Зат есім мен сын есімнің жасалу тәсілдері

Кіріспе
Негізгі бөлім
I тарау. Парсы тіліндегі сөзжасам жүйесі
1.1. Сөзжасамның морфологиялық (синтетикалық) тәсілі.
1.2. Сөзжасамның синтаксистік (аналитикалық) тәсілі.
1.3. Сөзжасамның лексика.семантикалық тәсілі.

II тарау. Зат есім мен сын есімнің жасалу тәсілдері.
2.1. Аффикстердің көмегімен жасалатын сөзжасам.
2.2. Сөз біріктіру (негіз біріктіру).
2.3. Сөз тіркестерінің лексикалануы.

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зат есім мен сын есім жұрнақтарының қысқаша сөздігі
Суффикстер
Префикстер
        
        Кіріспе
Сөзжасам тілдің ең терең
және жұмбақты саласы.
В.фон Гумбольдт
Кез келген тілдің дамуы, ең ... ... ... ... байлығы-кірме сөздер есебінен сөздік құрамның толығуымен
емес, төл ... ... және ... дамуы негізінде, жаңа сөздердің
туындауы арқылы анықталады. ... ... төл ... ... және ... даму жүйесін зерделеу қажет.
Тіл дамуы әлем бейнесін танып-біліп, олардың әр ... ... ... ... мен саны, қимылы мен әрекеті, амалы мен сипатына атау беруі
арқылы ... ... мен ... ... атау, есім беру
халық танымымен, ой-санасының өсуімен, ұлттық ... мен ... ... ... кез-келген зат не құбылыс ұғым ... ... ... ... сөздік бейнесін жасайды. Бұл таңбаланған
бейне ... ... ... ... атау ретінде танылады. Атаудың
жасалу, қалыптасу процесі-сөзжасамның негізгі зерттеу нысаны. Яғни сөзжасам-
ұғымда қалыптасқан ... ... ... ... ... айқындайды.
Сөзжасам-атау жасау процесі. Процесс нәтижесі-туынды сөз. Сөзжасам туынды
сөздің жасалу сипатын, әдіс-тәсілін, ... ... жаңа ... ішкі ... ... ... сөздің құрылымын тұлғалық және
мағыналық ... ... ... ... ... ұғымның,
танымның рөлі мен маңызы зерттелді. Жаңа сөз жасау, ... ... ... атау ... мен ... зерттеу нысаны.
Тілдің сөздік қорын байытуда грамматикалық тәсілдер бойынша
тілдегі қалыптасқан ... мен ... жаңа ... ... ... ... оның ... қоры толықтырылады. Бұл тілдің
маңызды функциясы-коммуникацияның кемелденуіне ықпал етеді. ... ... ... ... ... зерттеу тіл білімінің өзекті мәселесі
болып саналады.
Сөзжасам семантикалық, синтетикалық, аналитикалық тәсілдер арқылы
туынды сөз – атау ... ... ... және ... қызметтен
бөліп қарауға болмайды. Ойлаудың кез ... ... ... ... ... байланысты. Ал сөзжасам мен оның нәтижесі болып
табылатын атау ... ... ... ... ғана ... әлем бейнесін
жасауға қызмет ... ... ... ... қажет.Атаудың
қалыптасу тарихында тілде ортақ сөзжасамдық ... ... ... қалыптар кешені сөзжасамдық тәсілдердің жіктелуін туғызады.
Тіл дамуы көнеден келе жатқан күрделі әрі ... ... ... ішкі және ... даму заңдылықтары бар, бұларды зерттеу сөзжасамның
мақсаты болып табылады. Сөзжасам атаудың ... ... мен ... ... ... мен жаңадан туындаған мағынаның ішкі құрылымын
анықтайды. Сөзжасам процесінің көнелігі ... шығу ... ... ... әр түрлі бейнеге атау беріп, алғашқы атаудың жасалу сипаты
мен одан ... ... ... мағыналарынан бастап, бұл процесс тілде
үнемі жүреді. Сондықтан ... ... ... ... ішкі ... жаңа сөз туғызатын тәсілі мен ... бар тіл ... бір ... ... ... сөз ... ... мен құрылымын тану күрделілігі атау
бейнелейтін заттың, құбылыстың және олар туралы ұғымның қатынасын ... ... ... сөз ... ... ... ... құбылыстар
арқылы негізделіп орындалады. ... ... сөз ... әр ... ... ... ... пайда болған жаңа мағыналы
тұлғалар туынды сөздер болады, мұндай жасалымдар – сөзжасамдық процесс
негізінде орындалғандықтан, ... ... ... ... ... ... екі не ... морфемалар мағынасы арқылы жасалып, күрделі
құрылымға ие ... ... ... ... ... ...... ішкі семантикалық құрылымын зерделеу деген сөз.
Туынды сөз мағынасы түбір ... ... ... ... ... түбір мағынасын анықтау қажеттігі
туындайды. Көне этимон түбірлердің ... ... ... ... туғызуға себеп болып тұрған сема деңгейі көрсетілуі қажет. Сондықтан
тарихи тұрғыда, сөзжасам дегеніміз – ... ... ... және
тұлғалық жіктелуі, дамуы нәтижесінде ұғымда ... ... ... таңбалау үшін, әр түрлі сөзжасамдық ... ... және ... ... туынды сөздердің жасалуы болып
табылады.
Екіншілік мағына беруге қатысатын ... ... ... ... ене ... ... ... ерекше семаға ие болып, ... ... не ... өзгеріске түскендіктен негіз сөз
ретінде ұғынылады. Сондықтан туынды сөз мағынасын ... ... ... ... ... ... ... ретінде анықтаймыз.
Сөзжасам негіз сөз арқылы жасалған екіншілік мағыналы ... ... ... ... ішкі ... ... ... сөздің ішкі семантикалық құрылымын; туынды сөз жасауға қатысатын
компоненттердің мағынасын; сөзжасамдық ... ... ... ... пен ... сөзжасам негізінде қалыптасқан түбірлес
сөздерді; сөзжасамдық заңдылықтарды; номинация теориясын; сөзжасамның амал
– тәсілдерін; сөзжасамның ... ... және т. б. ... ... ... қарастырады.
Онамасиологиялық аспектіден қарастырылу себебі – сөзжасамдық процесс
әлем бейнесінің ұғымын ... ... ... үшін ... ... – осы атау ... ... сала. Онамасиология
теориясының қайнар көзі антикалық кезеңнен бастау алады. ... ... мен атау ... ... ... ең ... бөлігі болған.
Сөз атауының пайда болуы, шындығы мен жалғандығы туралы мәселе сол кезеңнің
өзінде-ақ ғылым алдында тұрған басты сұрау ... сөз ... ... ... сөз жасау тәсілдері
арқылы іске асады, номинациялық ұғымды белгілейтін атау ... ... ... Атау ... ... ... бейнелейтін феномен ретінде
танылып, атау жасаушы амал – тәсілдердің тарихи көрінісін, даму ... ... ... ... ... ... ... Тілдің
дамуы таным дамуы негізінде ... ал оның ... ... ... ... ... негізінде іске асады. Таңбалар – тілдік
бірліктер жүйесі, олардың әр түрлі сипатта көрініп, сан ... ... алу ... тек ... ... арқылы жасалады.
Жұмыстың өзектілігі – парсы тіліндегі есім сөз ... ... ... сөз ... ... өте ... ... есім мен сын есімнің әр түрлі тәсілдерінің көмегімен қазіргі парсы
тілінің сөздік қорының ... ... ... ... ... ... тек ... қана өзінің құрамын белсенді толықтыруда, алайда жай
сөзжасам әдістері арқылы емес (жай ... саны ... ... ... ... ... ... күрделі етістіктер
дейді. Сонымен зат есім мен сын есімнің тәсілдерін ... ... ... ... шығу тегін, қалай пайда болғанын аңғара аламыз. Бұл тілді ... ... ... ... ... саналады, өйткені әрбір тілді оқыр
алдында сөздердің қалай ... ... ... шығу ... этимологиясын
білуіміз қажет.
Жұмыстың зерттеу нысаны – парсы тілінің сөзжасамындағы зат есім мен
сын есімнің жасалу тәсілдері арқылы сөздің ... ... ... зерттеу мақсаты – зат есім мен сын есімнің жасалу
тәсілдерін ... ашып және ... қана ... осы ... берілген
есім сөз таптарын бір-бірінен ... ... ... ... ... бұл ... әрқашанда бір сөз табын ... сөз ... ... бермейді, өйткені олар бір уақытта зат есімге де, ... де ... ... – зат есім мен сын есімнің жасалуы, олардың
тәсілдері мен ерекшеліктерін зерттеу және қарастыру біршама ... ... ... бұл ... ... ... саны да молшылық емес,
сондықтан берілген материалдарды жетілдіру керек. Сол ... мен ... ... ... ... ... ... тап болдым,
оларды шешуде сүйенген негізгі еңбектерім Ю. А. ... ... ... ... ... Л. С. ... по словообразованию
персидского языка", Рүстемов Л. З. "Парсы ... ... ... ... бітіру жұмысым парсы тілі мен әдебиетін оқып жүрген
студенттерге өзінің пайдасын тигізеді деп ... ... ... ... ... ... тілінің сөзжасамы ежелден бері зерттеушілердің көңілін
аударып келеді. Ғылым мен техниканың, әдебиет пен мәдениеттің дамуы, саяси-
әлеуметтік және ... ... Иран ... ... ... көне тарихы бар, ең ... ... ... тілі ... толыға түсуіне, сөздердің қолдану ерекшеліктеріне үлкен ... ... тілі де ... ... тән ... ... жаңа ... сөздермен, сөз тіркестерінің лексикалану, сөз
мағынасының кеңеюі, бір сөз ... ... бір сөз ... ... ... ... ... тағы басқа жолдармен толығуда, дамуда.
1935жылы ұйымдастырылған Тіл және әдебиет академиясының
(«Фәрхәнгстән») парсы тілін жат ... ... ... үшін ... әлі де ... ... ... түркі сөздерінің орнына парсы төл және жасанды
сөздері енгізілді. Алғашқы кезде құлаққа ерсі ... ... ... сөздер қазір байырғы, үйренішті ... ... ... жаңа ... ... ... енбей қалып қойса, кейбір ежелден
келе жатқан кірме ... жаңа ... ... ретінде жұмсалады.
Қандай да бір тілдік жүйелерді ... ... ... ... ... мен ... әдісін шығару қажет. Қазіргі
лингвистикада мұндай тілдік жүйелердің суреттеу мен зерттеудің ортақ ... ... ... ол ... ... ... Оның ... тілдің әр түрлі сатысында барлық
зерттелетін аймақты қамтитын құрылымдарды анықтау: синтаксисте ... ... ... және т.б.); ... ... морфологиялық
құрылымға байланысты); сөзжасамда (берілген тілдің барлық ... ... және ... ... ... сөзжасамға қолданысын
еңбектерінде жан-жақты қарастырған:Кубрякова Е.С., Степанова М.Д., Пейсиков
Л.С.
Парсы ... және ... иран ... зерттеушілері бұрыннан
қалыптасқан салт-дәстүрге қарап сөзжасамды екі негізгі тәсілге ... - ... және сөз ... ... ғана парсы тіліндегі
аффиксация мен сөз ... ... ... ... кең ... мен сөз біріктіру иран тілдерінің тілдік модельдену сөзжасамында
негізгі тәсілдері екеніне күмән жоқ. Бірақ ... ... ... шыққан
басқа да тәсілдер бар. Парсы ... ... ... жаңа ... ... көру талабы болды (Ж.Лазар), аффиксіз сөзжасамның жалпы
заңдылықтары қарастырылды (Пейсиков), күрделі сын есім мен зат ... ... мен ... ... ... ... зерттелді
(М.Шаки), кейбір күрделі сөз ... ... ... мәселесін
шешудің жолы белгіленді (З.Телегди), аффиксация мен сөз ... және осы ... ... шекараларды орнату талаптары
жалғасуда (Махальский, Мухамедова, Чхеидзе және т. б.), сөз ... ... ... туынды біріккен сөздердің түрлері жарықтанды
(Пейсиков).
Парсы тілінің сөз тудыру жүйесін - түбір не ... ... қосу ... жаңа сөз ... - ... (синтетикалық)
тәсіл, түбір туынды сөздердің бірігуі, тіркесуі, қосарлануы арқылы жаңа ... ... ... және кейбір сөздердің жаңа
мағынаға ие болуы не олардың алғашқы ... ... ... жаңа ... дүниеге келуі лексика-семантикалық тәсіл деп негізгі үш
салаға бөлуге болады.
1.1. Сөзжасамның морфологиялық ... ... ... ... ... ... сөзден сөз тудыратын, сөзді түрлендіретін сөзжасам тәсілі
морфологиялық (синтетикалық) тәсіл парсы тілінде өте кең ... ... Бұл ... ... ... тәсілі деп те аталады.
Сөзжасамның синтетикалық (синтез дегеніміз қосу) тәсілі
делінетіндіктен жаңа сөз жасауға ... ... саны ... ... ... одан да ... болуы негізгі шарты.
Синтетикалық (морфологиялық) сөзжасамның ұйытқысы - ... ... ... ... ие ... әрі қарай бөлшектенбейтін сөздің
жасалу тегі деп танылатын негіз немесе негіз сөз, яғни түбір ... ... ... ... алуан түрлі қосымшалар жалғанып
сөз түрлендіреді, жаңа сөз ... ... ... ... тәсілдің екінші бір шарты.
Сөзжасам процесс тарихи тұрғыда, жаңа сөз жасауға ғана қызмет етеді.
Ал сөздің қай сөз ... ... мен ... ... зерттеу нысаны. Сөзжасамның негізгі нысанының бірі туынды сөз
болғандықтан, оның жасалу жолы мен сипаты, ... мен ... тағы ... ... ... ... ... Грамматикалық,
лексикалық тұлғалардың ішкі құрылымдық семантикасын анықтағанда ғана,
олардың ішкі ... мен мәні ... ... ... ... ... Сөзжасамның осындай мәселелерін
айқындауда морфология қауқарсыз болып шығады. Демек ... ... ... ... ... ... ғана ... зерттеу
принциптерімен де ерекшелінеді.
Морфология мен сөзжасам бір-бірімен өте ... ... ... ... ... зерттеуде, сөздің түбір және ... ... және ... ... тексерсе, сөзжасам
туынды сөздің құрамындағы бөліктерді негіз сөз және сөз тудырушы ... ... ... ... ... ... Демек
морфология да, сөзжасам да ... ... ... етіп алғанда
байланыстылығы көрінеді, ал әр ... ... ...... ... түбірлес сөздердің семантикалық табиғаты
айқындалмайды. Сөзжасам түбірлес сөздерді генетикалық деңгейде, тарихи ... ... ... ... ... мен семалардың сақталуын
түгелдей зерттейді.
Парсы тілінде туынды сөз жасайтын аффикстер ( وندها ) үш топқа
бөлінеді:
а. Суффикстер ... ... ... Префикстер ... ... ... ... ... ... мейлінше
кең қолданылатын аффикстер. Олар түбір не туынды сөзге жалғанып, оған ... ... ... яғни жаңа бір ... ... ... тұлғаны
сөздік құрамға қосады.
Инфикс түбір сөз аралығына қойылатын қосымша. Дара мағыналы
екі сөздің арасына килігіп, жаңа сөз ... сөз ... ... жаңа сөз, ... ... ... жұрнақтар арқылы негізге түбірден өрбиді,
морфемаларға бөлшектенеді. Туынды сөз түбір ... жеке ... ... ... тек түбірден (түбір морфемасынан) ғана
емес, туынды сөздердің өздерінен де жасала береді.
Сөзжасам жеке сала ... ... ... ... мен
амалдарына ерекше назар аударылады. Әсіресе, морфологияда сөз ... ... ... лесико-семантикалық тәсілдеріне
көп көңіл бөлінеді.
1.2. Сөзжасамның синтаксистік (аналитикалық) тәсілі.
Сөзжасам саласы тарихи синтаксиспен де тығыз байланыста ... ... ... ... ... мағынада жұмсалуы арқасында,
тарихи тұрғыда, тұрақты тіркестер жасалғаны белгілі. Тұрақты тіркестердің
номинативті мағынада жұмсала алу ... ие ... ... ... ... ... мен күрделі сөздердің лексикаланып, туынды
номинативті мағынада жұмсалуы, сөзжасам процесі нәтижесінде ... ... ... Тіл ... барысында сөз тіркесі күрделі
сөздер номинативтік қызмет ... жеке ... ... ... жете алады.
Сөздің контекстік қызметі ... ... ... ... ... ... транспозициялық мәнге ие болатыны белгілі. Функционалды транспозиция
бір сөз табының ... сөз ... өту ... белгілейді. Ал сөздің бір сөз
табынан екінші сөз табына өтуі де сөзжасамдық ... ... ... құрылымының көрінісі сөзжасамдық мағына негізінде
түсіндіріледі.
Сөз қызметінің өзгеруіне сәйкес орындалатын заттану, ... ... ... ...... сөзжасамдық
процесс көріністері.
Сөз мағынасының әр түрлі сипаты контексте, яғни сөйлем ішінде ғана
анықталады. ... тыс ... ... ... ... ... ... туынды сөздердің ерекше мағыналары нақтылана түседі. Демек,
синтаксис пен сөзжасамды байланыстыратын ортақ тұстар да мол.
Таңбалау ... ... келе ... бір ...... не ... ... делінеді. Сөз жасаудың мұндай тәсілі ең көне
замандарда-ақ қолданылып, ғылымға белгілі ... ... ... ... ... тіл ... ... сөзжасам тәсілі ретінде
тұлғалардың бірігуін атап көрсеткен.
Аналитикалық тәсіл ең көне ... ... ... ... ... ... екі силлабофонемалардың бірігуі арқылы жаңа ... ... ... ... мағына білдіріп, олардың бірігуі
арқылы жаңа номинация ... ... ... ... құбылысты
сөзжасамның алғашқы қалыбы (модель) ретінде қарастырып, аналитикалық
сөзжасам көрінісі деп ... Әрі бұл ... ... осы ... арқылы бағалаймыз. Алғашқы силлабофонемалар толық белгілі
болмағандықтан, әрі ... ішкі ... ... ғылымда
анықталмағандықтан, олардың бірігуі арқылы әңгіме қозғау ертерек. Дегенмен,
мұндай сөзжасамдық ... ... ... жұмсалғанын жорамалдауға болады.
Аналитикалық сөзжасамның тіл дамуындағы рөлі ерекше болған. ... ... ... қатысуы арқылы ұқсас әрі ұғымдық сипаты ... мен ... атау беру ... әрі оңтайлы. Аналитикалық
сөзжасамның ерекшелігі – толық мағыналы сөздердің ... ... ... ... жасай алу қабілетінде. Толық мағыналы сөздер арқылы
сөзжасамдық жаңа мағына жасаудың екі ... ... бар: ... ... ... белгілейтін атаудың мотивациялық негізделуі ... яғни ... ... адам өзіне бұрыннан таныс информацияны
тану ... ... не ... ... ... ... Бұл ... оңтайлы жағы. Екіншіден, құрамындағы екі тұлғаның да ... ... әрі ... ... ... атаулар болғандықтан, олар
жасаған жаңа сөзжасамдық мағынасы бар ... ... ... ... ... алмайды, сондықтан оны басқа күрделі тіркестерден айыру ... ... ... тағы бір ...... мағыналы
сөздер арқылы жасалған жаңа сөзжасамдық мағынаның сипатына байланысты.
Туынды ... жаңа ... ... ішкі ... ... ... әрі оған екі негіз мағынасы да бірдей қатынасып, ортақ
жаңа сема жасайды. Туынды сөз ... ... ... тура ... ... ... ... Сөз мағынасының туындауына негіздеме,
ассоциация, аналогия, абстракция заңдылығы қатынасады, сөйтіп екі себепші
мағынасы да ... жаңа ... ... ... ... яғни екі немесе одан да көп дара ... ... ... ... ... тұтас бір бүтін
тұлға ретінде қалыптасқан күрделі сөз тіркестерінің ... ... өте көне ... ... ... ... де кең қолданылады және ішкі
ерекшеліктері сан түрлі, күрделі сөздерді ... екі ... ... ... ... ... тіркес
а) Копулятивті тіркесте күрделі сөздердің ... ... ... ... ... ... و ستد ... (сөзбе-сөз: беріс-алыс)
(دادن، داد) "беру" етістігінің өткен шақ негізі
(ستدن، ستد) "алу" ... ... шақ ... و ... ... ... ... бір бәледен көмекке
шақырған ... ... ... ... ... ... екі сөз ... күрделі сөз жасауына ال، یا،
در، تو، تا، به، بر، اندر، آ، و ... ... ... Сөзжасамның лексика-семантикалық тәсілі.
Сөзжасам лексикологиямен тығыз қарым-қатынаста және арасында өзіндік
ерекшеліктер бар. Сөзжасамдық ... ... ... жаңа ... сөз ... ... ... Ал кез келген сөз – ... ... ... ... ... ... туынды сөз лексикалық
құрамды толықтырады. Сөзжасамдық процесс нәтижесінде ... ... ... барысында жаңа мағынаға ие болады. Тілді ... ... да осы ... Яғни ... ... ... ... болатын дайын тілдік материалдардың сөздік құрамын,
мағынасын ... ... Бұл – екі ... ... ... туынды сөзді бүтін бірлік ретінде, ал сөзжасам күрделі құрылым
ретінде қарастырып, ішкі ... ... ... ... ... зерттейді. Яғни зерттеу аспектісінің ерекшелігіне
сәйкес, екі сала ажыратылады. Сөзжасамды ... ... ... ... ... танимыз, ал лексикология сөзжасамдық процесс нәтижесінде
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... деп түсінеміз. Сөзжасам – процесс, ал лексикология оның
нәтижесін зерттейтін сала. Сондықтан ... ... ... ... басқа лексика-семантикалық тәсілі де бар. Бұл
тәсіл кейбір күрделі ... ... ... жаңа ... ие ... ... ... мәнін жоғалту не болмаса әлсірету арқасында
бөтен ұғымды беру жолдарын қарастырады. Бұл ... де өз ... үш ... ... ... Идиомалану
б. Лексикалану
в. Делексикалану
а) Күрделі сөздердің мағынасы өзінің құрамындағы сөздердің ... ... ... ... бір ... білдіреді, олардың бірлік
жігі ажырамайды, құрамындағы бір сөзді басқа бір ... ... ... به ... رسیده кездейсоқ жаңадан ... ие ... ... жаңа ғана ... жеткен)
دست و پا شکسته қалай болса солай, белінен басу (сөзбе-сөз: қол
аяғын сындырып)
خر در چمن ... ... ... есек ... مدان надан, топас (сөзбе-сөз: түк те білме)
Осы тәрізді ... ... ... ... ... ... идиома
деп аталады. Парсы мақал-мәтелдерінің өздерінің беретін тікелей мағынасына
қатысты болмай, басқа мағынаны білдіретін жағынан, кейде ... ... ... ... синонимдес болып келуі ... ... ... ... ... ... Ол араб нәйін ... ... ... яғни ... ... ... өлді.
با پا راه بروی کفش پاره می شود، با سر کلاه. Жаяу барсаң ... ... ... ... яғни ... ... да ... көрі, амал
жоқ, шара жоқ.
б) Күрделі сөздердің бір ұғымының атауы ретінде жұмсалуын, бүтін бір
сөзге айналуын лексикалану деп ... ... ... ... ... ... Парсы тілінде бұл ... ... ... ... түсіп қалуы арқылы жасалады. Мысалы:
آب رو су ... بزرگ ... ... ... شوهر қайын ... دایی ... ... Кейбір күрделі сөздердің алғашқы мағынасы дыбыстық өзгерістің
нәтижесінде ... ... ... та ... دژ сөзі көне ... ... "қарсы, дөрекі" деген ... ... ... мүлде ұмыт болған бұл сөз دشمن - "жау, дұшпан",
دژخیم - "жендет" (خیم – ... ... ... ... сөз құрамында
кездеседі.
Сол секілді پاد ертеде "қорғау" парсы мәнді сөз ... ... ... ... ұмыт ... ... ... патша (патшаны қорғау), پازند
"Авестаның" орта парсы тіліне аудармасының түсініктемесі ... ... ... ... پاسخ ... ... қорғау) сияқты күрделі сөздердің
құрамында ұшырайды.
(این روز) امروز – бүгін, (این شب) امشب – бүгін ... ... ... – биыл ... ... жартылай көмескіленген.
Міне, бұл тәрізді күрделі сөздер тіл ... ... ... яғни сөздің бұрынғы ... ... ... ... деп ... Зат есім мен сын есімнің жасалу тәсілдері.
Сөзжасам тәсілдері мен есімді сөз ... ... ... зат есім мен сын ... ... құрылым түрлерін сипаттау қажет.
Морфологиялық құрылысы бойынша зат есім мен сын есім ... ... ... 2) ... 3) ... ... (аффиксалды) (жартылай туынды) 4)
күрделі 5) күрделі туынды.
1. Жай есімдерге бір түбірлі негізден (туынды ... ... ... ... خوب «жақсы», خانه «үй», زمین «жер», بزرگ «үлкен»,بلند
«ұзын».
2. Туынды есімдер лексикалық ... ... сөз ... (суффикстер мен префикстер) көмегімен жасалады: بزرگی
«ұлылық» (بزرگ «үлкен, ... + ... ی – یای ... ... «бағбан»
(باغ «бақ» + суффикс بان), خانگی «үйге, жанұяға қатысты» (خانه «үй «+
суффикс ی- یای ... ... ... (روز ... + ... انه), ... «бұлтсыз» (префикс بی + ابر «бұлт»), بااستعداد «қабілетті» (префикс با
+ استعداد ... ... ... бір ... суффикс пен префикс
болуы мүмкін:باسوادی «сауаттылық» (префиксبا + سواد «сауаттылық» ... ی ), بی ... ... ... بی + ارام ... + суффикс
ی).
3. Жартылай аффиксті есімдер аффиксті ... мен ... ... ... орын ... және ... негізге етістік және есім
жартылай аффикстердің қосылуы арқылы жасалады: ... ... (کار ... ... ... شناس – ... осы шақ ... شناختن «білу, тану»),
شهردار «қала ... (شهر ... + ... ... دار – етістіктің осы шақ
негізі داشتن «бар болу»), دستگاه «аппарат, құрылғы» (دست «қол» + ... ... گاه – گاه ... ... دانشکده «факультет, институт»
(دانش «білім» + есімді жартылай аффикс کده – کده «үй»).
Жартылай аффиксті ... ... ... ... ... ... блогының қосылуы арқылы жасалған сөздерді атап көрсету
қажет:گروه پرستی ... ... ... + ... ... блок ... ;
етістік پرستیدن «табыну, құрметтеу»), نمک زدایی «тұщыту (суды ... ... (نمک ... + ... ... блок زدایی ; زدودن
«тазарту»). Жартылай аффиксалды блоктың жай ғана ... ... ол ... блок ... ... және ... ... сөз
тудыратын ی (یای مصدری) суффиксінің қосылуы арқылы жасалмайды.
4. Күрделі есімдер не лексикалық ... ... ... ... ... ... (کار «жұмыс» + خانه «үй»), آب و هوا «ауа ... «су» + و ... + هوا ... ... ... (خوش ... + بخت
«тағдыр, бақыт»), не лексикалданған сөз тіркесін, тіпті ... مرغ ابی ... ... «су ... راه آهن ... жол, ... افتاده «қалдырып кеткен» (сөзбе-сөз: «қаламнан құлаған»), مرافراموش
مکن «ботакөз (ұсақ көк гүлді өсімдік)» (сөзбе-сөз: «мені ... ... ... күрделі сөздерге парсы тілінде кең қанат
жайған арабтың ال артиклі қосылған идафты сөз ... ... ... ... صعب ... «қиын өтетін», دفع الوقت
«тарту, сым», ذات الریه «пневмания».
5. Күрделі туынды есімдер күрделі сөздерге сөз тудыратын аффикстердің
қосылуы ... ... ... суффикстердің) : بدبختی «бақытсыздық»
(بدبخت «бақытсыз» + ... ی), ... ... ... ... + суффикс ی), اب و رنگی «су бояулы» (اب و رنگ «су ... + ... ... есімдерге сөз тудырушы суффиксі қосылған сан есім ... ... ... ... ... ... сөздерді жатқызады: دوزبانه
қостілділік (دو زبان «екі тіл» + суффикс ه), ... ای «екі ... ... «екі ... + ... ... نفری «бес ... арналған» (پنج نفر
«бес адам» + суффиксی ).
Сөзжасам жүйесінде де зат есім мен сын ... ... шек қою ... ... зат есім ғана ... ... ... қатар, сын есіммен ортақтас жұрнақтар да бар
(әрине, тек сын есім ғана тудыратын жұрнақтар да ... ... ... ... тән сын ... ... ... және синтаксистік ерекшеліктері бар:
-көптік жалғауларын қабылдайды:
کتاب кітап کتابها кітаптар
-сөйлемнің ... ... ... ... береді, алайда
көбіне бастауыш және толықтауыш қызметін атқарады.
-заттық, жақтылық және ... ... және ... жекелік
және топтық ұғымдарды білдіреді.
-изафеттік тіркесте анықталушы қызметін атқарады.Мысалы:
نام بلند به از بام بلند است.
Есімнің биіктігі үйдің биіктігінен артық
-предлогтармен де, ... де ... ... ... бұл ... жоқ, ... сын ... өзіне ғана
тән көрсеткіштері бар:
-сын сыйпатпен байланысты ұғымдарды білдіреді.
-зат есіммен тіркескенде оның көптік жалғауын қабылдамайды, яғни
көпше тұлғада ... ... ... ... ... ... қызмет етеді, сонымен бірге
баяндауыш та бола алады.
-шырай (жай, салыстырмалы, асырмалы) ... ... ... сын есім ғана ... ... ( ... )
қатар, зат есім жасайтын жүрнақтарға еншілес, одақтас.
-сөйлемде зат есім ... ие бола ... ... ... ... ... есім мен сын есімнің негізгі құрылым түрлерімен ... бес ... ... мүмкіндік береді:
1. аффикстердің көмегімен жасалатын сөзжасам;
2. жартылай аффиксті тәсіл - лексикалық негіздердің етістік немесе
есімді ... ... ... ... – есім және ... ... қосылуы;
4. сөз тіркестерінің лексикалануы;
5. транспозиция (аффиксіз сөзжасам);
2.1. ... ... ... сөзжасам.
Сөзжасам тәсілдерінің бірі болып келетін аффиксация – сөздік қорды
толтырудың маңызды көзі және терминдердің ... ... жолы ... ... ... шет тілдерден енген терминдердің басымдылығына
қарамастан сөзжасам тәсілдерінсіз лексиканың жетілуін көзге елестету мүмкін
емес. Аффиксация ... ... ... сөзбіріктірумен,
сөз тіркестерінің лексикалануымен қатар есімді сөз ... ... ... жолы ... ... ... тілі ... көптеген мөлшерімен
ерекшелінеді. Л.С.Пейсиков сөз тудыратын аффикстердің 80-ге жуық түрін
көрсеткен, олардың ... жай, ... ... ... мен
префикстер: هم، به، انه، دان، چی، ی және т. б. Одан ... ... ... ... да ... олар жай ... ... сияқты
функцияланады және сөз тудырушы негіздерге ... ... ... ... ... ... қызметі»». Аффиксалды ... ... ... ... көрсетілген сөздердің жасалуы
блокты аффикстің қосылуымен емес, ی ( یای ... ... ... ... ... ... ... *monsigar дейтін сөздер жоқ. گری
аффиксалды ... ... ... ... сөздерді жасайды.کی блогы
көбінесе үстеуді және ... – сын есім ... ... ... мен зат есімді
(نعلکی «өкше») жасайды.
Қолданудың жиілігіне байланысты аффикстер екіге бөлінеді: ... - انه، - دان، - ... یای نسبی – ی، یای ... - ی ) және ... ... аз:- سیر، - سار، - مان، - گان ... тілінде өзінің шығу тегіне байланысты таза парсы ... ... بی-، - گر، - ... یای نسبی – ی، یای ... – ی ), ... түрік тілдерінен енген аффикстер де бар. Араб суффикстері - - یت، ... араб ... - بلا -، لا- ; ... ... -- تاش، - ... - ... – وله، لاخ، - چی ... тектері әр түрлі кейбір суффикстер қазіргі тілде дыбысталу мен
графикалану жағынан сәйкес келеді. Мысалы, абстрактілік зат есімді ... ... ... یای مصدری) ی ) суффиксі қатыстық сын есім ... ... ... ... дыбысталу жағынан толықтай сәйкес келеді. Бірінші
суффикс орта ... ... –ih ... ... орта ... ... ... келеді.
ا –a суффиксі (орта парсы –а) сапалық сын есімдердің негіздерімен
бірге дерексіз зат есім ... گرما ... (گرم ... ... ... (ژرف ... پهنار «кеңдік» (پهن «кең»),درازا «ұзындық» (دراز
«ұзын»). Шығу тегі басқа болып келетін ا –а суффиксі ... ... ... осы келер шақ ... ... сын есім мен зат ... ... ... ... ... осы шақ негізіکوش ),
توانا «күшті» (توانستن «қолдан келу, істей алу» ... осы ... ... ... ... ) دیدن ... ... осы шақ негізі
بین),رسا «түсінікті» (رسیدن «жету» етістігінің осы шақ негізі ... ... ... ... «сыю, сыйдырту» етістігінің
осы шақ негізі گنج),سوزا «отын, ... ... ... ... ... осы шақ ... سوز).
Зат есім, сын есім, үстеу ... ه –е ... ... ... ... атап өту ... Зат ... а) зат есімдерден:دسته «тұтқа, сап» (دست ... ұш» (لب ... ... (بیم ... б) ... «сары уыз» (زرد «сары»),سفیده «жұмыртқаның ағы» (سفید
«ақ»),سبزه ... (سبز ... в) ... осы ... «ой» ( اندیشیدن етістігінен- «ойлану»),خنده «күлкі»
(خندیدن «күлу»),بوسه ... ... ... «діріл» (لرزیدن
«дірілдеу»); г) сан есімнен:دهه «он күндік» (ده ... ... ... «ғасыр» (صد «жүз»),پنجه «табан» (پنج ... Сан есім ... ... есімдіктерінің зат есіммен үйлесуінен туған
- сын есім:هفت ساله «жеті ... (هفت ... ... ... ... (شش ... «мотор»),چهار نفره «төрт орындық» (چهار «төрт»,
نفر «адам»),هرروزه «күнделікті» (هر ... ... ... ... (همه ... «жақ»);
3. Кішірейту мен анықталған мағынасындағы зат ... ... «осы ... «осы ... ... ... (бұл жағдайдаه
-е суффиксі жанды зат есімдерге қосылады).
Жоғары көрсетілген зат есім мен сын есім жасайтын ... ... ... сөз ... жасамайды. Мысалы, сан есім мен зат есімнің
және ه –е суффиксінің үйлесуі тек қана сын есім ... ... зат ... «бес ... бес жыл» (پنج ... ... –е ... ешқандай жаңа мағына бермей, тек оның фонетикалық
түрлерін ... ... ... «жеміс, ұрық»,اشیانه/اشیان
«ұя»,استانه/استان «босаға, табалдырық» т. с. с., бірақ бұл, ... ... ... беру ... ... есім мен сын ... суффикстері. Аффиксацияның барлық
түрлерінің ішіндегі көбірек ... түрі – ... ... ... негізбен тығыз үйлесіп, сөздің ішіне еніп, ортақ, бөлінбейтін
тұтастық жасайды. Сөзжасамның бұл түрі көне ... ... ... ол үндіевропа тіліне тараған (жеке диалектілерге бөлінер ... есім ... ... ... ... ... ... сын есім жасауға да қолданылған. Құрылымы жағынан бұл
категориялар бір-бірінен ... және олар ... ... ... ... ... құрылыммен шектелінбейді, олардың
семантикасын да қамтиды, өте жиі зат есім сын есім ... ... сын есім де зат есім ... өтуі мүмкін,
бұл өзінің табиғаты жағынан анықталмаған сын есімнің анықталуы кезінде
үнемі болып тұрады.
Сонымен сын есім мен зат есім анық ... олар ... ... ... ортақ есім категориясын ... Бұл ... ... екі түрлі категориясын көрсетеді. Бірақ бұл полюстардың
арасында бір ... ... пен есім ... ... ... ... бар.
Көне иран тілдері сөзжасам суффикстерін кең ауқымда қолданған, көне
тілдердегі көптеген суффикстер көне иран тілдерінде де өзінің ... ... даму ... орта ... ... және ... орта иран
диалектілерінде соңғы элементтердің екпіні мен ... ... ... ... ... ... ... иран
суффикстері толығымен жойылды, басқалары түрленді және негізге еніп өзінің
деривациялық күшінен айрылды. Бірақ бұған қарамастан ... ... ... қалды және ол жаңа сөздерді тудырудың маңызды тәсілі болып
саналады, осыған орай мына ... ... ... орта иран ... мөлшерде дербес сөздер жасайтын жаңа суффикстер туды.
Жаңа парсы тілі ... ... орта ... тілінен иеленді
және бірнеше суффикс көне парсы тілінен енген.
Зат есімнің өнімділігі көбірек ... ... ...... ... бір ... ... сөздегі аталған адамзат
пен ғаламзаттың көп, мол ... ... ... «Түркмения»,گلستان «гүлстан, яғни гүл ... ... яғни ауру көп ... ... ... яғни
балалар көп жер», تاجیکستان «Тәжікстан», قزاقستان «Қазақстан, яғни қазақтар
көп жер».
- دان жұрнағы зат есімге ... ... ... ... ... ... салатын зат, орын ұғымын ... (قلم ... ... «тұз ... (نمک ... ... ор, шұңқыр» ( خاک «топырақ, жер»),ناندان ... нан ... (نان ... «гүл ... ыдыс», جامه دان «шабадан».
بان – жұрнағы зат ... ... ... ... ... айналған іс-әрекет пен заттық ұғым ... ... ... (باغ ... ... ... ... айдаушы» (شتر «түйе»),سایه بان «сазбан, қалқа,
тент» ... ... «піл ... (فیل ...... ... бір ... шұғылданатын қайраткер атауларын
жасайды:آهنگر «ұста» (آهن «темір»),کارگر «жұмысшы» (کار «жұмыс»),حیله گر
«айлакер» (حیله ... ... ... ...... ... атауларын жасайды:معدنچی «кенші» ... ... ... (توپ ... «аңшы» (شکار
«аңшылық»).
یای مصدری – ی – ... сын ... ... ... ... жасайды:خوبی «жақсылық» (خوب «жақсы»),جوانی «жастық» (جوان ... ... (بد ... ... ... ... (بیوزن «салмақсыз»),زیبائی «әдемілік, сұлулық» (زیبا
«әдемі, ... ش ... ... осы шақ ... жалғанып, қимыл атауларын не
абстрактылы (дерексіз) ұғымды білдіретін зат есім ... ... ... ... осы шақ ... ... ... қыдырыс»,
«айналыс» (گردیدن «серуендеу», «айналу» етістігінің осы шақ ... ... ... ... ... байқау» етістігінің осы шақ
негізі ازما),فرمایش «бұйрық, әмір» (فرمودن ... ... осы ... ... – араб тілінен енген суффикс дерексіз ұғымдарды білдіретін зат
есім жасайды: قابلیت ... ... ... ... (واقع «ақиқат, шын»),صلاحیت «жете білушілік, білгірлік» (صلاح
«орынды, мақсатқа ... ... ... (ظرف ... (زوج ... ... ... және т. б. Бұл жұрнақтың таза парсы
негіздерімен қосылуы ... ... ... ... ... «ақымақтық, топастық» (خر «есек»), دوئیت «екіұдайылық,
араздық» (دو «екі»), یرانیت «Иранға ... ... ... ... یت – ... шыққан иран сөздерінің мөлшері аз.
- یه араб тілінен шыққан жұрнақ, дерексіз ұғымдар жасайды: نظریه
«теория», «көзқарас» (نظر ... ... ... ... «көңіл күй», «рухани келбет» (روح «рух») және т.б. ... ... араб ... ... сөздердің ішінде араб
тілінде мүлдем қолданбайтын және парсы ... ... ... ... (اظهار «өтініш»),اعلامیه «мазмұндама», «ресми мәлімдеме» ... ... ... ... ... Араб ... یه
жұрнағы бар бір қатар сөздері парсы тілінен ығыстырылды және иран ... ... мен сөз ... ... ... ... شهرداری деп қолданды,نظمیه «полиция» орнына
سهربانی, بحریه ... ... ... ... . یه ... ... шықпаған сөздерді жасау үшін өте сирек қолданылады. Мысалы,رویه
«қимыл, іс-әрекет,әдіс, тәсіл» сөзі رفتن «жүру, ... ... رو ... негізінен жасалған. Бұл сөзді орта ғасыр парсы ... ... ... رویت ... ... ... ... алмау қажет.
یت және یه зат есімнің деривациялық суффикстері сын есімнен анық
шектелгенін ... Араб ... یه және یت ... бірдей
кескінделеді یه - , бір ... ... екі ... ... ... ғана көрінеді. Екі суффикстің қайсысын қолдануына
идафты сөз тіркестегі екінші лексикалық морфеманың алдыңғы ... ... егер ол ... басталса жұрнақ t дауысына аяқталады, егер
дауыссыздан ... –а ... ... –е) ... ... ... араб ... қарағанда бұл суффикстерді, олардың ортақ шығу тегіне
қарамастан сөзжасамның екі түрлі дербес морфемасы деп ... ... бар: олар әр ... ... ... және ... ауыстыра
алмайды. Л.С.Пейсиков یه суффиксін یت суффиксінің алломорфы деп ... 1973, 184 бет), ал Ю. А. ... бұл ... әр ... ... және ... жеке өз ... қолданыла алатынын айтты,
оған мына екі сөз мысал бола алады:بلدیت ... ... ... және بلدیه «муниципалитет».
Сын есімнің өнімділігі көбірек суффикстеріне мыналар ... نسبی – ی – ... ... ... зат ... ... сыры мен ... ішкі қасиетін, мезгіл мен мекенге байланысты, т. б.
қасиеттерін ... ... ... ... қатыстық сын есім жасайды:
قزاقی( قزاق «қазақ»),تابستانی «жазғы» (تابستان ... ... ... ... ... «кешегі» (دیروز «кеше»), علمی «ғылыми» (علم
«ғылым»), دولتی ... ... ... ... «экономикалық»
(اقتصاد «экономика»), شش روزی «алты күндік» (شش روز ... ...... зат ... ... сындық ұғымның атауларын және
белгілі бір қасиетке ие, бейімділікті білдіретін сын есім ... ... (درد ... ... ... (حتر «қауіп»), نمناک «ылғалды» (نم
«ылғал»), اسفناک «уайымшыл, қайғышыл» (اسف «уайым, ... ... ... (اب «су»).
مند – жұрнағы зат есімге жалғанып, адамның белгілі бір ... ... ... ... ... сын есім жасайды: ثروتمند «бай»
(ثروت байлық),دانشمند ... ( دانش ... ... ... ... هنرمند «өнерпаз, дарынды» (هنر «өнер»),نیرومند «күшті,
мықты» (نیرو «күш»), خردمند «ақылды» (خرد «ақыл»).
گین – ... зат ... ... ... ... ... сын есім ... خشمگین «ашулы» (خشم «ашу»), غمگین «қайғылы»,
«мұңды»(غم «қайғы, мұң»), ... ... (شرم ... ... ... ... – жұрнағы зат есімдерге жалғанып, негіз сөздің мағынасымен үндес
жаңа мәнді туынды сын есім жасайды: شیرین «тәтті» (شیر «сүт»),سنگین ... ... ... ... (خون ... ... «темірлі» (اهن «темір»).
Л.С.Пейсиков парсы тілінде ینжұрнағын сын есімнің басқа (یای ... ... ... ... ... тіпті біріншісі соңғысымен
ығыстырылады: چوبی «ағаштан жасалған», کاغذی ... ... ... خاکی ... ... және олардың шектеулі мағынадағы
сыңарлары: گلین، خاکین، ... ... ... انه ... ... зат есім негіздеріне қосылып сын есім және үстеу
жасайды:دوستانه ... ... ... ... ... بچگانه
«балаларға арналған», «балаша» (بچه «бала»), مردانه ... ... (مرد «ер ... ... ... арналған», «әйелдерше» (زن
әйел), تجاوزکارانه «агрессивті» (تجاوزکار ... ... ... ... «батыр, қаһарман». Осы суффикс араб текті сын
есім және үстеу ... де ... ... ... ... ... ... عاقلانه «ақылды, ақылша» (عاقل «ақылды»),
شجاعانه «айбынды, ... ... ... ... مغرضانه «пайдакүнем»,
«пайдакүнемше» (مغرض «пайдакүнем»).
Жанды / жансыз зат есімнің грамматикалық категорияларына ... انه ... ... барлық сын есімдер жансыз зат есімдерге
қолданылады: عصرانه ... ас, ... дәм ... (عصر ... ... ас» (صبح «таң»), بیعانه «кепілақы, кепіл-ақша, қардар» ... ... ... ... хабар үшін берілетін сыйақы, сүінші»
(مژده «жақсы хабар»).
Жоғарыда сөз ... зат есім мен сын есім ... ... ... сөз ... ... таза түрінде сипаттайды, бірақ бұлардың ... зат ... де, сын ... де сөз ... ... жұрнақтары
кездеседі. Мысалы: پوستین сөзі (پوست тері +ین ) ... және ... ... ... яғни зат есім де сын есім де бола алады.
Жоғарыда ... انه ... да сын есім ... үшін ғана емес ... зат ... де ... Зат есімдер жасайтын بان жұрнағы кейде сын
есім жасауда ... ... ... ... (مهر
«махаббат»).
Жұрнақтардың синонимдік мағынада қлдану жағдайлары аз емес: دردناک
және دردگین «аурушыл», غمناک және ... ... ... ... және
چوبی «ағаштан жасалған» және т. б. ... ... сын ... ... ... اهنی ... ... жасалған» және اهنین
«темірлі, темірден ... ... ... سنگی ... ... және ... «ауыр, тасты, істелінген».
Префикстер. Жаңа парсы тілі басқа тәсілдермен қатар жаңа сөздерді
тудыру үшін префикстер арқылы ... ... ... Айта ... префиксті сөзжасам көп тілдерде суффиксті сөзжасамға қарағанда едәуір
кіші роль атқарады.
Есімді префикстерді қолдануда көне иран тілдері үлкен ... жоқ. ... ... келесі сатысында келесі мағыналар беретін
аздаған префикстер ... ... ... сын есім ... үшін
қолданылады:
با – көбінесе сапалық сын есімдер ... با ... ... ... ... با اساس ... сенімді», با ارزش
«құнды», با ... ... ... ... «хабардар болушылық,
хабардар», با اعتبار «байсалды, тұлғалы, беделді», با انضبات «тәртіпті».
Барлық келтірілген сын ... зат ... ... ... да зат
есіммен тікелей мағыналы байланысын сақтайды; тиісті көмекші ... ... ... де ... байланысын сақтайды. Алайда осындай сын есімдерден
кейін артикль қолдану мүмкіндігі және де шырай түрлерінің шығу ... ... ... ... қосылуы, олардан кейін басқа тәуелді сөздер
жүргенде оларды жеке сын есім деп ... ... ... бар. ... ... ... ... ауыспалы мағына беретін сын есімдер
жатады : با استخوان «табанды, ... ... ... ... берік
тамырлар жіберген (адам туралы)» (استخوان «сүйек»), با اشتها «тәбеті жақсы,
пайдакүнем, ашкөз, дүниеқор» ... ... ... ... با ... үйлесуі, сын есім
мағынасынан басқа адвербиалды мағына да береді: با احتیات «сақ, ... ... با ادب ... ... ... және «әдеппен, сыпайы».
Осындай түрде ... ... ... ... ... ... болуында. Бәрібір де оларда туынды сөздердегідей біріккендік жоқ. با
префиксінің тиісті көмекші сөзімен байланыста болуы ... ... ... ... мысалы, با көмекші ... ... ... ... ... ... با چنین ... «сондай тәбетпен», با ین ادب
«сондай ... және т. ...... сын ... ... بخره «ақылды, даналы», ... ... بجا ... ... بکار ... пайдалы, қолданулы».
Алайда сын есімдер жасауда به префиксінің با префиксіне қарағанда ... ... ... به префиксі үстеу жасау үшін де қолданылады.
بر – ... ... ... ... ... сын есім мен ... ... сөздері көп емес: برخا «тұрақты, төзімді», برحق «әділетті»,
برکناری «шеттеу, ... ... ... ... بی ... зат ... сын ... жасайды, болымсыздық
мағынасын береді: بی دین «сенімсіз, атеист», بی شمار ... ... بی باک ... өте көп».بی жұрнағы зат ... ... ... ... ол кезде сөз деривациялы суффикспен
жабдықталған ... بی ... ... ... ... ... «байлық, әл-ауқат, тәртіп»), بی کنازی – بی ... ... ... ... نه) префиксі сапаның ... ... ... яғни ... ... береді. Зат есім, сын есім, үстеудің
екі шақтарына да қосылады және етістіктің осы келер шақ негізіне ... ... ... ... ناترس «ержүрек, батыл,
қорықпайтын», ناشاد «қайғылы, шаттықсыз», نفهم، نافهم «түсініксіз, түйсігі
аз», ... ... ... ... бейтаныс, жат», نادرست «дұрыс емес», نابخرد
«жетесіз, жөнсіз, ақылсыз», ناخوانا «анық емес, түсініксіз (жазу ... ... және т. б. Көп ... نه және ... ... ... жұрнағы бірлестікті, әріптестікті, теңдестікті, мерзімдестікті,
қоныстықты білдіретін зат есім мен сын ... ... هم راه، هم ... сапарлас», هم سایه، هم خانه، هم ... هم جوار ... ... هم درس «дәрістес, сабақтас, курстас», هم رنگ «реңдес», هم سن، هم
سال ... هم زبان ... هم کار ... هم وطن ... هم
اهنگ «үндес», هم خون «қандас».
Парсы тіліне енген араб тілінің بلا және لا( بی ... ... ... ... ... ... сөз ... айналды.
لا префиксі араб тілінің есімшесі және масдарларымен қосылып сын
есім және үстеу жасайды: لاوارش «мұрагері ... ... ... ... ... араб тілінің есімшесі және масдарларымен қосылып сын
есім және үстеу жасайды: ... ... иесі ... ... ... ерікті» және «еркінше, ерікше», بلافاصله «тез ... ... және بلا ... ... тек қана ... араб ... ... ғана көрсетпейді, сонымен қатар парсы негіздеріне де
қосылады: لاکردار ... ... ... жаман» (کردار «қылық», ... ... ... ... асығыс» және «жеделше, қауыртша» ... ... ... есім мен зат есім ... ... ...... қорыта
келгенде, сөз тудырушы негіздің орнында жай есім ғана емес туынды және
күрделі есім ... де ... ... ازمایشگر «экспериментші», ورزشی
«спорттық, спортқа арналған», عقب افتادگی «артта қалушылық», دو ... ... ... ... тәсіл
Осы кезге шейін парсы тілі сөзжасамында жартылай аффиксті жеке тәсіл
ретінде қарастырған жоқ және де негізгі екі тәсілді ғана бөліп ... ... ... мен сөз біріктіру тәсілін. Жартылай аффикспен жасалған
сөздерді ... ... ... ... Және ... ... ... жүйесінде жартылай аффикстерді ... ... ... мен
белгілердің ортақ ойлары жоқ. Сөзжасам процесстерін зерттеу, жартылай
аффиксацияның парсы ... ... ... мәнінің өсіп ... ... ... ... ... ... өзінің мәні бойынша аралық
түр болып саналады, ол өзіне екі негізгі тәсілді ...... ... сөз ... ... ... ... моделімен жартылай туынды
сөздердің өзгеше құрылымдық түрлері жасалады, олар аффиксті және күрделі
сөздердің арасында аралық орын ... ... ... аффиксті «сөзморфемалары» деп те
атайды. Жартылай аффиксті жолмен ... ... ... ... ... ... деп ... Осы сөздерге сәтті ат берген
В.И.Месамед, оларды композитоидтар деп атады (Месамед 1984, 10 бет). ... ол ... ... ... ... сөздерге жақындығын
көрсетеді.
Парсы сөзморфемалары есім және етістік жартылай ... ... де сөз бен ... ... ... орын ... ... ішінде жай және блокты бөлінеді. Жай жартылай
аффикстер – бұл морфологиялық блінбейтін суффиксті және ... ... ... ... ... ... етістіктің осы келер шақ
негізі мен ... ... ... ... ... аффикстенген тәсілі парсы тілінде етістікті жартылай аффиксте ... ... ... ... аффикстер күрделі сөздердің
компоненттеріне жақын, яғни лексикалық ... ал ... ... ... ... етістік және есімді жартылай аффикстер аффикстенген
морфемалардан әлде қайда көп. Қазіргі ... ... ... тәсіл
арқылы сөз жасау парсы тілінің сөздік қорын байытуда ... ... ... ... ... ... қлдану жаңа қоғамдық-саяси және
ғылыми-техникалық терминдердің пайда ... ... ... ... көптігіне байланысты парсы тіліндегі жартылай
аффиксті тәсіл аффиксті ... ... ... деуге болады. Сондықтан да
жартылай ... ... ... ... жағынан және сөзжасам
жүйесіндегі алатын орны жағынан оны аффиксті және сөз ... ... ... ... шыққан жартылай аффикстер. Жай ... ...... осы ... шақ негізінен пайда болған морфологиялық
бөлінбейтін сөзжасам бірліктері. Олардың лексикалық мағынасы болады, бірақ
жеке дара ... ... ... ... семантикамен
сипатталады, ал етістікті жартылай аффикстер ... ... ... ... ... жинағы бойынша, жай етістіктердің осы
келер шақ негізі көбінесе жартылай аффикс ... ... ... өте жиі ... ... ... сол ... құрылған мағынасымен
байланысты болады (Алиев 1985).
Композитоидтердің көп ... әр ... ... ... зат есім ... бірігуінен туады: زبانشناس «тілші» (زبان
«тіл» + жартылай аффикс شناس), شکم پرست «мешкей, ... ... ... «іш» + ... аффикс پرست), چکش پذیر «шындалған, тапталған, шындауға
жарайтын» (چکش «балға» + жартылай аффикс ... نشاط بخش ... ... ... (نشاط «қуаныш, шаттық» + жартылай аффикс
بخش) және т. б.
Әлденеше сирек, ... мына үлгі ... ... «сын ... + ... ... ... ریزسنج «микрометр» (ریز «ұсақ» +
жартылай аффикс سنج), دیرین شناس ... ... ... ... ... ... شناس) және т. б.
Сөзжасамда жай етістіктердің осы шақ негізінен басқа префиксті және
күрделі етістіктердің осы шақ негізі де ... ... осы шақ ... көбінесе بردار жартылай
аффиксі қолданылады (برداشتن – بردار етістігінің осы шақ ... ... алып ... حاک ... «жер ... (حاک ... عکس بردار «суретке
түсіруші адам» (عکس «фотосурет»).
Жартылай аффиксті күрделі етістіктердің бір қатар сөздерінің негізгі
бөлігін, күрделі етістіктердің осы шақ ... мен کردن ... ... ... کن «сүт ... (گرم کردن – گرم گن ... қыздыру»
күрделі етістігінің осы шақ негізі), ماشین سوار کن ... ... ... کن «жинау, құрастыру» күрделі етістігінің осы шақ негізі), مدادپاک کن
«өшіргіш» ... ... + پاک کن – پاک کردن ... ... осы шақ ... ... ... аффикстерін жай етістіктердің
жартылай аффикстерімен салыстырғанда, олардың сөз жасауға ... ... және ... ... ... және ... ... осы шақ
негізінен туындаған жартылай аффикстер осы ... ... ... ... ... ... салыстыру, бізге туынды
сөздердің екі категориясын бөліп қарастыруға мүмкіндік береді:
1) Күрделі етістіктерде сәйкестілігі жоқ жартылай ... ... ... қоздыратын» (شور «толқу, қозу» + жартылай ... ... ... ... ... етістігінің осы шақ негізі),
زمین شناس «геолог, топырақ ... ... ... + ... ... ... – شناختن «білу, тану» етістігінің осы шақ негізі);
2) Күрделі етістіктерде сәйкестілігі бар жартылай туынды сөздер:
زحمتکش «еңбектенуші, ... ... ... زحمت ... گیر ... ұрысқақ», «сыншы» (күрделі етістік نکته ... ... ... ... бір мағына береді, бірақ бірнеше мағына
беруі де мүмкін. Бір ... ... ... және бір ... ... лексикалық мағына алатын жартылай аффикстер кездеседі.
Жартылай аффиксті етістіктердің көмегімен көбінесе зат есім мен сын
есім жасалады. Жартылай аффиксті ... ... ... анық зат ... не
сын есімге жататынындығын көрсетпейді.
Қазіргі парсы тілінің өнімділігі көбірек ... ... ... «бар ... ... осы шақ негізі). Көп жағдайларда
зат ... ... ... ... ... ... ... (قالب «кірпіш жасайтын ... ... ... бар» ... فضادار «кең, ауқымды» (فضا «кеңістік»), جاندار «тірі жан, жанды,
тірі» (جان «жан»).
شناس (شناختن «тану, білу» етістігінің осы шақ ... ... ... қосылады: کتاب شناس «кітапнамашы» (کتاب ... ... ... ... ... адам» (ویروس «вирус»),شناس هوا «метеоролог,
аеролог» (هوا «ауа»), واژه شناس ... ... ... خون ... (خون ... گیاه شناس ... ... «өсімдік»). Жеке
жағдайларда شناس сын есімдерге қосылуы мүмкін: انتیک شناس «антиквар» ... زیبا شناس ... ... ... ... ... ... شناس
«археолог», «антиквар» (باستان «көне, ежелгі»).
ساز (ساختن «құру, соғу, дайындау» етістігінің осы шақ негізі) зат
есім ... ... ... ... ... ... ... қол шебері» (زر «алтын»), ماشین ساز «машина құрушы,
жасаушы» (ماشین ... مبل ساز ... (مبل ... مد ساز
«сәнгер» (مد «сән»), دندان ساز «тіс жасаушы» ... ... فلز ... ... (فلز ... کشتی ساز «кеме жасаушы» (کشتی «кеме»).
ساز жартылай аффиксінің сын есімге де ... ... ساز ... ... ... قلب ساز ... ақша жасаушы» (قلب «жалған, жасанды
көшірілген»), ظاهر ساز ... ... ... ... ... تازه ساز ... салынған» (تازه «жаңа»). ساز жартылай аффиксі
көбінесе адамның мамандығын білдіреді.
اور (اوردن «әкелу, жеткізу» етістігінің осы шақ ... тек ... ... اور ... ... ... іш пыстырарын»
(خواب «ұйқы»), عرق اور «тер шығаратын» (عرق «тер»), ربح اور «табыс, кіріс
әкелуші», «пайыз әкелуші» (ربح ... ... ... رنج اور ... (رنج ... ... رزم اور «жауынгер, батыл» (رزم
«соғыс, шайқас, айқас»). اور ... ... көп ... сын ... жартылай аффикстерін қарастырған кезде, есімді
сөзжасамда ... ... ... блоктарын айтпай кетуге
болмайды. Мысал үшін екі ... ... ... ... ... نمک ... ... тұщыландыру» және گراییدن) گرایی «ұмтылу»
етістігінен) –خرد گرایی ... Бұл ... ... ... ... ... қосылып نمک «тұз» және خرد «ақыл» ... ... ... ... ... ... есім ... етістікті жартылай
аффикстердің және یای مصدری) ی) сөзжасам суффиксінің бірігуінен ... ... ... және ... ... ... ... дәйектілікте
жүргенін аңғаруға қиын болады: صابون پز «сабын ... ... ... صابون
پزی «сабын пісіру ісі»; زبانشناس «тілші» немесе زبانشناسی «тіл білімі».
Сөзжасам талғамын ыңғайландыру үшін қарастырған екі жағдайда ... ... ... шын ... ... ... бойынша
құрамдас бөліктерге бөлінбейтін, ал екінші- шын емес блок ... ... ... Жартылай аффикстерді осындай түрде ... ... ... ... және берілген жартылай туынды сөздің ... ... ... ... өнімі екендігі негіз бола алады.
Бірақ көп жағдайларда бұны жасау өте қиын ... ... ... ... ... ... ... тек қана зат есімдер
жасайды.
Екі жартылай аффиксті блокты қарастырайық: سازی және شناسی ... ... ... ... көп жағдайларда зат есім негіздеріне
қосылады: جمله سازی «сөйлем ... ... ... ... سازی
«балмұздақ өндірісі» (بستنی «балмұздақ»), قند سازی ... ... ... کود سازی ... ... (کود ... Бұл жартылай
аффикс кейде сын есім мен үстеуге қосылады: نو سازی ... ... باز سازی ... келтіру, қайта туу» (باز «қайтадан»), خصوصی سازی
«жеке кәсіпкерлік, жекешелендіру» (خصوص «жеке, жеке меншік»).
شناس жартылай ... ... зат ... қосылып ғылымның,
білімнің жеке салаларының аттарын жасайды; осы ... ... ... арқылы
жасалған көптеген терминдер ... ... ... ... ретінде
көрінеді: واژه شناس «лексикология» (واژه «сөз»), زیست ... ... ... ... ... ... ... «сұлулық»), نمود شناسی
«физиономистика» (نمود «сыртқы түр, құбылыс, ... ... иран ... ... ... түрде аз
қолданылатын етістіктердің ... шақ ... ... жартылай
аффиксті блоктары бар неологизмдер пайда болып жатыр, мысалы, زدایی (زدودن
«тазарту» етістігінің осы шақ негізі) және ... ... ... ... ... осы шақ негізі): ثبات زدایی ... ... ... ... ... ... «колонизация»), سنت
گرایی «дәстүрлік» (سنت «дәстүр, салт»), خرد گرایی «рационализм» (خرد ... عرب ... ... (عرب ... және т. ... аффиксті есімдер. Жартылай аффиксті есімдерге синтаксистік
деңгейде жеке сөз ретінде тірегі жоқ, бірақ жаңа парсы ... ... ... жеке ... ... қолданылған сөз элементтері жатады.
Мысалы, کده сөзморфемасы жаңа парсы тілінің ерте кезінде «үй» мағынасындағы
жеке сөз ... ... ал منش ... «ой, ... ... ... ... қарағанда жартылай аффиксті есімдер
көп емес және өнімділігі де аз. ... ... ... аффиксті етістіктер
тек суффиксті түрінде болады, ал жартылай аффиксті ...... ... ... ... ... жай және блокты болып бөлінеді.
Суффикс түріндегі (-مانند، -مان، -باشی، -کده، -گون، -منش، -گاه) және
префикс түріндегі (شاه- ، گاو- ، خر- ، کم- ، پر- ) ... ... ... ... ... бар, ... ... олар
жартылай аффиксті деривацияға қосылады.
Жартылай аффиксті есімдер синтаксистік деңгейде дербес қолданылатын
сөздермен ұқсасатығы бар. Жартылай префиксті ... ... ... ретінде پر «толы, көп, өте» және کم «аз, кіші» ... бола ... ... ... жатқызудың бір белгісі – ... ... ... «پر- (немесе کم-) + зат есім». پر және کم ... ... ... ... ... ... ... және бөлек те
қолданылады. Композитоидтарда олардың мағыналары әлсірейді және де ... зат ... ... және ... ... тәуелді болады. Қызметі
жағынан олар жартылай аффикстерге айналады.
Сонымен, жартылай аффиксті есімдерді есімді негіздерге ... ... ... ... ... бөлінбейтін суффиксті және
префиксті түрдегі сөзморфемалары ретінде және сөз ... ... ... ... ... ... болады.
Суффикс түріндегі есім сөзморфемалары. ... ... ... ... ... ... - کاری، - مانند، - ماب،
- ... - گون، - کده، - منش، - گاه ... ... ... – گاه ең ... сөзморфемасы, жартылай туынды сөздердің құрамында
«уақыт, орын» сөздерінің мағынасын сақтайды. Композитоидтарды жасауда көп
жағдайда зат есімдерге ... ... ... ... ... «жер ... орны, қуғын, сүргін орны» (تبعید «жер ... ... ... ... «терезе алды текшесі» (در ... цех» (کار ... ... ... (رصد «бақылау,
қарау»), سحرگاه «таң, таң сәрі» және т. ... ... – گاه ... аффиксі сирек қосылады: پنهان ... ... ... пана (پنهان құпиялы, жасырын), قرق گاه қорық (قرق қол
сұғылмайтын), گیخگاه самай (گیج ... ... ... ... ... ... кейде етістіктің тұйық райына және ... осы шақ ... ... جستن گاه ... ... (جستن «секіру»), نشستنگاه «отыру ... ... ... ... «отыру»), بستنگاه «айлақ» (بستن «байлау»), باشگاه «клуб» (بودن – ... осы шақ ... ... «аялдама, станция» (ایستادن – ایست
етістігінің осы шақ негізі), ... ... ... ... ... ...
گریختن «қашу» етістігінің осы шақ негізі).
گاه ... ... ... ... ... және ... сақтай отырып, жиі «орын» мағынасында кездеседі.
2. «ой», «қасиет» ... منش ... ... ... жоғалтты және қазіргі парсы тілінде дербес қолданылмайды.
Жартылай туынды ... бұл ... ... ... ... ... ... «... ұқсас», «...сияқты» мағыналарын береді. Өте жиі منش
жартылай ... сын ... ... ازاد منش ... ... ... (ازاد «еркін, азат»), بزرگ منش «игілікті, мейрімді, ақ
көңілді» (بزرگ «үлкен»), راد منش «жомарт, ақ көңіл» (راد ... ... зат ... қосылып композитоидтар жасайды: گدامنش
«аласа», «жексұрын, ұсақшыл» (گدا «кедей, тіленші»), گرگ منش ... екі ... (گرگ ... سگ منش «ұрысқақ» (سگ «ит»). منش арқылы
жасалған сөздер ... ... ... ... сын ... жасайды.
Осы жартылай аффикспен жасалған композитоидтар жиі صفت ) صفت қасиет,
сапа) ... ... ... ... ... صفت = گرگ منش «қасқыр ... ... ... = دد ... ... ... صفت = ... منش «шайтандық, перілік»; بربر صفت = بربر ... ... және т. ... ... ... ... منش жартылай аффиксі секілді
белсенді қатысады. ... ... ... صفت ... сөз ... ал منش ... ... тәуелсіз мағынасын жоғалтты. صفت сөзжасам
морфемасының үлкен өнімділігі мен оның лексикалық мағынасын ... ... ... ... ... емес ... ... деп қарастыруға
барлық мүмкіндіктеріміз бар.
3. – کده қазіргі тілде дербес қолданылмайды; ерте жаңа ... ... ... «үй» мағынасындағы дербес сөз ретінде қолданылған. Көбінесе зат
есімдерге қосылады: اتشکده «отқа табынушылардың мұнарасы» (اتش ... ... ... ... ... (بت ... ... «факультет» (دانش
«білім»), میکده «ішімдік үйі» (می «шарап»), خم کده «шарап жер қоймасы» (خم
«шарап сақтайтын ыдыс») және т. б. Тек қана зат ... ... کده ... ... жаңа жасалымдар аз: دانشکده «институт,
факультет», هنرکده «көркемдік училище, өнер институты».
4. گون «түс», ... ... ... ... ... ... мен сын есімдерге қосылады: سیمگون «сұр» (سیم «күміс»), ... ... ... қара ... ( شب ... ... ... сияқты қара» (قیر
«шайыр»), اذرگون «оттай, оттай қызыл» (اذر «от»), گلگون ... ал ... (گل ... نیلگون «көк, көк-аспанды» (نیل «көк бояу»),
سرخگون «қызыл түстес» (سرخ «қызыл»), سبزگون «жасыл түстес» (سبز ... ... ... түс ... сын есімдер жасайды. – گونмен
жасалған композитоидтарда жартылай аффикстің семантикалық мағынасы ... ол ... ... ие ... – باشی ... ... ... (باش «бас» + - ی «ие болу»
суффиксі) «үлкен», ... ... ... باشی ... дари
тілінде тек қана жартылай аффикс ретінде қолданылмайды, сондай-ақ
«бригадир» ... сөз ... ... ... ... 1986, ... есімдермен қосылып тек зат есім жасайды:حکیم باشی «лейб-медигі»
(حکیم «емші»), تاخرباشی «сауда басшысы, ... ... ... پیشخدمت باشی «сарай қызметшісі» (پیشخدمت «қызметші, жалшы,
малай»), قزاق باشی «қазақ офицері, жүз ... ... ... غلام ... ... ... (غلام «малай»). باشی ... ... ... ... ... ... жатады.
6. – ماب араб тілінің жартылай аффиксі, араб тілінде «пана», «қайтып
оралу орны» ... ... ... ... ... бұл ... еліктеуші», «біреуге ұқсас» мағыналарында қолданылады және зат
есімдерге қосылады: فرنگی ماب ... ... ... берілген)»
(فرنگی «еуропалық»), انگلیس ماب «англофил» (انگلیس «ағылшындық»), سیاست ماب
«саясаткерлікпен айналысушы» (سیاست «саясат»), فیلسوف ماب ... көп ... ... ...... ... ... «келу», «ұқсас болу» етістігінің – نده осы
шақ есімшесінің қысқартылған формасын ... Бұл ... ... ... сөзінің құрылуына себеп болды. ... ... ... ... кең ... گازمانند «газ тәріздес» (گاز
«газ»), کوه ... ... ... (کوه ... موج مانند
«толқын тәріздес» (موج «толқын»), گنبدمانند «күмбез ... ... شیشه ... ... ... (شیشه «шыны»).
Мысалдарға қарасақ берілген жартылай аффикстің үлкен семантикалық
салмағы жоқ және ... ... ... ... ... ... келеді.
8. – کاری блокты жартылай аффиксі ( کار «жұмыс», «іс» + суффикс ی-
یای مصدری): پنهان کاری «конспирация, конспиративті, ... ... ... ... سوار کاری ... міну өнерлігі» (سوار «шабандоз, ... ... جوب کاری ... ... ... ... (جوب ... بهره
کارش «табысты сауда» (بهره «табыс, пайда»), کتک کاری «төбелес, сабау» (کتک
«соққы, сабау») және т. б. ... ... ... ی ... ... бермейді, сондықтан کاری - блокты ... ... ... ... ... аффикстердің мөлшері көп емес. Солардың көмегімен
жасалған сөздерге мына мысалдарды ... ... ... «ірі ... (گاو «сиыр, бұқа» + жартылай блок مرگی), پدرشاهی «патриархат»
(پدر «әке» + ... блок ... ... ... ... ... блок شاهی). Бұлай деп қарастыруға, *gavmarg, *pedarsah, *madarsah
сөздері, یای ... ی) ... ... болатын, парсы тілінде жоқ.
Құрылымы жағынан ... ... ... ... жай ... ... блоктардан аффикстерге қарағанда күрделі сөздер қатарына ... ... есім ... ... ... خر-، کم-، پر
жәнеشاه- жатады. Бұлардың ... ... ... ... ... ... ретінде де қолданылады, оған қарамастан солардың көмегімен құрылған
сөздерді біз ... ... ... қызметі мен композитоидтардың құрамындағы семантикалық
сипаттамаларына қарасақ жоғары ... ... ... екі ... ... 1) پر- (پر ... көп, ... کم- (کم «аз, кіші») және 2)
خر) خر- «есек»), گاو- (گاو «бұқа»), شاه) شاه- ... ... ... топты « پر- (немесе کم-) + зат ... ... ... көп ... ... ... Егер де کم ... дербес сөздер және жартылай ... ... ... ... ... жиілігін бірінші не екінші жағдайда аңғару
қиынға түседі. Алайда композитоидтардың құрамында бұл ... ... ... босайды, олар қосылатын зат есімге тәуелді болады
және қызметі жағынан жартылай аффикстерге ... ... ... зат есім ... қосылып сын есімдер
жасайды, қандай да бір сапаның көп мөлшерде ... және ... ... ... ... ... халқы көп жер» (جمعیت
«халық, ел»), پراب «суы көп, суға ... ... (اب «су, ... ... кең ... ... «ен, кеңдік»), پردوام «ұзақ, ұзаққа ... ... ... ... ... (جگر ... پراب و تاب
«ашық, ашық түсті, бояулы» (اب و تاب «әдемілік, жарқыл») және т. ... پر- ... ... сын ... ... олардың сапалық
белгісін күшейтеді: پرواضح «мүлтіксіз анық, мүлтіксіз айқын» (واظح «анық,
айқын»), پردور «өте алыс» (دور «алыс»).
پر- жартылай ... ... сын ... ... немесе шеткері
сатыдағы сапаның, белгінің байқалуын айтуы мүмкін: پرخطر «өте қауіпті» ... ... «өте ... ... «қабілет»), پرزور «өте күшті,
мықты» (زور «күш»), پرپول «аса бай» (پول ... ... ... зат есім ... қосылып сын есім жасайды.
Белгінің немесе қасиеттің аз мөлшерде байқалуын, әлсіреуін ... ... ... күші аз» (زور ... کم عقل ... ... емес» (عقل
«ақыл»), کم سال «қаршадай, жас» (سال ... کم اب «суы аз, ... ... کم پهنا ... кең ... ... «кеңдік»), کم ارتفاع «аласа, ұзындығы
азғантай» (ارتفاع «ұзындық») және т. б.
Мағынаның кеңеюі және ... ... ... ... да ... ... ... Мысалы, خوش «жақсы», «ұнамды», به ... сын ... ... ... префиксті элементтер
сияқты жиі қолданылатын болады: خوش اواز «жақсы, дауысы ұнамды», خوش ... сулы ... тас ... ... «хош иісті, аңқитын», خوش قلب «ізгі,
мейірбанды», بهروز «бақытты», بهنام «жақсы атын қолданатын, жақсы ... ат», ... ... ... ... ... өмір» және т. б.
2. Жартылай аффиксті ... ... ... ... گاو-، خر-
құрайды, шығу мағыналары әр ... ... олар ... ... ... туынды сөздердің құрамында солардың бірінші компоненттері
ретінде олар шамамен бірдей ... ие ...... ... ... Бұл ... парсы-тәжік классикалық әдебиет тілінен
пайда болған.
Қазіргі тілде شاه-، گاو-، خر- ... ... ... аз ... ... ... ... сөздердің мөлшері көп және де ... ... әр ... ... өмір, тұрмыс-салт салаларында қолданылады:
خرمگس «бөгелек, оқыра» (مگس «шыбын»), خرموش «егеуқұйрық» (موش ... ... (گوش ... ... ... (چنگ ... ... خرپول
«қалтасы қалың, ақшалы қата» (پول «ақша»), گاوصندوق «сейф, күймейтін шкаф»
(صندوق «сандық, ... ... ... ... (چاه ... «құдық»), شاه
راه «бас көтерер, тракт, тас жол» (راه ... شاه سیم ... ... ... «үлкен өзен» (رود «өзен»), شاه لوله «магистральды су құбыры»
(لوله «құбыр»), شاهکار «асыл, керемет», «шығарма» (کار «жұмыс») және т. ... ... ... ... ... мен ... тән ... және бастысы олардың көмегімен қалыптасқан үлгі
бойынша жасалған жартылай туынды сөздердің ... ... ... ... сөз ... ... және оны парсы тілі
сөзжасамының дербес тәсілі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.
2.2. Сөз біріктіру ... ... ... алдында тұратын бірінші мәселе мынандай
сұрақпен сәйкес келеді: нақты ... ... ... ... жасалған
күрделі сөз мағынасын қалай түсінуге болады және кез-келген күрделі сөздер
сөзжасам нәтижесінде пайда бола ма?
Күрделі ... және оның ... ... анықтау тікелей сөзжасам
тәсілдеріне немесе оның тарихы шығу жолдарына тәуелді емес. Өйткені тілдің
«үстіңгі ... ... ... үлкен құрылымды-семантикалық
айырмашылықтары бар, оларды морфемалар, жай және туынды сөздер, тұрақты сөз
тіркестері және сөйлемдерден ... ... ... емес морфемді және
әсіресесөзжасам талдауының ... ... ... ... ... ... ... белгілері туралы әр түрлі тілдерде көп еңбектер
жазылған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мен синтагматикасында, просодикалық сипаттамасында
және тағы ... ... ... бірқатар белгілердің әр түрлі жүйелі
тілдерде ортақ болғанымен белгілерді бір тілден екінші тілге ... ... ... ... ... белгілерін жоғарыда аталған
сөзжасамдық талдау әдісі бойынша шығарып көрейік.
Бір сөздің ішінде екі немесе одан да көп ... ... ... сөз ... деп ... ... ... нәтижесінде өзімен лексикалық бірліктердің бинарлы (кейде үш мүшелі
немесе көп ... ... ... ... сөз ... ... әрқайсысы
көбінесе тілде еркін қолданылатын сөздер: کتابخانه «кітапхана» (کتاب
«кітап» + خانه ... ... ... (مار ... + ماهی ... «тырна» (شتر «түйе» + مرغ «тауық»), رنگین کمان «кемпірқосақ» (رنگین
«түрлі түсті» + کمان «садақ, ... ... ... ... ... ... ... + نماز «намаз»), رفت و امد «қозғалыс» (сөзбе-сөз: ... ... ... ... ... ... және ... сөздерге лексикалық морфемалардың бірігуі де жатады, олардың
(немесе олардың бірігуінің) еркін синтаксистік қолданысы ... ... ... өткен шақ негізі شست + و «және» + شستن ... осы шақ ... شو), شیک و پیک ... әдемі, көрнекті»
(شیک «тамаша» + و «және» + аллитерирлік қайталау پیک), پخت و پز ... (پخت ... + و ... + پختن ... ... осы шақ
негізі پز), رفت و روب «сыпырушылық» (رفت «сыпырушылық» + و «және» + ... ... ... осы шақ ... ... ... ... жиі интерфикстер – лексикалық морфемаларды
біріктіретін тілдің сөзжасам құралдары қолданылады. ... ... ... деп атап, олардың тиянақты мағына бермейтінін және тек
«бос» функция байланысын атқаратынын ескереді (Л.С.Пейсиков 1973, 16 бет).
Ол ... екі ... ... 1) ... ... ... ... біріктіретін және синтаксистік деңгейдегі
байланыстырушы қызметші ... ... жоқ ... және 2) ... ... ... ... құрамына кіретін және синтаксистік
деңгейдегі байланыс- қызметші сөздермен ... ... ... ... ... ... ... түрдегі интерфикстер тек салалас сипаттағы күрделі сөздерді
жасайды: ا –a- интерфиксі- رنگارنگ «түрлі түсті, шұбар» (رنگ «түс»), سراسر
«барлығы, ... ... ... (سر ... басы, аяғы»); وا –va- интерфиксі-
کشواکش «қиыншылықтар, ... ... ... ... - ... етістігінің осы шақ негізі), جورواجور «түрлі, әр ... ... -е- ... ... ... сөз» ... ... өткен шақ
негізі گفت және осы шақ ... گو), ... ... (جستن етістігінің өткен
шақ негізі جست және осы шақ ... جو); مه –me- ... خل مه ... ... ... (خل ... خلی «албырт,
аңғалдық, көзсіздік»), شل مه شلی ... ... ... бос» (شل ... شلی «әлсіздік, босаңдық»). Интерфикстер арқылы жасалған күрделі
сөздер зат есімдердің, ... ... және осы ... ... ... ... ... негіздер бірігеді.
Екінші түрдегі интерфикстер жалғау, предлогтарды және изафет
элементтерін ... و –o-, و –vo-, به –be-, در –dar-, اندر ... تا ... بر –bar-, تو –tu-, -e-. ... ... құрылған күрделі сөздер
компоненттер арасында басыңқы және бағыныңқы қатынаста болуы мүмкін.
و –o-, و –vo- ... ... ... پشم و نخ ... ... (پشم ... түк» + و o «және» + نخ «мақталы мата»), رفت و ... (رفت ... + و о ... + آمد ... آب و رنگ «су ... «су» + و о ... + رنگ ... شسته و رفته «таза, жуылған» (شستن –
شسته етістігінің өткен шақ есімшесі «жуу» + و vo ... + رفتن – ... ... шақ ... ... және т. ... интерфикстерімен күрделі сөздердің копулятивтерін және –o-/-
vo салалас жалғаулармен копулятивті тұрақты сөз ... ... мен ... ... байланысты қиындықтар туғызады.
Сондықтан бұл бірліктердісалалас ... ... ... ... ... ... мен құрылымның жақындығына байланысты
қиындықтар туғызады. ... бұл ... ... ... ... ... (Рубинчик 1981, 75-91 бет).
Басқа интерфикстер күрделі сөздерді ... ... ... сөз
таптары арасында бағыныңқылы қатыныстарды көрсетеді. Лексикалық негіздері
қайталанып жүретін ... кең өріс ... олар ... ... ... ... арқылы байланысады: دیواربدیوار «көршілес, жақын
арадағы» (دیوار «қабырға»), پی درپی ... (پی ... із»), ... ... қаңғыбас» (در «есік»), خرتوخر «тәртіпсіздік, былық» (خر
«есек»). Интерфикстермен ... ... сөз ... ... жасалған сөздердің арасында қарастырылады.
Компоненттер арасындағы мағыналы қатынасына қарай күрделі есімдер
екі түрге бөлінеді: 1) екі элементтің семантикасы тең ... ... ... ... ... ... 2) детерминатив түріндегі күрделі
есімдер, ондағы бір элемент екіншісіне ... ... ... ... ... және толықтырады.
Салалас түріндегі күрделі есімдер (копулятивтер). ... ... ... ... салалас сөздердің үйлесіміне,
редупликацияға және синонимдік сөз қатарына ... ... ... ... ... ... ... бір интерфикстің екіншісіне ауысуы рұқсат етіледі
(گفتگو goftogu = goftegu «әңгіме», جستجو jostoju = josteju ... ... = ... ... ... - دور ... немесе
интерфикстің түсіп қалуы (کت وشلوار kotosalvar = کت شلوار kotsalvar ... - کت ... ... ... ... ... وروشت tarikorowsan =
تاریک روشن tarikrowsan «ымырт, алакөлеңке, ... - ... ... روشن ... зат есімдердің интерфикссіз бірігуі мүмкін: ... ... мен ... ... жеу алдында және ... қол жуу ... ... копулятивтеріне әр түрлі есімдер мен етістіктердің өткен
шақ есімшелерінің редупликациялары жатады – ... ... ... ... ... راه راه ... (راه «жолақ, алқап»), خانه خانه
«торлы» (خانه «тор», «төртбұрыш»), سوراخ سوراخ ... ... ... رفته رفته ... ... ... – رفته ет. өткен шақ
есімшесі ... ... جسته جسته ... бірте-бірте» (جستن – جسته ет.
өткен шақ есімшесі «секіру»).
Копулятивтер санына сөйлеу тіліне тән ... ... ... жатқызу керек. Олар дербес сөздің лексикалық мағынасы жоқ, ... ... ... ... ... ... арқылы жасалады
(ساخت و پاخت «келісім» - ساخت «келісім», شیک و پیک «сәнді, ... شیک ... پاره پوره ... - پاره ... ... ... برج «шығындар» - خرج «шығын») немесе өздігінен ... ... жоқ екі ... ... ... (خرت و پرت ... خرج و
مرج «тәртіпсіздік, анархия»).
Детерминатив түріндегі күрделі ... ... ... ... ... бөлшектері бірін-бірі анықтап, толықтырып тұрады.
Мұндай түрдегі күрделі ... ... ... ... ... ... болып табылады. Күрделі сөздің ішінде
детерминатор жиі бірінші орында болады. Екі ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Олардың мынандай түрлері бар:
1. Біріккен екі зат есімнен: سیمان «сынап» (سیم ... + ... ... «қияр» (باد «жел» + رنگ ... ... ... ... + خانه ... سال جشن ... мереке» (سال «жыл» + جشن «мереке»),
سالنامه «күнтізбе», «альманах» (نامه «хат, шығарма»), گلبرگ «гүл ... ... + برگ ... خردل ... (خر ... + دل ... ... «баспахана» (چاپ «баспа, басылым»).
2. Сын есім мен зат есімнің бірігуінен:سفید آب «әк» (سفید «ақ» + ... سیاه چشم ... ... ... + چشم «көз»), خوشحال ... ... + حال ... ... ... топас» ( کور «соқыр» + فهم
«түсінушілік»),چابک دست ... ... ... ... ... + دست ... «жылыжай» (گرم «жылы» + خانه «үй»), خرده مالک «ұсақ меншік иесі»,
«ұсақ жериеленуші» (خرده «ұсақ» + مالک ... ... «ірі жер ... Зат есім мен сын ... ... ... күрделі сөздер: قد
کوتاه «кішкентай бойлы, аласа» (قد «бой» + کوتاه «қысқа»), دست کج ... ... ... (دست ... + کج ... دست و دل پاک «таза», «шынайы»
(دل «жүрек» + پاک ... ساقه ... ... ... ... «сабақ» +
کوتاه «қысқа»). Әдетте «зат есім + сын ... ... ... ... ... арасында изафет те болмайды және сын есім
ретінде шығады. Лексикалық изафеттік сөз ... ... ... Сан есім мен зат есімнің тіркесіне сын есім ... зат ... ... ... «шаруа» (چهار «төрт» + پا «аяқ»), دودل ... «екі ойлы ... (دو ... + دل ... چهار دست و پا ... چهار زبان «мылжың» (زبان «тіл»), دو روزه «он күндік».
5. Зат есім мен сын есімнің осы шақ ... ... зат ... ... ... (کار ... + کردن– کن «істеу» етістігінің осы
шақ негізі), کفگیر «кәпкір» (کف «көбік» + ... گیر ... ... ... ... Зат есім мен етістіктің өткен шақ негіздерінен күрделі зат
есімдер ... ... ... ... (در ... + آمدن- آمد «келу»
етістігінің өткен шақ негізі), قرارداد «келісім, шарт» (قرار «шешім» + دادن-
داد ... ... ... шақ ... детерминативті күрделі сөздерде компоненттердің кері айналуы
рұқсат етіледі. Мысалы, سفید ریش «ақсақал, шал» (سفید «ақ» + ریش ... ... ... (تنگ ... + دل ... ... گشاده دست «жомарт,
кеңпейілді» (گشاده «кең», «ашық» + دست ... ... ... ... отырып компоненттерінің орнын ауыстыра алады – دلتنگ، دست گشاده، ریش
سفید. Бұл ... ... ... ... зат ... ал екіншісінде сын есім
болғанына қарамастан олардың араларында ... ... ... ... олар лексикалық изафетті сөз тіркестерінен айрықшаланады.
Жоғарыда копулятивті және детерминативті ... ... ... ... ... ... модельдер көп және олардың барлығы
парсы ... ... ... ... ... «Грамматикада»
қаралған модельдер есімді сөз таптарының лексико-грамматикалық құрылымын
тереңірек түсіну үшін ... ... ... Сөз ... лексикалануы.
Сөз тіркестерінің лексикалануы ... ... ... ... сөз тіркестерінен жасалуы емес, лексикалық
негіздер үйлесімінің дербес күрделі сөзге айналуын ... ... ... және ... сөз ... күрделі сөздерге айналады, олар
өздерінің компоненттерінің фонетикалық және лексико-семантикалық ... ... жеке ... де ... ... ... сөздердің мағынасы өзінің құрамындағы сөздердің
тікелей ... ... ... ... бір ... ... олардың
бірлік жігі ажырамайды, құрамындағы бір сөзді басқа бір ... ... ... خر در چمن ... ... ... есек
көгалда), دست و پا شکسته «қалай болса солай», «белінен басу» (сөзбе-сөз:
қол-аяғын ... هیچ مدان ... ... ... түк білме). Осы
тәрізді тұйық күрделі сөздер (тұрақты тіркестер) идиома деп аталады.
Кейбір парсы мақал-мәтелдерінің өздерінің беретін ... ... ... ... ... болмай, басқа мағынаны білдіретін
жағынан, кейде жалаң, кейде басқа күрделі ... ... ... ... ... ... ... Мысалы: آب در دیده ندارد – көзінде су
жоқ, яғни ұятсыз; آب را زیر هفت طبقه زمین می بیند – жеті ... ... су ... яғни білмейтіні биттің астында, бәрін біледі; خرش از پل
گذشت – есегі көпірден өтті, яғни ... ... ... қу ала ... сөздердің бір ұғымының атауы ретінде жұмсалуын, бүтін ... ... ... деп ... Лексикаланған тіркестерге сөздердің
бастапқы мағыналары көмескіленбейді,әлсіремейді. ... ... бұл ... ... ... изафеттің түсіп қалуы арқылы жасалады. Мысалы:
راه آهن «темір жол», رئیس جمهور «Республика Президенті», رئیس ... آب جشم ... آبجو ... سیب ... ... آب رو ... ... مرغابی «үйрек». Сөйлеу кезінде жоғары көрсетілген сөздерде изафет
қайтып орнауы мүмкін, онда олар сол ... ... ... ... ... тіркестерінің қабыса байланысуы негізінде пайда болған ... ... сөз ... екі түрі жатады.
1. Сілтеу есімдіктерінің این «осы», آن «анау», همین «осы ... همان ... ... есімдігінің چه؟ «қандай?», жалпылау
есімдігінің همه «бәрі, барлығы», ... ... هر ... әрбір» зат есімдерімен тіркесуі طور «тәсіл, әдіс», «бейне», گاه
«уақыт», گونه «бейне», «тәсіл», ... ... قدر ... «өлшем,
ұзындық». Бір сөз жасап, бұл компоненттер лексикалық негіздің соңғы буынына
түсетін бас ... ... ... ... немесе адъективті
мағыналары болады немесе бір уақытта ... де ... ... ... ... ... солай», چطور «қалайша? қалай? қандай?», آنگاه
«сонда, сол уақытта», «кейін, сосын», همه گونه «әр ... ... ... және т. ... Сан ... зат ... ... Семантикалық
тұтастықтан басқа олардың соңғы компонентінің соңғы буынында бас екпін
болады, бұл ... ... ... сөз ... ... گوشه ... және سه گوشه «үш ... «қиылыс» және چهار راه ... ... ... және چار پا ... ... «қырықаяқ» және هزار پا ... ... ... шам» және چل چراغ ... ... ... және دو رو «екі ... ... ... ... көптеген یک «бір» сан
есімімен зат ... ... ... Сын есім мен ... ... олар ортақ екпіннен ... жаңа ... және ... ... ... ... یکدانه «біреу, жалғыз», «қымбатты, ... ... бір ... ... ... «бір ауыздан», یکرنگ «бір
түсті», ... ... ... یک زبان ... бір ... және т. ... ... зат есімдердің сөз тіркестері негізінде жасалған
күрделі ... ... ... ... (پا ... + بر ... + ... پا در هوا «тұрақты емес, негізделмеген» (پا «аяқ» + در «ішінде» +
هوا «ауа»), خانه بدوش «қаңғыбас, үйсіз» ... «үй» + به ... + ... خلقه به گوش ... берілген, құл, еркінсіз» (خلقه «сақина» + به
«ішінде» + گوش «құлақ»), دست اندرکار ... ... ... ... (دست ... + اندر «ішінде» + کار «жұмыс»),خردرچمن «жағымсыз, ... айту ... ... ... (خر ... + در ... ... «шалғын, жайылым»), دست بدهن «азбен қанағаттанатын, кедей» (دست ... ... ... + دهن ... және т. б. Осы ... көбісі сөйлеу тіліне
жатады.
Компоненттерінің қатынасы бойынша күрделі сөздер сырттай предикаттық
сөз ... бір ... және екі ... құралған сөйлемдерімен
ұқсас. Бір лексикалық бірлікке бір топ ... ... ... ... ... ... сөздер деген күрделі сөздердің ұғымы пайда болады.
Өте жиі ұласудың соңғы компоненті жекеше түрдегі бұйрық ... ... هیچ مدان ... (сөзбе-сөз: «дымбілмес»)», راحت باش «демалыс,
үзіліс» (сөзбе-сөз: «тыныш бол»), آماده باش ... ... ... «дайын бол»), آتش باش «бітім, татуластық» ... ... ... مکن және فراموشم مکن «ботакөз» (сөзбе-сөз: «мені ұмытпа»),
بگومگو «даулар, келіспеушіліктер» (сөзбе-сөз: «айт-айтпа»).
Кейде мұндай түрдегі күрделі сөздердің компоненттері ... و ... ... бұл ... ... ... сөздерді еске түсіреді:
کجدارومریز «бұлтару» (сөзбе-сөз: «қисық ұста және ... بزن ... ... «ұр және соқ»), بخورونمیر «тапшы, болмашы, тым аз,
маңызсыз» (тамақ туралы; сөзбе-сөз: «же де ... ... ... (сөзбе-сөз: «құй және сеп»).
Тұрақты және еркін етістікті сөз тіркестерінен туындаған күрделі
сөздер - ... шақ ... ... ... ... екі түрі ... Күрделі етістіктер негізіндегі бинарлы тұрақты етістікті сөз
тіркестерінен ... ... ... شکست ... ... жәбірленуші,
сынған, жеңілген» (күрделі етістікشکست ... ... ... ... ... (экзаменде)»), تعلیو دیده «үйретілген,
оқытылған» (күрделі етістік تعلیم دیدن «оқу, үйрету, жаттықтыру»), ... ... ... ... ... ... شدن «жеткізу,
тапсыру», «сыйланған»), آبدیده «суланған», «шыңдалған», «сыналған» ... آب دیدن ... ... судан дақ, із қалдыру»), از خود گذشته
«жанкешті, аянбайтын» (күрделі етістік از خود ... ... ... از قلم ... ... ... ... етістік از قلم افتادن
«жіберілген болу») және т. б. Өткен шақ есімшеге қарағанда ... ... ... ... ... ... түседі) туындаған күрделі сөздерде
екпін есімше формасының соңғы буынына ... ... ... ара ... жоқ ... сөз тіркестер
және тіпті сөйлемдер негізінде туындаған күрделі сөздер. Бұлардың ... ... ... ... етістіктердің өткен шақ есімшесіне
ұқсайды. Негізінен олар ... ... ... өтіп белгілі бір
құрылымды үлгі бойынша жасалған:زلزله زده «жер ... ... «жер ... + زدن – زده «ұру, ... ... ... шақ
есімшесі), وخشت زده «қорыққан, шошынған» (وخشت ... + ... ... زده ), ... زده «айырылыстағы, айырылған» (هجران «айырылыс» + өткен
шақ есімше زده). Л.С.Пейсиков ... ... ... ... күрделі
есімше формасын بچه ای که مادرش مرده بود «шешесі ... ... ... ... ... деп ... сөз тіркесі кезінде соңғы есімше формасымен күрделі сөздің
туындауына лексикаланған ... ... бола ... تازه ... رسیده
«секіріп салма» (сөзбе-сөз: «жақында дәуірге жеткен»).
Транспозиция (аффиксіз сөзжасам).
Транспозиция – бұл жаңа сөздердің аффикстің және жартылай ... ... ... жасалатын сөзжасам тәсілі. Сөздің бір сөздің
тобынан ... ... ... ... ... сөз табына ауысу
құрылысы. Осы құбылыстың нәтижесінде көптеген зат есім, сын есім, модальды
(көмекші) сөздер пайда болған.
Аффиксіз ... ... ... ... сондағы бөлек
жағдайларда транспозициялық сөзжасамның жеке моделі парсы тіліндегі белгілі
бір сөз категорияларын толықтыруда негізгі және жалғыз ... ... ... транспозицияның жеке моделі бойынша «есім көмекші сөз» парсы
тілінде кең қанат жайған ... ... ... ... ... ... ... жасалғанда есім (зат есім, сын есім) ... ... ... жаңа бір ... ие ... Изафетті көмекші сөздер
бастапқы мағынасына қарағанда нақты, айқын мағынаға ие және ... ... және ... да ... ... үшін ... істейді.
Мысалы, زیر «төмен», بالا «жоғары», نزدیک «жақын», رو «бет», پهلو «бүйір»,
«шет» ... ... ... ... бойынша изафетті предлогтарға
айналғанда келесі мағыналарға ие болады: زیر... zir-e «астында», ... ... ... nazdik-e «қасында, жанында», روی... ru-ye
«үстінде, үсті», ... pahlu-ye ... ... ... ... ең жиі ... транспозициялық
модельдерге тоқталайық – «сын есім зат ... және ... ... бұл модельдер бойынша зат есім рөлін атқаратын көптеген сөздер
жасалған.
«Сын есім зат ... ... ... ... кезде сын есімдердің
субстантивациясы болады. Мұндай ... сын ... ... ... ... функциясын алады, жаңа лексико-грамматикалық мағынаға ие болады
және зат есімге айналады: بارانی «су ... сырт киім ... ... сын есімінен), پوستین «тон» (پوستین «жүнді» сын ... ... ... ... ... ... сын есімінен), زیردریایی ... ... ... сын ... شکاری «жойғыш, құртушы, қырып-
жоюшы» (شکاری «аңшылық», «жоюшыл» сын ... زره پوش ... ... автомобиль» (زره پوش «бронямен қапталған, броняланған»
сын есімінен), ... ... ... ... «табриздік» сын есімінен)
және т. б.
Анықтаушы компонентсіз ... ... لباس ... ... بارانی
«жаңбырлы киім»), پالتو «пальто» (پالتوی پوستین «жүнді пальто»), کشتی (کشتی
زیردریایی «сүңгуір кеме»), ظروف «ыдыс» (ظروف چینی ... ... ... ... ... «жойғыш ұшақ»), اتومبیل «автомобиль» (اتومبیل رزه
پوش «бронялы автомобиль»), درخت ... ... ... ... ... ... ... мағынаға ие болды және сөз ... бір ... ... ... ... синхрониялық талдау кезінде нақты
қандай сөз тіркестерінде қандай да бір сын ... ... әр ... ... бермейді.
Қазіргі парсы тілінде дір компоненті түсіп ... ... ... ... бар. ... компонент дербес қолданып, түгел
сөз тіркесі қандай мағына ... ... ол да сол ... береді. Осылайша,
синонимдік жұптар қатар өмір сүреді:عمل پیوند және ... ... نجات және چتر ... ... جت және جت ... ... зат ... моделі өте өнімді болып саналады. Бұл модель
бойынша префиксті жай және күрделі етістіктердің осы шақ және ... ... зат ... ... Бұл ... жүзеге асқанда екі негіз де
етістік жүйесінің парадигматикалық қасиетін ... және зат ... ... ... зат есімдер етістіктің өткен шақ негіздерінен туындайды:
Жай етістіктерден: ... ... ... ... ... ету»
етістігінен), خرید «сатып алу» (خریدن «сатып алу»), گذشت «ымыра, шегінім,
көнушілік» ... ... ... жол ... سوخت ... ... (سوختن «жану, күю»), شکست «жеңіліс» (شکستن «сыну»), شتاخت «таным,
мойындаушылық» ... ... ... ... ... ... «табыс» (درآمدن «болып шығу, болып
табылу»), درخواست «талап» (درخواستن ... ... ... ... ... ... ету»), درگذشت «өлім» (درگذشتن «өлу, қайтыс болу»), ... ... ... ... ... банкротқа ұшырау,
тақырға күйреу»);
Күрделі етістіктерден: عملکرد «операция» (عمل کردن ... ... ... قرارداد «келісім» (قرار دادن «келісім орнату, келісу»),
پیشپرداخت «аванс, ... (پیش ... ... ... رویداد «оқиға,
жағдай» (روی دادن «болу, болып өту»).
Етістіктің осы шақ негізінен жасалған ... ... көп ... فروش ... ... ... افت «сілкілеу» (тауардың тасымалдау
кезіндегі сілкуден шашылып-төгіліп салмағын жоғалтуы), ... ... ... سوز ... ... ... «күю, жану»), گذر «өткел, жол»
(گذشتن «өту»), ایست ... ... ... ... ... وابند
«түйіскен жер» (وابستن «байланыстыру, біріктіру»), واخواه «даушы, жақтаушы,
қуынушы» (واخواستن «наразылық білдіру»), واریز «ретке салу, ретке келтіру»
(واریختن ... ... шақ, осы шақ ... ... ... зат есім, үстеу
ретінде жұмсалады: گفته «сөз», دیده «көз», کوفته «күбі ... ... ... ... ... ... ... خواننده «оқырман,
әнші», خنده «күлкі», آینده ... тілі Иран ... ... ... тілі және іс
жүргізетін, экономикалық – қаржы, әскери, мәдени салалардың басқарылуы
жүзеге ... ... ... ... ... ... шығу ... өте ертеден бастау алады. Дүние жүзіндегі
ең ежелгі тілдердің ... ... ... ... ... ... ... ақындары Фердауси, Рудаки, Сағди, Хафиз, Омар Хаям және тағы басқалары
өздерінің інжу – маржандарын жазып, қалдырған.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... ішінде Иран Ислам Республикасымен де саяси, ... ...... ... ... Кеңес билігі тұсында ... ...... ... ... жандана бастады.
Қазақ – Иран мәдени байланыстарының ішіндегі маңыздыларының бірі –
тілдік байланыстар. Қазақ тілінің қорында ... ... мен ... ұшырасады. Мысалы: нан, дәріхана, асхана тағы ... осы ... ... Орталық Азия халықтарының тілдерінде мықтап орныққан. Парсы
сөздері аздаған ... ... ... ... ... ... төл сөздері сияқты болып кеткен. Керісінше, түркі ... ... ... еткен әсері де бір төбе екендігі белгілі.
Мен парсы тілі мен әдебиетін оқып, ... ... ... ... ... ... бастадым. Осы кезге дейін қазақтың төл сөзі деп
келген көптеген сөздерді парсы ... ... ... оның ... сөзі
екендігіне көзім жетті. Сол кезден бастап парсы тілінің сөзжасам ... ... ... ... шығу ... олардың жасалу тәсілдерін,
даму заңдылықтарын оқып, үйренуге көп көңіл бөлдім. Парсы тілінің ... аса ... де ... іс, ... ... ... бұл ... даму
тарихын зерделеумен пара-пар. Тіл дамуы сөзжасалу арқылы ерекшелетінін
мойындасақ, онда сөзжасам саласының кешенді ... – адам ... ... да ... ... ... болар еді. Сондықтан да бітіру жұмысымның
тақырыбын "Зат есім мен сын ... ... ... деп ... ... ... зат есім мен сын есімнің алар орны ... ... Бұл есім сөз ... ... тілінің сөздік қорын байытуда белсенді
жұмыс атқарады. Сондықтан, жұмыста зат есім мен сын ... ... ... ерекше көңіл бөлдім.
Жұмысты зерттеу барысында мынандай мәселелерді қарастырдым, ең
алдымен кіріспе бөлімінде сөзжасам ... оның ... ... ... ... ... зерттеу өзектілігін, нысанын, зерттеу мақсаты
мен тәжірибелік құндылығын айқындадым. Негізгі бөлімнің бірінші тарауында
жалпы парсы ... ... ... оның ... үш ... ... ... берілген, екінші тарауда зат есім мен сын ... ... ... олардың негізгі құрылым түрлерін сипаттадым, есім сөз
таптарының өзіндік ерекшеліктерін атап көрсеттім. Кейін барып зат есім ... ... ... ... ... ... тоқталғам, оларды
мысалдармен дәлелдедім, әрі бұл кездейсоқ мысалдар ... тіл ... ... ... номинация туғызған сөзжасамдық тұлғалар. Диплом
жұмысымның ... зат есім мен сын ... ... ... ... ... өзімнің шамам жеткенімше сараптау жасауға тырыстым.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... Ф.Р. ... ... ... в ... и таджикском языках". Учебное пособие – Душанбе: ТГУ, 1982
2. ... Ф.Р. ... ... онамасиологии современного
персидского языка". Душанбе: Дониш, 1990 год
3. Бейсенбаева З. "Сөзжасамды оқытудың ... - ... ... РБК, ... ... С.Д. ... ... Издательство "Русский язык",
1975
5. Кубрякова Е.С. "Что такое словообразование". ... ... ... ... М., ... Р. "Русско-казахский словарь".
7. Мұсабаев Ғ.Ғ. "Орысша-қазақша ... 1-2 том. ... ... бас ... Алматы, 1978
8. Орысша-қазақша сөздік. "Сөздік" баспасөзі, Алматы- ... ... Л.С. ... по ... ... языка". Москва,
издательство Московского университета, 1973
10. Пейсиков Л.С. Сложнопроизводные слова – сращения в персидском языке. «
4 ... ... ... по ... филологии. Тезисы докладов».
Ташкент, 1964
11. Рүстемов Л.З., Иадолла Сәмәре "Парсы тілінің ... ... ... ... Ю.А. ... ... ... литературного
языка". Москва, издательская фирма "Восточная литература" РАН.
13. Рубинчик Ю.А. ... ... ... ... ... ... ... Ю.А. "Персидско-русский словарь" 1-2 том. Москва, «Советцкая
энциклопедия» 1970
15. Салқынбай А.Б. "Қазақ тілі ... ... ... ... ... А.Б. ... сөзжасам". Алматы: ҚазҰҮ, 1999
17. Салқынбай А.Б., Абақан Е. "Лингвистикалық түсіндірме сөздік". ... ... ... Ж. ... ... ... 2002
19. "Словообразование и его место в курсе ... ... ... ... ... ... Э.Д. "Тіл ... сөздігі". Алматы "Ғылым", 1998
21. Төлеуов Ә. "Қазақ тіліндегі зат есім мен сын есім тудыратын ... ... ... Ә. "Сөз ... ... ... 1982
23. Чхеидзе Т.Д. "Именное словообразование в ... ... ... ... Ысқақов А. "Қазіргі қазақ тілі" Морфология. Алматы "Мектеп", 1974
25. فرهنگ وندهای زبان فارسی. دکتر ضیا الدین هاجری. ... есім мен сын есім ... ... сөздігі
Суффикстер
1) ا –ā¹ , өнімсіз
«Өндіруші негіз сапалық сын есім + ا –ā¹ » ... ... зат ... жасалады: garmā "жылылық", žarfā "тереңдік", pahnā
"кеңдік".
2) ا –ā² , ... осы шақ ... + ا –ā² » ... бойынша сын есімдер және
бөлек зат есімдер жасалады: tаvānā "әйгілі", zibā ... kusā ... ... көзі ... gazā ... ... ... есімдер: cara "жайылым", gonjā "сыйымдылық" , yārā "күш"
3) - āk¹, өнімсіз
«Етістіктің осы шақ ... + āk¹» ... ... зат есімдер
жасалады: xorāk "тағам", pušāk "киім", suzāk ... jušāk ... ... -āk², өнімсіз
Бірнеше көнерген сөздерде: fažāk "кір", foqāk "ақымақ, есалаң",
"дөңбек", maqāk "шұңқыр, ор, ой".
5) –āl, өнімсіз
«Есім + -āl» ... ... ... зат есімдерді жасайды: čangāl
"айыр", "тырнақ", dombāl "арты", ... goudāl ... ān¹, ... осы шақ ... + ān¹» ... ... ... шыққан
сын есімдер жасалады: xandān "күлетін, күліп жатқан", lаrzān "дірілдейтін",
jušān "тасқынды, долы", "қайнаған". Және де зат ... ... ... ... gusfandkošān "құрбандыққа шалу мұсылмандық
мерекесі".
7) -ān², өнімді
Көптеген патронимдар мен ... ... ... gorgān ... savārān "Саваран", espāhān/esfahān
"Исфахан".
8) -ān³, өнімсіз
niyāzān "қалаған", "қажетті" сын есімінде және jānān ... ... ... ... ... ... ... сөздерінде.
Кейбір жағдайларда жаңа сөз тудырмай, тек фонетикалық ... ... ... көркейтілген", marqzār/marqzārān
"шалғын, жайылым", qam/qamān "қайғы".
9) –āne, өнімді
Негізде көрсетілген қасиетті білдіретін сын ... ... ... зат ... сын есім ... divāne ... ақылынан адасқан",
ruzāne "әркүні, күнде, күндізгі", mardāne "ерлерге арналған", māhāne
"айлық, ай ... ār, ... ... шақ негізі + -ār» моделі бойынша зат есімдер мен
сын есімдер жасалған: gereftār "уақыты жоқ", nemudār ... ... ... xaridār ... ... koštār "қырғын", "кісі өлтіру",
raftār "әрекет", "қылық", "үлгі".
11) –āsā, өнімсіз
«зат есім + -āsā» моделі бойынша "... ... ... ... ... barqāsā "лезде, дереу", sarvāsā "сымбатты", ... ... "хош ... ... ... ұқсас", "батыл, ерлі",
xoršidsān "жарқын, ашық, жарық", yeksān "бірдей" және т.б.
12) –ak, өнімді
Кішірейткіш және ... ... ... ... зат ... ... ... функцияны атқарады: morqak "сына", barfak
"аусыл, ауыздың уылуы", sorxak "қызылша", sangak "жалпақ ұзын нан", ... сары ... dastak "аса ... ... және т. б. ... ... ... семантикалық "қиысу" жағынан күрделі,
mušak "тікұшақ", mušak "тышқан" метафорасынан, xersak ... ... - xersak ... және ... –aki, ... блок (аk + i), ... ... сын есім мен зат есімді жасайды, көбінесе үстеу жасайды:
ābaki "сулы", na’laki "аяқ киімдегі өкше".
14) ... ... ... ... ... ... ... "өгей әке".
15) –bā, өнімсіз, көнерген
Бірнеше сөздерде: šurbā ... ... rizebā ... ... –bān, ... есім + -bān» ... ... "қорғаушы", "сақтаушы"
мағынасындағы сөздерді ... bāqbān ... ... ... ... ... dežbān ... –bār, өнімсіз
«зат есім + -bār» моделі бойынша молшылық мағынасындағы сөздер
жасалады: sangbār "тасты", juybār "жылғаның көп ... –čе, ... ... ... ... ... зат есімдерді жасайды: ambarče "мойынтұмар", mahiče ... ... ет", tāqče ... –či, ... ... ... ... šekrāči "аңшы", doroškeči "тасушы", ... -či², ... ... ... ... қатыстық сын есімдер белгілі:
tehrānči "Техранчи" (ирандық ... ... ... ... "Нишабурчи" (тегі, тікелей: "Нишабурдан").
21) –dān, өнімді
«зат есім + dān» моделі бойынша ... орын ... ... ... "қалам салғыш", namakdān "тұз салғыш", ... –е, ... осы шақ ... + -е» ... бойынша зат есімдер, соның
ішінде терминдарды жасайды: pirāye "әшекей", zāre "жылау", larze "діріл",
šomāre "есеп", ... āvize ... ... сын ... –е суффиксі зат есімдер жасайды: sabze
"шөп", sepide/sefide "жұмыртқаның ағы", ... "кез ... ... ақ
бөлігі". Өндіруші негіз сан есімдерден: sade "ғасыр", hafte "апта", ... ... ... жер, ... және ... ... сөздерді
жасайды: kordestān "Күрдістан", "күрдтердің ... ... ... ... ... көп орналасқан жері", ... –gār, ... ... ... зат ... ... parvardegār
"жаратушы", "құдай", āmuzgār "ұстаз", āfaridgār ... ... ... ... ... –gar, ... ... және сын есімдерді жасайды: kārgar "жұмысшы", kuzegar
"қышы", ešqālgar "басқыншы", kāvešgar "қазба жұмыстарын жүргізуші".
27) –gin, өнімді
«Толық сападағы» сын есімдерді жасайды: anduhgin ... ... ... -i¹, yā-ye nesbat, ... ... көптеген сын есімдер транспозиция моделі бойынша зат
есімдерге айналды: guši "телефон трубкасы", sāfi "сүзгі", adasi ... -i², yā-ye masdari, ... ... зат ... ... zardi "сарылық", javni
"жастық", tanhāi "жалғыздық", bivazni ... ... ... ... араб тілінен енген, өнімді
Араб негіздерімен енген және парсы негіздерінен абстрактылы зат
есімдерді жасайды: xariyyat "ақымақтық", doiyyat ... ... zaniyyat ... –in, аз ... ... білдіретін зат есім негіздерінен сын есімдер
жасайды: zomorrodin "зүбаржатты", āhanin "темірлі", bolurin ... –ine, аз ... есім мен зат ... жасайды: simine "күмісті", "күмістен
жасалған бұйымдар", zarrine "алтынды", ... ... ... "алтын
ыдыс", palangine "барыстың терісі".
34) –mān, өнімсіз
Зат есім мен сын есім ... ... ... ... "үй",
šādmān "шаттықты".
35) –mand, өнімді
"Ие болу" мағынасындағы суффиксі. Парсы және ... ... ... ... ... "даналы", dānešmand "ғалым", honarmand
"суретші", sudmand ... –nāk, ... ... зат есім + nāk» ... ... ... сын
есімдер жасалады: xatarnāk "қауіпті", bimnāk "қорқақ", ... namnāk ... –sir, ... ... ... sardsir ... "салқын климатпен"
сөздерінде суффикс толықтық, қаныққандықты білдіреді.
38) –vār, аз өнімді
Ие болу және ... ... ... ... зат есім ... есім жасайды: omidvār "үміттенген", xānevār "жанұя", ... sugvār ... ... ... ... аз өнімді
Суффиксті блок (-vār + е), ұқсастық мағынасын білдіреді, тек зат
есімдер жасайды: ... ... ... "бесік", dastvāre "таяқ",
sangvāre "тас ... ... ... –vand, аз ... ... бар ... ... зат есім мен сын есімдерді
жасайды: pulādvand "болатты", xeradvand "даналы", xodāvand "алла", ... –var, ... ... ... ... jānvar "жануар", pahnāvar "кең",
andiševar "ойшыл".
42) –vaš, өнімсіз, ... ... māhvaš ... ... ... ... –yār, аз ... болу" суффиксі: šahryār "әмірші", ābyār "суды қолданудағы
бақылаушы", pāsyār "полиция полковнигі", dānešyār ... ... bā, ... префикс, аз өнімді
Адъективті және адвербиалды функциядағы көптеген предлогты есімді
топтар: bā estedād "қабілетті", bā savād ... bāz-, ... осы шақ және ... шақ ... ... зат ... bāzras "инспектор", bāzpors ... bāztāb ... bāzdam "дем ... "экспирация".
3) bar-, өнімді
Етістіктің осы шақ және өткен шақ ... зат ... ... ... barčasp ... ... қағаз", barrasi
"тексеру", "қаралу", barnām "есімдік", barnehād ... және ... ... ... ... ... baraks ... "бағдарлама".
4) be-, өнімді
«be + зат есім» моделі бойынша сын ... ... ... bekām ... bekār ... bi-, ... ... қосылғанда белгінің жоқтығын білдіретін сын есімдер
жасайды: bišomār "сансыз", binavā "көргенсіз", bidin "сенімсіз", bičāre
"бейшара", ... bibāk ... ... зат есімдер де жасайды: bisim "телеграф", bidād
"әділетсіздік", birāh "ұрыс".
6) dar-, ... осы шақ және ... шақ ... ... "тартыс, арпалыс", darrou "өткел", "өту,ену", "шығу", darbast
"толығымен", darxor ... ... ... darparde ... darsad ... ... ... аты)", darham "шиеленіскен", ... ... ... ... foru-, аз өнімді
Зат есімдермен, етістіктің осы шақ және өткен шақ ... forutan ... ... ... forumāye "оңбаған", forudgāh
"аэродром", forudast "бақытсыз", forukāse "сараң".
8) ham-, өнімді
Бірлескендік мағынасындағы көптеген зат есімдер мен сын ... hamkār ... hamfekr ... "ниеттес", hamrāh "серік",
hamvelāyati "жерлес", hamrang "түстес", "бірдей".
9) lā-, араб тілінен енген, аз ... ... ... ... ... ... lāvāreš
"мұрагері, ізбасары жоқ", lāmazhab "атеист", lāelāj "емделмейтін", ... ... ... nā-, өнімді
Зат есімдермен, сын есімдермен, ... ... осы шақ және ... шақ ... ... ... сын есімдерді жасайды: nābinā "соқыр", nāfahm ... жоқ", ... ... nāšenās "бейтаныс", nādorost "дұрыс
емес", nārāhat "рахатсыз".

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Бастауыш сынып оқушыларын ана тілі сабағы арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу64 бет
Бастауыш сынып оқушыларының тұлғалық қасиеттерін дамыту52 бет
Сабақтан тыс жұмыс түрлері19 бет
Әдеби сын-зерттеу еңбектерінің жалпы теориялық сипаты32 бет
Жалпыланған түрдегі технологиялық операцияларды жобалау мәселелері7 бет
Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмаластың қолданыстағы көріністері мен жасалу жолдары51 бет
Несеп жүйесі26 бет
Сыртқа шығару процестерне жалпы сипаттама16 бет
Қазіргі қазақ тіліндегі жанасу байланысу формасы34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь