Жүсіп Қыдыров лирикасының көркемдігі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4

1. ЖҮСІП ҚЫДЫРОВ ЛИРИКАСЫНЫҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ ЕРЕКШЕЛІГІ ... ..8
2. ЖҮСІП ҚЫДЫРОВ ЛИРИКАСЫНЫҢ КӨРКЕМДІГІ ... ... ... ... ... ... ... ... ..24

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ……………………………………………………...................................4
1. ЖҮСІП ҚЫДЫРОВ ЛИРИКАСЫНЫҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ ЕРЕКШЕЛІГІ......8
2. ЖҮСІП ҚЫДЫРОВ ЛИРИКАСЫНЫҢ КӨРКЕМДІГІ..................................24
Қорытынды...................................................................
..................................47
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... бар ... жыр ... дала ... ... сыймайды құшағына,
Пайғамбар аттас ғажап ақын ерім.
( автор )
Әр дәуірдің өз ақыны болады. Ал, әр дәуір өз ... ... ... сөз ... ... ғаламат ақын Жүсіп Қыдыров шығармалары өз заманының
тұтас бір ... ... көз ... жан-жақты жүрек тебіренісімен,
асқақтаған өз үнімен, қайталанбас өз ерекшелігімен көркем де ... ... ... ... ... соны дүниені қарсы алдыңа жайып
салады.
Иә, сонау 1960 – ... ... ... ... ... ... топ дарынды ақындардың ішінде ақын Жүсіп ... та ... ... ... ... ... ізденісімен, көркемдеуші құралдардың
жаңа да, тың бір түрлерін тапсам деген талпынысымен көзге ... еді. ... ... ... ... ғана ғұмырында поэзия әлеміне жасаған
қарымды қадамы өте ... ... деп ... ... ... бар. Яғни поэзия
- өмірдің сән берер әрі, сөл берер нәрі. Абай сөзімен айтсақ:
! Туғанда дүние ... ... ... жер ... ... ... осы ... өрге сүйреп, уақыт өзгерісін сергектікпен қабылдап,
ақын деген ардақты атты қадір тұтқан көрнекті өкілдерінің бірі де, ... ... ... парасатты ақынның артына қалдырған мұралары қазақ әдебиетінің
үлкен бір тарихы, ол әлі ... ... ... ... аса ірі рухани
байлық. Жүсіп өзі өлгенмен, ақынның артына қалдырған отты ... ... ... ... де ... ... ақын ... сөзімен айтсақ:
! Өлді деуге сия ма, ойлаңдаршы,
Өлмейтұғын артына сөз қалдырған.»
Иә, бұл нағыз ... ... ... жоқ ... халқының аяулысы, поэзия
заңғарындағы ... ... ақын ... ... ... ... қандай да қиын-
қыстау заманда өзінің сан қырлы шығармаларымен сүйсіндіре білді. ... ... ... ... өз ... ... ... сын мен мінді,
бағалау мен даттауды бастан кешірді. Алайда, ақын ... ... ол ... бай сөз ... өз ... толық сіңіре қабылдай
отырып, қажырлы ізденісті еңбегінің арқасында поэзияда қалыптасып орныққан
өлшем - өрнекті ... ... ... - ... ... ... жағынан
асқан шеберлік қырын таныта алды. Осы негізде жаңа өлшем, тың ... ... ... ... ... поэзияның ырғақтық, формалық,
көркемдік бояу, әуезділік байлығын молықтыра түсті.
Демек, біздің қарастыратынымыз, Ілияс Жансүгіров ... ... ақын ... ... лирикасының көркемдік ерекшелігі болмақ.
Сөз жоқ, Жүсіп Қыдыров шығармашылық қырлары сан алуан дарын. Ол –
драматург, ол – ... ол – ... Десе де ... ... ...... ... есептелсе керек. Алайда бір өкініштісі, Жүсіп
Қыдыровтың лирикасы, ... ... ... да, ... бүгінде де
зерттеу еңбектер жазылған жоқ, ал мақалалар жазылмады деп айта ... ... ... М. ... Ә. ... Д. ... Қ. Ергөбек, Қ.
Мырзалиев, Б. Алдамжаров, Ф. Сахиев, Б. ... ... ... мен ... өз пікірлерін білдірген еді.
Жүсіп қаламының қуаты, құдіреті – желмен жарысып жаңалық ... ... ... ... ... дамытуында, қазақтың қара өлеңінің
кем - кетігін ... ... ... ... ... ... ... ғұмырын қазақ өлеңінің ұлттық үні мен сырын естіртуге
бағыштауында, ... ... ... ... ... туғызуында,
сөйтіп қазақ халқының көркемдік тұлғасын ... ... жүйе ... ... ... әдемі әуез, сыршыл ырғақ кейде жүректі
тебірентіп, кейде ... ... алыс ... ... ... кейде мына
әлемнен басқа әлемді ұғындыратын, тылсым дүниенің қаттылығы мен тәттілігіне
тәнті етеді, көркем ойды сұлу ... ... тән ... ... отырып,
сөз құдіреті арқылы құлаққа жылы үн, көңілге әдемі әсер қалдырады.
Міне, осындай мол мұра қалдырған ақын ... ... ... ... ... ойлау жүйесін аңғарамыз. Өлеңдеріндегі мазмұн,
мағынаның ондағы ой-сезім байлығының көркемділік ... ... ... ... біріккен жүйелік тұтастығымен арттыра білді. ... ... ... Әлемді жан - тәнімен игерудегі өзіндік мазмұнды
құрылысы, ерекше көркемдік формасы бар ... ... ... әсер беретін ерекше кезеңді айқындап берді.»[1, 17]
Поэзия тек суретті сөзбен өріліп, ... ... ... сөз ... Ал, ... ... көркемдік, образдылық сыр -
сипаттарын, әдемі айшықтарын, тіл ... ... ... ... оңай ... ... ... біз Жүсіп Қыдыров лирикасының
көркемдік ерекшелігін қарастырғанда, ақын өлеңдерінің тілдік бояуларына,
өлең ... ... ... ... ... амал - ... де
айқындап, шығармаларында сомдаған өзіне тән тың, соны ... ... ... ... ... ... стильдік
даралығын анықтау – оның көркемдік тілінің сан - салалы ерекшеліктерінің
табиғатын тану болып табылады.
Бітіру жұмысының өзектілігі. ... ... ... ... ... уақытқа дейін қазақ әдебиеттану ілімінде күн тәртібіне қойылып, әлі
күнге шейін арнайы зерттелмеген ... бірі – ... ... ... ... ... зерттеу нысанасы ретінде алып, теориялық
тұрғыдан ... ... ... ... кең ... ... ... шығармашылығының көркемдік ерекшелігі мен елеулі қырларын ашуға мол
мүмкіндік береді. ... ... ... де осы проблеманың шешілуімен
анықталады.
Бітіру жұмысының мақсаты мен міндеттері. Тақырыпты зерттеу барысында
мынандай өзекті мәселелерді айқындауды ... ... ... Қыдыровтың азаматтық, гуманистік, махаббат сарынындағы лирикасының
тақырыптық, идеялық, эстетикалық мән - мағынасын ашып көрсету.
- Ақынның ... ... ... ... ... философиялық ой-
толғаныстарын және көңіл - күй лирикасының әр түрлі сыр - сипаттарын ашу.
- ... ... ... оқырманның ой - санасына, эмоциялық ой ... әсер ... ... балама, бейнелі сөздер – ... ... ... символ, кейіптеу және т. б. көріктеу құралдарының ақын
қолданысындағы әр түрлі ... ... ... өлең ... ... мен ырғағына, өзі тапқан жаңа пішін мен
өрнектерге талдау жасау.
Бітіру жұмысының ғылыми ... ... ... ... ... ... ... лирикасының көркемдік ерекшелігі алғаш рет жүйелі түрде
қарастырылып отыр.
Жүсіп Қыдыровтың ақындық, адамдық көзқарасын аңғартатын азаматтық,
философиялық, ... - күй, ... ... және т.б. ... ... ... ... сараланды.
Ақынның ана тілінің тұнық мөлдірінен, суретті өрнектерінен терең
сусындап, халық поэзиясының тіл ... өз ... ... ... әр ... ... дәлелденді.
Жүсіп Қыдыровтың поэзияда өлең сөздің өрнекті, нақышты оралымдарын,
сонымен бірге метафора, теңеу, эпитет,
кейіптеу, ... және т.б. ... ... ... ... ... ... өрімін, жыр кестесін құлпырту, ажарландыру әдіс - тәсілдері анықталды.
Бітіру жұмысының ... және ... ... ... жазу ... А. Байтұрсынов, Ж. Аймауытов, Қ. Жұмалиев, З.
Ахметов, Б. Майтанов т.б. ғалымдардың теориялық ұстанымдарын ... ... ... ... ... ... еңбекте Жүсіп Қыдыровтың жарық
көрген барлық ... ол ... ... ... сыншылардың
мақалаларын, ғылыми пікірлерін, өзге де ... ... ... ой - ... ... ... ... және
методологиялық тұрғыдан таяныш еттік.
Бітіру жұмысының теориялық және практикалық мәні. ... ... ... ана ... және сол ... ... ... байытатын, ілгері дамытатын көркем әдебиетке деген көзқарас та
түбегейлі өзгеруде. Ал, ... ... оның ... поэзия жанрының тіл
кестесін, өлең өрімін, саздылығы мен әуезділігін, яғни, көркемдік, ... ... ... да - ... ... Сол себепті !
Жүсіп Қыдыров поэзиясының көркемдік ерекшелігі! деп аталатын ... ... мен ... ... ... ... қауым мен жыр сүйер
қауым үшін пайдалы деп ойлаймыз.
Бітіру жұмысының құрылымы.
Бітіру жұмысы кіріспеден, екі тараудан және ... ... ... басқа, әр тараудың соңында да дәйекті ой -тұжырымдар жасалып
отырады. Сонымен қатар, сілтеме жасалған және пайдаланылған ... ... ... ... орын ... ... лирикасының тақырыптық ерекшелігі
Қазақ әдебиетінде ерте кезден халық игілігіне айналған, ерекше орынға
ие! Сөз патшасы, сөз сарасы! - поэзия екені белгілі. ... ... ... З. ... ... ... ... өлең, жыр деген мағынасынан басқа,
ретіне қарай көркемдік, әсемдік деген мағынаны да ... ... ... ... нәзік сезімнен туады. Ол көңілдің толқынын, жүректің лүпілін
білдіреді! [2, 1] – десе, атаулы ғалымдарымыздың бірі С. ... ... ...... ... адам ... ... тұтастығын
мұқияттайтын өнер саласы, оның үстіне музыкалық әуен мен ... ... пен ... қайталаушы түр мен ұйқас, көркем кеңістік пен ... т.б. ... ... ... ... тапса әлем қиысатын,
алуан түрлі ... ... әрі ... ... ... тарауы! [3, 39] – деп ерекше атап көрсетеді.
Ал, поэзияның ең бір керемет, тамаша түрі – ... ... ... ... – ол адам ... ... тебірентіп қана қоймай, өзімен
бірге мұңайтып, һәм ... әр ... ... ... отырады. Нәтижесінде, біз
дүниеге, өмір құбылыстарына ақын көзімен қараймыз, ақын ... ... ... оқырман жарық дүниеге ақын көзімен қараса, сұлулық пен
әдемілікті ... ... ... ... ... ... ... сан
алуан құбылыстарын, өмір шындығын, көңіл толқыныстарын да мәнді де әсерлі
етіп жеткізеді. Орыстың ұлы сыншысы В. ... ... – это ... ... это блаженство жизни, нежданно посещаюшие нас в ... это ... ... мление, нега страсти, волнение и буря чувств,
полнота любви, восторг наслаждения, сладость грусти, блаженство страданий,
не насытимая ... ... это ... ... ... ... в полную всегда обольстительную и никогда недостигаемую
сторону...»[4, 10] – деп ... ... ... ... М. А. Палкин:! Лирикалық поэзияның нысанасы
ақынның өзіндік! мені! ғана емес, сонымен қатар адамның ішкі жан ... және ... ішкі ... ... ... ... де ... [5,
46] – деп ой түйіндейді.
Демек, бұл айтылғандардан шығатын қорытынды: ... жан ... ... ішкі сыр ғайыптан пайда болмайды. Ол сырлар мен ой-
толғаныстар, өмір мен қоғамның құбылыстарынан, әр түрлі мінез-құлқы, ... бар ... ... ... қарым-қатынастардан, көзқарастардан
пайда болады, ой елегінен өтіп барып, ақ ... ... ... ... ... ... айналаны қоршаған ортада, адамның ішкі ... ... ... өзгерістер мен құбылыстар ой ...... тыс ... Бұл ... ... З. ... Лирика – шындықты
адамның ішкі көңіл-күйіне бөлеп, ойы мен сезімін астастыра суреттейтін
терең ... ... ... [6, 34] – деп ... пайымдаған.
Міне, көптеген пікірлер келтірдік, ал, біздің бітіру жұмысымыздың
арқауы болып отырған қазақ ... ірі ... ... та, ... ... ... ... оның ішінде лириканың табиғатын терең түсінген адам.
Ақынның өз ойынша:! Поэзия жанрының бірнеше түрге ... ... ... ... ... ... ... мұңдас, сырлас.
Көбінесе! мен! арқылы баяндалатын мұндағы ... де, ... те, ой да, ... – бәр- бәрі нақты сезімнен туған нақты поэзия, әманда жүрек пен жүректің
оңаша тілдесуі, үндесуі, ұғысуы іспеттес. Оның эстетикалық мәнінің ... осы ... [7, 88] – ... ... осы ... ... ... табиғатынан мол хабар беріп
тұрған сияқты. Ал, біздің бұл ... ...... ... ... ... ерекшелігі.
Ақиық ақын Жүсіп Қыдыров өзінің лирикалық шығармаларында әр ... ... Адам ... ... танып, сезіміне әсер
еткеннің бәрін де өзінше топшылап жырға арқау еткен. Соның бірі – ... ... ... ... ... ... ... болған арналар: біріншісі – туған жер табиғаты, ...... ... ал ...... ... Ақынның:
- Тек қана туған жерде шөлі қанған,
Аруанамын алыста елі ... ... сен ... қайран далам,
Келетін көк майсасы белуардан – [8, 86] –
деген жолдарынан -ақ ақынның туған жері табиғатының сұлу көрінісі ... ақын ... ... көз ... ... жарқырап
тұратыны, ол – ең бірінші, туған жер табиғаты.
«Әркімнің туған жері - Мысыр шаһары ” – ... ... ... ... адам ... ... жер ... болғанымен, дарынды ақындар оны шабыттың
қызулы, отты сезіміне бөлеп, әрқалай ... ... ... бірде туған
жерді! сүйемін!! қасиет тұтамын! деп ... ... енді ... сол
жердің бір бөлшегіндей тауын, тоғайын, мөлдір бұлағын мадақтайды, енді
бірде туған ... ... ... етіп ойып алынған көркем
деталь арқылы өз ... ... ... де ... ... ақын ... ... келіп тұр:
- Бозторғай көкте шырқады,
Төгілді көктен үн жаңа,
Құлпырып кетті қыр тағы,
Құлпырып кетті бұл дала ... ... ... дала ... ... бір ғана ... бейнесін алып, оның
қасиетін көктегі үнге теңейді. Тағы бірде:
- Сыбдырласып Қаратаудың желіне,
Ақ жапырақтар ән ... ... әкем ... ... перзентім,
Саған қарап мәңгі сүйсін деді ме [сонда].
Ал бұнда туған жеріне деген ерекше ... ... ... ... ... ... нұр беріп тұрған жаңа үн, бозторғайдың көкте кербез
шырқауы, ... да ... бара ... қыр ... Енді бірде, “ Ақ терек ”
деген өлеңіндегі әкесінің еккен ... жан ... оның ... ... сыбдырласып жатып, ақ жапырақтарының туған еліне ән айтуы, соған
қарап туған жерге деген ... ... ... не ... ... образ, сұлу сурет десеңші.
Ақиық ақын жырларында табиғат ... мен ... жан ... ... ... ... жатады. Оның басты тақырыбы – дала, қаһарманы – туған
жер, кейіпкері – сол ғаламат көріністердің ... Сол ... де ... -
сыршыл ақын болған.
Иә, Жүсіп лирикасында ерекше ... ... ... бірі ... ... дедік. Ақын өзі туып өскен ауасы ... ... ... бозаң даласын, тау қойнауындағы айдын да, тұнық көлін, жасыл
желекті кең жайлауларын, қысқасы, бал ... ... бір тал ... ... шабыттана жан сезімімен жырға қосады:
- Есіктің алды бау қандай,
Айнала әсем гүл бағы,
Төселіп өзі қалғандай,
Қазақтың кілем сырмағы [9, 81]
Ақын көркемдеуіш тәсілі – ... ... ... ... бір ... ... бауының айналасын гүл бағымен көмкеріп, оны қазақтың кілем
сырмағымен өрнектейді. Қарап отырсаң, көз ... ... есік ... ... әсем гүл ... ... ... тың ауасы, даланың
кербездігін қазақтың кілем сырмағына теңеуі, ... ... ... ... Шүйінші!
Тас түйілген түн қабағы серпіліп,
Таң келеді жап -жарық боп тағы да,
Шүйінші!
Оянды әне бір дір ... көл ... із ... ... ... [сонда]
Бұл өлеңді оқып отырып бір тамсанасың, сосын жалғасын іздейсің:
- Күйге ... ... толы ... ... ... ... тың ... осы маған шын ыстық,
Күнде ертемен қарсы аламын қуана [сонда]
Туған жеріне ақын жанының ғашықтығы күй ... ал сол ... ... қуанышқа толы тыныштық, бейнебір тұнық көлдің дір етіп ... ұлы ... ... жас ... ... не деген құдырет,
тәкаппар сезім ... Одан әрі ... өзен ... жүрек шым етер,
Даланың жібек самалы,
Тазартар ішті, түлетер [8, ... да ақын ... ... сол, ... ... кереметтеріне
табынады, табынады да өзінің жырына арқау етеді.
Ақынның осындай ... оқып ... бір ... әрқалай
жырлағанын көруге болады. ... ... бірі ... ... ... ... ... ақынның жырлары осындай болмақ керек.
Міне, ақын туған жер табиғатын, боз ... ... ... ... алмай, өмір құбылыстарымен, адамзат тіршілігімен байланыстыра
шеберлікпен суреттейді. Оның өскен жер табиғатына ... ... ... ... ... ... ақын тау туралы толғансын, не дархан боз ... ... ... көл, ... ... таңды, күзгі кешті, егінді, не жер, күн,
ай жайында айтсын, бірінші кезекте өзінің ... ... – ішкі жан ... ал жан дүниесінің түсінімі, ол – туған жерге деген айрықша сағыныш.
Сонысымен ақын дала ... ... ... ... өзі де ... ... күні ... әлгі әсем жайнаған,
Қайда әлгі жасыл шетсіз де, шексіз тау, ... ... ... ... ... кетті, бұлдырап кетті айналам.[9, 81]
- Қап - қара жерге көкпеңбек болып төселді жібек майса да,
Айнала толған қызыл да ... ақ, ала, сары ... ... жан ... ... ... ... шексіз кеулімжай, бостан күндерін [сонда,-196]
- Терезеден туған жерді көреді,
Жүрегінде сағыныштың өлеңі ... ... ... ... желі ... ... ... келгенде кең жайлауым жайнаған,
Егінменен тебіренген бай далам [сонда,] – деп боз даласын
аңсайды, торығады, ... ... оған ... жете ... ақын ... ... жете алмадым сағынсам да,
Ауасын жұта алмадым сарылсам да,
Шаршадым, шаршағанға ... ... кеп ... ... ... да [8, 86] – деп ... ... жалғасқан жырларында ақынның кіндік қаны тамған даласына,
үнсіз ғана жаңғырығып өткен тылсымына ... ...... ... ... болып табылады. Оны ақынның ... ... ... ... ... сұлу ... ... суреттеген
өлеңдерін көптеп ұшыратуға болады. Бұндағы қарапайым ғана зат, көріністер
мен мол сырға не ... жол, ... көк ... ... су, тау – бәріне де жан
бітіп, адамның өзімен тілдескендей әсер қалдырады.
Иә, даланы өзінің жырына қоспайтын ақын жоқ, ал, қай ... ... ... ... тау ... қаламының ұшынан бір қалмайды. Мұны
Жүсіп жырлары да дәлелдегендей. Ақынның “ ... туа ... тау ... [8, 86] – деп ең ... өмірге қадам аттағанынан бастап, тау туралы
жырлайды:
-Ақ бұлттар қалқып аспанда,
Қарасаң көзің шағылар,
Күн ... ... ... ... ... ... айшықтаған тау образы бір өзі жеке алынбайды, ол ... дала ... бір ... ... Күн ... нұр ... ... гүл шашып,
Тау далаға ұласып,
Дала тауға сыр ашып,
Күй тебірентті көк белді [11, 77]
Ал, ... ше, ақын бұл ... күн мен ... тау мен ... ... кейін бірін байланыстыра суреттеп, оларды ғажайып күйге ұластырады.
- ... ... ... ... ... тым - ... боп бау іші,
Аспаннан бір хабар күткен сияқты,
Елеңдейді таудың ... ... [8, ... ... ... ... осы шығар. Бұны нақтылықтан гөрі
философиялық тұжырым ба деп ... ... ... ақын М. ... ... ... ... жеткізе жырлаған ақындардың бірі. Мұқағалидікіне
үңілейікші:
- Өлмесін деп берген ғой тауды ... ... ... тау жылаған,
Көңілімде бір құйын көтерілсе,
Тауларымда тұрады қарлы боран. [12, 89]
Қарап ... екі ... ... тау ... екі ... ... біріне-бірі мағынасы ұқсас секілді. Мұқағалидың тауы да, Жүсіптің
тауы да ... жаны ... ... ... ақынның тауы күңіренеді,
жылайды. Ал, Жүсіптің тауы аспаннан бір ... ... ... ... ... ... үркек тағысы ақынның өзі, ал ... бір ... оның ... ... ... ... Тағы бірде ақын Мұқағали былайша
жырлайды:
- Мен таулықпын,
Таудан мен ... ... жай отын ала ... ... – деп ... ... туғанын ерекше әсірелейді. Ал, Жүсіп ақынға үңілейік:
- Жаралмаппын тау ... дала ... ... шөп ... ара ... [сонда] - деп сырын
шағады.Бұнда мақтаныштан гөрі налу көп. Бұл ... ... ... ... ... ... мойындауы, ал өзін сол таудың тағысына ... ... ... ... ... тапқан.
Иә, бұл дегенің ғажап! Осы шумақтардан-ақ ақын ... ... ... Ал, шын ... ... үшін мына жолдарға ... ... ... ... шөп ... бойында қыпша бел топ инелік,
Қос қанаты дірілдеп, ұшып - қонып,
Жүргендей ме бір биді әлі үйреніп.
Инеліктер билейді таң атқаннан,
Таңдай қағып ... ... ... әдемі әні еседі,
Дірілдеген жұп - жұқа қанаттардан [13, 79]
Ғажап! Тамаша! Сөзбен салынған сырлы да, әсерлі ... ... ... ... ... енді ... нәзіктікпен жеткізуге болады?! Ақын
түсінігіндегі шөптің майысуы, жай ... ... ... ... майысу. Ақын
шөпке адамға тән ұялу, қорқу т.б. қасиетті ... ... ... әсем де, әсерлі түрін тауып, ... ... ... ... де, ... ... ... да сәтті табылған эпитеттердің
соны үлгілері.
Жүсіп Қыдыров – тұлғалы ... ... ... оның ішінде
поэзияның алымды да, арынды тарланбозы Ж. Қыдыровтың лирикасы ... ... ... ... ... танытатын, сол қасиетімен оқырман назарын
өзіне тартып, ... ойға ... ... Ақын лирикасының ерекшелігі
де сол, ол өз көңіл-күйін жырлау арқылы өзгеге тән өзгерісті ... ... ... айта алатындығында. Мұнда жеке адамдардың ой - сезімдері, ниет ... ... - ... ... сол арқылы бүкіл қоғам, заман, адам
сырлары ... өзі ... ... аясы тар ... ... қалмайды.
Қоғамдық құбылыстарға, өз замандастарының іс- тәжірибесіне сүйене ... ... адам ... ... ... ... Ал, қоғам, дәлірек
айтқанда қоғам өмірі – қай ақынның болмасын шығармашылық өнерінің табиғатын
айқындайтын күрделі тақырып.
- Бостандық – ... ту боп ... ... ол бір ... десем – жаңа елді көрем,
Қызғалдақтай құлпырған жерді көрем [14, 80]
- Ыстық шайым төгіліп,
Қақ ... бал ... ... ... сөнбесе,
Ақын қалай отырар?! [сонда]
- Тас түнекте түртінектеп жүргенің,
Қайран елім, жылағандай күлгенің,
Тас түнекте не ... - ... - ... не ... білмедің [12, 79]
- Жылы ғой деп тасбауырға жылындық,
Жаңбыр ... қар ... ... ... жана қалса Пушкиндер,
Жалп еткізіп сөндірді оны зұлымдық [сонда]
Әрине Жүсіп Қыдыров та басқа ақындар секілді өз ... ұлы ... ... ... ... ... дәуірін ол да бір кісідей ... ... бірі ... ... ... ... Ол үшін ... да алмаймыз. Қалай десек те, ол өзі мойындаған, өзі ... ... Егер ол сол ... өзінде қазақ елінің бостандығын
өлеңіне арқау етіп еді десек, ол жалған болар.
Иә, қай кезден де ... ... үшін ... ... бірі ... ... ... белгілі. Ал, Жүсіп ақынның бостандығы мүлде
өзгеше. Бостандықты желбіреген қызыл туға балау, сол үнін ... жаңа ... ... ... жер және де оны мәңгілік таусылмайтын өлеңге
теңеу не деген парасаттылық. Сол бостандық жолында болған түрлі ... ... көз ... ... ... шайы ... сол соғыстың
қоламтасы сөнбесе, ақын да жай отырып шайын іше алмауы не деген ... Ал, ... тас ... ... ...... пара - пар
екендігін, елінің еш уақытта сәуле мен нұрдың не ... ... ... ... ... деп ... мұң ... ше?! Бұл сонда ақындық
емей не?!
Десе де, лирикалық өлеңдерінде ақын айтайын деген ойын ... ... айта ... Онда ақынның ой-армандары, ішкі толқыныстары
лирикалық кейіпкер ... ... ... ... көп ... ... кейіпкер! немесе! Лирикалық қаһарман! ақынның творчестволық
ерекшелігін, сезімін, мінезін де әр қырынан көрсетеді.
Академик З. ... ... ақын ... ... бейне кейпінде
көрінетінін айта келіп:! Лирикалық ... ... ... ... ... ... ... идеялары, өмір
құбылыстарын, дәуірді, халық ... ... ... ... Сөйтіп!
лирикалық қаһарман! деген ұғым ақынның көптеген шығармаларында ой - ... ... - ... ... - ... ... [15, 3] –
дейді.
Иә, осы тұрғыда Жүсіп ақынның да лирикалық кейіпкерлерінің болмыс ... ... ... ... кейіпкеріне ұқсамайды. Ақынның лирикалық
қаһармандары адам ретінде байсалды, ой салмақтайтын, шындықты айтып, ағынан
жарылатын парасатты ... ... да ... ... ... ... сөзі, ойы, арман - мұңы оқырманды ... ... ... ... ... эстетикалық әсер етеді.
Жүсіп ақынның сол тұстағы өзі сыйлаған, кейбір ... ... ұлы ... ... арнаған арнау өлеңдері де біршама.
Қоғамдық ойды қозғап, оны дамытып, қалыптастыратын жеке ... сол ... бірі – Отан ... ... жауынгері, даңқты
қолбасшы, халық қаһарманы – Б. ... ақын ... тыс ... ... ... қаруы,
Қиянаты жоқ адамға,
Қазақтан туған қайран ұл,
Қылышын қанға малар да,
Қасірет қуған қаскөй жау,
Қауқарсыз бұлттай ыдырап,
Қасиетті ... ... үзіп ... [9, 81]
Міне, ақын батырға жай ғана арнау айтпаған, керісінше оның ерлігін
бір ... ... ... көз алдыңа көрсетіп тұрған картина ... ... мен ... бірлігі жағынан Махамбет жырларына ұқсас секілді.
Ал, ... ... ұлы ... М. ... ... оптимистік элегиясы
ше:
- Естисің бе қаламұштың тысырын,
Кемеңгер ой кітаптарды парақтап,
Бітер емес бар ... ... ... ... ... ... ... алдымда келбеті сол кісінің [сонда]
Міне тәкаппарлық. ... ... ... ... ... ал, М. Әуезовтің данышпандығын, оны ... ойға ... ... қаламұштың майда естілер тысыры, бәр-бәрі ойшылдықтың,
кемеңгерліктің символы тәрізді. Міне, қараңыздаршы, Жүсіп ақынның ... ... ... іс - ... ... ... Олар ... өмірде өзіміз көріп жүрген адамдар сияқты мінез- құлқы, ... ... ... - сезімі бар ірі
тұлғалар. Ол кейіпкерлер! Отан! деген ұлы ұғымға кір жуытқысы келмейді.
Ақын ... ... ұсақ ... жек ... сол ... оның ... ... оқырман қауымның аялы көңілінен шығуы әбден түсінікті
жағдай.
«Лирик ақындарды кейде!ойшыл! деп ... Бұл ... ... ... болса керек. Ойлы ақын сыр шертпей тағы тұра ... Ал, ... ... образсыз бір қадам ілгері баса алмайтыны түсінікті! [16, 19]
– дейді ғалым М. ... жоқ, ... те ... ... Десе де, ол өзі ... ... өмір-тағдыр туралы ойланып қана қоймай, қорғасындай
салмақты, келелі ой -тұжырымдарын ... ... ... жеткізуге
ұмтылады:
- Жалғызбын, мұңымды кімге айтармын,
Бүгіліп, қара дауыл ұрған талмын,
Мұңымды ... ... ... ... ... ... барасың алыс жаққа [8, 86]
Ал, ақын адам ... ... ... ... түсінігі туралы не айтады
дейсіз ғой. Ол былайша жырлайды:
- Қуанышың – шыққан күн, күнсіз тірлік солар шын,
Түн соңынан ... ... ... ... бар ... ... ... жай,
Бақытты жан болсаң да, бақыттырақ боларсың [сонда]
- Бақыт деген не екен – ... таң ба ... ... ... көк ... қар ма ... ... даласын аралаған ән бе екен,
Бұл бақыттың не екенін білетіндер бар ма екен. [17, 74]
Жалпы өткен ... ... ... ... ... ... ... бұндай философиялық мәселені аттап өткені кемде-
кем. Оған М. ... ... ... те ... ... Әсіресе,
Жүсіп Қыдыровтың! бақытты жан болсаң да, ... ... ... ... іспетті. Ойға ой қосатын, ойлануға себеп болатын
тың пайымдау.
Иә, қарап отырсақ ... ... ... ... сезімге құрылған
лирикасында жарық дүниеде өмір сүрудің, бақытты болудың ... ... ... ... Тағы ... ... аударайықшы:
- Жоқ, жоқ, бақыт жалғыз - ақ, көрінбей ме ... та ... ... да, биік те ... аласа,
Отан үшін, жер үшін, отқа түсіп өртеніп,
Өмір сүру адамша, өле білу адамша. [8, 86]
Ал, ... не ... ... ... ... яғни оны көре білу,
оның Отан үшін отқа түсу, өртену, ал, оған жету үшін ... өмір ... ... өле білу ... ... ... емей ... Автордың
ойынша нағыз бақытты тапқан адам ғана шын ... ... ... ... Ал, мол ... - ... ... жемісі, жеңіске ұмтылған
күрестің нәтижесі.
Ақын қандай тақырыпта жырласа да, нені суреттесе де дәуірдің сан қилы
көріністерін, ... ... ... дәл, ... бейнелеп
шыққандығын байқатады. Оның алғашқы ақындық жолы Абай, Пушкин, Бальмонт,
Гете, әсіресе, көп ... Блок және ... бай ауыз ... ... қазақ, шығыс, батыс әдебиеттерінің халықтық дәстүрлерін шамасы
келгенше ... ... ... ... ақын ... ... ... болуды, шындықты жасырмауды солардан үйренсе керек.
«Нағыз ақын өз көңіл -күйі, өзі туралы айта ... ... ... ... ... ... ... - күй! дегенді жеңіл-
желпі түсінбеуіміз керек, бұл - өмірдің кез келген жағдайынан туа ... ... ... ... ... ... ... лирикадағы ақынның
көңіл - күйі оның өмірге ... ... ... ... [18, 48] ... ... сыншы ғалым
З.Серіққалиев. Жалпы адам мінезін, көңіл - күйін, ішкі жан дүниесін ... оны ... ... ... ... ... ... не мұңайтып, жан
сезіміне әсер ете білу, ақындық қабілетті, үлкен сезімталдықты қажет етеді.
Ал, Жүсіп Қыдыров творчествосында ... ... - күй ... ... сөз ... ... эмоциялық әсерлілігі оқушысын
әрдайым әр түрлі толқынысқа салып ... ... ... ... ... да ... ... жалпы алғанда, өлеңдегі жанды
сурет – ақынның ... ... бір ... ... Оның қай ... ... та, ақынның дүниеге селсоқ қарамай, жанымен тебіреніп, ... ... ... ... ... өкінеміз,
Кеп қалған соң өмірдің шетіне біз,
Арттағы жұрт легімен тықсырған соң,
Өкінішпен құрдымға секіреміз [8, 86]
Әрине қай ақынның болмасын өміріндегі өкініші ең ауыр ... Бұл ... ... ... ... жыр ... кездеседі. Мысалы, тұлғалы ақынның
біреуі Қ. ... ... ... көрейік:
- Тіршіліктің түбіне жетіпті кім,
Жетпеймін деп мен неге түңілемін,
Ыстық құмға құм болып араласып,
Ылдилаймын, ... ... [19, ... ... ... да осы болар. Жүсіп ақын да өзге ақындар
секілді арттағысына өкінеді. Алдағысынан үміт күтеді.
- Күресем күні - түні өлімменен,
Қаламымды әрең ... ... ақ ... шерді іштегі,
Жақынның жай сөзіне көрінбеген [8, 86]
Алайда ақын алдағысынан үміт күтіп жүргенде айықпас дертке шалдығады. ... ... ажал ... өмірмен теке тірес күресу. Дәл осылай толқыған
ақын М. Мақатаевқа үңілейікші:
- Қалай-қалай соғасың қан ... ... ... ... ... ... торғайдай боп барасың,
Қаршығадай самғаған алғыр едің [12, 89]
Міне, бұл хас ... ... ... ... яғни өмір ... ... ақын өмір заңын мойындай тұра, оған сенгісі ... ... ... ... ... заңы ... ... мұңайсам, іздеймін досты елеңдеп,
Жақыным деп өкпе айтып, жат болайын десем де,
Асығамын апыр -ау сендерді қашан көрем деп ... ақын ... қиын ... ... ... достарын іздейді,
олардың қатарына қосылғанша асығады.
- Көрерміз тірі болсақ талайды әлі,
Төбеге шығып ... ... ... ... бар жас ... деп енді ойлаймын қалай кәрі [8, 86]
Демек, ақын бәріне де ... ... ... енді бір ... ол
қарттықтың қызығын көру. Алайда, ақын айтқан өмір заңы осы ... Ол ... ... ... жете алмады.
Иә, өкініш, мұң, өліммен күрес, өмір заңы, өткенге шер, ... ... - бәрі ... ішкі жан ... Осы ретте З. Қабдолов былай деген:!
Ақынның көңіл - күйі ... өзі өмір ... ... ... хал - ... өзін қоршаған шындықтың саяси - әлеуметтік сырымен сабақтас. Ол
қуана шалқыса да, ... ... да, ... сол өз ... ... мен
сыры жатады. Оқушы әрбір лирикалық шығармадан оны жазған автор өмір сүрген
кездің жай - ... ... ... [6, ... біз айтпай-ақ, ғалымның тапқыр сөздері Жүсіптің бар сырын
ақтарып тұрғандай.
Ақынның өз көңіл - ... ... ... ... ... та бар. Кей ... ақын ... - өзі сырласып, өзімен - өзі оқшау
толғанады. Лирикалық кейіпкер ... я ... айта ... ... ортақ күйді баяндайды:
- Көкірегімде құлпырады гүл менің,
Өйткені мен халқымменен біргемін,
Соның ғана арқасы ғой бүгінде,
Шалқып, тойлап, өлең жазып жүргенім [14, ... де, ақын ... таза ... ... сезіммен ашық
сөйлеседі. Өзін толғандырған сүйініші мен күйінішін де, ... мен ... ... ... ... ... салады. Ақын күйінің басты қасиеті –
оның айтып отырған ойы, жан сыры да көпшіліктің ойы, сыры.
Мінеки, ... ... ... ... Оның ... бар: ... дүниеге, тылсым табиғат пен тұңғиық өмір сырына таң қалып
тамсану да, жарық дүниені ... ... ... ... да, кей - ... түңілу де, бәр - бәрінен үміт үзіп, үгілу де ... ... ... ... ... ... түптің түбінде биікте қалдыратын бір
үлкен тақырып бой көрсетіп тұр. Оның аты – ... Әрі осы ... ... ... ақын ... көп жырлаған, көп күйлеген ... ... ... ... ...... жолы болған, жарқын
бояулы махаббат. Мұнда да күйіп - ... ... ... өкпе - наз ... - ... ... ер мен әйел ... жиі кездесетін сезім құбылымдары
кездеседі. Бірақ, өкіну, ... сені ... ... ... ... ... Туғалы мұндай сезім дарымаған,
Жан едім еш әйелге табынбаған,
Құлдырап, құлап түскен сол биіктен,
Бір ауыз жылы сөзің дәрі ... жел мені ... ... ... ... құшағыңа кіргенімде,
Бір ауыз жылы сөзің шипа маған... [20, 87]
Өзі сүйіп қосылған жарынан ... шипа ... ... махаббаты
осылай мың бір күнге созылыпты. Сүйген жарымен бірге өткен әрбір күнін ақын
- махаббат жырларының бас ... ... ... ... ... Оның
ендігі өмірінің бар мағына - мәнісі, тәні мен ... ... ... да, бір сәт ... шарқ ұрып ... ынтызары да болған біреуге
ғана - әйелге бұзаудай телінеді. Жүсіп ақынның махаббат жырларын - ... ... ... ... арналған сұлу Ода жырлары десек жарасымды.
Сөйтіп Жүсіп ақын өмір бойы өзі таңдаған ... ... ... ең
ұлы тақырып – махаббат ауылынан іздеп тауыпты.
- ... ... мыс ... демде бұл жаздың қысқа таңы,
Пысықсынып шаруа күн келеді,
Көтеріп көк жиекті – іргелерді,
Ұйықтады ма, әлде ояу отырды ... ... әне, ... ... ... ... – деп ... оқисыз да, әуелде жазғы таңның табиғатын шебер ... ... ... бір сүйсініп қаласыз. Әрі қарай оқисыз:
- Таң атпаса қайтеді неше күнге,
Тіл бітеді түндерде әсем гүлге,
Жап – жарық боп ... бара - ... ... ... ... дала ... -мұздай боп киініп кеттім өзім,
Ып - ыстық боп сен ... ... ... ... ... бояу ... ұйқысын қимай, төсегінде ып -
ыстық боп жата берген әйелді сипаттау үшін ғана ... екен ... ... ... оқи ... оның осы ... дүниеде аз күн
бақытқа кенелгенін анық байқаймыз:
- Неткен ... күн кешу ... ... ақ ... ... ... ... сенімменен,
Жел күнгі өрттей шалқиды көңіл деген,
Осы екен ғой, тіршілік, өмір деген,
Айтайын ба себебін?
Саған қарап,
Қолыңды ұстап отырмын қолымменен... [сонда]
Сүйген ... ... ... ... үшін ғана өзін ... ... - әркімнің қолынан келе бермейтін сезім байлығы болса ... Әрі ... ... ... ... ... ... тынысы, тірегі, бүлкілдеп соққан
жүрегі, ... ... ... сол асыл да ... ... оқушы жүрегіне
жеткізудің ақын үшін бір-ақ жолы бар. Ол – ... ... Яғни ... ... де ... [7, 88] – дейді автор. Міне ақынның осы пікірінен
кейін, ... ... ... құдіреттілігіне бірге көз жүгіртейік:
-...От жанарың күндей болып ашылған,
Қара шашың ақ төсекте шашылған,
Мен отырмын тоймай қарап жүзіңе,
Осы дәурен өтпесе екен ... [20, 87] ... таза ... ... ... ... Мен ... отырайын қасыңда,
Сен ұйықтай бер...
Мен ұйықтамай отырайын жаныңда,
Сенің ... ақ ... ... ... ... - ... ... құлай сүю не екенін Жүсіп осылай да жыр еткен. Тағы ... ... ... ... - ау шашың қандай,
Қара раушан үлбіреп ашылғандай,
Төмен қарай төбеңнен құйылғанда,
Екеумізді қою түн жасырғандай... [сонда]
Расында, Жүсіп ақынның махаббат ... ... ... ... Бір ... бір ... толықтырып, құлай сүйген жарын дүниедегі бар
байлықтан артық көреді. Ғұмырының қысқа боларын сезгендей, ... ... ... жыр ... ... ... таусылмай, таң атпай,
Жатырмысың ұйықтай алмай дөңбекшіп,
Ауа қармап, судан шыққан шабақтай,
Жатырмын ғой ішім жылап, мен де ... ... ] – ... Жоқ ... жаным қасымда,
Жер беті гүлін ашпайды,
Жұпарын маған шашпайды,
Тартылып көңіл таспайды,
Қиянға барар созылып,
Қырлардан қолым аспайды,
Мен сенсіз қалай күн көрем?. [сонда]
Демек, хас ақынның жан ... ... ... толқынысы, әрине
осындай болар. Бір адамның басындағы таза ... ... ... ... ... ... ішкі ... - сырымен жеткізе білудің өзі
қандай, шіркін...
Қалай десек те, Жүсіп ... ... ... Ақын жарық дүниенің
қымбат екендігін қатты сезініп,! тірлік мейрамында әрекет
етіп, ... тер төгу ... - ... Өйткені ақын үшін әр минут, әр
сағат ... ... ... ағын ... тұрақсыз: өтіп кетеді, қайта
оралмайды.Сол ғұмырында ақын! әр сағатым – махаббатым – ... ... өмір ... махаббат, құштарлық, жалын бар екеніне қуанады.
Жүсіп Қыдыров ... ойлы да ... ... ... ... оқиғалы
сюжетке құрылған кең құлашты, терең мазмұнға бай ... да ... ... ... ... там - тұмдап зерттелгенімен,
Жүсіп Қыдыров поэмаларының жыр - жүйесі ғана емес, тіпті идея - тақырыбы ... Оның ... ... ... бар. ... да біз ақын
поэмаларының тақырыптық ерекшелігіне тоқталуды жөн ... ... ақын ... ... Тәттімбет!,
«Қазақ рапсодиясы!! Қызыл орамалдар!,! ... атты ... ... ... ... ... ... қазіргі сахналық монолог, әйтпесе,
көркем публицистика стиліне жақындатпақ ниетпен ... ... ... ... ... әрине! СА, ВС екеуі де АЕ – ге перпендикуляр болғандықтан,
өзара параллель болады. Сондықтан СА – ның АЕ – ге ... ВЕ – ның СЕ ... ... [9, 81] – деген жолдармен поэзия жасалмайтынын, әйтпесе,!
Гүлхайыр! атты ұзақ ... да ... ... ... ... сыбызғы,
сырнай, шертер, жетіген, шаңқобыз т.б.- ларды сөйлетіп, қаншама құбылтса да
шын талғампаз оқырманның көңілін қозғай ... ... ақын да ... ... ... ... біз сын беруден аулақпыз. Алайда, ақын
поэмаларындағы көзге ұрар жай – тақырыпқа ... ... ... ... Иллалада пайда бар,
Білмеген құлға не айла бар.
ХХХ
Бісмілла!
Жаратқанды жад еттім.
ХХХ
Жаратқанды жад еттім,
Қаратауға бақ ... ... тақ ... ... ... ... шығыстық стиль, мұсылмандық үрдіс ... ... ... ең ірі ... ... ... арналған
мадақтан басталатыны белгілі. Және де ақын ... ХІХ ... де ... ... ... ... қандай - ды,
Асқар тауы құлағандай,
Анасы өлген қандай -ды,
Тас бұлағы суалғандай.
Жалғызы өлген қандай - ды,
Көлеңке ... ... [21, 78] ... мына ... ... ... ... қандай -ды! термесін еске
түсіреді. Алайда бұл құр қайталау ... ... ... ... ... ... басым. Осы сарапта жазылып, біраз өзгелерден
басқаша, жауһарлы жырлар да аз емес:
- Талмай ... ... ... күн бе ... ... сұңқардың,
Қияғы сынған күн бе еді [сонда] –
Жүрекке сіңісті! тұяғы бүтін тұлпар жоқ, қанаты бүтін сұңқар
жоқ! ... ... ... ... нәр ашады. Демек, жыраулар
әдебиетінің әдібін жатқыза айтқанда қалай естілетінін көреміз.
- Күлдір - ... ... ... ... ... ... ... [сонда].
Ғалым С. Негимов айтқандай:!...ақын - жыраулар поэзиясындағы суреттеу,
мәнерлеу құралдары жүйесі халық ауыз ... ... ... қалып
қоймай, одан әрі өсіп, жетіліп, көлемденгенін көруге болады! [22, 40].
Әр адамның өз ... өз ... ... ... Жүсіп ақынның да өзіндік
дара стилі алыстан! мен мұндалап! тұрады.! Дара стильдің қалыптасуына қажет
бір шарт – ол ... өз ... дара ... ... айқын
кемел шығармалардан жұмыстағы, ... жеке ... ... ... ... [23, 33] – дейді М. Қаратаев. Академик М. ... ... де ... қолтаңбасы әбден қалыптасып,
адамгершілік ... де, ... ... ... ... бұл ... -
оның өмір құбылыстарына терең бойлауынан, адамдық, азаматтық борышын толық
түсінуінен аңғарылады. Ақын уақыттың жаңа ... ... ... сезініп,
ол туралы өзінің сезік - сезімін, ой -толғаныстарын білдіріп отырады. Бұл
тұрғыда! 1960 – 80 ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан
зерртеуге әбден сай келеді. Сол кездегі жыр құрылымдары арқылы ... ... нақ ... ... ... те, 60 - ... ... мол ізденісімен ерекшеленеді. Сонымен қатар әр ақынның
ұйқасында болсын, буын санында болсын, ... ... ... ... мысалы, М. Мақатаевта дәстүрлі он бір буынды қара ... ... ... ... ... ... Ж. Нәжімеденовтердегі ұзақ
тармақтар т.б. ерекше көрінеді! [24, 21] – деген ғалымның жасаған ... ... біз бұл ... ақын ... ... ... отырып, яғни, оның жырларын оқи отырып, жанымызға рухани азық,
эстетикалық, ... әсер ... ... жыр ... екендігіне сүйсіндік,
тіпті таңдандық та. Ақиық ақынның ... ақ ... ... ... серпіліспен, интонациялық өлең ырғағын үдете отырып, шебер жырлаған
әр өлеңі көктемнің жанға жайлы ... ... бір ... халық
жүрегінде мәңгіге ұялауда. Тау бұлағындай мөлдір, тау өзеніндей тасқын суын
сарқырататын ақынның балаң ... ... ... ... ... ... биікке самғайды. Міне, осындай жырлар тудыра білген Жүсіп ақын қазақ
лирикасына қалтқысыз жүрегін, күн ... пәк ... ... ... - ... ... ... ұрпаққа өсиет қылып аттандырды...
ІІ – тарау
Жүсіп Қыдыров лирикасының көркемдігі
Жүсіп ... ... ... ... ... анық ... ұқсамайтын мәнер-машығы бар ақын. Ол әдебиеттегі дәстүр мен
жаңашылдықты ... ... ... ... сөз ... ... ... жете меңгерген, оны өз
шығармашылығында орнын тауып қолдана білетін ... ... ... ... поэтикалық тілі шұрайлы, шабыты асып-төгіліп жататын арқалы ақын.
Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... өзіндік қолтаңбасын қалыптастырды. Қазақ
поэзиясына жаңа ... соны ... ... Ақын ... ... әлеміне
көз жүгіртсек, халықтың ауыз әдебиетіне тән өрнектерді ғана ... ... ... өзек ... ішкі мағынасын байытқан жаңашыл
үрдістерді де аңғарамыз.
Демек, біз жұмысымыздың бұл тарауында ... ... ... сөз ... Ал, ... ... сөз қозғамас бұрын, осы
терминнің ... ... ... ... жөн. ... академик
З. Қабдоловтың сөзімен айтқанда:... не нәрсенің болса да ... ... ... оның өзін анық танып, біліп алған жөн. [24, 35]
Поэтика жайлы әр түрлі ... ... ... заманынан бері
айтылып келе жатқан, ұлы философтың әлі күнге дейін ... ... атты ... бар екендігін білеміз. Ал, одан келе А. Веселовский
өзінің! Тарихи поэтика! деп аталатын ғылыми еңбегінде поэзияның ... ... ... дамуына тоқтала келіп, поэзия тілінің
образдылығы ... ... язык не ... а ... ... ... ... лексиконом, чуждым прозе, богатым
эпитетами, метафорами, сложными словами, произведениями впечатление чего-то
не своего, чуждого поднятого над ... ... [25, 12] – ... болатын. Ал, зерттеуші М. Поспелов:! Поэтика может изучаться в
синхронном плане, рассматривая произведение как ... ... ... ... ... исследуется с точки зрения материала, и с точки
зрения настроения, и с точки зрения ... [26, 45] – деп ... Сол ... ... ... ... да осы сала ... зерттеулер пайда бола бастады. Мәселен, Т. Әдірахманова! Қ.
Аманжоловтың поэтикасы! ... ... ... ... тұрғыдан жүйелей
отырып:! Поэтика – зерттеуге ... ... ... ... ... ... – десе, ал Р. Сыздықова:! Поэтикалық! деген анықтауыш тіл көркемдігінің,
дәлірек айтсақ, көркемдік үшін қолданыстың биігін, идеалын білдіреді! - ... -! ... ... ... ... ... бір эстетикалық дүние
деп қарастыратын болсақ, оның ... ( ... ) ... құрал –
поэтикалық тілін тану қажет! [28, 47].
Бұдан шығатын қорытынды, ақынның поэтикалық тілін зерттеу – ... тән ... ... ... ... ... Осыдан барып біз
Жүсіп ақынның поэтикалық әлеміне шолу ... оның ... ... ... ... ... қолданудағы амал-
тәсілдеріне тоқталмақпыз.
Көркемдеу құралдарын қолданудағы өзіндік ... көп ... ... ... дәстүрлер игерілуімен қатар, ол ... ... ... ... Жүсіп творчествосына тән негізгі қасиет
– жаңашылдық десек, ол ақынның дамылсыз ізденушілік еңбегінің нәтижесі. ... ... ... ... ... эпитет, метафора және т.б.
көркемдеу-бейнелеу құралдарының кесте-өрнектерінен көрініп отырады. Себебі,
өлеңдегі көрікті ой ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Ол үшін ақынның поэтикалық тілі айтайын
деген ойымен үндес, ... ... ... шырайлы көркемдік кестемен
берілуі шарт. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... поэтикалық тілінің ерекшеліктерін айқындауымыз қажет.! Өлеңге
өлеңмен жазылған шығармадағы ... ... ... ... ... ... ... нәрсе – ақынның ой- сезімінің тереңдігі мен көркемдігі. Өлең
сөз кестесіндегі, поэзия ... көп ... ... ... ... ... ерекшелігін, дүниені эстетикалық жағынан қабылдап-танудың
өзгешелігін жақсы ұғу шарт! [2, 1] – ... ... З. ... Ж. ... ана ... бар ... ... қана қоймай,
ұлттық әдеби тілімізді дамытуға барынша үлес ... ... Оның ... ... аса бай, ... Осы ретте ақын өлеңдерінің құндылығын
арттыратын көркемдеу, бейнелеу бір түрі – ... ... ... ... Р. ... ... былай деп анықтама берілген:
«Образды айқындап, оны әр қырынан танытар өрісін ... ... ... ... ... деп ... білеміз. Эпитет өзі
атайтын белгіні бейнелеп ( образды ) көрсетеді, өйткені бұл ... ... ... ... ... ... ... емес.»[28, 47]
Қай ақынның болмасын, оның эпитетсіз өлеңі болмайды. Жүсіптікі де
сондай.
- ... ... ... басқа,
Серігімде не амал қалды басқа,
Сылаңдаған аққудан айналғаны,
Қиық қанат, аппақ төс қарлығашқа [8, 86]
- Басталғандай ... жаңа ... ... ... ... тар,
Ақыл қосып күшіңді ап келеді екен,
Қара сақал соңынан ала сақал [сонда]
- Шу асау сияқты едім басым қатты,
Тас тұяқ жүре-жүре тасырқапты... ... ... да ... ... де менің сұп-суық [сонда]
Иә, көріп отырғанымыздай, ақын әрдайым тың эпитеттер іздейді. Бірінші
шумақтағы! сылаңдаған аққу, қиық ... ... төс ... ... ... ... қоса ... да ашып тұр. Ал, келесі
шумақтардағы! қара сақал соңынан ала ... шу ... тас ... ... ... қайталанбаған тың эпитеттер. Ал, осы ... ... ... ... жаңа сапардың басталуы, дүниенің
тарылып бара жатуы, ал, сол кезде ақыл ... ... ... қара ... ала ... ... ақын өзін шу ... балауы, тас тұяғының тасырқауы
– бейнебір өмірдің картинасы ... емес пе?! Ал, қолы мен ... ... екенін ақын эпитеттің ұлғайған түрі арқылы бейнелеп және эпитеттердің
өлең шумағының аяғында келіп, оған ерекше ... кең ... ... ... ... емес азайып,
Даланың рахат самалы,
Шараптай буынды алады,
Қалампыр иісі ауаның [9, 81] –
Ал, осы шумақта ше? ... ... ... ... ... ... ... оқырманды әр кез қиялға жетелейді. Тағы ... ... ала кеп ... бақыт, күлкіні,
Сен іңгалап туғаныңда бұл күні,
Түнек басқан бағы жанып дүниенің,
Ашылған ба ... ... ... ... ... ше? Бұндағы! күннің алтын кірпігі! деген эпитетті тіркес осы
шумақтың діңгегі ... ... жоқ па. Егер ақын жай ... ... ... десе ... болатын еді? Онда өлеңде ажар болмас еді.
Сондықтан ақын шығармаларынан ондайды ... ... ... ... ... ардақты.
Жүсіп Қыдыровтың көркемдік құралдарын қолданудағы шеберлігі, ... оның ... ... сөз жасай алатындығында. Алысқа бармай-ақ,
жоғарыда келтірілген эпитеттердің өзі жай ғана ... ... ... әр ... сыр-сипатын дәлдікпен жеткізетін эпитеттер екендігі
ақиқат. ... ... ... бұл ... ... ...
заттың, не құбылыстың бір ғана сапалық еркшелігін даралап ... ... ... бір ой, бір ... нақтылайтын, бейнелейтін
көркемдік құралдар.
Поэзияда Жүсіптің өзіндік үні өзгеге ұқсамайтын ... ... ... ... тағы ... келіп отыр. Өйткені, авторға тән стильдік
ерекшеліктердің бірі – ешкімді қайталамайтын соны сөз, соны ... ... ... ... Ж. Қыдыров өлеңдерінде кездесетін
эпитеттер өлеңге ерекше ажар беріп, ... ... ... Сабыр деген шақтарға,
Сары ала қаздай сағыныш,
Сәулеме қанат қаққанда -
Сағындым десе болғаны [13, 79] –
Осындағы ақынның ешкімге ұқсамайтын сары ала ... ... ... ал ... жан ... тұрған секілді. Ал, мына ... ... ... қайың, ақ қайың, желбір қайың,
Өлең оқып тұрасың сен бір дәйім,
Сырбаз қайың, сырыңа бөле мені,
Жаным сонда ақ ... ... [20, 87] ... бір ғана ... ақын ... ... Өзге ... ақ қайың деп жатса, Жүсіп ақын болса,!желбір, кербез, сырбаз»- деп
қайыңға өзгеше бір жан бітіргендей, оның ... ... ... ... ... те, ... жазба әдебиетіне жаңа сөз, тың эпитеттер
әкелген қазақтың ұлы ақыны Абай болса, оның ... ... ... те Абай мектебінен үйрене отырып, соны, жаңа айқындаулар жасауға
талпынады.
Демек, ... ақын да ... ... ... ... соны ... ажарландырып, өлең жолдарын көркемдеп отырады. Оның
таңдап, талғап қолданған эпитеттері ... ... ... ... ... ақынның жоғарыда атап өткеніміздей, ... ... ... ... ... ... сипаты бар
бейнелеуші-көркемдеуші құрал болып шыққан.
Жүсіп Қыдыров ... ... ... ... бірі - ... ... ... әсерін, ой нақтылығын
күшейте түсу үшін ақын теңеуді де жиі қолданады. Ақынның аршынды ... ... жай ... емес, көркем теңеулер:
- Қаншама өрнек салыпты ғасыр дана,
Кербезденіп көрінер жасыл дала,
Мұз көтерген ... ... ... әр ... ... қара [29, ... Бір дыбыс жоқ, тау іші тынып қалған,
Қараңғылық көрпесін ... ... бір үйір ... күйі қара орман ұйықтаған [сонда] –
Осы шағын үзінділердің өзінен-ақ, жас ... өмір ... ... ... ... көрініп тұрған жоқ па? Өз жерінде көктеген шынарға
сол алқаптың ауасы да, күн нұры да әсер етеді. Жүсіп те ... ... ... әр ... ... бұлшық етке теңеу, мұз ... ... ... ... Ал, ... орманын жылқылардың тобырына теңеу,
қандай орынды, әрі дәл, жарасымды!
Ал, мына ... ... ... ... жаным-ау, шашың қандай,
Қара раушан үлбіреп ашылғандай,
Төмен қарай төбеңнен құйылғанда,
Екеумізді қою түн жасырғандай [20, ... ... М. ... пен Қ. ... ... ... деп ... интимді лириканың! бір түрі. Сүйіктісінің жай ғана шашын
үлбіреп ашылған қара раушанға теңеу, ұзын қолаң шашы ... ... қос ... қою түннің жасырып бара жатуы секілді әдемі сурет
ақынның ойына қайдан келді ... Иә, ақын ... ... ... ... ... көркемдікпен астасып жатады.
Бұл орйда, З. Қабдолов:! Әдеби тілге үстеме мағына ... ... ... ... сол ... ... ... мазмұнын құнарландырып,
пішінін ажарландыратын көркемдеу құралдарының бірі – теңеу! [24, 35] ... ... ... ... Г. ... Важным изобразительно-
выразительным средством языка является сравнение. Писатели ... ... ... ... ... ... признаков в изображаемом может
быть особенно ... ... при ... ... его с ... ... и похожим. Поэтому и внешние сравнение выражается в ... ... ... ... при помощи слов,
как, словно, будто, это, похож и.т. д.! [30, 4] – деп ... ... ... как, будто, подобно,что! арқылы жасалатыны ... да ... ... ... деген! сөздер арқылы жасалады. ... ... ... ... ... ... сөздер арқылы келетін
теңеулеріне дәл келеді [31, 22] – ... Қ. ... ... ... ... ... ... ақынның ең көп
қолданған тәсілі. Автор теңеу арқылы бір-біріне ұқсас заттарды, нәрселерді,
не ... ... ... ... сұлу ... өрнектейді:
- Қырдың үсті боянды таң кеп күрең,
Маңайда құлпырмаған қалмапты рең,
Қынаптағы ... ... мен тот ... жан деп ... [13, 79] ... бостандық үшін табынған коммунистті тот баспаған, қынаптағы
қылпылдаған ... ... сол ... ... шындықты суретке айналдыру
тәсілі десек болғандай.
- ... өзің ... өмір ... өзің тұрғанда сенімдімін,
Ел намысы жолына басын тігер,
Сен секілді ... ... [8, ... ... да асқар таудай талап деген,
Митыңдап күн кешіп ек жабы атпенен [13, 79] –
Ал, бұндағы ... ... ... сөздер арқылы жасалып
тұр. Бірінші шумақта өзінің туған ауылына, ... де, ... ... ... ... сен ... деп, ... талапты асқар тауға
теңеп, көркемдеуі сәтті ... Енді ... зер ... ... ... ...... боп,
Тозбайтын сабыр, шыдам – теңгедей боп,
Сені ойлап ... ... елді ... ... Төселеді үйіріліп күз желі де,
Сый әкелді қаншама бізге міне,
Қарашы ... ... ... ... ... ... ... төзімін тебенге теңеу, сабыр мен шыдамын ... ал, ... құс ... ... ... ... ... жалғыз Жүсіп ақынға ғана жарасымды.
Демек, Жүсіп Қыдыров теңеуді әр түрлі амал-тәсілдермен пайдаланғанда,
оның бояу өрнектерін ... тоты ... ... ... ... теңеуді тек көркемдік бояу үшін ғана емес, әр өлеңде айтайын деген
идеялық ... ... ашу үшін ... ... шебер қолданады. Ақынның көркем
теңеулері оның образбен ойлауға әбден машықтанғанын, қызу ... ... ... да, ... айтатынын аңғартады.
Жүсіп Қыдыровтың ақындық өнері бейнелеу құралдарына өте бай. ... ақын ... ... ... да – ... яғни ауыспалы мағынада
қолданылатын сөздер. Сондықтан, сөздің ... ... В. ... не ... ... ... освоения мира, она не только
закрепляет в языковом выражении обнаруженное поэтом сходство или ... ... ... ... но и сама ... ... свой и ... контекст! [32, 16]– деп жазады.
Ж. Қыдыров сөздерді ... ... ... ... ... ғана әсер етіп қана қоймайды, белгілі бір ... ... ... ... З. ... сөзімен айтқанда:! Құбылтудың түрлері
көп. Әдеби тілдегі ең басты құбылтулардың бірі – ауыстыру, яғни метафора –
сөз мәнін ... ... ... ... отырған затты, не құбылысты
айқындай түсу үшін олардың өздеріне ұқсас өзге ... не ... ... ... ... заттың, не құбылыстың мағынасын үстеу, әсерін
күшейту! [24, 35].
Ауыстыру дегеніміз – суретті ... ... ... ... бір
нәрсенің тікелей өзін емес, оған ұқсас өзге затқа, не құбылысқа балап,
мағынасын, мазмұнын ... ... ... ... ... онда ... ... болған метафораны әр түрлі етіп ... ... ... істетуде қандай бір суреткер болса да, одан үлкен шеберлікті талап
етеді. Мұны Ж. Қыдыров лирикасындағы ... әрі ... ... және ... ... ... ... анық көруге болады:
- Көңіл – жайлау, шуақты күмбір далам,
Бақытты өмір күлкісі ... [14, ... Тұр ән ... ... ... таңы – ...... салтанаты, сәні бұл [сонда]
- Алатауға шыққанда серуенге,
Саф ауасы жұтарым менің емге,
Бұлт тіреген шыршалар, көк майса жон,
Көкірегім – ... толы ... ... ... ... ... ... күмбір даласының бақытты
өмірін сыңғырлаған күлкіге ұластыру, тыныш атқан таңды нұрға ... ... осы ... жаз айын ... ... мен сәні екенін айту,
одан қалса, туған жерінің төс белгісі асқар тау ... ... ... бұлт ... шыршалар, көк майса жоны бәр-бәрі ақын
жүрегіне алау жағады, солай да ... ... ... толы ... Бұл ... өзінен -өзі құбылып тұр емес пе? ... көз ... ... ұлттық бояу арқылы елестеп жатқан нәзік суреттер. Ал, автордың
соңғы шумағындағы ... ... ... көкірегінің жап-жарық екенін
әсірелеу – не деген көркем, әрі сұлу.
Иә, Жүсіп Қыдыров ... ... тән ... ... ... молынан кездеседі. Себебі, ол әншейінде басқалар ... ... ақын ... ... ... басқаша қабылдайды. Айналаны
қоршаған ортадан, табиғат әлемінен ... ... ... ... ... ... ажарландырып, айшықтап, әдемі суреттейді:
- Өр мінезді, тәкаппар, асау керім,
Ентелеген еркектің басар ... – от, ... ... ... ... ... қашар өңің. [14, 80]
- Сен оралсаң мойныма мұрша кәні,
Басқан ізің - әлемнің гүл шаһары,
Белгісіндей алаулап ... ... ... – күн шапағы [сонда]
- Екі сұлу – екі от,
Бірің – ... ...... ... ... ... ...
Бірінші шумақта сүйген ғашығын! сен сұлусың, әдемісің! деп жатпайды.
Керісінше, оны ең ... өр ... ... асау ... деп ... етіп үстемелеп айтып, одан кейін аузында оты барын, қолында алмас
семсері барын керемет әсірелеп жеткізген. Бұл – ... ... ... сүйіктісінің өзін ғана емес, тіпті басқан ізіне де ғашық ... ... гүл ... ... одан ... ... ... белгісін алаулап
атқан таңның күн шапағына әрі теңеу, әрі балау не деген шебер ... ... ... ... екі ... біріншіден екі отқа балау,
одан қалса жеке-жеке, ...... ... ... ... артық
қызығына балап, астарлы күрделі метафора арқылы көркемдеу, ... бұл ... ... биік ... ... не ... ... да, оны шабыттың ақ шапағына ... ... ... ... тамаша ақын. Оның өз ойын дәл, жинақы етіп
беру мақсатында қолданатын ... - ... ... өлең ... ... ... құлпыртып берудегі көп тәсілінің бірі. ... ... ... мен ... ойды ... береді. Өмірде құбылыс,
өзгеріс, заттар қандай көп болса, ауыстыру арқылы бір-бірімен байланысқан
образдар ... көп. Бұл ... ... бірнеше мысалдарын келтірейік:!Жан
табиғат – адамның жан серігі!,! Қуанышың – ... ... Екі ...
қолымдағы екі гүлім!,! Мазасыз ой – бөгелек!,! Өнер деген – ... ...... [8, -86],! ...... ... – нұр! [7, 88]– ... қона кететін, әсері күшті соны метафоралар ... ... ... ... да!ем!,! ең! етістігі арқылы жасалған метафоралары да
бар:
- Сүйгеннен соң тау болдым шатқал құзды,
Бұрын дала ... ем кең ... [9, ... Сен менің ішімен кіріп көрсең,
Көрер ең:
Аққуды –жүзген көлдегі,
Киікті – жүрген жердегі,
Таудағы лағын ... ... ... [14, ... ... ... ... екпін дарытар жіктеу есімдігі түрінде
айтылатын метафоралар да кездеседі:
- Сен – киік ең оқ ... – жыр ... ... ... – нұр, кең – ... ... Мен – ... көк тасы, сен – шуақсың [сонда].
Міне, ақынның тұнып тұрған ... ... Бұл ... үшін ... ... ... соны сүрлеу, қиын асу – образдылық. Сөздің
жаңа сыңғыры, метафораның жаңалығы ойға да, өлеңге де әл-қуат. Соны ... ... ... метафора ақынды қанаттандырады, ... ... таң ... ... ... ... те, даралық та,
өзіндік дүниетаным да ... ... ... ... дара ... танылады! [33, 20] – деген А. Егеубаевтың ... ... ... Жүсіп ақынның да шығармашылығына айтылғандай әсерге
бөлейді.
Өлеңнің табиғатына тән аз ... ... ... ... ... ... көрініс береді. Бір тектес заттар немесе
ұқсас құбылыстарды бірді-екілі қысқа сөзбен беру тәсілін де
Жүсіп Қыдыров ... ... ... ... А. ... ... дейді:!
Метонимия – это прием замещание одного знака, несущего обозначение одного
объекта, - другим ... ... ... другого объекта, определенный
разного рода часть ассоциативной соразмерностью рассматриваемых объектов!
[34, 44].
Демек, ... ұзақ ... ... құтқаратын, суреттейтін
немесе айтпақ болған ойларын қысқаша, ... қып ... ... ... алмастыру, яғни метонимия десе, бұл көркемдік құрал Ж.
Қыдыров қолдануында айрықша құлпырып кетеді.
- Жылы ғой деп ... ... ... қар ... ... ... жана ... Пушкиндер,
Жалп еткізіп сөндірді оны зұлымдық [13, 79]
- Әттең, әттең, қолға түстім жолда мен,
Тас қамалды бұзбақшы едім бомбамен,
Тас ... ... ем жан қиып ... ... деп ақын ... алмастырып отыр. Ал,!
Шырақ болып жана ... ... - деп, ол ... ашық, оқыған
адамдарды! Пушкиндер! деп алмастырып, ... ... ... ... Ал, екінші шумақтағы тас қамал - ... ал, ... ... ... тас ... ... – ешкімге жаны ашымайтын мен-меншіл
адам.Автор осы ... ... дәл ... ... яғни ... қылу
үрдісімен өлеңге ерекше ажар бітірген.
- Келе жатқан күн бе десем күлімдеп,
Сөнбей тұрған шамы екен ғой бір ... ... ... ... қан,
Бүкіл Россия алды ентігіп тынысты
- Қылыш, мылтық ойнағанда төбеден,
Шекелерде білеуленген жалын қан [сонда]
Бірінші тармақтағы сөнбей тұрған бір ... шамы ... ақын сол ... ... ... Ал, екінші тармақта автор бүкіл Россия ентігіп ... ... ... ... ... елін ... отыр. Үшінші тармақта мылтық,
қылыш өзінен-өзі ойнамайтыны белгілі, оны ойнататын адам, ақын бұл ... ... ... пен ... ... ... Қыдыров өлеңдерінде аз сөзге көп ... ... ... әр ... ... мен ... көркем
сипаттағанда, автордың ойы ажарланып кетеді. Осы секілді бірнешеуін ... Әлі ... ... кезде ақтарға, [17, 74]
- Су жүрек сірә, бара алмас,
Ер жүрек қайтіп оралмас [сонда]
- Тынымсыз жүрек жатқандай енді тынығып,
Ақылды ... ... ... жас ... [сонда]
- Жаман көздер жақсыны тез көре ме [8, 86]
- Қарашығы ... ... ... [14, ... Аппақ таңда соңғы із кесіп сонардан,
Ақ түлкіге ғашық болу – сол ... [8, ... Қара қас, ақ ... құсы ... ... ... ендің [сонда]
Ал, осындағы жаңаша метонимиялар: ақ әскерді - ақтармен, ...... ... ... ер ... деп ... айрықша әсер беріп тұр. Тынымсыз жүрек деп,
М. Әуезовтің бар қасиетін өлген кезде ықшам қып, бір-ақ ... ... ... ... шәкірттерінің аттарын атамай,
«ақылды көздер! деп, бұл да ... ... ... сиып кеткенін
қарасаңшы. Одан қалса, ... ... ғана ... ... ... жай
ғана! ғашығым, махаббатым! деп еркелетіп ... ... ... ақ түлкі, жердің қара ... ақ ... ... сұлу ... ... жанды сурет емес пе? Оқып ... да, ... Одан әрі ... ... Мен ... Ләйлінің тірі екенін,
Сен білесің Мәжнүннің өлмегенін [14, 80]
- Келсем елге ... ... ... ... ... мол қаланың,
Тұр, ол, әне, ат үстінде қыр шолып, -
Даналығы даланың [17, ... ... ... ... ... ... ... үгіліп құлап жатты [8, 86]
Бұндай суреткерлік туа біткен шеберлікте ғана шығар, сірә. ... ... ... - ... ... ... тірі ... пайымдау,
титтей жүрегі – баласының елжіреуі, солай да баласын құшағына басқан ... ...... ... яғни ... бара ... ал ... көркемдеп әсірелеуі ше? Оны ақсақал, қарт, көпті көрген демей,
жаңаша даланың даналығына балап, ... ірі ... ... ғана ... ... өз ... ақынның метонимиялары құбылысты жаңаша
сипаттайды, оның ішкі табиғатын жарқырата ... Ал, бұл ... ... бір ... ... Мастерство – это опыт былой ... ... и ... ... культурной традиции, живущей в
поэте как система его эстетических представлений»
[35, 43] – ... ... В. ... айтқаны Жүсіп ақынға тән секілді.
Сонымен Ж. Қыдыров метонимиялары – суретті, бейнелі болумен қатар,
әрі ықшам, әрі ... әрі ... ... ... ... ... өлең ... ажарландырып, құбылтудың бір түрі – кейіптеу.
Өлеңге ерекше әсер, ... ... бұл ... – Жүсіп ақынның
поэзиясында көп қолданылып, оның қарымды да құдіретті ... ... ... көрсетеді. Ақынның! Әнге ескерткіш!,! Тордағы торғай!,!
Ақ терек! және т. ... ... сан ... ... ... тұр.
- Сыбдырласып Қаратаудың желіне,
Ақ жапырақтар ән айтады еліне, [17, ... ... бұл өлең ... ... затқа жан бітіріп, тілсіз затқа
үн дарытып, табиғат құбылыстарының өзара ... дәл ... ... ақ ... ... ... ... еліне ән
айтады.
Ал,! Әнге ескерткіш! өлеңінде:
- Бір ескерткіш көрдім мен қозғалатын,
Жүгіретін, ойнайтын, назданатын,
Кең дүниені шарлайтын, шаршамайтын,
Жайып алып ... жаз ... да ... ... арайланған,
Күн болып та батады қарайған маң,
Бір қарасаң көл ... ... ... жол болып тарайды алдан.
Маңдайымнан сипайды далам болып,
Қарсы алдымнан шығады анам болып,
Жарым болып еркелеп, ... ... ... ... ... ақын кейіптеуді қолданғанда, оны көркем етіп беруге тырысады, әрі
онысы сәтті шығады. Бір ғана! ән! ... ... жан ... оны ғаламның
түрлі ғаламаттарына балайды. Сондықтан оны ескерткіш ... ... ... ... дүниені шарлауы, көл болып тербелуі, дала кейпіне,
анасының, ... ... ... кейпіне енуі – сөз жоқ, ... ... ... ... толы бейнелеулер.
- Қос аққуды самал жел сүйді еріп, [8, 86]
Төбемізден күліп күз [сонда]
- Нөсерден кейін ... ... ... ... ... жібек жел,
Құшақтар, сүйер, аймалар [сонда]
Рас, осы өлең жолдарына қарап отырсаң, Ж. ... ... ... ... ... ... болған.Жел қос аққуды еріп сүйсе,
лирикалық кейіпкерді құшақтайды, ... ... ... ақын осы ... кейіптеуді құбылта отырып, өзіндік өрнек жасаған, әдемі де,
әсерлі сурет салған. Осы ретте адам мен ... ... оның ... орны ... С. Негимов былай дейді:! Асылында, ... ... да, ... ... ... да ... тонның ішкі бауындай
етене жақын болған. Сол себепті халық ... да ... ... ... ажар-көркімен бейнеленеді. Адамзат, табиғат, поэзия – бір-
бірімен төркіндес, тектес нәрселер. Поэзияда табиғатты сөйлету, оған ... ...... ... ... ... Және де ол ... өткен сайын жалғастық, сабақтастық тауып отырады! [36, 41].
Осы секілді тағы бірнешеуін келтірейік:
- Алдымда ... көл ... жас ... жел ... [8, ... ... жылап ақырды,
Байғыз зарлап шақырды,
Қазықта бота бақырды [сонда]
- Мен ... ... қой! деп ақыл ... [17, ... ... ... ... талдар таранып,
Мына ыстықтан күрсінеді аһ ұрып [20, 87]
- Нөсер ... бір өзін ... ... боран бір өзін сабалайды [14, 80]
- Бағы лаулап, балбырайды жер күліп [20, -87]
Міне, көріп ... ... ... ... тағы ... ... мейлі өз атынан сөйлесін, мейлі ... ... ... ой мен ... ... ... бейнелеу нысанын
нақпа-нақ, дәл сипаттайды.
Қысқарта айтқанда, кейіптеу Жүсіп Қыдыров лирикасында жиі кездесетін,
оның поэтикалық әлемін байыта ... ... ... ... ... өлең сөзіне астарлы мағына, әсерлі айшық беретін көркемдік
құрал – символ да Жүсіп Қыдыров лирикасынан ерекше орын алады. ... ... ... ... В ... ... к ... – это обрашение к
третьей степени сложности. Символ – слово – образ, соотносимый с ... ... ... ... ... ... данного образа
– символа, что способствует легкому ... от ...... к
развернутой символической картине! [37, 13] – деп ... Р. ... ... ... ... әдебиеттің, оның ішінде
поэзиялық тіл кестесін сөз ететін, орыс поэтикасына қатысты зерттеулерде!
символ! ... ... ( ... ) белгілі бір ұғымды, идеяны затық
образбен ( оның ... ) ... ... ... ... ... яғни символ – белгілі бір заттың атауы ... ... ... [28, 47] – деп ... ... символ дегеніміз – бір затты немесе ... ... ... ... ... Осы ... мына бір мысалдар нақтылай
түседі:
- Отырары өліп, ойран болған ... ... ... ... ... ... жазық, жотада,
Жерді жарған есітесіз бір үнді [17, 74]
- Боталар боздап өрісте,
Аруана жалғыз жылайды,
Ақсақ қой қалып еңісте,
Қозысы ... ... ... жоқ мұндайды [сонда]
Осындағы, яғни бірінші щумақтағы! қызыл ту, ... ... үн! - ... туы, ... үні. Ал, екінші шумақты оқып қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... та, оның ішіне үңілсек,
кереметтей символикалы суреттер ... ... ... ... ... балап, ал, ақсақ қойды анаға, қозысын баласына балау, сол арқылы
өлеңді түгелдей ... ... ... өте шебер шыққан.
- Тас қорғаны бұзылып қамалдың да,
Ләззаты жетердей талай жылға,
Түскен шығар бұғалық бір ... ... ... ... [8, ... ... тас ... - ақынның күш-қайратын білдірсе,!
бұғалық түскен асау! деп ақын өзін нұсқап ... ... ... ... отыр үн-түнсіз бұтағында,
Қыран отыр тұғырда қалғуменен [сонда]
Бұнда автор бұлбұлды сүйіктісіне балайды, ал бұндағы! қыран! ақынның
өзі.
Иә, ... ... ... ... ойын астарлап жеткізумен
қатар, сол ойын сұлу ... сұлу ... ... ... Бұны ... үшін тағы да ... келтірейік:
- Қара қу – қаса сұлу сылаңдаған,
Көрмесе көңіл мәңгі жұбанбаған,
Жүзді ақ айдында сызып төсін,
Армандай ақ сағымда мұнарланған.
Шаш – қара,
Қасы – ... – қара ... ... ... өзі дара,
Қарайды анталасып дүние оған [9, 81]
Қазақ үшін аққу бір ... құс, ... ... ... символы.
Ал, Жүсіп ақын оны! қара қу! деп алып, ... қара ... ... ... ... жөнеле береді. Тағы бірі:
- Қымбат деген құнсыз ед,
Семді иіліп гүл ... ... ... ... бір ... ... ... жүрек лаулайды,
Гүл жайнаған таныс бақ,
Махаббаттан аумайды [38, 76]
Бұл өлең жолдары оқыған кісіге жай әшейін жастық ... ... ... сыр ... ... ... ... Әйтсе де ақын жұмбаққа толы
символикаға, тұспалға да ... ... тағы бір ... Сол ... ... ... сонда қалған, құнсыз ғып кеткен алғашқы жары ... ... сола ... гүл ... тұла бойы ...... ... боп ұшқан – Дәуренді, алыстап кеткен – Дәулетті, қаны шапшып,
жүрекше тулаған асауым деп – ... ... ... ... ...
Гүлжайнаны небәрі екі-ақ шумақ өлеңге сыйғызып, кестелеп отыр. Осы ... ... ... өмір сыры, ақиқаты мол шындық бар.
Демек, ақын қолданған әрбір жол, әрбір ... ... ... ... ... құралдар да жетерлік. Осы орайда ғалым А.
Лосев символға былайша анықтама береді:! ... ... на ... ... хотя и дает нам в то же ... ... возможности
сделать необходимые выводы, чтобы этот предмет стал известным! [39, 52]
Орыстың көрнекті ... А. ... ... ... в ... поэзии понятие повтора, заклинания – особа. Она не
только для ритма. Оно ... о ... ... о ... его ... ... ... иных понятий – зыбких и случайных. Повторение – ... Как ... ... и ... ... ... возвращается к
нам накопленная новым значением...! [14]– дейді.
Ақындық өнерге тән ... ...... Қыдыров поэзиясында да
елеулі орын алады. ... ... ... ... ... сөз, ... тармақ пен өлең жолдары бірнеше мәрте қайталанып отырады.
Сөйтіп, өлең мәнерлілігі, ой ... ... ... Бостандық – қызыл туым желбіреген,
Бостандық – кең аспаным мөлдіреген,
Бостандық десем, көсем, сені көрем,
Бостандық десем, жарқыраған елді ... [14, ... ... ... ... ... аяғына дейін қайталануы
анафора жасап тұр. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... жолдарда! десем! сөзі екі рет қайталанған.
Сөйтіп, шумақтың эстетикалық әсері күшейе ... ... тау ... дала ... ... шөп болып, ара болып,
Жаралмаппын тас болып, темір ... боп, ... боп, ... ... аң ... тағы ... боп, қара ... шаңы болып,
Жаралмаппын көктемгі жауын болып,
Піскен кезде үзілер қауын болып [8, 86]
Бұл мысалда ақынның өмірмен арпалысы ... ... ... яғни анафора да, кезекті қайталау, яғни, эпифора да және ... өлең ... ... да ... тұр. ... ... өлеңнің басында қайта-қайта қолдану арқылы айтайын деген ойына ерекше
қуат берген. Ал, ұйқас соңында ... ! ... ... ... жан арпалысына рух беріп, ... ... өлең ... ... ... ... бірге өлең ортасында кездесетін! боп!
сөзінің қайталануы да ... ... әсер ... ... ... ...... мен ассонанс та Жүсіп
ақынның өлең ... ... орын ... ... ... не ылғи ... ...
аллитерацияның, не ылғи дауысты дыбыстардан құралған – ассонанс ... ... ... ... ... ойын ... ... неғұрлым
тартымды етіп, мағынасы жағынан оны тереңдете түседі. ... ... мен ... ақын ... ... да ... ... тәсіл оның өлеңдеріне көктемгі судың тасығанындай ағынды екпін
береді.
- Күз ғой, күз ғой, қыс ... ... ... ... шуақта ыстықтап,
Көлеңкеде тоңасың [8, 86]
Бұл шумақ аллитерацияға құрылған. Бұнда! к! дауыссыз дыбысы өлеңге
ерекше ажар беріп тұр ... ... ...... ... шайдай ашық,
Көңілім – қырдай құлпырған түрмен жаңа,
Келатыр ем лепіріп, ойдай тасып,
Көрініп көзіме алуан гүлдер ғана [8, ... ... ... ... ... ... ... к! дауыссыз дыбысына құрылған дыбыстық қайталаудың түрі ... да осы ... ... ... әуезділік қасиетін
арттыра түскен.
- Алдымда асқар ақ алмас,
Ақиық қыран ала ... ... ... бара алмас,
Ер жүрек қайтіп оралмас [9, 81]
Ал, мұнда! А! дауысты дыбысының қайталанып ... яғни ... ... ... ... ... тұр. Әсіресе, шумақтың бірінші,
екінші жолы бастан-аяқ! А! дыбысына құрылған ассонанстан ... тұр. ... ... ... ұласқан. Осы секілді:
- Жаңа көкті жұрттан бұрын көремін,
Жаңа лепті жұрттан бұрын сеземін,
Жаңа гүлді жұрттан бұрын теремін,
Жаңа қырды жұрттан бұрын ... [9, ... ... ... басы! Ж! дыбысы арқылы аллитерация құрып, әдепкі
анафора жасап тұр. Бұнымен қоса ... ... ... да ... ... ... дарытып тұр.
- Албырт көңіл айна бұлақ ағады,
Аунатардай мінезі ауыр ... ... тал да ... ... ма ... ... ... [сонда]
Бұнда да шумақ бастан-аяқ! А! дыбысынан жасалған ассонансқа тұнып
тұр. ... ... ... ... ... ақынның көп
ізденетін шынайы суреткер екенін тағы бір ... ... ... ... келтіретін, әуезділігін арттыратын дыбыстық
қайталаулар оның акустикасын күшейтіп, музыкалық қасиет дарытады. Бұл ... ... ... әсерлі, әдемі дыбысталуын күшейтіп қана қоймай, әрін
келтіріп, саздылығын арттырады.
Сонымен, Жүсіп ... өз ... өлең ... әуезділігін,
дыбыстық үндестігін ажарландырып, құбылтатын әдепкі қайталау – ... ...... да жиі кездеседі екен. Кейде ол не дауысты, не
дауыссыз дыбыстарды ... ... өз ... ... тартымдылық
жағын күшейтеді. Көп жағдайда бұл әдіс өте ... ... ... ... ... өлеңнің дыбыстық үндестігі мен қолданылған ... ... ... ... ... ... ... Екі ұдай нәрсені, құбылысты, ұғымды,
сезімді қатар қойып жұптау, ... [6, 34]– деп ... ... ... ең ... адамның әрекеті мен ... ... ... Бұл ... ... в образном параллелизме всегда на первом
месте, это ... член ... ... человеческих действий и
отношений – на втором это второй член параллелизма. ... ... и ... ... ... ... связь! [40, 15] – делінген! Введение
в литературоведение! оқулығында.
Психологиялық ... ... ... ... ... бір ... Бұл өрнектеуде лирикалық кейіпкер мейлі ақын болсын,
мейлі жай адам ... оның ... ... ... ... ... табиғатпен байланыстыра сипаттау ауыз
әдебиетінің поэзиялық үлгілерінде, ... мол ... нәр ... ... лирикасында да кездеседі.
- Кісінеді боз дөненім шөлдеген,
Бұрылдым да таяу қалдым көлге мен,
Көл ... ... түсе ... ... тұра қалды көлденең [41, 83]
Мұнда астындағы көк дөнені ... ... бет ... ... ... әсем су ... сурет-қыздың сұлулығы
астастырылып, әдемі картина өрнектелген.
Бұл үзіндіде ақынның ойланып, толғануы, табиғат құбылысы – күннің
күркіреп, ... ... ... ... ... бұлт ... ... басындағы ойы:! бұрқ-сарқ»қайнайды. Осы
құбылыстан ... ... ... ішкі жан-дүниесін табиғат
әлемімен, оның бір ... ... ... ... ... ... көркемдік дәрежесі өте тамаша болып шыққан. Ақын
айтайын деген ой-түйінін табиғат ... ... ... ... бір ... ... ... әдемі сурет өрнектей алған.
- Тіріліп тірлік тынбайды,
Көкірекке жүрек сыймайды,
Жасы кеп ... ... ... ... гүл жайлы,
Құстардың әнін тыңдайды,
Көктемді мынау қимайды. [14, 80]
Мұнда да психологиялық жұптастыру бар. Жасы ... ... ... табиғаттың қайта тіріліп, құстардың ән салуы, әсем көктемнің
келуі, яғни өлмек жанның жастық шаққа ... ... ... ... те, ... ... астарланып, құбылады. Мұнда автор ішкі сезім
дүниесі және ... ... ... гүл, ... ... ... әдемі
өрнектеген. Яғни, психологиялық егіздеуді бұл шумақта да ұтымды қолданған.
Ақын лирикасының лексикасы аса бай. Ана тілінің асыл ... ... ... ... қоры өте мол. Әр ... саралап қолданатын ақын
өлең сөзінің мәнді, мағыналы ... баса ... ... біз ... бір ... әр түрлі сөзбен беру, яғни синоним
сөзіне тоқталмақпыз.
Ал, синоним сөздер туралы:! ... ... из ряда ... ... ... ему для ... ... передачи какого-либо факта,
мысли, ... ... ... ... его ... над ... ... Употребление синонимических слов и выражений
помогает писателю разнообразить речь, ... ... [30, 4] – ... Г. ... ... бойын аулақ салатын ... ақын өз ... ... де айрықша мән береді. Ол ойын дәл ... ... ... ... ... Мысалы:
- Дес бермей, алаяқ, қу, саудайыға,
Күш беріп өзің туған таудай ұлға,
Моп-момақан ауылым жатырмысың,
Баяғыша Қаратау баурайында.[8, 86] Бұл ... ... ... ... бір ... ... тұр. Ақын өлең өрнектілінін артттыру
мақсатында! өтірікші! деген ұғымды ... ... үш ... ... ... ... осы секілді синонимдік сөздер тізбегі кейде
әр түрлі жолдарда, кейде бір тармақ ішінде де кездесе береді:
- Маңдайыңда екі көз ... ... ( көз, ... ) [8, ... Өсу, өну ... ел біледі ( өсу, өну ) [сонда]
- Құшағым мен көңілім аспан құшып,
Айналамын жерімнен, көгімнен де ( ... көк ) [14, ... ... кеңіп аумағы,
Түлкідей дүние аунады ( әлем, дүние ) [сонда]
Осы тәрізді жеке жолдарда, ... ... ... Жүсіп
ақын лирикасында молынан ұшырайды. Осы секілді:
- Алматының әдемі көшелері,
Шаттықтың аман – жұрты, есен – елі.( ...... ел ... ... Мен ... ... өшкен тас түнекте,
Қолымменен сипалап қараңғыны ( тас түнек, қараңғы )
[сонда]
Осындай синоним ... ... ... ... да ... ... ... лирикасында синонимдермен қатар, омоним сөздер тобы
сирек болса да ... ... ... ... ролі жайлы В.
Жирмунский:! Каждое слово имеющее вещественное значение, ... ... ... ... ... приемом художественного
воздействия, в то время, как в языке науки оно лишь отвлеченное обозначение
общего понятия! [42, 26]– деп ой ... ...... сөздің шебері. Ол көп ізденеді, әрелі сөз
тауып, көрікті сурет жасауға ұмтылып ... ... Бір қара қу ... мен ... ... ... қара жерге,
Ажарын қу жалғанның ашатұғын,
Көл жүзіне біткен ол қара мең бе [9, 81]
Бұнда! қара! деген сөз көп болғанымен, беретін мағынасы ... ... ... ... қара қу! деп, ... ... ғып бедерлесе, екінші бірде
қара жерді ... тұр, ал, ... ... меңнің түсін айтып, бейнелі сурет
жасаған. Бұнымен ... қу! сөзі де ... ... ... ... ... де шебер қолданады:
- Жеңгелердің ұшырап қарғысына,
Һәм бөленіп солардың алғысына,
Жеті басты қайнысы отыр бүгін,
Әнін қосып аяулы таң ... [8, ... ... –! ... пен қарғыс! деген сөздер. Аталмыш сөздер
өлең шумағында қарама-қарсы мағынада алынып, ой кеңістігін ... ... ...... ... асқақ үнді,
Ол бақытты іздемес құр сарғаюдан,
Кәрілікке бір қадам басқанымды,
Білдім мен жұмсарғанымнан [8, ... Сен ... ... ... ... ... екен жас тығулы,
Еңсемді ерге лайық теріскейдің,
Азынаған алты айлық басты түні [14, 80]
Бұл өлең жолдарында кездесетін! жастық – ... күн – түн! ... ... Осы ... антонимдік жұптар ақынның өмір жайлы ой-
тұжырымын ашып қана қоймай, өлең ... ... ... де ... түскен.
Жүсіп Қыдыров адамдар арасындағы, өмірдегі, табиғаттағы жарастық пен
келісімнің ... Оның ... шын ... шын ... ... пен шын қуаныштан, шын сағыныштан туған. Ақын тілі - өте ... ... ... эпитеттер, метафоралық тіркестер, сөздің ... ... ... антоним т. б. тіл байлықтары толып жатыр. Бұған куәлік ретінде З.
Қабдоловтың:! Әдеби ... ... ...... ... ... ... жеке-жеке қорытыла тұрса да, іс жүзінде әрқайсысы әр
жерде жеке-жеке қалып қоймайтыны ... ... ... әр ... ... ғана ... ... керісінше бір шығармада әр алуан тәсіл қатар
жүреді.
- Қап-қара, мөп-мөлдір, тұп-тұнық көзіңді –ай,
Қарындас бойыңа жарасқан,
Қарасы шындықтың өзіндей,
Аласы – бұлты жоқ ақ ... Ж. ... ... ... өзіміз жоғарыда жеке-жеке байыптаған бірнеше тәсіл біте
қайнасып, бірге жүр: айқындау ( эпитет ) керек пе, теңеу ... пе, ... ... ) ... пе... бәрі бар. Бұлардан басқа да қызық-қызық үйлесімдер
бар. Қап-қара, мөп-мөлдір, тұп-тұнық – ... ... оның ... мағына
жағынан, біріне-бірі қарама қарсы антонимдер, ал айшығына қарасақ ... ... бір ... ... мен ... ақын бірде теңеу арқылы
ажарласа, бірде метафорамен құбылтады да, енді бірде ұғым жағынан егіздеу ... қою ) ... ... ... ... [43, 36] – ... ... куә. Қарап отырсақ, ақынның заңғар ұлылығы да, ... ... ... де таң ... ... ... ... – тек қана хас ақынға ғана
тән құдіреттілік.
Сонымен, Жүсіп Қыдыров ... ... ... ... ... ... қазақтың поэзиясында өзіндік үні
бар, орны бар қаламгер екен. Дегенмен, Жүсіп ... ... ...... ... ... сөз. Ал, сөз ... – маржандай
тізілген, айналасына жарық сәуле шашып тұратын бейнелі, суретті сөз кестесі
десек, бұл көркемдік құбылыс Жүсіп өлеңдеріне де тән ... де, өлең ... тіл ... оның ... мен ... айтайын деген идеясымен, шығарма мазмұнымен ... ... ... ... ... ... ... баламалы бейнелер –
халықтың тұрмыс-тіршілігімен, салт-санасымен, әсемдік, сұлулық туралы ұғым-
түсінігімен қатарласа дамиды. Сондықтан Жүсіп Қыдыров та ... ... ... өнер иесі – Сыр ... ақпа-төкпе жырларынан
терең сусындағандықтан, солар қалыптастырған теңеу, ... ... ... ... ... ... поэзиясының бейнелілігін зерттеген
С. Негимов:! Шын ақын жарқын дәстүрден қол үзбейді. ... ... оны ... ... да. Белгілі сөз – образ, сөз – символдар эстетикалық
сипаттарын, мағыналық ... ... ... ... ... ... ... өміршең, өшпес өнегесіне құрмет көрсетілсе, нұр үстіне нұр
болар еді! [36, 41].
Зерттеуші айтқандай, Жүсіп ... ... сөз ... ... образдармен шектелмей, оған жаңа леп, кең тыныс беріп, бейнелі,
өрнекті баламалар қосып отырады.
Егер:! Өлеңдегі әр сөз ... ... ... ... ... ... ( З. ... ) болады десек, адам
баласының ішкі жан ... ... мен ... ... тілдің
бейнелеуші-көріктеуші құралдарымен сипатталады. Ал, Жүсіп ... ... әсем де, ... ... ... - ... ... бейнелеу
құралдарына бай. Оның үстіне Жүсіп Қыдыров шабыты асып-төгілген және ой-
қиялы өткір де жүйрік ... Сол ... ол ... ... ... ... символ
т. б. көріктеу құралдары әсерлі де әсем, өрнекті де мағыналы ... ... ие ... ... астарлы сөз, теңеу, баламаларды орнын, жүйесін тауып
қолдануға әбден шеберленген. ... ол ... ... ... ... портреті мен табиғат әлемін, ақындық көңіл
толқыныстарын сипаттағанда, жоғарыда аталған өлең сөзінің көркемдеуші-
бейнелеуші ... әр ... ... ... ... ... ... қолдану аясын кеңейтіп, поэзиялық күрделі образдарды
өрнектейді.
Сонымен бірге, Жүсіп Қыдыров лексикасы ... ... мен ... кенде емес. Сондықтан ақын өлеңдерінде тіл жұтаңдығы, ой мен ... сөз ... та ... ... Өз ... әр ... ... да саралап, таңдап-талғап барып қолданатын ақын
синоним, омоним, антоним сөздерді де өз жүйелі ... ... бір айта ... ... ... ұлы ......
гармония! ( З. Қабдолов ) деген пікірге сүйенсек, Жүсіп Қыдыров лирикасында
өз орнында қолданылған әр сөз, дыбыс, үндестігі де, оның ... ... ... ... ... ... аса бай, ... кестелі Жүсіп
Қыдыров лирикасы –! Өлең – суретті сөз! деген әрі ескі, әрі жаңа ... да ... ... ... ... қам-қарекеті мол дөңгеленген дүниеде сапырылысқан
адамдар тағдыры мен жасыл табиғат арасындағы дәнекер ме? Әлде ... ... ... ... ме? Әлде ... жақсылықтан жылу таратсам,
жүрегіне үміттен шам жақсам деп жүрген жаны ... ... ме? ... жер басып жүрген, жұртқа ұқсамайтын, сәл ... да ... ... ... ... ... ... көрінеді көзіме! [44]–
дейді ақындар жайлы үлкен жазушы ағамыз Д. Досжан.
Ақын... Ақындық... Не ... ауыр ... Ал, сол ... ... атты ... адам тағдыры ше?!
Міне біздің бітіру жұмысымыздың өзегі болған ұлы ... ... ... ат басын тіреген көрнекті, ... ... ... ... ... ... десек те, ұлы қазақ поэзиясына дәмді жырдың, тірі сөздің, мәнді
әуеннің жолына басын ... ... ... ақ ... ... қалам
тербеген, қазақ поэзиясының гладиаторы атанған ақын ... ... көз ... ... ... ... секілді ұшып ғайып болса да,
ақынның түрлі ізденістерге толы, көркемдік ... ... бай, ... ... ... ... ... керісінше аспандай бермек.
Жүсіп Қыдыров лирикасы тұтастай алғанда тақырып, идея жағынан ғана
емес, түр, ... ... да ... ... ... поэзия. Ақын өлеңдерінің көкейге қонымдылығының сыры – ... мен ой ... деп ... Ақын қандай құбылысты жырға
қоспасын шамырқанып, ашынып, тебірене, толғана отырып жазады.
Біз бітіру ... ... ... ... ... ерекшелігін, оның ішінде табиғат, махаббат, көңіл-күй т. б.
тақырыптар тұғырында эстетикалық мән-мағынасын ашуға, ақындық дара ... ... ... бөлдік. Ал, екінші тарауында ақынның көріктеу
құралдары: эпитет, тнңеу, метафора, кейіптеу секілді түрліше қолданған ... ... Ақын ... ... үндестіктері: аллитерация
мен ассонанстың оның өлеңдеріне ерекше ... саз ... ... ... басқа да ақынның поэмасына аз да болса көңіл бөлдік.
Жалпы көркемдік ізденіс деген өте ... ... Ол ... пен
ойшылдықты, философиялық ой толғаудағы жаңалықты, көзқарас ... ... ... ... ... ... ... Қыдыровтың ақындық жолы – тынымсыз ізденістің жолы. Ол осы
жолмен ілгерілеп, кемелдену кезеңіне аяқ басты. Оның ... ... ... ұғымы – бәрі өлең. Оның ақындық жолындағы ... ... ... ... ... ... тән аз сөзділік бәр-бәрі
ақындық шеберліктің бағындырған биіктігі.
Бәріміз білер бір ... - өмір ... ... ... да өз ... ... ұрып ... Айтпағымыз: өлең түрі, оның ішкі иірімі үнемі
өзгеріске түсіп, ... ... ... бермек. Жүсіп ақын да қалауынша өлең
формасына өзіндік иін әкеліп, ... ... ... ... қай
өлеңін алсақ та, ой мен сезім үнемі бірлікте жымдасып, әдемі өріледі. Сырлы
сөзді көркем сөзбен жеткізуде тың ... ... ... ...... ... ... айқын белгілер.
Сонымен, поэзиядағы көркемдіктің табиғаты ой мен образдың гармониялық
бірлігіне қоса сыңғырлаған сымбатты сұлу ... ... ... тұрады деп қорытынды жасауға болады. Сондай-ақ, көркемдік бар
жерде шын мәнідегі шеберлік те бар. Мұның бәрі ... ... ... мол ... ... сусындаған Жүсіп Қыдыровтың толыққанды
ақындық мәдениетінің ... ... ... деп ... ... ... ... айтарым: - дүниеде қазақтың ұлы поэзиясына
өзінің тың ізденгіштігімен, өлең ... ... ... ... ... ақындар болса, мен ол қатарға зор мақтанышпен Ілияс
Жансүгіров атындағы сыйлықтың иегері, шынайы махаббат ... ... ... ... ... қосар едім.
Қазақтың ұлы поэзиясының келелі көшін арқалаған Жүсіп ... ... ... ... ... ... ... толқынға, Яғни
келесі ғасырға сенімді түрде керуенін көшіруде...
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Ахметов З. Өлең ... ...... ... 1973. – 212 ... ... З. ... шыңы – даналық. – Астана: Фолиант, 2002. – 408 б.
3. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы: Ана ... 1995. – 270 ... ... Г. ... в ... – Москва: Просвещение,
1979. – 352 с.
5. Әбдірахманова Т. Ақын сыры. – Алматы: ... 1965. – 136 ... ... Т. Қ. ... ...... Ғылым,
1976. – 372 б.
7. Бекхожин Қ. Өлең ...... ... 1986. – 328 ... ... Қ. ... және жаңашылдық. – Алматы: Жазушы,
1969. – 245 б.
9. Базарбаев М. Өлең ... ... сөз ...... ... – 252 б.
10. Белинский В. Избранное. – Москва: ... ... 1954,- 552 ... ... Ж. ... ... ... жүйесі: фил. ғыл. канд. ғыл.
дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – ... ... ... А. И. ... поэтика. – Москва: Высшая школа,
1989. – 406 ... ... В. В. ... русской литературы. – Москва: Наука,
1976. – 508 с.
14. Вознесенский А. Заметки ... // ... ... 20 – ... в литературоведение. – Москва: Высшая школа, 1976. – 442 с.
16. Григорьев В. П. ... ...... ... 1979. – 442 ... Гуляев А. Теория литературы. – Москва: Наука, 1985. – 210 с.
18. Дүйсенов М. Сейдеханов Н. Халық ... ... ... – Алматы: Ғылым, 1982. – 192 б.
19. Дүйсенов М. Уақыт және қаламгер. – Алматы: Жазушы, 1974. – 324 б.
20. Егеубаев А. Сөз ...... ... 1985. – 272 ... С. 60-80 ... өлнң ... ... канд. дәрежесін
алу үшін ұсынылған диссертация. – Астана, 2000.
22. ... Қ. ... ... ... және Абай ... ... ... Қаз. Мем. Бас, 1960. – 367 б.
23. Жұмалиев Қ. ... ...... ... 1964. – 248 ... ... Қ. Стиль - өнер ерекшелігі. – Алматы: Жазушы,1966. – 227 б
25. Жүсіпов Қ. Қазақ лирикасындағы стиль және ... фил. ғыл. ... дәр. алу үшін ... ... – Алматы, 1966.
26. Жирмунский В. Теория литературы. – ... ... 1977. – 404 ... ... К. Ә. ... поэзиясындағы көркемдік ізденістер: фил.
ғыл. канд. ғыл. дәр. алу үшін жазылған диссертация. – Алматы, 2004.
28. Кәрібаева Б. Қара өлең және ...... Қаз. Б. Ак. Рес. ... 2001. – 173 ... ... Б. ... қазақ лирикасының аоэтикасы. – Алматы: Жалын,
1988. – 151 б.
30. ... ... ...... ... 1985. – 348 б.
31. Қаратаев М. Дәстүр мен жаңашылдық. – ... ... 1980. – 367 ... ... М. ... ...... Жазушы, 1984. – 376 б.
33. Қаратаев М. Стиль – зерттеу принциптері. – Алматы: Ғылым,
1928. – 335 ... ... З. Сөз ...... Мектеп, 1976. – 352 б.
35. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері. – Алматы: Мектеп,
1970. – 376 ... ... З. Сөз ...... ... университеті, 1992.- 352 б.
37. Мәуленов С. Сыр мен жыр. – Алматы: Жалын, 1991. – 352 б.
38. Мүсірепов Ғ. Суреткер ...... ... 1970. – 543 ... ... С. Өлең ... – Алматы: Ғылым, 1980, - 136 б.
40. Негимов С. Өнерпаздық өрнектері. – ... Ана ... 1996, - 88 ... ... С. ... поэзиясының бейнелілігі. – Алматы:
Ғылым, 1991. – 196 б.
42. Нарынбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдік кепіл. – ... ... – 162 ... ... В. ... про ... – Москва: Современный писатель,
1963. – 479 с.
44. Потебня А. Эстетика и поэтика. – Москва: Искусство, 1976. – 614 ... ... М. ... ... и ... ... – Москва:
Советский писатель, 1986. – 478 с.
46. Палкин М. А. Лирика и ... ... ...... ... 1986. – 272 ... ... Р. Абайдың сөз өрнегі. – Алматы. Санат, 1975. – 206 б.
48. ... З. Ақ жол. – ... ... 1990. – 464 ... ... Ж. Абайдың ақындық тағылымы. – Алматы: Жазушы,
1984. – 376 б.
50. Шыныбекова А. Ә. Тәжібаев поэзиясының ... ... фил. ... ғыл. дәр. алу үшін ... ...... 1999.
51. Сариев Ш. 60-70 жылдардағы қазақ лирикасы. Көркемдік ... ғыл. дәр. алу үшін ... ...... 1993
52. Лосев А. Ф. Проблемы символа и реалистическое искусство. – Москва:
Искусство, 1983. – 367 с.
53. Якобсон Р. Работы по поэтике. – ... ... 1987. – 464 ... ... ... ... мақалалар мен сындар
54. Қыдыров Ж. Поэзиядағы стандарт және ізденімпаздық // Жұлдыз, ... № 4 ) – 195-204 ... ... М. ... па, жаңа ... па? // Қазақ әдебиеті, 1963,
25-қаңтар. – 3-4 б.
56. Қыдыров Ж. Ғашық ғұмыр // Жұлдыз, 2004,( № 8 ) – 119-129 ... ... О. ... мың бір ... // ... елі, 1997, ... № 13 ) – 4 ... Сахиев ф. Мың бір күнмен қайта дидарласқанда. // Қазақ елі, 1997,
28-қараша. ( № 47 ) - 6 б.
59. Алдамжаров Б. ... ... ... // ... елі, 2003, ... № 23 ) – 7б.
60. Кеңбейіл М. Махаббат деп түсінді мына әлемді. // Егемен Қазақстан,
2007, 14-наурыз. ( № 66 ) – 6 ... ... Қ.! ...... сенгенім! // Қазақ әдебиеті, 1997,
1-сәуір. ( № 13 ) – 15 ... ... Д. ... ... // ... 1997, ( № 1 ) – 20-21 ... ... Б. Ақын рухына хат. // Жас Алаш, 1997, 26-маусым.
64. Айнабеков Б.! Жүргейсіңдер еске алып, пайғамбар ... ... // Заң ... 2007, ... – 4 б.
65. Мағлұмова Г. М. Мақатаев өлеңдерінің көркемдік ерекшелігі.
// ҚазҰУ ... ... 2005, ( № 6 ) – 41-43 ... ... Ж. Өлең жаны ... // ... жас, 1962, 14-ақпан.
67. Қыдыров Ж. Айтыс арзандап кеткен жоқ па? // Лениншіл жас,
1964, 4-желтоқсан.
68. Қабышұлы Ғ. Арамыздан ... ... // ... ... № 5 ) – 69-83 ... ... Ә. ... жыр. // Қазақ әдебиеті, 1966, 30-қыркүйек.
70. Дулатова Ж. Сазгер ақынды еске алды. // Қазақ әдебиеті, 1998,
27-наурыз. ( № 12 ) – 3 ... ... Ж. ... ... // ... 1963, ( № 12 ) – 149-150 ... Қыдыров Ж. Тұңғыш кітап. – Алматы: Жазушы, 1964. – 48 б.
73. ... Ж. ... сәт. – ... ... 1966. – 80 б.
74. Қыдыров Ж. Жұлдыздарға жол. – Алматы: Жазушы, 1969. – 80 б.
75. Қыдыров Ж. Нұр ... ...... ... 1971. – ... Қыдыров Ж. Сәуір лебі. – Алматы: Жазушы, 1972. – 96 б.
77. Қыдыров Ж. Шынарым, шырайлым. – Алматы: Жазушы, 1974. – 152 ... ... Ж. ... – Алматы: Жазушы, 1976. – 112 б.
79. Қыдыров Ж. Жанартау жүрек. – Алматы: Жазушы, 1978. – 112 ... ... Ж. Гүл ... шақ. – ... Жалын, 1979. – 224 б.
81. Қыдыров Ж. ... жаз. – ... ... 1980. – 344 б.
82. Қыдыров Ж. Жібек жел. – Алматы: Жалын, 1981. – 168 ... ... Ж. ... ...... Жазушы, 1982. -140 б.
84. Қыдыров Ж. Мың бір күн. – ... ... 1983. – 264 ... ... Ж. ... – шеруім. – Алматы: Жазушы, 1985. – 392 б.
86. Қыдыров Ж. Сүйемін сені, өмір. – Алматы: Жазушы, 1988. – 128 ... ... Ж. Мың бір күн. – ... ... 1997. – 326 ... Қыдыров Ж. Мың бір күн. – Астана: Фолиант, 2003. – 320 б.
89. Мақатаев М. Аққудың ... ... жыр. – ... 2001. – 352 ... ... Қ. Домбыра. – Алматы: Жазушы, 1979. – 352 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жүсіпбек Аймауытов прозасының көркемдігі29 бет
Талантты лирик-ақын Жүсіп ҚЫДЫРОВ рухымен сырласу5 бет
Ақан Серінің өмірі мен шығармашылығы7 бет
«Жүсіп – Зылиха» дастаны32 бет
Ақын, прозашы, драмашы, сыншы, публицист, аудармашы – Жүсіпбек Аймауытов6 бет
Жазушы Жүсіпбек Аймауытовтың ‟Ақбілек” романы тіліндегі фразеологиялық ерекшелігі6 бет
Жүсіп Баласағүни4 бет
Жүсіп Баласағұн5 бет
Жүсіп Баласағұн мен Абай шығармаларындағы адамгершілік тақырыбы62 бет
Жүсіп Баласағұн. «Құтадғу білік»11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь