері ақ сүйек ... ... ... ол ақылымен, ел ісін атқара алатын қайсарлық, парасаттылық
қасиеттерімен ерекшеленіп, сайлаушылардың ойынан шықпаса, онда ол ... көп ... ... деген /3/.
Хан тәуелсіз емес, өйткені оның шешімі ру ... ... ... ... ... ... өзі ... жағынан ханның
бұйрығына бағынатын. Қоғам өмірінде орын алып жатқан жариялы ... ... ... және ... хан ... Ақсақалдар кеңесі
Әбілқайыр хан туында оның еркін тежеп отырды ... ... үш ... ханы болу ... да көзделді.
Әбілмәмбет, Сәмеке және Әбілқайырдың арасында үш жүздің Бас хан мәртебесіне
күрделі бәсекелестік жүргізілді. Әбілқайыр Бас хан атағын ала ... ... ... ол, өз ... алып ... ... ... Әбілқайыр бас билікке жету үшін басқа әдіске көшті. Енді
Әбілқайыр Ресей империясының құрамына кіріп, орыс ... ... ... ... ... ... ... жерлерін - Ташкент,
Түркістан, Сайрамды ... ... ... Ал бұл оның Қазақстандағы
хандық билігін нығайтуға жол берер еді. Бұдан басқа хан Кіші жүз ... ... ... Орал ... ... тоқтайды
деп сенді.
Сондықтан да болар, 1726 жылы Ордабасы жерінде бүкіл халықтың алдында үш
жүздің бас ... - ... ... ... және ... да ... ... Әбілқайырды жалпы қазақ әскерінің бас қолбасшысы
етіп сайлады. Әбілқайыр дәуірінде әр жүздің ... ... ... ... қазақ жасағының бас қолбасшы мәртебесі жоғары тұрған
болар. Себебі, ... ... ... ... жаулардан
мемлекеттілікті қалай болса да сақтау, олай болса Әбілқайырды нақты болмаса
да, бас қазақ ханы деп таныған шығар /48/.
Бірақ хан болу үшін ... ... аз ... ... ... ... байлығындағы, соғыстағы, сот ... ... ... болды.
Әбілқайырдың Кіші жүз ханы болғанымен, ол Орта жүздің де кейбір
руларына билігін жүргізді. ... ... ... ... ... ... назар аударды. Қоршаған жауларын жеңіп өз ... ... ... ... бар ... ... /3/. ... жүз ханы Әбілқайыр өз
заманындағы басқа қазақ хан-сұлтандарынан ақыл-ойы озық тұлға",- деп ... ... ... алғанда, А.И. Добросмыслов, И.И. Крафт, В.Н. ... ... И.И. ... т.б. ... ... ... жеке ... ат жарыса сипаттайды. "Әбілқайыр хан ... ... ... ... және ... ... Кіші жүз ... орыс елшісі қызметін атқарған А. ... ... ... тән ... мен ... да бар ... деп мінездеме берген .
Дипломатиялық қызметке ... ... ... ... ... мен
дұшпандарын айыра білу" бұл ... өз ... ... ... ... да Кіші жүз ханы ... мақтау сипаттары мынадай ғылыми еңбектерде
кездеседі, "Зор тұлғалы сымбатты, аппақ жүзі қызыл шырайлы, түсі ... ... зор ... пен қайрат күш иесі, садақ тартуға келгенде бүкіл
ұлтта оған тең келетін кісі ... деп ... ... ... ... ... ... Джон Кэстль /32/. Әділ бағалаудың бірі М.
Тынышбаевтың еңбегінде де ... ... ... ... әскеріне
қолбасшылық жасаған және тамаша жеңістерге жеткен хан" /35/.
Тарихшы А.И. ... ... ... ақ сүйектерде қарапайым халық та
бүкіл қазақ хандарының әкесі деп ... ... ... - ... ақыл иесі, жігерлі, батыл, намысшыл, саяси қулық
білген адам. Оның ең басты қасиеті алысқа көрегендік, жағдайды тура қатесіз
түсіну, әр ... ... ... ... ... тану қабілеті болды.
Қауіпті де қатерлі XVIII ғасырда бір-біріне тең келетін екі ғана саяси бас
тұлғалар, олар: ... ... ... Әбілқайыр хан және екінші
жартысындағы Абылай хан ... ... алып ... ... талқылауда зерттеушілер
әртүрлі пікір айтады. Біреулері, Барақ Әбілқайырды орыстық саясаты ... ... ... Енді ... хан Барақ басында ... ... ... ... туралы айтады. Үшіншілері, хан тағына күрес
барысында ... ... ... ... сұлтан Барақ арқылы өзінің жолынан
Әбілқайырды алып ... ... ол өз ... жете ... себебі хан
тағына Әбілқайырдың ұлы Нұралы отырды. Осы ... ... ... ... ... ... Ол қоғамның белгілі топтарының
антиорыстық көзқарас ... ... сол ... ... сұлтанды ақтап
алғысы келетіндігі көрінеді /21/.
Екінші пікір шындыққа жақынырақ, себебі, ол сол кездегі нақты ... ... ... ... ... беделі болмады. Үшінші
пікір екінші пікірге сәйкес келеді. Барақ пен Батырдың мүдделері ... ... ... ... ... ... ... қарақалпақтарға шабуылы
қарулы күрестің басталуына себеп болды. Әбілқайыр қарақалпақтарды босатуға
келгенде ... ... ... ... Мұны ... ... ... Барақ
кездесуге дайындалды. Осы қастандықты білген Әбілқайыр жолынан қайтпады.
Барақтың адамдарымен ұсталған Әбілқайыр өз өлімін аса ... ... ... ... ... Әбілқайыр қаза тапты. Әбілқайыр
жоңғарлармен соғыс кезінде жеңіспен ... ... ... ... кіре ... ... даласында өз билігін нығайтуға тырысқан
саясаткер; жоңғар басшыларының айқын қыспағына ... бере ... ... ... өз қолына алмақшы болған авантюрист. Әбілқайыр ханның тағдыры
өзі өмір сүрген қайғылы уақыт сияқты драмалы ... ... ... ... ... осы екі ... арасындағы қарым-қатынастардың саяси
жақтарына көп назар аударған. Әбілқайыр хан мен Барақ сұлтан арасындағы
жанжалдың ... ... ... ... ... ... ... Жәнібек батырдың И.И. ... ... ... ... ... хан жағына көшіп келген ... ... ... себебіне айналады. Екі тараптың қақтығысы
Торғай мен Ұлқұяқ ... ... ... өрбіді.
Қазақ халқының екі ұлы дана билеушілерінің тағдырлары осылай аяқталды.
Әрине, Барақ ... ... ... ... оның қазақ
мемлекетінің дербестігін сақтап ... ... ... ... ... ... орталықсыз - қуатты Ресей патшасына және
басқа да жауларына қарсы күресе алмайтынын Әбілқайыр түсінді. Ру арасындағы
араздық, төрелер ... ... ... ... ... ... айғақтардың бірі деп талай рет ескертті. Әбілқайырдың өлімі
жөнінде ауылдардан мәлімет жинаған Ф. Найденовтің айтуы ... ... ... ... оның басын шапты. Хан өліміне басқа ... И.И. ... ... ... жазған хатынан көрінеді. Барақ бір қырғыз (қазақ
Сырымбет атты жігіт болса керек-Т.Д.) ... ... ... ... ... ... да ... қалды, ал Барақ сұлтан онысы аздай
аттан ... ... ... ... 3 рет қылыш тығады /8/.
Әбілқайыр — батырлығы мен ... ... ... ... мен ... ... қайшылығы мол
тарихи күрделі тұлға ретінде бағаланады /14/.
Қазақ халқының хандарына сай ... да жеке мөрі ... ... Қазы ... ... хан" деп ... "Бахадүр" деген лауазым
тек жаужүрек сардарлығымен мәлім болған және өзінің әскери жетістіктерімен
даңққа бөленген ... ... ғана ... Олай ... Әбілқайыр
мемлекеттік лауазымды істерде үлкен орын алған /48/. Оның батырлығы туралы
Е. Бекмаханов: "1730 жылы Кіші жүз ... мен ... ... ... шайқасында Бөкенбай, Есет және Әбілқайыр хан өздерінің батылдылығымен
ерекше көзге ... ... ... ... деп атап ... деп жазды /14/.
Қалай десек те, өз заманында Әбілқайырдың даңқы көкке ... ... өзін ... ... деп ... болады, өйткені көптеген
орыс тіліндегі тарихнамаларда ... екі ... ... Әбіл ... Қайыр "батыр" дегенді білдіреді деседі /29/.
"Хан 55-56 жас аралығында өмірінің нағыз шыңында өмірден өтті. Ханмен
бірге ... ... дей келе ... ғылымының докторы Ж. Қасымбаев
Әбілқайыр ханның өлімінен кейінгі Бопай ханымның ... ... ... ... Мемлекеттік мұражайында сақталған А.И. Тевкелев
пен И. Неплюевке жазылған бірнеше хаттарын өз еңбегінде көрсетеді.
Ханның ... ... А.И. ... ... хаты біршама қызығушылық
тудырады. Хат хан өлімінен ... күн ... ... ... ... ... хат хан өлген күннің алдында жазылмаған.
Зерттеуші хаттың ... ... ... ... ... ... деп
есептейді.
Хаттың басты мақсаты — Барақ және оның ... ... ... ... алу. ... ... А.И. Тевкелев арқылы губернаторды хан
тағына қайтыс болған ханның ұрпағын отырғызуға көндіру болды.
Сол ... ... ... ... ... тыс болатын. Бірақ, хан
тағына кім отыратынын бекітуді үлгермей Әбілқайыр хан кенеттен ... енді ... ... ... ... іс ... - хандыққа өз
балаларының біреуін отырғызу.
Хан жесірі А. Тевкелевтің назарын хан балаларына аудартуды ... ... ... хан ұрпағына хан өлімі үшін кек қайтаруға көмектесуді сұрады.
Бірақ ... ... ... көрнекті шыңғысхандықтардың арасындағы
жанжалға кірісуден бас тартты.
Ханым Ералы сұлтан арқылы Абылаймен сенімді қатынас ... ... ... өте ... ... ... сол ... қоғам екі топқа бөлінді:
бір топтың басында Барақ сұлтан, ал екінші топтың ... ... ... ... ... ... Әбілқайырдың қастандық құрбаны болғанын
естіген Абылай мұңайды. Абылай мен ол екеуінің ... ... ... ... ... ... ... жолында Абылай ханым
ауылына соқты.
Ханым Әбілқайырдың өліміне өте ... ... Ол хан мен ... Барақты түкке де тұрғызбады, ал ханды мадақтаумен болды.
Бопай ханым Барақ сұлтанның әр қимылын қадағалап, Орынбор басшылары мен
ойраттарды өз ... ... ... ... ... ханының келісімімен
ойрат жеріне өтуге тырысқанын Бопай білетін. ... да, ... ... ... ... ... ... істің мән-жайын өз ықтиярына қарай
сәлемімен елшілігін жіберген ... ... ... ... келген ханым, 1748 жылдың қыркүйек айының басында
ойрат басшысы Цеван-Доржыға хат ... ... ... оны ... ... ... кек алуға қосылуды сұрады.
1748 жылдың тамыз айының ... ... ... Бараққа өз адамын
жіберіп, ол ешқайда кете алмайтындығын және жазасын ... ... ... айы ... Бұл ... ... ханым тату жолмен алдына қойған бірнеше
мақсаттарына жетті: ... ... ... ... сұлтанды қаралады;
өз балаларының біреуін хан тағына отырғызу үшін И. ... ... ... ішінде тұңғыш ұлы Нұрмұхаммед Әли-бахадүр бар еді. Бірақ ... ... ... бұрынғы билігінен айырыла бастады. Оның хан
моласына ұлы кесенені қою ... ұзақ ... ... Инженер И.
Ригельман кесененің сызбасын дер кезінде ... да, ... жағы ... созып кешіктірді. Хан моласы Торғай өзенінен 80 ... ... ... ... ... ... И.И. ... айтуынша, ол мола
басқалардан жалғыз тал қайың ағаштың өсуімен ерекшеленеді. Ол "Хан ... ... ... ... ... кесененің тез уақытта тұрғызылуына
тырысты. Кесенені ханым Бестамақ ... Ілек ... ... ... Кесенені тұрғызудағы кейінгі міндеттерді үлкен ұлы өз
қолына алды /37/.
1748 жылдың 2 қазанында Нұралы хан болып сайланады. Аз уақыт ... ... ... ... ... ... қолына тағы көшті.
Қорыта келіп тоқтағанда, жеке бастың мүддесінен гөрі тарихи даму талабына
сай Әбілқайыр ісіне Бопай ... ... ... И.И ... ... Бопай: "... күйеуінің өліміне себепші болған ... ... ... ... ... ... ... айта
отырып, "сіз көмек бермесеңіз, бұлталаққа салсаңыз, ол өзіңізге де абырой
әпере ... деп ... ... ... ... ... тәубесіне
келтіруге күш-куаты жетпегендіктен емес. ... кегі ... ... беделі түседі деп уайымдайды. Ел арасына жік салып,
берекетін қашырмас үшін Бопай Барақты ... орыс ... ... ... ниеттенеді, сұлтанға қарсы іс-әрекеттерін алдын-ала
заңдастырып алуға тырысады. ... ... ... ... арқасында Барақтың не қазақ, не жоңғар жерінде пана ... ... ... ... ... үйінде өзінің екі ұлы және
қызметшісімен бірге уланып, дүниеден кетеді /38/.
Әкесінің ... ... ... ... ... басын алғанда да
барлық қазақ халқы қадір ... ... ... ... билер, Жәнібек
тархан, Қабанбай батыр, Орта жүздің ... ... ... мен Шөрек
Бопайға Барақты мал-жанымен ұстап беруге әзір екендіктерін білдіреді.
Абылай Бопайға көңіл ... ... ... ... ... барынша
көмегін аямайтындығын және Барақ сұлтанның қай ... ... ... ... ... сұлтанның Сырымбет батырды және Барақтың басқа да серіктерін
өлтіруі жөніндегі істі қараған Төле би ... ... ... ... және Сырымбеттің туыстары тарапынан құн төлеу ұйғарылды /38/.
Бопай орыс әкімшілігіне Әбілқайырдың ... ... ... Елек ... бойындағы Бестамақ деген жерде қала салдыруға тілек
қояды. Осы істері үшін И. Неплюев Бопайды да, күйеуі ... ... деп атап ... Қала ... Бопайдың және балаларының
мүддесі үшін ғана ... ... ... ... ... ... үшін де керек еді.
Бопай Әбілқайырдың адал жары, А.И. Тевкелев, И.И. Неплюев және П.И.
Рычковтың пікірінше, ... ... ... ... ... қана
қойған жоқ, оның болашақ қазақ хандығын жаңа негізде кұру ... ... ... жобаларына толық қолдау жасады. Осы ... ... ... ... жеке ... орнауы мен беделінің артуына
бар ... ... ... да, Бопай да хан билігі нығаймай,
қазақтарды бағынышты ұстау ... емес ... ... ... ... ... ... тоқтату болсын, казактармен, Еділ ... ... ... қатынасты сақтау болсын, ... ... ... ... Елек ... ... қала ... болсын
— барлығын да олар хан өкілеттігі мен билігінің арта түсуімен байланыстырды
/30/.
Сонымен, Бопай ханым - күйеуі Әбілқайыр мен оның ... ... ... адам ғана емес, бүкіл қазақ арасында танымал, аты аңызға айналған
тарихи тұлға, қайраткер-ару.
Бопай Әбілқайырмен бақытты да жарасымды өмір ... оның ... ... ... де ... бөлісті, екеуінің өмірлік мұраттары да астасып
жатты. Олар бес ұл ... ... ... ... (1721 ж. шамасы -
1794), Қожахмет (1722 ж. ... -1749), ... ... ... ... жылы 1 шілдеде Бопайдың И. Неплюевке "қолымда кішкентай қызым
қалды" ... ... деп ... ... ол ... қазасынан
3-4 жыл бұрын туған деп жорамалданады.
Сонымен, XVIII ғасырдың 30-40 жылдарында Әбілқайырдың іс жүзінде хан
дәрежесіне ... ... ... да зор ... ... ... Әбілқайыр ханның әскери қолбасшылық іс-әрекеттері
Ғасырлар бойы қазақ халқы өз күшімен ғана тәуелсіздігін және жерін
сақтап келді. XVII ... аяғы — XVIII ... ... ... ... саяси жағдайы қиын болатын. Қазақ қоғамының әлеуметтік-саяси
жағдайының әлсіреуіне ықпал еткен ... бірі - ... ... ... жеріне көз салуында еді. Өз кезегінде қазақ қоғамының саяси
жағдайын Ш.Уәлиханов былай деп ... ... ... ... ... ... ... сұмдық қиын кездер болды. ... ... Еділ ... ... ... мен ... ... кейін
бірі қазақ халқына шабуыл жасап, олардың малын ... ... ... ... жеке ... ... мен ... шеберлігімен көзге
түскен Әбілқайыр осы кезеңде қазақ ... мен ... ... ... ... қатысқан жауынгер. Жай ғана қазақ әскери
жасағының ... ... ол, 16-17 ... ... ... ... бірі ... жүз қазақтары мен башқұрттар арасындағы әскери қақтығыстар бірде
жеңіске, бірде ... ... ... - Орал аймағындағы патша әкімшілігіне қарсы көтерілген
башқұрттардың тарханы Алдар ... ... ... ... арқа
сүйегісі келіп, 1709 жылы Ноғай аймағына Кіші жүз ханын шақырды.
Башқұрт елі Қазан, Осинов, ... ... деп ... төрт ... ... ішіндегі Сібір мен Ноғай аймағы Қазақстанмен тікелей
шекаралас ... ... 1715 ... ... ... хан бастаған әскери
күш башқұрт жеріне шабуыл жасады. Қазан губерниясыңдағы Черемшан өзенінің
алқабын басып алып, Ново-Шешминск станциясын өртеп ... ... ... ... Әбілқайыр 10 мыңдай әскермен башқұрт ... жаңа ... ... Ново-Шешминскіні басып алып, көп адамдарды
тұтқынға түсірді. Бірақ кейін шегінуге мәжбүр болды /10/. Кіші жүз ... ... ... ... ... да тарихи арнада
өзіндік із қалдырған.
1718 жылы 30 мың әскер күшін ... ... ... ... үлкен
ханы Қайып ханмен бірге, Аякөз өзенінің бойында жоңғарларға қарсы шайқасты.
Белгілі бір жеңістерге жеткенімен, Әбілқайыр хан ... күші ... ... ... ... әскері қарсы тұра алмайтынын түсінді де,
Ресей империясының Сібір әкімшілігімен жоңғарларға ... ... одақ ... ... жүргізді.
Қалмақтар XVII ғасырдың 20-шы жылдары 50 мыңдай шаңырақ қалмақтары
Жайық пен Еділ арасында орналасқан ... ... ... ... ... ... ... ордасын қалмақтар бірнеше рет талқандап-жеңіп,
екі өзеннің бойында жаңа бір калмақ хандығы орнайды. ... ... ... ... жыл бойы Кіші жүз ... ту ... қатерлі
дұшпандары болды /40/.
Әбілқайырдың қалмақ хандығымен аянбай күресуінің бірден-бір ... ... ... Жайық өзенінің жағалауындағы жайылымдар мен
ормандар тұрмысқа өте ... еді. Осы ... ... таласуын қоймаған
Әбілқайырдың мынандай сөз жолдары кездеседі: "Жайық өзені ... ... ... бұл ... айырылмайды. Өйткені қазақ елі мұндай жайлы жерді еш
жерден таппайды" /6/.
XVII ғасырдың аяғы - XVIII ғасырдың бірінші жартысында 54 жыл ... ... Аюке хан ... ... ... және ... Хиуа
қоныстарына жиілетіп шабуыл жасап, жаулаушылық саясатын жүргізді. Аюке хан
тұсында қалмақтар Қазақстанның солтүстік-батыс аймағына жиі ... ... Аюке хан ... ... өздерінің әскери-техникалық қамтамасыз
етілуі және жауынгерлік қасиеттері жағынан көрші көшпенділердің әскери
күштеріне қарағанда әлдеқайда жоғары ... ... ... ... ... ... ... әскери
шабуылдары нәтижесінде, Аюке хан қалмақ хандығының ішкі ... ... ... билігін көрші ауылдарға да жүргізді. Аталмыш ханның
халықаралық беделінің күштілігі ... өз ... ... ... ... ... ... соның ішінде Әбілқайыр да оның
қарамағында қызметте болған /31/. Осыған байланысты кейін Кіші жүз ... ... ... ханы сарайында қызмет еткендігін құрметке балайтын.
Осы орайда, сол кезеңдегі қазақ - қалмақ кақтығыстарын ескере отырып, ... ... өз ... ... яғни, қалмақ билеушісінің әскери
жорықтарының бірінде тұтқынға түскендер қатарында болған ... ... ... Әр құбылысты жағымды жағынан ... ... ... ... ... ... ... мен билеу жүйесін көріп,
геосаяси дүниетанымын кеңейтеді. Сөйтіп, қалмақ ... ... ... ... ... ... ... әскери шеберлігінің
қалыптасуы сол заманға тән қан ... ... ... ... осы ... ханы ... берілген.
1723-1724 жылдар аралығында Кіші жүз ханы Әбілқайыр Жайық қалашығына
қайта оралады. Сол кездерде тарих ... ... ... мен
қалмақтардың біріккен әскер отрядтары қазақ әскерімен Утва, Самара, Шаған
өзендері ... ... рет ... ... ... ... Еділ ... шекара қоныстарына жоңғар ханының
Аюкемен әскери одақ құруға тырысуының басты ... - ... ... Өз қоныстарынан айырылып қалу қаупі Кіші жүзге де төнді.
Осындай қиын кезеңде елден бұрын мән-жайды ... аз ... ... ... күш ... ... қарсы күресті ұйымдастырған Әбілқайыр
хан еді.
Жағдайды тез ... ол, 1723 ... ... 20 ... қазақ,
қарақалпақтардың біріккен әскерімен Арал маңында Сыбан Раптан мен Аюкенің
күштеріне соққы беруге аттанды. Еділ - ... ... ... ... топтарын
қалдырған Әбілқайыр Еділ қалмақтарының жеріне бет ... Кіші жүз ... ... көшіп-қону аумағын солтүстік-батысқа қарай кеңейткісі
келіп, Еділ даласына бағытталған жорығын одан әрі ... 1723 ... ... ... ... жетті. Бұл ауданда оның ірі әскери
күшпен кенеттен пайда ... ... ... ... қобалжу тудырды.
Сөйтіп, 1723 жылдың 28-ші қарашада Әбілқайыр әскері Лекбай ... ... ... ... ... ... кеткен /31/.
1723 жылы көктемде жоңғарлар Ұлы және Орта жүздің жеріне ... ... ... ... өзеніне дейін жетеді. Қазақтар бұл уақытта
шабуыл бола қояды деп ойламаған, жайлауға көшуге дайындалып жатқан ... Елді ... ... ... ... ... ... әкетіп жатты, тірі
қалғандар туған жерін тастап, қашуға немесе жоңғар билігіне көнуге мәжбүр
болды. Аз ... ... ... көктеп басып қазақ жасақтарын
талқандайды. Сөйтіп, Ташкент, Сайрам, ... және ... ... ... ... ... ... Қазақ халқының әдет-ғұрып дәстүрі
бойынша қалыптасқан қоныстарын жойды
Әбілқайыр жоңғарлармен ... баса ... ... ... ең ... жауы ... болды. Қазақ халқына басты қауіп-
қатер солардың тарапынан төніп тұрды.
Жоңғарлар, Ұлы және Орта ... ... пен ... ... ... Хиуа мен Бұхара қалаларына қашуға мәжбүр ... ... ... ғана ауыр азап ... жоқ, ... бірге
мүліктерінен және мал шаруашылығынан айырылу ... ... ... ... ... Бұл жылдар қазақ ... ... ... ... ретінде есте қалды. Қазақтар 1 млн.
100 мың адамнан ... ... ... ... ... ... бойынша Қазақ хандығы құрылған кезде (1465ж.) қазақ
халқының саны 1 млн. 100 мың, 1723 жылы 3 млн. 330 мың, ал 1725 жылы 2 ... мың ... ... ... мал шаруашылығына зиян келді, көшіп-қону
тәртібі ... ... ... мен қолөнер ісі күйреді. Халықтың да,
мемлекеттің де жағдайы қиындады.
"Ақтабан шұбырынды" заманынан біздің осы ... ... ... атты ... ән ... дәлел, көрсеткіш және де дерек деп айтуға
болады.
Қаратаудың басынан көш ... ... бір ... бос ... ... ... екен,
Екі көзден мөлтілдеп жас келеді,
Мына заман қай заман, қысқан заман?
Басымыздан бақ-дәулет ұшқан заман,
Шұбырғанда ізіңнен шаң ... қар ... ... ... жылы ... ержүрек қолбасшысы Аюке өлгеннен кейін Әбілқайырдың
Еділ қалмақтарымен шайқасы ерекше күшейді. Осы жылдың ... ... ... ... қалмақ ұлыстарына шабуыл ұйымдастырды.
1724 жылдың наурыз айында Еділдің сол ... ... ... ... бірі ... ... ұлысына Әбілқайыр хан бастаған 13
мындай қазақ-қарақалпақтар әскері 50 қалмақты тұтқынға алып, ... ... мал ... ... ... ... ... көрші
қоныстарына шабуыл жасап, 400 адам шамасында тұтқын алып, сан жетпес ... мал ... ... ... жылдың шілдесінде қазақтар мен қарақалпақтардың біріккен әскери
бөлімдерінің қалмақ ұлыстарына шабуылы ұйымдастырылды. ... Кіші ... ... ... ... Жем ... ... Онымен тоқтамай, өзеннің
оң жағасына өтіп, Жайыққа дейін жетті. ... ... ... ... ауыр
кезеңде, билеуші топтарды ымыраға итермелеп, ... ... ... мен ... ... Олар 1726 жылы ... билеуші топтарының
бастарын қосып, Ордабасы деген жерде (Оңтүстік Қазақстан облысы) ... ... ... жоңғарларды қазақ жерінен қуып шығу, елді, жерді
қорғау, күресті ... Кіші ... ханы ... ... ... ... ... сайланады.Бұл жөнінде А.И.Левшин ортақ іс сол
арада бір-біріне адалдыққа ант беру арқылы қастерленгендігін, ... ... ... ... және ... жауды ежелгі қырғыз-
қазақ жерінен қуып шығудың ... ... атап ... ... ... ... Әбілқайыр мен бірге басқа да қазақ ... ... ... 10 мың ... әскери жасағы Черен Дондук хан мен Доржы
Назаров иеліктеріне басып кіреді. Қазақ әскер жасақтары бұл жолы ... ... ... жасады. Бұл жорықта қазақ әскер жасағының саны 10
мындай болса, қалмақтар 30 мың жауынгердей әскер жинады. ... ... ... ... болды. Бірақ көп ұзамай Жайыққа жетпеген қазақ
жасағына қалмақтың әскері кезікті. ... ... ... ... ... ... қорған" жасауға көшті. Бұл әскери әдіс бойынша,
жау шабады деген жақтарға қатар-қатар түйелерді ... ... ... да, үстерінен қалың киізді сулап жабады. Мұндай бекініс ... ... ... бірер күн қайтаруға жақсы. Кіші жүз ханы
Әбілқайырдың бұл әскери ... ... ... ... ... ...... Наурызбай, Қабанбай, Малайсары, Қойгелді;
Қарасай т.б. күш жинап 1727 ж. ... ... 1728 ж. ... 1729 ж. ... ... ...... деген жерде жоңғар
әскерлеріне күшті соққы беріп, осы шайқастарды жеңіспен аяқтайды. Бұл жерде
қазақ батырлары мен Абылай ... ... ... ... ... ... қол ... ел қорғаған, ақыл-парасатымен, ержүректілігімен, ... ... ... ... ... ерлігі Бұхар жырау
шығармаларында айқын көрсетілген
Қазақ жеріне көз ... ... ... ... хан ... жүз ... Қобда, Темір, Ойыл, бойларынан Каспий жағасына дейін
ығыстырды. Ойылдың жоғарғы ағысындағы шайқаста қалмақтар жеңілді. 1738 жылы
Әбілқайыр бастаған ... 22 800 ... ... Еділ ... ... мен Цин империясының арасындағы қайта басталған әскери
әрекеттер қазақ - жоңғарлар арасындағы әскери қақгығыстарды ... ... ханы бұл ... өзіне жағымды пайдаланғысы келіп, жоңғарларға ес
жидырмайтын шабуыл ... ... 1730 жылы ... ... Ит-ішпес жерінде Әбілқайыр жоңғарларға тағы бір шабуыл жасады.
Әскери дарындылығы мен ... ... әрі ... көрсете білген Әбілқайыр қазақ халқының кең даласында үлкен
атаққа ие ... ... ... елдердің шабуылын болдырмауда белсенді ішкі
саясат жүргізді. Ол тек жоңғармен күш алысқан жоқ, Еділ ... ... ... де күш ... Әбілқайырдың әскери
ержүректілік пен шеберлік қасиеттері тек жау қатарында ғана ... ... ... ... ... ... да атақ пен ... толы болды.
Әбілқайыр тамаша саясатшы, ел ... ... ... түскен әккі
билеуші ғана емес, сонымен қатар Орта Азияға жаужүрек қолбасшылығымен атағы
кең тараған ... жүз ханы ... өз ... ... ...... майданда қатар соғысуы, ол, Еділ ... ... ... ... ... ... күш сынасты.
Қорыта келгенде, Кіші жүз ханы Әбілқайырдың үлкен әскери жетістіктері
- 1726 жылы көктемде Торғай ... ... ... ... ... деп аталған Қара сиыр деген жерде, 1729 жылы ... ... ... ... үш ... ... күшіне бас қолбасшы
болған Әбілқайырдың үлесімен жоңғарлар талқандалды.
Бұл жеңістер қазақ халқына ең ... ... ... берген аса елеулі
тарихи оқиғалардың бірі болды. Әрине сөз жоқ, ұлы ... ... ... қазақ халқының өзара ішкі ынтымақтықпен тізе қосып күресуінде екенін
ескергеніміз жөн. Сонда да, жеке ... жан ... ... де үш ... ... жасағының күшін біріктіріп ұрыс даласында
үйлестіруде Әбілқайырдың жөні бөлек /43/.
Бұндай жеңістерге жету негізі - ... ... ... алып, тылмен
байланысын үзіп, жеке-жеке жойып отыру әскери әдісін қолдануы. Жалпы, оның
жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте зор ... ... ... сүйсіне жазды.
Ғасырдан ғасырға өткен бұл шайқастарда жеңушілер де, жеңілушілер де
тарих көріністерінде орын алды. Сол дәуірдегі екі ірі ... ... ... Әсіресе қазақ халқының зардаптары ауыр еді. "Қалмақ
қырылған" шайқасының, "Аңырақай" шайқасының жеңістері ... ... ... ... ... ... ... туғызды.
1.3 Әбілқайыр ханның дипломатиялық қызметі
Әбілқайыр хан өзінің хандық билігін жүгізу барысында ... ... ... ... ... жылдары Кіші және Орта жүз жеріне ... ... ... ... қуып ... "Қазақ-башқұрт" жанжалының
саяси астарын сезген қазақ хандары әскери әдістермен ... қана ... ... де мән берді. Әбілқайыр хан ... - ... ... ... ... қос одақ болу жөнінде ұсыныс жасап,
Уфа қаласына Елмет Баулықовты, Сапа, Етмәмбет, Бақырман, Бәйбек, Төлебай
батырлар бастаған ... ... ... ... ... ... бұл ұсыныстан қашқақтайды. Өйткені, Ресей мемлекеті басқа
саясатты көздеген еді. Ол ... ... ... ... келді /44/.
Өз кезегінде орыс патша өкіметі қазақ қауымының ішкі сырын ұғуға, қай
жағынан тор қою керектігін ... ... ... жеке ... олардың бір-біріне деген ой-пікірлерін білуде елшіліктер жіберіп
тұрды. Бір сөзбен айтқанда, елшіліктер арқылы ... ... ... ішкі ... ... ... ... хабарда болды. Қазақ халқының
жан-жағынан жау анталап, саяси жағдайының тұйыққа ... ... ... үшін әбден тиімді болды. Ол қазақ халқының дипломатиялық ... ... ... ... күшейтуге жол бергісі келмеді /45/.
Кіші жүз халқының орыс бодандығын қабылдауы осы ... ... ... ... ... бар. Академик М. Қозыбаевтың "Әбілқайыр ханның орыс
патшалығына өтінішін жазушылар да, аударушылар да орыс ... ... ... дініне шоқынған башқұрт-татарлар еді. Әбілқайырдың маңын
ұзақ ... ... ... ... ... орыс ... ... Тағы бір дәлел ретінде, Әбілқайырдың Анна Иоанновнаға жазған
хатында башқұрттардан басқа көрші ... ... ... ... Тек ... тату ... "башқұрттарша салық
төлейміз, ..." — деген сөз жолдары жазылған еді /46/. ... хан ... ... ... - ... арасындағы жер дауын реттеу үшін,
яғни Жайық өзені аралығындағы ... ... ... алу, ... Ресейге емін-еркін өтуін қамтамасыз ету жөніндегі тапсырмамен
Қойбағар Көбекұлы бастаған елшілік жіберді.
XVIII ... ... ... ... мен ... ... ... халқы өздеріне заңды жерді қаратып алу ... ... рет ... Ресейлік өкілдер арқылы шешуге де ... Олар ... ... Жайық, Тобылдың бойларында еркін көшіп-қонып
жүруге, сол кездегі орыс бодандары қалмақтар мен ... ... ... кепілдік алуға талай рет әрекеттенген.
1726 жылдың 18 қаңтарында Қойбағар Көбеков бастаған Кіші жүздің бірнеше
сынды игі жақсылары Петерборға, ... ... ... ... тапсырды.
Қазақ көсемдерінің бұндай іс-әрекет ... ... ... ... хан мен Орта жүз ... қалмақтарды Жайық жағасынан күшпен
ығыстырып, қазақ жайылымдарын кеңейткісі келді.
1726 ... ... ... ... ... да ... ... мен
сұлтандары бастаған 10 мың қазақ жасағы Черен Дондук хан мен Доржы Назаров
иеліктеріне басып ... ... ... бұл жолы ... ... ... ... Бұл жорықта қазақ ... саны 10 ... ... 30 мың ... ... ... ... жеңіс Әбілқайыр
әскерінің жағында болды. Бірақ, көп ұзамай Жайыққа жетпеген қазақ жасағына
қалмақтың ... ... ... мен ... ... төрт күн ... тек бесінші күні екі жақ тынышталғаннан кейін келісім жүргізе
бастады /42/.
Келісуші ... ... ... екі ... ... жауласпай, тату өмір
сүруге, екі жақ осы келісім болған күні туылған жас өспірім өсіп, ... ... ... ... ... ... ... де қарастырылды. Бұл келісім 1731 жылы, Еділ қалмақтары тарапынан
бұзылды /42/.
Бұл жорықты қорытындылай келсек, қазақ ... мен ... ... ... ... гөрі саяси жағынан маңызды орын алды. Әбілқайыр
хан бастаған қазақ билеушілерінің Еділ ... ... ... ... халқы үшін өте маңызды болды. Себебі, белгілі бір уақытқа
болса да, қалмақтар жағынан ту ... ... ... және ... ... ... ... көңіл бөліп, әскери күшті осы халыққа қарай түгел
жұмсауға мүмкіндік берді. Осы ретте ғылыми еңбекте кездесетін: ... ... Еділ ... мен ... ... қалмақтармен бітісуі
де оңай, соғысуы да оңай" - деген сөз жолдары еске түседі /4/.
1732 жылы Кіші ... ... ... ... ... Ресейдің
қолшоқпары болып кетті (Черен Дондук Еділ қалмақтарын осы кезде ... оған ... ... ... бодандықтан бас тартыңдар, одақ болайық"
- деген ұсыныстар айтылды. Қалмақ елшілеріне Әбілқайыр: "егер орыс ... ... ... ... берсе, оны орындау үшін ... ... - деп ... Кіші жүз ханы ... бұл ... ... ... қатты алаңдатты. Бұл жауап Әбілқайырдың Ресейдегі өз
позицияларын нығайтуға ... өз ... ... ... 1732 ... 21 ... Анна
Иоанновнаға жолдаған хатында қалмақ билеушісінің қазақтарды Ресейге қарсы
қоюға тырысқаны, өзінің Доржыға Ресейге қарсы күресінде ... ... ... /8/.
1736 жылы Әбілқайыр хан елшілік арқылы Орынбор бекінісіне хат жолдайды.
Ол 1735-1736 жылдардағы башқұрт көтерілісі басшыларының бірі ... ... ... ... ... ... оның
жасағымен қауіп төніп тұрғанын, Уфа мен Қазанға дейінгі елді талан-таражға
шығаруға әзір екенін айтып берді және олар осы ... ... үшін ... ... екен ... ... білдірді. Орынбордағы Әбілқайырдың
аманаттағы ұлы ... ... ... елші ... Джон ... сұрайды /5/.
1736 жылы көтеріліс күшейді. Әбілқайыр орыс әскеріне көмектесемін деп
башқұрт ... ... ... ... ... ... ... орыс императрицасымен жақсы қарым-қатынасты мен ғана орнатып бере
аламын",- деп олардан сый-сияпат алғанымен қоса, өзінің ... ... хан етіп ... ... ... ... көтерілісші
башқұрттар арасында жүргенінен күмәнданған орыс патша, ... ... ... ... ... ... қайтуын сұраған /20/.
Келесі жылы Әбілқайыр башқұрт еліне ... ... ... ... ... қызына үйленді. Осы заман саясатының мәмілегерлік
тәсілдерінің бірі ...... құда болу ... ... ... ... айының аяғында башқұрттардың бір тобымен
бірігіп,Әбілқайыр Орск маңына қоныстанған бейбіт башқұрттарды ... ... бұл ... ... ... Орынбор экспедициясының
бастығы В.Н. Татищев Кіші жүз ханына еріп жүрген башқұрттарды ... ... ... өз қызметшісінің мұндай оқиғаларға жұмсақ жаза
жариялағанын қолдамаған патша өкіметі В.Н. ... пен оның ... ... ... ... ... Әбілқайыр ханның Ресей бодандығына екінші мәрте ант
қабылдауының керектігі туралы ... ... жүз ханы ... ... - башқұрт қатынастарына байланысты
көтерген күрделі мәселелердің бірі — 1734 жылы қазақ
даласын отарлаудың тірегі болған Ор ... салу ... ... Бұл
ұсынысты бір жағынан әскери бекінісі, екінші жағынан ... ... ... ... ... ... ... Әбілқайырдың бұл
ұсынысын қолдады /23/.
Қазақ - башқұрт қатынастарында Кіші жүз ханы Әбілқайырдың саясатында
да қайшылықтар аз болмаған. ... ... ... ... ... ... ... пен жоңғар билеушілері арасындағы күрес жүз жылдан астам
уақытқа созылғаны бізге мәлім. Әсіресе, XVIII ... ... ... - ... ... өте ... ... болды. Жоңғар
феодалдары қазақ жеріне агрессиялық шабуылды ... Олар ... ішкі ... ... 1723 жылы ... агрессиялық,
алапат соғыс бастады. Жоңғар агрессорларының Қазақстан жеріне басып кірген
бұл шабуылы тарихта ... ... ... ... деген атаулармен
танымал.
Сонымен, Әбілқайыр ханның ... ... ... ... ... ... ... оңтүстік-шығыс жағындағы Бұланты мен
Бөленті өзендерінің жағасындағы Қарасиыр (Қалмақ қырылған), Іле Алатауының
Көкпек (Ойран төбе) деген ... қол ... ... ... ... ... бөлігі басқыншылардан азат етілді. Балқаш көлінің оңтүстік-
шығыс жағындағы Итішпес ... ... ... ... ... қазақ
халқының жоңғарларға қарсы азаттық ... ... ... ... ... үш ... біріккен қолының жеңісі еді /33/.
Кіші жүз ханы Әбілқайыр тек әскери өнерімен даңқы шыққан жоқ, ... ... да ... тән ... ... билеушілерінің бірі Қалдан Серенмен Кіші жүз ханы Әбілқайырдың
арасындағы саяси-мәмілегерлік тактикасына ... ... шолу ... орыс ... одақ болу ... Қалдан Серен саяси
тұрғыдан шалуға тырысқан.
Кіші жүз ханының Ресей бодандығын ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерін
жағымпазданушылық жағынан көрсеткен Қалдан Серен 1736 жылы Әбілқайыр ханға
елшілік жіберді. Достықтың ... ... ... ол, ... он бес ... тұтқынға түскен әйелі мен туысқандарын босататынын айтқан.
Өзінің ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр хан түсінген де шығар. Бұл істің ... бос ... ... ... өз елшілігін жіберді. Елшілік ... ол ... ... ... мен ... ... өзінің Жоңғарияға бағынатынын және аманат ретінде өзінің ұлын
беретіндігі туралы ұсыныс жасады /45/.
Бұл жай туралы ... ... ... көмек көрсетілмеді"
дегенге байланыстыра орыс патша қызметшісі Д. Гладышевқа баяндаған болатын.
Әбілқайырдың ... ... ... ... ... гөрі ... ... көрсету еді.
Д. Гладышевтің Кіші жүз хан ордасына барған ... ... ... жылдың қаңтар айында Д. Гладышев ... ... ... ... кездестірді. Жоңғар елшілігі, Түркістан мен ... ... ... қол ... ... аманат ретінде ұлын беруге даяр
екенін білдірген Кіші жүз ханымен келіссөздер жүргізуге келгенін айтты. ... орыс ... ... Кіші жүздің он жыл ... ... ... қазақтардың жоңғарларға қосылуы орыс — жоңғар
қатынастарын біршама нашарлататынын ескертті.
Шын ... бұл Кіші жүз ханы ... ... ... ойы озық
мемлекет қайраткері ретінде растайтын дипломатиялық ... ... әдіс ... ... ... ... ... бар болғаны
Ресейге саяси ықпал жасау. Себебі, қазақ халқының Ресей ... бері ... ... ... ... зерттеу жұмыстарында мынандай мән-жайлар ... ... хан ... бас ... Оның ...... ... алған
соң, жоңғар өктемдігінен бір жұлқыныспен шығып кететіні,
Әбілқайырдың ұстараның жүзіндей өткір адам екенін, көздегеніне ... ... ... ... Сереннің көзі жетті /48/. Бірақ сонда да,
оның арманы үш жүздің басын біріктіріп ... ... ары ... ... ... ... берді.
Тарихта, Жоңғар басшысы Қалдан Серен қазақ сұлтандары мен ... ... қоюы ... Ол үш ... билігін қолына беруді, алым-салық
төлеуді, аманат беруді талап етті. Қазақ игілерінің 1500 ... ... ... ... ... ханға келді. Кіші жүз ханы Әбілқайыр
бастаған үш жүздің 160-қа жуық өкілі Қалдан Сереннің ... ... ... ... И. Неплюевтің жоңғарларға берген саяси сәлемдеме сөзі:
"Орта жүз бен Кіші жүз Ресей елінің бодандары, жоңғар ханының ... ... ... соққы жасауына, тіпті аманат алуына, алым-салық салуына
ешқандай құқысы жоқ" /5/.
Әбілқайыр ханның өте ... ... ... ел ... шынайы ойлаған
кемеңгер екенін дәлелдейтін бір мысал: 1741 жылы жоңғарлардың қазақ жеріне
шабуылының бірінде аты аңызға айналған Абылай қолға түсіп ... ... ... ... ... сұлтанның жоңғар тұтқынынан босату үшін
Әбілқайыр еш аянбады. Ол Абылай сұлтанды босату ісіне бел шеше ... ... ... ... етті ... Абылайды босату үшін не істеді? Қажеттілік туған жерде
тұтқында жүрген ... ... ... де уәде ... ... сан рет жасаған талпынысының ... К. ... ... ... ... ... ... ірі тұлғаның бір-біріне деген көзқарасын, ... ... ... тек ... ғана ... ...... сөз
жолдарынан ұғынуға болады.
Қалдан Сереннің көксегені қазақтың үш жүзіне бірдей өз дегенін ... Ұлы жүз ... ... ... ... салық төледі. Абылай еліне
оралғаннан кейін Орта жүзбен достасу сәті түсті. Ішінде тек Кіші жүз ханы
Әбілқайырмен қарым-қатынасы ... ... ... ... ... яғни ... мен Ташкенттің кілті Әбілқайыр үшін өте маңызды
екенін жоңғар ханы түсінді /42/.
Қазақ - ... ... тек жау ... ғана ... сонымен қатар дипломатиялық келіссөздер де орын ... ... Оның бір ... ... ... Сереннің Кіші жүз ханы
Әбілқайырмен құда болу ниеті алғашқы ... (1741) оң ... ... жылы ... ... ... Абылай Әбілқайырға елші арқылы сәлем
жолдайды. Онда Әбілқайыр жоңғар ханымен тату қарым-қатынаста болу, сенім
үшін ұл-қыздарымен алмасу ... ... ... ... /8/.
Бұл сол замандағы екі елдің қарым-қатынасын нығайтатын ... ... ... ... бұл екі ... құда болу ... ... ұнамады.
Ендігі тарихи ақиқат керісінше өрбейді. Алғашқы кезеңдерде жоңғар
басшысының ... ... жік қою ... ... енді ... өкіметі
жоңғар ханының әрекеттерінен сезіктене, екі ел ... жік қою ... ... ... болар, тарихи зерттеулерде "Кіші жүз ханы өзінің
сыртқы саясатында екі жүзді бағыт ұстады" деген ... ... ... ... ... де, ... да ... болуы оның
саясатшылығының көрінісі емес, ... ... деп те ... екі елге де адал ... ... Ол ... жоңғар халқынан келген
ұсыныстары мен елшіліктері жайында Орынборға үнемі хабарлап отырған. Осының
өзінде тиімді жағына қарай ... ... ... ... ... келгенде, бұны далалық дипломатияны жетік меңгерген
Әбілқайыр саясатының екі ... ... сол ... ерекше мәмілегерлік
тәсіл түрі ретінде түсіну керек.
Әулетаралық одақ құру ... ... ... ... ... мен
қазақтардың басшылары құда болса, олар бірлеседі. Яғни, Ертістің шығысынан
Арал теңізі Ресей шекарасына дейінгі жерлерді дүрбелейді,-деген түсінікте
болды ... жүз ханы ...... ... ... Еділ
қалмақтарымен, Жайық орыс-казактарымен, Хиуа хандығымен саяси қарым-
қатынастарды жасай келе ... ... өзі ... ... үшін ... алған қазақ даласының қайраткері /2/.
Әбілқайыр ханның дипломатиясында ... орын ... ... ... Хиуа ... Кіші жүз бұрыннан бері Хиуа хандығымен шаруашылық және
саяси қатынастары жағынан тығыз байланыста болатын.
Хиуада хан ... ... тек Жошы ... ... ... ... тұсында ғана тұрақтанды. Алайда, 1727 жылы ... ... ... Шерғазы хан өледі. Жаңа хан етіп Әбілқайырдың
қайтыс болған үлкен ... ... ... ұлы ... ... ... Оның
ел басына келуі немере ағасы Әбілқайыр ханның тікелей араласуымен болған
/49/.
Өкінішке орай, жаңа билеуші күтпеген ... қаза ... ... ... 1 жұма ... Әбілқайыр өзге қарсыластарының алдын алу үшін Хиуа
тағын өз әулетіне жақын ұстап қалу ... сол ... ... ... ... Батыр сұлтанды хиуалықтардың өз билеушісі деп тануына ... ... бұл ... да ... ... қысқа болады. Бірнеше
аптадан кейін, оған қарсы дайындалып ... ... ... ... ... бір күні ... қашып кетеді. Бұл оқиғалардан
кейін хан тағына Әбілқайырдың туысқандарының бірі Елбарыс сұлтан ... ... ... дейінгі ел билеген басқа хандарға қарағанда 10 ... ... ... Орта ... ... саясатында Бұхара және Хиуа
иеліктері маңызды орын ... ... ... хан Орта ... хандық құру
идеясын алдына қойған болатын. Әбілқайыр Хиуа, Бұхара ... ... ... ниет ... және ол ... ... өз билеушісі ретінде
танитындығын өз хатында хабарлаған болатын. "Сөз жоқ, бұның бәрі ... ... ... деп пайымдайды ағылшын тарихшысы Алан Боджер
/40/.
Әрине мұның ... ... Хиуа - ... - ... ... ... тәсілдер қолдану арқылы өз мақсаттарына ... Хиуа мен ... ... орналасқан Қазақ хандығының шиеленісті
мәселелерін шешуді ойлаған Әбілқайыр алма-кезек Ресей мен Хиуаны пайдалану
арқылы екі мемлекетке де ыкпал ету ... ие ... ... Петр I ... ... ... ... саясатындағы нысанаға
алынған мемлекет екенін Кіші жүз ханы жақсы ... ... ... орыс ... ... ... ... өзіне бағынышты екенін
келістіріп жазып қана қоймай, оны ... ... етіп ... хан ... ... Әбілқайырдың мәртебесін қазақтың басқа
хан сұлтандары арасында біршама көтеріп, сонымен қатар оның ... ... ... ... ... бұл тұжырымның қарама-қайшы
жағы орын алуда. Оған мысал, Әбілқайыр хан ұлдарының бірі Нұралы сұлтанды
Хиуа хандығына бүкілресейлік ... алу ... ... ... ... ... ... бермегені былай тұрсын, жас
сұлтанды Хиуа ... ... ... ... өзі ... ... Хан ... осы ызасы үшін хиуалықтармен соғысатынын
жариялады. Шынында да, хан ... ... ... ... 1732 жылы ... жергілікті өзбектердің билеушісі Шах-Темір ханға ... ... ... ... көндіруге Нұралы сұлтанды жібереді. Әйтсе де,
хиуалықтарға Нұралының жаңа ... ... ... ... ... ... беделді старшыны Аныш-Абызды сатып алып, Әбілқайыр мен Шах-Темір
арасында жасалғалы отырған ... ... ... тапсырады. Сөйтіп, ол
қазақ пен өзбек старшындарын бір-бірімен жауластырады ... хан ... ... және елге жат ... ... ... мен әдеттердің күштеп енгізілуіне ашынған өзбектер оны
Хиуадан қуып жіберіп, қазақ даласындағы ... ... ... Қазақ
халқының Кіші жүз ханы ... ... ... ... құрметпен
қабылдап, осы мәселемен Әбілқайыр Хиуаға аттанады. Ханмен кездесуде
өзбектер сыпайы түрде ... тез ... ... шахының шабуылынан
құтқаруды сұрап, Хиуа тағына отырғызуға уәде етеді. Сөйтіп, 1740 ... хан ... ... Хиуа ... ... ... қазақ ханы енді
Хиуа ханы болған Әбілқайыр саяси оқиғаларға байланысты өзінің екі жақты
позициясын білдіріп отырды ... ... ... емес ... ... кіретінін ол жақсы білді. Әбілқайыр
өміріне қауіп төнгенін сезініп, өзге дипломатиялық тәсілдерге ... ... М.П. ... ... Дәл осы кездегі Әбілқайырдың Хиуадағы
жағдайы күрделі болатын. Нәдірдің кез-келген уақытта Хиуа қақпасына кіріп
келуі ... еді. Хиуа ханы ... өз ... ... ... ... ... орыс офицерлерін пайдалануды дұрыс шешім деп санады.
Кіші жүз ... Хиуа ... ... әрекеттері оның дарынды
мәмілегер екендігін тағы да көрсете білді.
Жалпы, Әбілқайыр ... ... ... ... ... ізі —
біріншіден, қоршаған ортасы анталасқан жау арасында өзінің жеке ... ... мен ... ... ... ... пайдалана білген мемлекет қайраткер болса, екіншіден, Қазақстанның
Ресей бодандығын қабылдаудағы алғашқы қадам жасасқан ... бірі ... ... ... етуге Әбілқайыр хан үлкен үлес қосты. Ол, сол ... ... ... ішкі және ... саясатты бағалап, ішкі тартыстың
тоқтатуын және жоңғар әскерінің басқыншылығынан Ресей өкіметінің көмегімен
тоқтатуға болатынын саяси ... ... ... ... ... ... Кіші жүзді Ресейге қосу жолындағы
ұстанған ... ... ... ... қосылудағы саяси
көзқарасы
XVIII ғасырда орталық шығыста халықаралық саясаттың негізгі күші
Ресей империясының қолында еді, I Петр ... ... мен ... сондай-ақ
өзге де ірі-кіші мемлекеттермен сауда жолдарын иемденуді ... ... іске ... ... ол, барша Азия елдері мен жерлерінің кілті мен
қақпасы қазақ елі, осы халықтың жері ... ... ... ... ... ... Ресей ерте ме, кеш пе ... ... ... еді. ... ... ... ... арқылы Орта Азияға
саяси ... ету ... мен ... жолы жатты /50/.
Қазақ жерін отарлау екі ... ... ... ... ... ... ... пен шығыста (Орта жүзде). Бұл бөліктің
барлығында Ресейдің әскери бекіністері тұрғызылды. Сөйтіп, қазақ елі ... ... ... келе ... ... ... ... Оның
салдарынан дәстүрлі көшіп-қону жолдары бұзылды. Кіші жүз ханы ... ... - ... ... болу ... ... пайдаланып, әуелі
жалпықазақтық, кейін бүкіл ортаазиялық хандық құру еді. Оның ... ... ... Хиуа ... ... ... өзге хандары бұған бағынышты екенін қисындырып жазғанын алдыңғы
тарауда айтқан едік.
Осы тарихи ... ... ... ... ... хандарының
бірі Әбілқайыр ханды Ресейге қосылуға итермелеген қандай себептер деген
сауалдың төңірегінде әлі күнге ... ... ... кездеспейді. Әр түрлі
көзқарастар орын алады.
Бір зерттеушілер, ... ... ... ... ... Ең ... біздің пікіріміз бойынша, Тәукенің
жолын қуған, халық мұрасын шашыратпауға тырысқан Әбілқайыр саясатының мәні
- ... ... ұзақ ... ... ... Еділ қалмақтары, башқұрт
халықтарының қысым көрсету саясаты, дағдарысқа ұшыраған шаруашылық, жүз-ру
арасындағы таққа таласқан төре тұқымдары. Осы айтылғанның бәрінің ... ... Кіші жүз ханы ... ... ішкі және ... ... жағдай өрісі осындай еді. Осындай күрделі мәселелерді шешуде
солтүстіктегі қуатты көрші елі Ресеймен тату-тәтті ... ... ... ... яғни оның ... ... ... тынымсыз шабуылынан
мазасы кеткен Кіші жүз ханы Әбілқайыр үшін кең ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, 1740 жылы Әбілмәмбет хан
мен Абылай сұлтан орыс ... ... болу ... ... ... ... ... сауда керуендерінің қауіпсіздігін қорғау және
Ресей елімен достықты бұзбауға, яғни адал қызмет етуге уәде берді /39/.
Тарих арнасының ақиқат ... ... ... XVII ... - XVIII ... ... жартысында қазақ қоғамының саяси жағдайы аса
ауыр халде болатын. ... ... ... ... ... еткен мән-жайлар көршілес елдердің қазақ халқының жеріне көз алартуы
еді.
1726 жылы Ордабасында халық съезіне жиналған ... ... ... батырлардың тегіс бір пікірмен Әбілқайыр ханды халық ... ... етіп ... ... ... Бұл да ... жоғары
деңгейде жеке қасиеттерін халықтың мойындауының көрінісі еді, Әбілқайыр ... ... ... бас қолбасшысы ретінде қазақ әскерінің қарулы
күштерін құруда және халықты жауға қарсы ... ... ... ... ... ... ... сарбаздары бірінен кейін бірі ... ... ... ... ... қазақ-жоңғар шайқасы қазақ қоғамының дамуына теріс
әсерін тигізді. Енді бейбіт дәуірге де қол ... ... ой ... ала ... еді. ... ... ... үлкен хан Болат қайтыс
болады. Босаған таққа үміткерлер арасында ... ... ... келе ... ... ... ... хан болып тек
сұлтандар әулетінің үлкен бұтағының өкілдері ... ... Осы ... ... ... ұлы Әбілмәмбет хан болып сайланды. Ал, Әбілқайыр хан
сұлтандар әулетінің кіші бұтағынан тарағандықтан, оған көп көңіл ... ... ол, бас ... ... бас ... да ... жасағымен Кіші жүзге оралады. Осылайша үлкен еңбекпен және ... ... ... ... ... ... жасағы ыдырайды /17/.
Енді әр жүз өз алдына жаудан қорғану мәселесін шешуге мәжбүрлі болды.
Ұлы жүз ... ... ... аманат берді, алым-салық төледі. Жоңғар
шапқыншылығына бәрінен аз шалынған Орта жүз ... үшін ... ... еді. Ал, Кіші жүз жағдайы әлде-қайда басқаша
суреттеледі, Кіші жүз ... ... ... ... ... болды.
жоңғарлардың, Хиуа хандығының, түркмендердің, Еділ қалмақтарының, Жайық
казактарының, Башқұрттардың ... ... Кіші жүз ... ... көріп - төзді.
Осы фактіларға сол дәуірдегі қазақ халқының Кіші жүз ... ... ... ... ... Әбілқайыр хан куә болды. Ол
қазақ қоғамының ... ... қиын ... ... ... ... Әбілқайыр хан осы кездегі қуатты империяның бірі
Ресейге өзінің ... ... ... ... кіру ... Жоңғар империясының әскери және саяси
үстемдігін жеңудің бірден-бір жолы болып көрінді, әрі ... ... ... ... құруға жол ашылады деп топшылады. Осыларды
жүзеге асыру мақсатында Әбілқайыр хан тарихи ауыртпалықты және жауаптылықты
өз ... ... ... ... бұл ... жолы ... даласының сұлтандар
әулетінің бекзаттарының ызалануы мен қарсыласуына қақтығысты. Себебі,
Әбілқайыр хан Ресей империясына арқа ... ... өз ... ... үш ... түгел бағындырып, бір ... ... ... орнатуды, сөйтіп сол ... ... ... ... ... жолымен қалдырып отыруды көксеп отырғанын олар сезген еді.
Сөйтіп, 1730 жылы Кіші жүз ханы Әбілқайыр Ресей мемлекетіне қазақ ... алу ... ... ... алу ... ... ... - ірі мемлекеттің кіші халыққа көрсеткен ағалық ... ... ... қазақ халқының дарынды тарихшысы Е. Бекмаханов "қазақ
елінің Ресейге бағыныштылығын ағаның ініге қамқорлығы іспеттес дей келе,
Ресей ... Анна ... ірге ... ... бодан болу деген
термин қолданылған. XVIII ғасырдың бірінші ширегінде бұл сөздің мағынасы
қазіргіден бөлек. Ол кезде ... ... ... ... деп ... бұл ... ... қаратып алу немесе отарлау деп түсінбеу керек",- деп
жазған /14/. ... ... ... құлдықтан айыра білгендігінен
қазақ халқын өзге мемлекетке басыбайлы құлы қылып бермеген. Хан ... өзін "құл" деп ... ... ... ... сөзі сол ... ұғым ... кез-келген екі елдің арасындағы одақтастық шартта
әлсіздеуі күшті мемлекетке ... ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр шығыс дәстүрінде түсінді. Ресейді бүгін
"сюзерен" ретінде танығанымен, күш жинап, ес жиып алғаннан кейін одан ... ... деп ... ... ... ... ... жеріне шабуылдары
тоқтамайтынын Әбілқайыр хан ұқты. Сондай-ақ патша бодандығын қабылдаған
жағдайда хан құр қол қалмайтынын да ... ... жүз ... орыс бодандығына өту жөніндегі шешіміне Бөкенбай,
Есет, Құдайназар атты белді азаматтар қолдау көрсетті. Олар діні де, ... жат ... ... бодандығында болуға ұмтылушылықтан емес, халқым аман
болса, бір мәнісі болар деген қағидада болды.
Ханның ой-пайымдары орыс ... ... ... анық байқалады. Біз
білетін мәлімет бойынша, Әбілқайырды Хиуа хандығы, Ташкент, Түркістан
билеушілері өз көсемі ... ... ... ... орыс ... хат ... қоса ... Әрине, сөз жоқ мұның бәрі Кіші жүз
ханының дипломатиялық шеберлігі /8/.
Сонымен, 1730 ... 8 ... Кіші жүз ханы ... Анна
Иоанновнаға, өзін және өзіне тиесілі халықтарымен Ресей бодандығына кіру
туралы өтініш хатын жіберді. Осы жылдың 30 ... ... қол ... кіру ... ... ... Кіші жүз ханы
Әбілқайыр хан елшілігі келгені туралы ... ... ... ... ... ... ханның келесідей шарттарда ... ... ... халқы сияқты, адал қызмет етуге және салық төлеуге
2. Қазақ қоғамына Ресей бодандығындағы басқа халықтардан
ешқандай өкпе-ренжіс пен шапқыншылық болмасын
3. Егер де ... ... ... ... ... империясының
әскери көмек көрсетуін қалайды
4. Бұрын, жоңғар қонтайшыларымен, Еділ қалмақтарымен жау
болатын едік, бұдан былай олармен бейбітшілік-татулықга тұруды
5. Башқұрттармен, басқа да ... ... ... ... ... ... беруді және олар біздің адамдарымызды
қайтарып беруін қалайды.
Сөйтіп, 1 жылдан астам жүргізілген келіссөздер нәтижелі ... ... 19 ... ... Анна ... ... және оған
тиесілі қазақ халқын Ресей қол астына кіргені туралы грамотаны жіберді
/47/. Әбілқайырдан ант алу ... ... ... ... ... Сыртқы
істер алқасының тілмәші А.И. Тевкелев мырза айналысты. Қазақ халқының
жеріне барар сапарының алдында ... 12 ... ... ... ... ... ол білген-көргенін, түртіп жазып жүруде ... ... ... ... айнасы болып тарихта қалды.
Оған талдау жасайтын болсақ, назар аударатын бір факт, ... ... ... еш тірі жан ... тиіс деп ... ... 10-ші
бөлімінде.
Императрица Анна Иоанновна қазақ ордасының ең басты әрі үлкен ханы,
бүкіл қазақ әскерінің Бас ... ... ... ... ... жібергенін Нұсқаудың 1,2 бөлімінен көреміз /8/.
Нұсқаудың 3,4,5,6 бөлімдерінде Әбілқайыр ханның қазақ халқының әдет-
ғұрып заңы ... ант ... ... ... ... төлеу және Ресей
империясының аманат сұрағандығы көрінеді. Егер де Әбілқайыр хан салық
төлеуге және ... ... ... онда ... тек ... пункттарға
қолын қойдыруға тырыссын.
Ал, егер де Әбілқайыр хан ... ... ... ... онда Тевкелев ондай пункттарды жазудың қажеттігі жоқ, оның барлығы
грамотада көрсетілген десін. Бұған көнбеген жағдайда ғана ... ... ... ... ... ... қойсын да алмастырып алсын.
Тағы да бір назар ... ... ... ... ... ... варианттарды алдын-ала қарастырғандығы. Бұл варианттардан
байқайтынымыз Ресей империясының қазақ халқының жеріне өзге өз мүдделерінің
болғандығы.
Қорыта келгенде: "Әбілқайыр хан ... ... ... ... қол ... келіспесе, онда ол өзінің ... ... ... де, оған уәдесін беріп, қолын қойсын (хан ол қағазды
Тевкелевтен ... ... ... тіпті бүғанда көнбесе, онда ол ... ... ... ... ... ... Грамотадағы мән-жайлармен
келісетіндігі туралы жазсын"-делінген Нұсқаудың 7 бөлімінде.
Егер Сыртқы Істер Алқасының көшірмесіне ... ... ... қалайтын шарттарда Әбілқайыр ханның өзі башқұрт халқы сияқты
салық төлеуді қалайтынын көрсеткен. Бірақ-та ... хан үшін ... ... 3-ші шарт басқаларға қарағанда маңыздырақ болатын. Ол
Ресей империясының әскери көмек ... 9-ші ... ... бірі ... қазақ халқы
туралы, оның ішінде Әбілқайыр ханның жеке басына қатысты барлау ... қала мен ... ... оның ... ... ... ... басқа хандардың аты кім, олардың өздеріне дербес қарайтын қаласы мен
жер аймағы бар ма және ... ... ... бар, ... ... ... маңында егін өсетін жері, бау-бақшасы бар ма, ... ... өзге ... бас хан ... тыңдай ма, олар
мұрагерлік жолмен таққа отыра ма, әлде сайланады ма, олар ... ... ... ... ма, оның ... жиналған алымның
қаншасы Әбілқайыр ханға беріледі, Әбілқайыр ханның Ресейге елші жібергеніне
өзге хандар разы ма, бұны ... ... ... ма, ... ... ... па, ... жағдайы қалай екен, қандай көрші ... ... ... ... түсім түседі, қаруларының ерекшелігі
қандай, құйма құятын, оқ-дәрісін жасайтын зауыттары бар ма, олардың ... құя ала ма, ... ... қару жасай алады, егер олардың өздері
зеңбірек пен қару жасай алмаса, ... ... онда ... ... ... ақшаға сатып ала ма, жоқ ... ... ... ма, ... ... ... шектеседі, олар қай елмен дос, қай елмен жау.
Бұл дипломатиялық миссия мақсаты патша ... ... ... бағдарламасы ретінде болды. Онда қазақ халқының
әлеуметтік-экономикалық даму мөлшерін, әскери қуатының дайындығы, оның саны
мен қару-жарақ түрін, ел ... ... ... ... ... бұл ... байқайтынымыз, қазақ халқын Ресей өзіне тәуелді
етудің ... ... ... Патша өкіметі А.И. Тевкелевке барлық
мүмкіндікті пайдалануға, қазақ халқын алдап-арбауға дейін баруға әр түрлі
әдіс-тәсілдерді қолдануға рұқсат бергенін ... Осы ... ... ... ... жері Ресейге қажет екендігін көрсетеді.
Осы келіссөздерді жүргізу, Кіші жүз ханы ... ... ... 1731 ... 3-ші ... айдалада қараңғы түнде
өтті. Ханның өтініші бойынша, ол үстіне ескі ... ... киіп ... ... ... бодандығын қалағанын өзінен басқа қазақ
рубасылары білмеген, бұл келіспей жасалынған ... еді. ... ... ... деп ... ... ... хан: "Ресей бодандығын
қабылдау шешімінің себебін, осы елге арқа ... ... ... жоңғарлармен ұзақ соғыстардың нәтижесінде амалсыздан тастап кеткен
Ташкент, Түркістан, Сайрам қалалары мен оған ... ... ... ... берді. Сөз барысында Әбілқайыр орыс елшісінен ант беру алдында
атақты, беделді рубасыларына қарсылық білдірмеу үшін ... ... ... ... ... екі ... ... тактикасын анықтап, игі
жақсыларының аузын алу мен ұластыруды ақылдасып алды, қазақ ... ... екі ... ... ... әрине, Әбілқайыр ханның жақтастары,
содан кейін қарсыластары /18/.
Алғашқы кезде қаншама ... ... да, ... ... ... ... позицияны ұстаған еді.
Тевкелевтің келесі саяси қадамы назар аударарлық. Ол бұл ... ... ... игі башқұрт жақсыларын шақырып кеңес сұрады.
Башқұрт игілері ... ... ... халқының текті азаматтары — Бөкенбай
батыр мен оның күйеу баласы Есет батыр, Құдайназар мырзалардың тілін ... ... бұл ... ... жөн,- деп кеңес берді.
Сөйтіп, көп ұзамай аталмыш тұлғалар ... ... ... бодандығын
қабылдау, алым-салық төлеу, аманат бергізуге көндіреді /14/.
Бірақ, бұнымен ... ... ... ... ... ... кеңеске Тевкелев мырзаны қайта шақырады. Ақсақалдар ... ... неге ... деп бас сала ... ... Елші ... да ... түсіндіре баяндайды. Әбілқайырдың орыс бодандығын қабылдау
тілегін білдірген мәселе бойынша келіссөздер жүргізуге келдім ... ... ... ашу назары ханға ауды: "сен неге ешкіммен ақылдаспай
орысқа ... ... ... не үшін ... ... ... ... ... Келіссөз одан әрі жалғасты. Орыс елшісі А.И. Тевкелев
Ресей империясының ... ... ... ... Ресей бодандары
қалмақ, башқұрт халықтарының Ресей тарапынан ешқандай зардап шекпегенін,
керісінше, оларды қолдап-қорғап отырғанын ... Еділ ... ... ... ... ... шабуыл әрекеттері
тоқтамайтындығын ескертті. Осы сәтте, Бөкенбай батыр Әбілқайыр ханға "сенің
қалауыңмен Ресей бодандығын қабылдап, оны ант ... ... деп ... ... /3/.
Осылайша қолдарына Құран кітап ұстаған 29 қадірменді қария ант берді.
Сөйтіп, Қазақстанның Ресейге қосылу үрдісі қауіп-қатерлі болғанымен, бейбіт
жолмен ... ... ... те, ... ... ... ... нығайтудың
қажет екендігін білген әккі билеуші. Ол тек өзінің ғана қара ... ... оның орыс ... ... кіру ... ... айттық.
Яғни, еркіндікті ту еткен ол ешқашан да өз ... ... ... анық ... ... ... ... туған шаралар мәжбүрлік етті /22/.
А.И. Макшеев, И.И. Завалишин, И.И. Крафт, А.И. ... ... ... ... Кіші жүз ханының жеке қасиеттерін мойындай келе,
оның дипломатиялық іс-әрекеттеріне таң ... баға ... ... ... В.Н. ... М. ... Ф. ... еңбектерінде Әбілқайыр
саясатына жағымсыз мінездеме бере тұрса да, кейде Әбілқайыр ханның ... ... ... ... хан өте ақылды азамат ретінде батыл
шешімді іс-әрекеттер істей алатын. Ол өз ... ... ... өз мақсатына жетуде кез-келген мүмкіндіктерді қолдана білетін
/37/.
Жалпы алғанда, Кіші жүз ханы Әбілқайырдың Ресейге бас ... ... ... ... де айта кету керек. Бас билікке таласқан
Жәдік әулетінен тараған шыңғысзадалардан ... ... ол, ... ... ... апаттан сақтауды да ойлады /52/.
Жан-жақтан қаумалаған жаулардың ортасында қалған Кіші жүз ... бір ... ... ... хандығын қалпына келтіруді көздеді.
Ол үшін әуелі орыс ... - ... ... Еділ ... ... ... тоқтату мақсатында Ресейден әскери көмек
алу. Сонда барып қазақ халқының басы бірігіп, Орда тігер деп ... ... ... орыс ... ... ... ғылыми зерттеу еңбектерінде "өз халқын сатқан авантюрист
Әбілқайыр хан өз ... ... қалу үшін ... ... ... Тек қана өзінің қара ... ... ... ... ол ... ... ... халыққа қарсы саясатын жүргізуші басты
тірегіне ... ... ... ... ... деп
бағалағандығы кездеседі. Десек те, Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... тек келіссөздер
жүгізу жолымен шешуге күш салғанын есепке алмағаны өкінішті-ақ.
Ханның жеке ... ... таң ... ... ... кездеседі. Олар бір дауыспен Әбілқайырдың жеке басының ... да ... ... жар ... /3/.
Әбілқайыр патша өкіметімен, оның өкілдерімен қатынастары қанша қиын-
қиыншылықты болса да, ол тек келіссөздер жүргізе ғана ... ... - орыс ... ... хан ... дипломатиялық тәжірибе
жинақтаған.
XVIII ғасырдың 30 - 40-шы жылдарындағы Кіші жүз ханы Әбілқайырдың орыс
өкіметінің ... А.И. ... В.И. ... В.А. ... ... ... саяси дипломатиялық ... ... осы ... әр түрлі мазмұнды хаттар оған дәлел. Хаттар -
шиеленіскен ахуалды келіссөзбен шешуді ... ... ... ... ... ... ... ретінде.
1731 жылы 30 сәуірде А.И. Тевкелев бастаған арнайы елшілер Кіші және
Орта ... ... ... үшін ... ... ... /41/.
Әбілқайырдың Тевкелевке жолдаған хатының бірінде, "... знатной
бухарской хан Аболфеиз-хан отдался в мою волю. Брат мой ... хан ... ... в мою же ... Кочующий по реке Ходже Ченнет-Даряс Акбатур-бек
в мою же волю ... ... ... ево 4000, город Ташкент, Сири,
Торкостан, в наших руках" /8/. Бұл хабарды орыс елшісі өз ... ... 5 ... Сыртқы Істер алқасының орталығына жеткізген еді.
Тевкелевтің қазақ жеріне келгендегі тіккен ордасы Әбілқайыр ордасына
жақын орналасқан ... ... ... ... Таймас пен Қыдырыс елшілері
арқылы хабарласып тұрды. Қазақ киімін киіп алған ... ... ... түрде түнде Әбілқайыр ханмен жүздесті. Осылай жасырын кездесіп
жүрген кезде Әбілқайыр хан Тевкелевке ... ... ... ... сұлтан, старшындармен ақылдаспай, жалғыз шешкенін айтты.
Егер де тарих алдын қарасақ, 1730 жылы ... ... ... ... қарсы орыс өкіметіне әскери одақ құру туралы ... ... ... ... Осы жылдың қыркүйегінде Г.
Головкинге жазған хатының мазмұнына ... ... ... ... его ... ... желанием всех подвластных ему казахов, в количестве 40
тысяч" /31/. Айта кету керек, жоғарыда байқағанымыздай ... ... ... ... ... түсе ... Мүмкін сондықтан болар ол
Тевкелевке ... ... ... ... ... ... ... тұруын сұрады. Сондай-ақ ол Тевкелевке қазақтарды асықпай
біртіндеп бодандыққа қабылдауын сұрады, келіспеушіліктер туындамас ... ... ... алу ... ... ... қазақ старшындарының ашу-ызасының қаттылығы көрінеді.
Кіші жүз ханымен жасырын кездесіп жүрген ... ... ... ... ... Таймасқа Әбілқайыр хан қарсыластары жабылады. Олар Тевкелев
не үшін ... ... хан мен орыс ... ... не ... ... ... /44/.
Қайткен күнде де, 1731 жылдың 7 ... ... ... ... ... ... ... ортасына түседі. Онда ол қазақ еліне
келу себептерін айтқаны сол еді ... ... ... ... ... оған ... өкілеттілік ата заманынан жоқ екенін ескертті.
Ызаланған қазақ ... ... ... ... ... өлтіреміз деп қорқытты. Ол туралы Тевкелевтің вице-канцлер А.
Остерманға "... үш ай бойы ... өлім ... ... — деген сөз
жолдарынан көреміз.
Тевкелев өзіне башқұрт Аддарбай Исекеев, Таймас Шаимов атты тағы ... ... ... олардан кейінгі іс-әрекеттерді ақылдасуда ... Олар бір ... елге ... ... батырмен оның күйеу баласы
Есет батыр және Құдайназар мырзалар арқылы бұл мәселені шешу ... Ары ... бұл ... ... ... ... ... болатынбыз. Тек бір сөз шумағы ретінде қосатынымыз екі жақтама
қазақ-орыс халқының ... ... ... ... ... хан ... ... үстем болды /40/.
1732 жылы қақтығыстар көрінісі қазақ даласында көрінді. ... ... ... ... ме ... ... ... хан
Тевкелевке қауіп төнген жағдайда көмектесе алмайтынын айтып тезірек Ресейге
кеткені дұрыс болатынын айтты. Ол өзінің орыс империясына адал ... ... ... ... Ор ... арнасына қала салу керек
екенін, өзінің Ресей империясына адалдығын білдіру үшін ұлы ... ... ... ... ... елші ... жіберетінін айтты. Сөйтіп, 1732
жылдың 24 қарашасында Найзакескен жерінен ұзақ сапарға аттанды. ... ... үшін ... хан ... ... ... мен өзге де ... жарты жолға дейін шығарып салды. 1733 жылы 2 қаңтарда Тевкелев
Уфа ... ... ... ... жылы 10 ... ... хан ұлы Ералы сұлтан Петерборға
императрица Анна Иоанновнаның салтанатты ... ... ... миссиясы ойдағыдай сәтті орындалды ма? деген сұрақ
төңірегінде талдау жасаған ... Б.С. ... ... ... имевшее свое начало в недоразумении с обеих сторон, — как
русского ... и ... ... народа, не только не
содействовало безопасности русских границ и торгового ... но в ... ... ... ... администрации, отдалило слишком - на целое
столетие — ... ... наше в ... ... /51/ Л. ... Р.
Лобысевич және тағы басқалары Тевкелев өз миссиясын орындамады деп санайды.
Ғалымдар А.И. Макшеев, М. Красовский атты басқа да ... ... и ... ... подданство, они по-прежнему оставались
независимыми, не платили податей и не ... ... ... ... России"/7/.
Жалпы, Тевкелев елшілігін саралай келе қазақ-орыс қатынастарының дамуына
үлкен үлес қосты дей аламыз. Себебі, Кіші жүз ханы ... ... ... мойынсұнбаса да Орта жүз, Ұлы жүз ... Оған ... Еділ бойы ... ... ... ... халқының иеліктеріне шабуыл жасауына тиым салуы ... ... ... ... ... маңыздылығы мынада еді, жоңғарлармен қоса
Еділ бойы қалмақтарға, Жайық казактарға, башқұрттарға орыс өкіметінің
тарапынан арнайы ... ... ... ... шапқыншылық жасауға тиым
салынды. Елшілік қазақ халқы орыс ... деп ... Егер ... ... ... ... қолдансақ "Теперь киргиз-кайсацкая орда в
такой защите — ни с какой ... им ... нет и ... во всяком покое,
как в пазухе." Бұндай мысалға алдыңғы ... ... ... ... және өзге де ... ... қайраткерлерінің сөздерін алсақ болады
/4/.
Қазақстанның Ресей еліне қосылу жолының ... көп ... бойы ... көзқараспен сараланып келуде. Яғни, бұл мәселе өзекті мәселелердің
бірі ... ... ... ... ... ... ... сөзі, қазақ халқы Ресей
елінің боданы болғаны біріншіден, тыныш өмір, ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Және 1749
жылдың 13 шілдесінде Орынборда Неплюев қабылдауында болған ... би ... мән ... ... в ... ... торгом
свободно пользуются и чрез то ни в чем ... не ... и ... дабы ... и ... так свободно происходил, чтоб не токмо самим им, киргиз-
кайсакам, но и ... их ... было ... и ... ... то ... Тевкелев, В.Н. Татищев, ВА Урусов, И.И. Неплюев қазақ хандарынан
қоғам істеріне әсер ете алатын біліктілік, адал қызмет ... бір ... ... мүддесіне қызмет ету қасиеттерін жоғары бағалады.
В.Н. Витевский ... ... және де ... ... бағалады /5/.
I Петр патшаның ой-арманын лебіздеп И. К. Кириллов сауда ... ... ... ... және ... ... орталықтарына байланыс салғысы
келді. Ол орыс керуендерінің жүру барысындағы транзиттік ... ... Ол ... мемлекетке пайдалы болатын
бағдарламаны ... Бұл жоба 1734 ... ... ... ... тарапынан оған келесі нақты айқындалған жазба бұйрық берді. Оның
бірі Ор өзенінің бойында қала салу ... жылы Ұлы жүз де ... ... ... Дәл осы ... ... ... экспедициясы, яғни "қырғыз-қайсақ экспедициясы" құрылды.
Ол алдына өте үлкен мақсаттар қойды. Қалалар мен ... ... Орта ... сауда байланыстарын орнатудан басқа жаңа қосылған өлкенің
экономикалық жағдайын, тарихын, ... ... ... жасау. Экспедиция бастығы болып И.К. Кириллов, ал оның ... ... ... Осы ... 18 ... Ор бекінісі бойынша 41
пункттан тұратын ерекше нұсқау берілді /16/.
Бірақ, 1737 жылдың 14 ... И.К. ... ... ... ... ... ... экспедициясы Орынбор комиссиясы болып қайта
құрылды. Оның бастығы В.Н. ... ... /39/. В.Н. ... ... И.К. ... бастаған ісін жалғастыру, соның бірі Кіші
жүз қазақтарын қадағалау. ... ... 1738 жылы Кіші жүз ... ... ... Оның ... сол ... жүріп жатқан башқұрт
халқының көтерілісі. Башқұрт халқын қолдап кете ме ... ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр қолдаса, істің
насырға шабатынына көздері жетті. Бұл тарихи оқиғаны ... ... ... ... ... ... екінші рет ант бергізу
керек болды /22/.
Бұдан басқа съезге шақыру ... ... Кіші ... Орта ... ... ... Әбілқайырдың бұл жорығында көптеген
тұтқындар қолға ... ... шешу ... ... орыс ... ... Әбілқайырдан, Әбілмәмбеттен және Абылайдан тұтқындарды
қайтаруды талап етті. Бұл съезде Орта жүз әміршілері ... хан ... ... Ресей бодандығын қабылдау керек еді. Бірақ-та екі аталмыш
тұлға да съезге келмеді /53/.
Орыс ... ... ... ... ... ... ханнан Ресей
сауда керуендерін қорғауын сұраған еді. ... хан бұл ... ... ... ... ... 1738 ... тамызында Татищев арқылы Анна
Иоанновнаға өзінің көмегін көрсетуге дайын екенін білдірді. 1738 жылы 3-4
тамызда Әбілқайыр хан бастаған 15 адам, ... ... 100 адам ... келді, оларды В.Н. Татищев күтіп алды /6/
Сауда саласында әртүрлі қиянат етуімен айыпталған ... ... ... Оның ... 1739 ... маусымында В.А. Урусов
тағайындалды.
1739 жылы 22 қазанда Урусов Ресей империясының Сыртқы Істер алқасының
орталығына, оған 17 ... ... ... Байдаулетпен, татар Сарысахай,
прапорщик Этыгеровтан (Орта жүзге Ресей империясынан жіберілген тыңшы) және
Орта жүздің ... ... ... (Әбілқайыр ханның күйеу баласы) хат
алып келгенін ... ... өз ... Қара ... ... жақын
жер) аудандарына қоныс аударуға рұқсат сұрады. Рұқсат сұрау себебін, ... ... ... ... болатынымен түсіндірді. Урусов бұған
сенімсіздікпен қарады. Сақтықпен қараған ол, бұл жерде басқа ой бар ... ... жоқ деп те айта ... себебі патша қарсыластарын көбейтіп
аламын ба деп қауіптенді. Алайда, Урусов ... ... бір ... өзенінің бойында сауда жасауға рұқсат етеді.
Урусов қазақтардың Жайық иелігіне қарай қоныстану себебінің мәліметін
анықтауды прапорщик ... және ... ... ... ... Дурасовқа
әскерін әркез сақтықпен ұстап отыруын бұйырды. Урусов Дурасовқа қазақтарға
қатал үстемдік ... ... ... ... ... керектігін айтты /3/.
1739. жылы қазақ даласында қолға түскен орыс тұтқындарын
қайтару жұмысы бойынша Кіші жүздегі Әбілқайыр ханның ісі үлкен үлгі
болды. Ол ... ... ... орыс ... көбін
қайтарды. Дәл осы жылы Қазан саудагерлерінен тауар ұрланады ... ... ... ... ... оны ... ... Қазақ елшілері тоналған керуендер Ұлы жүз территориясында
екенін айтты. Әбілқайыр хан Орынборға ... ... Ұлы ... хат ... тауарлардың қайтарылуын талап етті. Дәл ... ... ... жасап, егер тоналған тауар қайтарылмаса,соғыс ашып, шауып
кететінін ескертті. Урусов бұндай іс-әрекеттерге риза ... ... ... ... Урусов ұрының біреуін
ұстап, тұтқынға алу керектігін айтты.Солар ... ... ... үшін ... болды. Бұған қазақ өкілдері келісті /51/.
1740. жылы 19 тамызда Орынборға Кіші жүз сұлтандары Нұралы
мен Ералы 74 старшындармен бірге ... ... жол ... және ... ... ... съезге келмеді. Шын
мәнінде, ол ... ... ... ... ... ... /41/.
Нұралы және Ералы сұлтан Урусов қабылдауында сауда-саттық ... ... ... ... туралы және тұтқындарды қайтару
туралы келіссөздер жүргізді. Келіссөздер барысында олар ... ... ... ие ... келетінін айтты. Бұл жиында кейбір Кіші ... ... ... ... ... ... ... 1740 жылы 180
адам ант беріпті /14/.
Әбілқайыр хан ... ... ... бойындағы ежелгі астана
Жаркент қаласын қалпына ... ... ... Хан бұл ... ... ... ... еді. Осы мәселе бойынша Әбілқайыр орыс
әкімшілігінен құрылыс инженерлерді жіберуі туралы өтініш ... ... ... Орынбор қаласы Кіші жүз жерін басқаратын Ресей патша
өкіметінің ірі ... ... ... ... ... губернаторы И.И.
Неплюев қызметінің негізгі мақсаты патшалы ... ... ... ... ... ... ... шекаралық бекіністер салу болды. Ресейдің бұл
бекіністерді салудағы ниеті біртіндеп қазақ даласын зерттеп, өзінің ... ішке ... ... еді ... ... Кіші жүз ханы Әбілқайыр да өз кезегінде патша өкіметінің
көмегін пайдаланып, өз хандығын күшейте беру ... ... ... ... ... ... және ... бойындағы қоныстарды
иемдену мақсатын көздеген ол, Арал теңізінің бойында ... ... ... ... орыс ... ... ... Бірақ, 1742 жылы барған Кіші
жүз елшілігіне, император Елизаветаның ... ... ... ... да жетеді" - деген жауап қайтарды /44/.
ХVІІ-ХІІІ ғасыр ... ... ірі ... бірі - ... орыс ... өкілдерінің ішінде ең
кикілжіңді қарым-қатынас жасасқан И.И. Неплюев арасындағы қарым-қатынастың
саяси қырларына көз салайық. Кіші жүз ханы ... ... өмір ... ... ... ... Хан ажалына аталмыш тұлғаның қатысы бар
деген де негіз бар.
Орыс патшасының А.И. Тевкелев, И.К. ... В.Н. ... ... атты ... ... жетік тіл табыса алған Әбілқайыр И.И.
Неплюевпен бір ... ... ... ... алмады.
Кіші жүз ханы, көшпелі қоғамда орталықтандырылған басқару жүйесін
құру, қазақтың үш жүз ... қол ... ... ... іс-
әрекеттеріне орыс патша өкіметінен қолдау алғысы келді. Бірақ ... ... И.И. ... ... ... ... ... И.И. Неплюев
қазақ жүздеріндегі билік құрылымдарын алып ... ... ... ... ... жеке ... күшеюіне қарсы тұрды. Жалпы ол, Әбілқайыр
ханның билігін шектеуді көздеді. Оның ойынша, "дәстүрлі хан ... ... ... ... қырғыз-қайсақ хандары билікті қазақ халқының
еркімен емес, Ұлы орыс ... ... ... деген пікірде
болды. Егер А.И. Тевкелев оның қазақ даласындағы хан ... ... ... ... онда И.И. Неплюев Әбілқайырдай ақылды,
беделді тұлға қолындағы хан ... ... ... империясының мүддесіне
қарай қайшы келеді деп санады /5/.
Кіші жүз ханы Әбілқайырдың И.И. Неплюев ... орыс ... ... ... ... орыс ... ... орыс емес
халықтардың барлығында "бірыңғай, орталықтандырылған мемлекеттілік"
ұғымын жоюды көздеді. Ол ... ... ... ... ұстаудың
өзіндік жоспарын ұсынды /16/. И.И. ... ... 1743 ... ... ... Орынбор бекінісі дала өлкесін игерудің тірегі болуы ... ... ... И.И. ... Кіші жүз ханы Әбілқайырмен
кездесуден бастады. И.И. Неплюевпен жүздесуге ... ... ... ұлы ... ... және ... батырды ертіп келді. Әбілқайыр
Неплюевке саяси жағдайды баяндап, көмек сұрады. Бұл келіссөздер кезінде
Әбілқайыр хандығының жоңғар ... Еділ ... ... ... ... башқұрт тұтқындарымен алмасу, Орынборды көшірудің
сауда салдары, дала арасындағы тыныштық, ханға әскери көмек көрсету ... да ... ... Осы ... барысында Кіші жүз ханы
аманаттағы ұлы ... ... ... ... ұлы ... ... ... ниетін мәлімдеді. Алайда, Шыңғыс ханша ұрпағынан емес, қалмақ
әйелінен ... ұлы ... ... ... ... ... іске бара
алмайтынын айтып жалтарды. Бұл жауапқа ашуланған хан, "мен орыс ... өз ... ... ... ал ұлдарымды тұтқынға емес, патша
қызметіне бергенмін",- деп батыл наразылығын білдірді /43/. Осы ... ... пен ... ... ... жаулық басталды. Оларды
татуластырушы тұлға Тевкелевтің куәлік етуінше бұл жаулықтан өте ... ... Орыс ... ... ... ... ... "Әбілқайырдың
Бопай ханшадан туған ұлының бірі болуы керек" деген пікірде болды..
Әбілқайыр орыс патша ... ... ... ... ... қарайтын
досы Астрахан губернаторы В.И. ... 1743 ... 3-ші ... ... И.И. ... іс-әрекетіне шағымдану негізінде
жазған ханның шағын хатынан үзінді келтірсек, "... ... ... ... ... риза ... ... Әбілқайыр ордасында болған кезінде, өзінің жазбаларында жазылып
алынған мәліметтердің ... хан ... "В.И. ... де, ... де дос ... айтты. Сонымен қоса, қазіргі ... бас ... И.И. ... сөзі ... ... ... жөнінде кейін хабар берем деген уәдесін орындаған жоқ", - ... ... бар ... ... ... рет ... ... қазақ халқының бірыңғай
мемлекеттілігін нығайтып, өз билігін бүкіл қазақ халқына ... ... ... көмек ала алмайтындығына көз ... ... ... ... ... бас ... және өзге де ... орындалмауы Кіші жүз ханының Неплюевті жек ... ... ... ... ... оның ... ар-намысының
қорлауын көрді /16/.
Осындай саяси жағдайлар Әбілқайырдың орыс империясына қарсы әрекеттер
жасауына ... ... Бұл ... ... ... ... ... басталып,
кейін кісі өліміне жалғасты. 1743 жылы И.И. Неплюев Орта және Кіші жүздегі
саяси жағдайлар туралы ... ... ... ... ... ... ... жасаған қазақтардың жетекшісі Әбілқайыр ханның нағыз
әйелінің туған ағасы Дербісәлі сұлтан" деген ... хан ... ... қарсы теріс іс-әрекет қимылдар істегеніне
қарамастан адал берілгендігін мәлімдейді. Ол "қазақ халқы менің ... бас ... - ... ... ... И.И. Неплюев бұл
Әбілқайырдың саяси қулығын жақсы ... ... Кіші жүз ханы ... ... ... ... отырып, баласын күштеп тартып алуды
ойластырды. Бірақ, ханның бұл ойы сәтсіз болды.
1744 жылдың жаз ... ... ... қастандық әрекеттерін жиілете
берді. Аманаттағы ұлы Қожахметке хан қашып шығу жолдарын ... ... ... ... бодандығын қабылдаған қарақалпақтарға Сыртқы істер
алқасының грамотасын апаруға аттанған Гладышевті ұстап алды, онымен ... ... ... ... ... тарихи оқиғалардан кейін Кіші жүз ханы мен орыс ... ... ... ... ... да ... түсті. И.И.
Неплюев патша өкіметінің ықпалын нығайту мақсатында қазақ халқының ішкі
және сыртқы саяси жағдайының қиыншылықтарын ... ... ... ... ... алып ... мүмкіншілігін де ойлады. Ол
Әбілқайырды патша өкіметіне түгелдей тәуелді ету ... хан ... ... ... ... саяси жағынан төмендететін мүмкіншіліктердің
бәрін қолданды /22/.
Негізінен, Қожахмет сұлтанды қайтарудан бас тарта И.И. ... ... ... ... ... ... әлсіздігін дәлелдегендей
болды. Бірақ, Әбілқайыр қазақ халқының, жұртының алдында өз беделін көтеру
үшін, ұлын қайтаруға бар ... сала ... ... ... ... ... ... болғаннан
кейін 1744 жылы 16 желтоқсанда Петерборға әкетті, содан соң Қазанға
көшірді. Бұл ... Кіші жүз ханы ... ... ... ... 13-ші ... Әбілқайыр хан бастаған Кіші жүз қазақтары
Жайық қамалдар бар тұстан өте алмағандықтан Еділ ... ... ... ... ... мұзының үстімен өтіп қалмақтарға
тұтқиылдан тап берді. ... Яр ... ... ... айдап кетті.
Дәл осы жылдың 18-ші ақпанында Енотаев ... ... ... және ... ... ... Яр түбінде тағы да шабуыл жасады. ... ... ... қиындай берді. Бұл тұста, бәрінен бұрын патша өкіметін
ашуландырған жай - орыс ... ... ... 1742 — 1748 жылдар
аралығында қазақ әскерінің қолында 1182 орыс тұтқындары болған /51/.
Орыс өкіметі де Әбілқайыр хан ... ... ... ... жылдың 11-ші мамырында Еділ және Жайық арасындағы кең даланы жыл ... ... ... туралы Жарлыққа қол қойды 1747 жылдың 21-ші ... ... ... ... ... кез-келген қаруды, оқты, жалпы
қару-құралдарын сатуға қатал тиым салды /22/.
Әбілқайырдың Сыртқы Істер алқасына жазған хаттарының ... ... ... біз үшін ... еді, онда ... үйім ... ... еді,
бірақ Неплюев мырза қазір онда мен тұғылы ... ... ... деп ... Бұл шағын ғана хатта негізгі реніштерін болып
жатқан өмір шындығымен шебер ... ... ... Әбілқайыр ханның
терең ойлы саясатшылық қасиеттерін айқындай түседі.
Өзге халықтарды бір-біріне қарсы қойып, бір-бірінің күшімен тыныштандыру
саясатын ... ... И.И. ... ... ... қазақтарға жаулатып, олардың арасында жаулық отын жаққан. Бұл
жаулық отын жаққанының нәтижесінде олар Ресей үшін ... ... ... ... ... қазақ халқының бір-екі ұлысын бесіктегі баласына
дейін қырып, басқаларына үлгі көрсету ретінде қолдану еді.
Әбілқайырдың саяси ... ... ... ... қайта жаңғырту
қызметіне қарсы шықты. Олармен күресте хан анағұрлым батыл саясат ... ... Осы ... ол ... өкіметінің көмегіне сүйенді.
Әбілқайырдың ойынша, қазақ қоғамындағы өзінің саяси дұшпандарынан ... ... ... саяси басқару ісіне араластырмау. Мұндай ... ... ... дер кезінде аша біліп, ... ... ... ... ... ... ... талай рет бас
тартқан /43/.
Ресей Сібір арқылы Қиыр шығысқа жетіп алғысы келгені бізге ... ... мен Қара ... маңындағы өзге елдер арасындағы мәселелерді
еркін шешкен Ресей елі Орта ... ... Азия ... мен ... ... ... елі деп ... Сөйтіп, бұл саясатқа іргелес жатқан ... Орта ... ... да ... ... Патша өкіметінің мақсаты -
құрғақ уәде беру ... ... ... ... ... ханның
мақсаты - өз талаптарын орындатып, қазақ хандығының бытыраңқылығын жойып,
қазақ халқының дербес өмір ... ... ... ... ... бермегеніне қатты наразы болды. Бұл ... ... ... қатынасының өте қатты нашарлаған кезеңі еді.
Ол ... ... ... ... ... ... "орыс шекарасынан
қашықтап, Түркістан қаласы жағына көшіп те ... ... ... ... түбі - ... ... қыры мен сырын терең түсінген мемлекет
қайраткерінің нақты есебі. Себебі, осы кезең ... ... ... ... да сай ... Осы екі жүзділік істері үшін
И.И. Неплюев Әбілқайырды "интригант" деп те ... ... ... Әбілқайыр ханның ата-бабалары басқарған Түркістан, Сайрам
қалаларын қайтарса, хан оған салық төлеп, ... ... ... сөзі ... ... ... ... Әбілқайыр ханның тағы келесі іс-әрекеттері
кездеседі, Хиуа хандығының солтүстік аудандары Бишқалы қамалы, ... ... ... ... ... шахтан сұрайды. Аталған
мәліметтер бойынша, И.И. Неплюев 1747 жылы Сыртқы Істер ... ... ... ... ... қол ... кіруі мүмкін екендігін
мәлімдеген. Әбілқайырдың Хиуадағы қоныстарды иемдену мақсатында шахпен
байланыс жасауы ... ... аз ... жоқ. ... ... ... күшейіп кету мүмкіндігі патшаны қатты қауіптендірді.
Бірақ, 1747 жылы Нәдір шах өлгеннен кейін, Хиуаның ханы болып Қайып ханның
тұқымы ... ... ... II ... отырды. Бұл жағдай, Кіші жүз ханы
Әбілқайыр үшін Хиуа ... ... ... ... ... ... тарихи ақиқаттарда, Әбілқайыр хан басқарған Кіші жүз ... және ... ... ... ... ... ... жақындасуға
мәжбүр еткізді. Бұл тұрғыда, патша өкіметінің де өз мүдделері болды. Олар,
ханмен қарым-қатынасты біржолата тоқтата ... ... ... ... ... ... ... жасалатын саудаға қолайсыз әсер тигізетін.
Айлакер хан, өзінің орыс өкіметіне адал берілгендігін ... Оған ... ол ... ... "... ... ... тиетін
адамдардың көңілінен шығу жағы жоқ сияқты. Менің бұрынғы жазған хаттарым
бойынша ештеңе істелінген жоқ. Ал, бұл мені ... ... ... ... ... ... мырзамен келе жатқанына екі жыл болды. ... ... ... іс ... келісіліп шешіледі"- деген,
ал сіз бірде-бір істі шешпедіңіз. Егер, ... ... ... ... онда ... де ... ... емессіздер. Мен бұдан былай ... ... ... ... ... күзете алмаймын. Керек болса
өзіңіз күзетіңіз",- ... ... сөз ... ... Бұл ... ... өктем ырғақпен жазылғандығы байқалады. Хаттың И.И. Неплюевке әсер
еткені ... ол ... ... ... ... ... ... /2/. Оның ішінде Жайық әскери бөліміне ерекше жарлық ... ... ... ... ... сескенген Неплюев Әбілқайырға барынша
жұмсақ көзқараспен карап, жауап беруге тырыскандығы соншалықты, Сыртқы
Істер алқасына Тевкелевті Кіші жүз ... ... ... ... өз пікірін
білдірді. Тевкелев Сыртқы істер ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттер туралы арнайы нұсқау ... ... ... бұл ... ... ... шешілетін,
көңілінен шығатын кейбір маңызды қадамдар жасау көзделді. Соның ішінде,
егер де хан қырсығып келіспеген жағдайда Қожахметтің орнына ... ... ұлы ... ханның Цайроши деген калмақ әйелінен туған ұлы Шыңғысты
аманатқа алмастыратынын айту. Бірақ, бұл өтпелі тарихи оқиғаларында ханның
шабуыл әрекеттерінен әбден ... орыс ... ... 2-3 ай бұрын
Қожахметті еліне қайтару туралы бұйрық шығарған болатын ... А.И. ... Кіші жүз ... ... ... шешу ... 1748 ... маусым айында Әбілқайырмен Орск
қаласында келіссөздер жүргізді. Кіші жүз ханы бұл ... ... ... ... ... беделді ақсүйектерімен кеңесіп шешуге тырысқан.
Олар қарастырылған мәселелер - шекарадағы қамалдарға жасалатын шабуылдарды
тоқтату, патша ... ... ... ... ханның Қожахмет баласының
орнына басқа бір ... ... және тағы ... ... Осы
кеңесте, Әбілқайыр Ресей бодандығын қабылдағалы қазақ халқы біраз ... ... өмір ... ... Өз ... ... ... қауымының кейбір
мүшелерін сынға алды. Сөз соңында, Бопай Әбілқайырдың орыс бодандығына
өтуін, ... ... ... тек жеке ... мүддесі емесекенін атап
өтеді. "Аң екеш аң да баласын аяйды, басқалар сияқгы, бізде ... ... ... ... ... ... ... отырған жоқ, өзге
қырғыз-қайсақ халқының тұрақсыздығынан беріп отыр".
Әбілқайыр ханның адал жары ... ... ... ... жеке ... ... мен беделінің артуына аз күш-жігерін салмағаны ... Хан да, оның ... жары да хан ... ... ... ... бір
уысқа ұстау мүмкін емес ... ... ... ... Еділ
қалмақтарымен, башқұрттармен бейбіт қарым-қатынаста болу болсын, сауда
керуендерін дамыту болсын, Елек ... ... қала ... ... ... хан ... мен ... арта түсуімен байланысты екенін екеуі де
жақсы ұқты.
Жиын нәтижесі күтерліктей қорытынды шешімге ... ... ... ... ... ... Әбілқайырдың ең үлкен саяси мақсаты
орындалды, бұл хан ... еді ... бір ... ... ... ... ... пайдалы жағына
қарай пайдаланды. Нәтижесі - Кіші жүз бен Ресей арасындағы ... ... ... ... алып ... ... И.И. ... пен Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... ... тек ... халқын хан билігінің астына біріктіруге толық көмек
көрсеткенде ғана ... ... ... Неплюев пен Әбілқайыр арасындағы қарсылықтар тоқталмады. Неплюев
Сыртқы Істер алқасына Әбілқайыр өкілеттілігіндегі хан билігін күшпен ... ... ... ... ... 1747 ... 1-ші ... "бұл
мәселе орынсыз қырғыз-қайсақ халқында хан сайлау әдет-ғұрпы жалпы халықтық
сайлау қорытындысымен жүзеге асырылады, ... ... ... ... ... ... күнде де Сыртқы Істер алқасы Неплюев ұсыныстарына
оң жауап ... ... ... соң И.И. ... ... хан ... ... Барақ сұлтанды өз қарауына жақындата бастады. Барақ, орыс
өкілінің көзіне Әбілқайырдың жеке беделі мен саяси ... ... ... ... Орыс өкілі кейіннен өз дегеніне жетіп, ақыры ... ... ... Оның ... осы ... сұлтанның мойнына жүктеді.
Патша өкіметінің ойыншығына айналған ... ... бұл ... ... бетке ұстарларынан қолдау таппады. Қайта барлық ... ... ... аты аңызға айналған Абылай, Төле би мен Қазыбек би, Жәнібек
тархан, Қабанбай батыр, сондай-ақ Орта жүздің беделді билері ... ... ... ... ... ұстап беруге әзір екеңдіктерін айтты. Кіші жүз
ханын саясат ... ... ... ... ... да кейінгі
тағдыры айтарлықтай оңай болмаған. Тек айтылған деректерге қосатынымыз,
Барақ Әбілқайырды орысшылдығы немесе ... үшін ... ... ... ... ... бұл іске ... айта аламыз /46/.
Жалпы негізінен, Неплюевтің ойы, Әбілқайыр хан мен Барақ сұлтанның
жауласуы патша ... ... ... ... ... қазақ
хандығын іштей әлсіретуге соғатын факторлардың бірі ретінде санады.
Неплюевтің түпкі ойы, мақсаты — қазақ қоғамының бір ... ... ... ... мен ... ханы арасындағы қайшылықтың басты себебі,
аманаттағы ұлының қайтарылмауы деген пікір ... ... бір ... Ол тек ... ... бірі ғана дей ... Оның бұл ісі ізсіз
қалған жоқ, Қожахметті басқа ұлы Айшуақпен ... Орыс ... ... хан Тевкелевпен әрқашан да достық қатынаста болды.
Әбілқайырдың жеке хан ... ... ... өз ... ... те
қолдады /53/.
Әбілқайыр хан өте ақылды азамат ретінде батыл шешімді іс-әрекеттер
істей алатын. Ол өз ... ... ... ... өз мақсатына
жетуде кез-келген мүмкіндіктерді қолдана білетін /17/.
Жалпы алғанда, Кіші жүз ханы Әбілқайырдың Ресейге бас иуінде ... ... ... де айта кету ... Бас ... ... ... тараған шыңғысзадалардан қалмауды көздеген ол ... ... ... ... ... да ойлады.
Жан-жақтан қаумалаған жаулардың ортасында ... Кіші жүз ... бір ... ... қазақ хандығын қалпына келтіруді көздеді.
Ол үшін әуелі орыс ... - ... ... Еділ қалмақтарының, Жайық
орыс-казактарының шапқыншылықтарын тоқтату мақсатында Ресейден әскери көмек
алу. Сонда барып қазақ халқының басы бірігіп, Орда ... деп ... ... ... қайраткері ретіндегі қызметінің табиғатын
ашу мақсатында автор төмендегідей ... ... хан өмір ... заманда қазақ қоғамының саяси
жағдайы аса қиын хал-ахуалда болды. ... ... ... ... ... салуы қазақ қоғамының әлеуметтік-саяси жағдайының ... ... еді. ... ... жұрттармен қатынастары шиеленісіп,
олардың арасында әскери соқтығысулар жиіледі. Қазақ қоғамына ... ... ... ... ... ... Еділ қалмақтары, Жайық ... ... мен ... ... ... ... шабуыл жасауларын үдете түскен еді.
Қан майдан шайқастарға толы заманда өзінің жеке ... ... ... ... ... түскен Әбілқайыр осы кезеңде
қазақ хандары мен ... ... ... ... ... ... еді. Он алты-он жеті жасынан орда бұзып жауға шапқан жас
сұлтан Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... ... Бас
қолбасшысы дәрежесіне көтерілді.
Әбілқайырда қазақ даласының көшбасшылық тұлғасына тән қасиеттің
барлығы үйлесті. Ханның есімі қазақ ... тез ... ... ... 1710
жылы Қарақұм құрылтайында, 1726 жылы Ордабасындағы ұлы жиында батырлық
пен ... ... іске ... ... ... билер бастаған
топтың назары бекерден-бекер ауған жоқ. Жастығына қарамастан Әбілқайыр
ерлігімен, әскери шеберлігімен, басқару ... ... ... ... қайраткері ретіндегі ұстанымдары мен
көзқарастары, сан-салалы қызметі мен оның нәтижелері объективті
түрде баға беруді талап етеді. Әбілқайырдың саяси ... ... ... ... ең бастысы - қазақ халқының мемлекеттік
территориясын көрші халықгардың ... ... ... ... дәстүрлі мемлекеттік билік жүйесі - хандықты сақтап, ұстап
тұруында және оның нығаюына күш ... ... ... ... ... -
нормативтік реттеу механизмі - әдет құқығын тиімді пайдалана
білуінде еді.
Әбілқайыр заманында мемлекеттік қызметтің халыққа ең ... және түрі — ел ... ісі, ... ... еді. ... өзі ... толық және жан-жақты игеруге күш салды, сонымен бірге әскери өнер
саласындағы сол ... қол ... ... ... мен ... ... ... қазақ халқының мемлекеттігін сақтап қалу үшін
және оның этнос есебінде тарихтан өз ... ... үшін ... хан хандық билікті әскери қолбасшылықпен, ал әскери қолбасшылықты
мәмлегерлік — дипломатиялық өнермен сәтті ұштастыра білген ... ... ... ... ... ... кейде оның дипломатиялық іс-
әрекеттерінің ... ... ал ... ... оның дипломатиялық
қадамдары әскери күш қолданудың алдын алып ... Өз ... ... сан-салалы түрін және қырын жете меңгерген Әбілқайыр
оларды ... ...... ... ... ... қорғау,
көшпелі қоғамдағы мемлекеттіліктің негіздерін шайқалтып алмай оны ... ... ... аясын кеңейте беру мақсатында жұмсады.
Бодандық сөзі сол кездегі қалыптасқан ұғым бойынша кез-
келген екі елдің арасындағы одақтастық деп түсінілді, соғыстан
әлсіреген мемлекеттің ... ... қол ... ... ... ... ... ұзаққа созылған не мәңгілік саяси бағыныштылық
деп есептелмеген. Бодандықтың мәнін Әбілқайыр осылай түсінген.
Әбілқайыр хан өз ... ... жау ... ... ... ... айрылу қаупі алдында тұрғанын сезініп, дипломатиялық
жолдар іздеп, қазақ ... ... ... ... ... ... ... 19 ақпан айында императрица Анна Әбілқайыр ханның және оған
тиесілі қазақ халқының Ресей қол астына қосылғандығы ... ... ... ... ... ... қадамы арқылы Әбілқайыр хан
сауда-саттық мәселесін дамытуға да күш салды. Осы мақсатқа жету үшін ... ... Ор ... ... қала ... ... Ол қала біріншіден,
қазақ жерін шабуылдардан қорғайтын, екіншіден, Ресеймен сауда жолының
орталығы болатын еді деп пайымдады.
Әбілқайыр хан ... елу бес жас ... ... ханның
трагедиялық өліміне алып келген себептерді талқылауда зерттеушілер
әртүрлі пікірлер айтады. Ізденушінің көзқарасы да ... ... ... ... ... пен Әбілқайырдың
жауласуы және соның жалғасы ... ... ... ... ... ... жәйттердің нәтижесі еді.
Хан өлімін қарастырған билер кейін ... ... ... шығарғанымен,
ол өзіне тиесілі тағдыр жазасын алды.
Жалпы және арнайы ғылыми еңбектерде Әбілқайыр батырлығы
мен өркөкіректігі, ... мен ... ... ... ... ... мол ... күрделі тұлға
ретінде бағаланады.
Әбілқайыр - қазақ халқының тарихында ерекше орын алатын тұлғалардың
бірі. ... ... ... ... Әбілқайырды екі бағытта суреттеп
бағалайды. Кейбір зерттеушілер оны "сатқын", "алаяқ" деп ... ... оны "ұлы хан", ... билеуші", "халық мүддесін қорғаушы" ... де, өз ... ... ... Шығыс халықтарының
тарихында ірі саясаткер, мемлекет қайраткері, күшті әскери қолбасшы ретінде
елеулі орын ... ... қиын — ... ... ... қолбасшы, өз ұлтының бірлігі мен жерінің тұтастығын сақтауға жан
аямай күш салысқан ірі мемлекеттік тұлға ретінде ... ... ... ... Н.Ә. ... ... Алматы: Атамұра, 1999.- 296 б.
2 Рычков П.И. ,Рычков Н.П. Капитан жазбалары. - Алматы: ... ... б
3 ... А.И. ... ... - ... киргиз – кайсацких орд и степей.
Ч. І, ІІ и ІІІ. СП б., 1832. –с.161
4 Моисеев В.А социально-экономических и политических последствиях
борьбы ... ... с ... ... ... ... ... Витевский В.Н. Неплюев и Оренбургский край в прежнем его ... ... г. – ... ... ... ... Т.І. -368 ... –с.122
6 Добросмыслов А.И. Турганская область. Исторический очерк. Т.І. Вып. І. ... ... ... 1900. ... ... А.И: ... обзор Туркестана и наступательного движения
в него русских. –Петербург, 1890. –с.375
8 Казахско - руссские отношения в ХҮІ – ХҮІІІ веках: ... ... ...... Ата: АН КазССР, 1961. –с.136
9 Мұсағалиев Ғ. Қазақ жайында. // Айқап. -1930, ... ... Х.Д. ...... ... ... 1991. -256 б.
11 Бөкейханов А. Избранное. – Алматы: Қазақ энциоклопедиясы, 1995. -478 б.
12 Вяткин М.П. Очерки по истории Казахской ССР. ... АН ... ... ... Аполлова Н.Г. Присоеденение Казахстана к России. –Алма-Ата: АН КазССР,
1948. –с.254
14 Бекмаханов Е.Б. Присоеденение Казахстана к России. – ... ... ... ... Есмағамбетов К.Л. Қазақтар шетел әдебиетінде. – Алматы: Атамұра –
Қазақстан, 1994.-240 б.
16 Қозыбаев М.Қ. «История России есть ... ... ... К ... ... ... в ... России. //
Столичное обозрение. – Алматы, 1998. -8мамыр.
17 Рысбеков Т.З. Әбілқайыр ханың ... орны // ... ...... -14 ... ... Б.Қ. ... хан // Орал өңірі. – Орал, 1996. -30 ... ... А.М. ... ... к России. Дискуссионные
проблемы ( сер. 30-х – нач. 80-х годов ХХ века). // КазМУ хабаршысы. –
Алматы, 1999. №7.
20 Өтениязов С.Н. ... ... ... // ...... ... ... Абдиров М.Ж. Триумф и трагедия // Советы Казахстана. -1993. -12 қазан.
22 Мәшімбаев С.М. ... ... ... ...... ... -136 б.
23 Абжанов К.С. История Казахстана с древнейших времен до наших дней.
Алматы. Эверь. 2002. с.165
24 Құдайбердіұлы Ш.Қ. Түрік-қырғыз һәм ... ... ... және Сана, 1991. -80 б.
25 Кәрібаев Б.Б Жәнібек хан.// Парасат 2002. 13-14б
26 Толыбеков С. ... ...... Қазақстан, 1992. -144 б.
27 Валиханов Ч.Ч. Генеологические таблицы казахских ханов и султанов //
Собрание сочинений: В5-и т. – ... Ата, 1985.- Т.4. ... ... М.Ж. Он был ... Его звали Абулхаир // Казахская правда. –
1993. -16 июнь.
29 Ерофеева И.В. Хан Абулхаир полководец, правитель и ...... 1999. ... ... К.Л. ... ... //Ана ... Алматы.1999. -18қараша, 2
желтоқсан.
31 Аполлова Н.Г. Экономические и политические связи Казахстана с ... ... – нач. ХІХ вв. –М.: АН ... 1960. - ... ... Джон. 1736 ж Кіші жүз ханы Әбілқайырға барып қайтқан сапар
туралы. Неміс ... ... ... Ә. Алғы сөзі ... ... К. – Алматы: Атамұра, 1996. 96 б.
33 Кекілбаев Ә. Азаттықтың ақ таңы. –Алматы: Қазақстан, 1998. 736 б.
34 Жолдасбеков М.Ж., ... Қ.С., ... А.М. ... ... -357 ... ... М.Т. Великие бедствия... (Ақтабан Шұбырынды).-Алма-Ата:
жалын, 1991. –с.152
36 Абдиров М.Ж. Хан Мухамед – Абулхаир ІІ // ... – 1993. №12. – ... ... И.И. ... узаконений о киргизахстепных областей. – Оренбург:
Тип. П.Н.Жаринова, 1898. –с.532
38 ... И.В. ... ханы и ... ... в ... сер.ХІХ вв. //
Культура и история Центральной Азии и Казахстана: Проблемы и
перпективы исследования. – ... ... РК, ... ... Ш.Ш. ... ... ... 1985. -560 б.
40 Алан Боджер. Қазақ халқын орысқа бодан еткен хан Әбілқайыр туралы
ағылшын тарихшысының пайымдамасы // Ақиқат.- ... 1992. ... ... жаңа және ... ... тарихы. Бас ред. Қ.С.Қаражан.
Алматы: Қазақ университеті, 2005.
42 Омар Ж. ... ... Он екі ...... ... 1994. ... Қасымбаев Ж.Қ. Последние годы жизни Абулхаир хана // Столичное
обозрение. - 1998. -7,021 ... 18,25 ... ... Ж.О. ... ... // ... тарихы. – 1997. №1,6;
1998. №1.
45 Тынышбаев М.Т. История казахского народа.-Алма-Ата: Қақақ
университеті, 1993. –с.244
46 Шойынбаев Т.Ж. Добровольное вхождение казахских ... в ...... ... 1982. ... ... Қ.М. ... тарихының деректанулық негіздері. –Алматы: Қазақ
университеті, 2002, -265 ... ... Қ. ... 2-томдық. – Алматы: Шабыт, 1994. –Т.І.-416 б.;
Алматы: Жазушы, 1996. Т.2. -416 б.
49 Әбілғазы Б. Түрік шежіресі. –Алматы. 1992.
50 Абусейтова М.Х. ... ... и ... ...... Білім,
2001. 620 б.
51 Сулейменов Р.Б., Моисеев В.А. Из истории Казахстана ХҮІІІ века. – Алма-
Ата: Наука, 1988. -144 ... ... Т.О., ... Ш.Т. Қазақстан тарихына және тарихнамасына
ұлттық көзқарас.- Алматы: Қазақ ... ... ... Н. Тарихи зерттеулер.Алматы.Жалын,1999,- 144б

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ер бағынан ат бағы артық20 бет
Қазақстанды дүниежүзілік шаруашылыққа интеграциялау36 бет
Қазақстанның халықаралық экономикада қатысуы28 бет
Бөкей Ордасы 4 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
Ірі қара шаруашылығының халық шараушылығында алатын орыны7 бет
Іс қағаздарының қоғамда алатын орны9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь