Қазақстан Республикасының экономикалық қауіпсіздігі мәселелері және перспективасы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1. ҰЛТТЫҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІК ЖҮЙЕСІНДЕ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІКТІҢ АЛАТЫН ОРНЫ МЕН МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ ... ... ... ... ... ... ...6
1.1. Экономикалық қауіпсіздіктің мәні және ... ... ... ... ... ...6
1.2. Экономикалық қауіпсіздік жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
1.3. Экономикалық қауіпсіздіктің көрсеткіштері, индикаторлары ... ... ... ... ... ..14

2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІ ... ... ... ... ..17
2.1. ҚР.ғы экономикалық қауіпсіздіктің факторлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.2 Елдегі экономикалық қауіпсіздік мәселесі орын алып отырған салалары мен Қазақстанның сыртқы экономикалық қауіпсіздігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51
НЕГІЗГІ ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...54
        
        КІРІСПЕ
Елдің экономикалық қауіпсіздігі соңғы жылдары актуалды және ... ... ... ғалымдарының белсенді түрде зерттеу обьектілерінің біріне
айналған ... бірі ... ... ... бұл ... ... экономикасы бар елдері үшін, әсіресе
тарихи ... ... ... ... мемлекеттерге тән. Ғалымдардың
айтуынша, «экономикалық қауіпсіздік түсінігі бір ... ... ... ал ... ... ... түрде анықтау қиын
түсініктердің қатарына кіреді».
Ұсынылып отырған диплом жұмысының өзектілігі қазіргі уақыттағы ... ... ... ... байланысты үлкен мәнге ие болып
отырған экономикалық қауіпсіздіктің мәнін ашып, оның ел ... ... ... ... әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына ... ... ... Жолдауында ұлттық қауіпсіздікке зор мән
берілген. Мұнда біздің еліміздің ұлттық қауіпсіздігін одан әрі ... ... ... ... өз жұмысымда елдің экономикалық қауіпсіздік деңгейінің төмендеу
факторлары мен себептеріне талдау жасаумен қатар осы ... ... ... ... ... ... ... таңда орын алып
отырған бұл проблемаларды шешу қазіргі жағдайда өткір ... ... ... ... ... ... ... жасай отырып, 90-жылдармен
салыстрғанда әлемдік шаруашылық жүйесі күрделі өзгерістерге ұшырады деп
айтуымызға болады. Біріншіден, ... ... ... ғаламдану
тенденциялары айқын көріне бастады. Екіншіден, әлемдік интеграциялануының
үшжақтылығының, әсіресе перифириялық аймақтарда басым ... ...... - трансұлттандыру». Үшіншіден, кез-
келген елдің экономикасы, әсіресе ... соң, одан әрі ... ... бола ... Бұл оның экономикалық әлсіздігіне алып
келеді.
Экономикалық қауіпсіздіктің мәселелері сөз болғанда бұл ... ... ... ... тобы экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің
мемлекеттік стратегиясын жасау керек десе, ... оның ... ... ... саяды. Бұл екі түсінікті бір-біріне қарсы қоймай-ақ
қарағанда екеуінің әрқайсысының өзіндік мағынасы мен орны бар ... ... ... ... академик Л.Абалкиннің пікіріне
сүйенген сияқты. Оның айтуынша, экономикалық қауіпсіздіктің тұжырымдамасын
жасау әрқашан да ең ... ұзақ ... ... мүдделерге арқа
сүйейді. Сондықтан да мұндай тұжырымдама елдің ... ... ... ... дамуының таңдап ... ... ... ... ... ... Сонда ғана ол, оны жүзеге
асыру жөніндегі шаралар өзінің мағынасын айқындауға, ... ... ... ... жете алады.
Елдің экономикасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуді сөз ... ... мен ... ... ең ... ... бірі ... өсуді қалпына келтіру, тұтыну секторында төлемдік қабілеті ... ... ... ... ... ... ... тиіс деп
ойлаймын.
Ғаламдану жағдайында ұлттық экономикалық қауіпсіздік стратегиясын ... ... үшін ... шара ... табылады.
Ұсынылып отырған диплом жұмысының мақсаты Қазақстанның ... ... ... интеграциялануы барысында ұлттық
экономикалық қауіпсіздік ... ... ... ... ... ... алу шараларына тоқталу болып табылады. Сонымен қатар бұл
жұмыста елдің жалпы ... ... шолу ... дәл қазіргі
уақытта елімізде орын алып отырған экономикалық қауіпсіздік мәселелері мен
перспективалары сөз ... ... ... жету үшін ... ... орындалды: ұлттық
экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі методологиялық проблемаларды
зерттеу, ... ... ... қамтамасыз етудің елдегі
ерекшеліктері мен құрылымын қарастыру, оның бастапқы мәндерін анықтау ... ... ... ... ... ... Қазақстанның экономикалық қауіпсіздігінің ... ... ... ... ... экономикалық қауіпсіздік елдің ұлттық мүдделерінің нақты және
потенциалды қауіптерден ... ... ... Оның ... ... ... әскери, әлеуметтік, саяси, рухани-
адамгершілік қауіпсіздіктері болып табылады. Осылайша ұлттық ... ... бола ... ... ... салаларын қамтиды. Ал оның
құрамындағы негізгі орынды экономикалық қауіпсіздік ... ... ... ... туралы» заңында экономикалық
қауіпсіздік Қазақстан Республикасының экономикалық тәуелсізідгіне және оның
қалыпты дамуына қатер ... ішкі және ... ... мен ... ... жағдайы болып анықталады.
Бүгінгі таңда Қазақстан әлемнің жүзден аса ... ... ... ... ... және ... жағдайында
экономикалық қауіпсіздікті сақтау елдің негізгі міндеттерінің бірі ... ... ... ... ... жағдайлар Қазақстанды
әлемдік рынокқа шикізат өндіруші ел ретінде шығуына алып келді. Осы және
басқа да қауіп-қатерлер ел ... ... ... ... оның
құрылымын өзгерту арқылы дамыған мемлекеттер қатарына ... ... ... ... ... ... экономикалық жағдайға біршама
талдаулар жасалады.
I-ТАРАУ. ... ... ... ... ... АЛАТЫН ОРНЫ МЕН МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ
1.1 Экономикалық қауіпсіздіктің мәні және құрылымы
Әлем тәжірибесі көрсетіп ... ... ... ету – бұл ... тәуелсіздігінің кепілі, қоғам өмірінің
тұрақтылығы мен тиімділігінің, табысқа жетудің керекті жағдайы.
«Экономикалық қауіпсіздік» қазақстандық экономиканы ... ... жаңа ... ... ... ... ... ең алғаш рет 1934 жылы Ф.Рузвельт қолданған болатын. Бұл ... ... ... ... ... практикасында жиі қолданылады
және өте кең ұғым болып табылады. ... ... ... қауіпсіздік
мазмұнын, оның құраушы элементтерін, сондай-ақ оны ... ... ... әртүрлі түсіндіріледі, бұл проблемаларды әр алуан
теориялық-методологиялық байыптаулар ... ... ... ... ... экономикалық қауіпсіздік елдің
мықты қорғаныс ... ... ету, ... ... ... ... апаттан сақтау, энергетикалық ... ... ... қоса ... ... ... құрамына
кіреді.Мұнда бәрі бір-бірімен байланысты және бірін бірі ... ... және ... ... ... ... қауіпсіздік болуы
мүмкін емес, сонымен қатар әлеуметтік ... орын ... ... ... те, тиімді экономика да болуы мүмкін ... ... ... ... ... ... және басты роль экономикалық
қауіпсіздікке берілетінін ескеру қажет.
Экономикалық қауіпсіздік біршама күрделі ішкі ... ие. ... ... мен бұл ... шешудегі отандық және шет ... ... оның ... 3 ... ... қарастыруға
мүмкіндіе береді:
• Экономикалық тәуелсіздік, бұл қазіргі кездегі әлемдік шаруашылық
жағдайында ... ... ... ие болмайды. Халықаралық
еңбек бөлінісі ұлттық экономикаларды бір-біріне ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік
мемлекеттің ұлттық ... ... ... ... және ... ... ... байланыстарға және
ғылыми-техникалық жетістіктермен айырбасқа тең дәрежеде қатысуға
мүмкіндік беретін сапалы және ... өнім ... ... бақылау жасауға мүмкіндігін көрсетеді.
• Ұлттық экономиканың тұрақтылығы мен орнықтылығы, бұл меншіктің кез-
келген ... ... ... жасайды, кәсіпкерлік
белсенділікке кепіл беру және нақты жағдай ... ... ... факторлардан қорғау, экономикадағы
криминалды құрылымдармен күрес, табыстарды ... ... ... ... туғызатын көзге ұратын алшақтықтарды
болдырмау, т.б.
• Өздігінен даму және ... ... бұл ... ... ... ... ... мәселе. Инвестициялар мен
инновациялар үшін жағымды климат тудыру, ... ... ... ... мәдени дамуы және мамндануы,
олардың білім деңгейін көтеру ұлттық экономиканың өзін-өзі сақтауы
мен тұрақтылығының қажетті және міндетті шарттары болып табылады.
Осылайша, ... ... – бұл ... ... оның ... мен ... әрдайым жаңару мен өзін-
өзі жетілдіруді қамтамасыз ететін жағдайлар (шарттар) мен ... ... ... ... ... ... және ... жүйенің экономикалық қауіпсіздігі
ретінде бар жүйенін мақсаттарына жетудің мүмкіндігін қамтамасыз ететін оның
өндірістік жүйеастының қасиеттерінің жиынтық жағдайын түсіну қажет».
В.А.Савин ... ... ... ... ... ... жүйесін сипаттайды. Қорғау обьектілері ретінде: елдің тұтастай халық
шаруашылығы, елдің бөлек ... ... ... ... мен
сфералары, шаруашылық қызмет субьекті ретінде заңды және жеке тұлғалар бола
алады». [6]
Академик В.Сенчагов экономикалық ... ... ... ... оның ... бөліктерін анықтау керек, ол үшін елдің ерекше ... ... және оның ... тану ... ... ... ... шекарасы көлемінде де, одан тысқары да өмір ... Ол ... ... ... және ... дамуды қолдау,
елдің халықаралық жағдайы, оның ... ... ... ... мен ... әлемдік саудада, халықаралық қаржы және
банк ... ... мен ... ... ... ... маңызды
рыноктарында алатын орны, елдің көпұлттық мемлекет ретінде дамуы, ... ... ... ... ... ... үшін оның ... және
«орнықтылық» деген түсініктермен байланысын ұғу керектігін айттады. Даму ... ... ... ... Егер ... ... оның өмір ... сыртқы және ішкі қауіптерге бейімделуі мен қарсы тұру
мүмкіндігі кемиді. Экономиканың орнықтылығы оның тетіктерінің мықтылығы мен
сенімділігін, жүйе ... ... ... ... көлденеңінен және басқа
байланыстарын, ішкі және сыртқы ... ... ... қабілетін
сипаттайды. Пропорциялардың және жүйенің әртүрлі құрамдық бөліктерінің
арасындағы байланыстардың бұзылуы экономиканың ... ... ... көшкенінің белгісі болып көрінеді.
Экономикалық қауіпсіздіктің мәнісін экономика мен үкімет институттарының
ұлттық мүдделердің нық қорғалуын ... ете ... ... елдің
әлеуметтік бағытпен дамуы, ішкі және сыртқы процестердің қолайсыз жағдайда
дамыған кездің өзінде жеткілікті қорғаныс потенциалы ... деп ... ... ... ... – ол тек қана ұлттық мүдделердің
қорғалуы ғана ... ... ... өкімен институттарының отандық
экономиканы дамытуға, қоғамдық әлеуметтік-саяси тұрақтылығын ... ... құра ... ... мен ... ... анықтауынша, экономикалық қауіпсіздік – ... ... ... ... ... мен ... ... тудыратын факторлар мен процестердің, сыртқы және ... ... ... ... ... [12]
Оқулықтарда экономикалық қауіпсіздік – халықтың (мемлекет арқылы) сырттан
ешкімнің араласуынсыз, қысым жасауынсыз өз экономикалық даму формалары мен
жолдарын тәуелсіз түрде ... ... ... ... деп қарастырады.
Экономикалық қауіпсіздіктің мәні оптималды еңбек шығындары және қоршаған
орта мен табиғи шикізатт қорларын тиімді ... ... ... ... әлеуметтік және экономикалық қажеттіліктерін
қанағаттандыру мақсатында елдің экономикалық дамуын ... ету ... ... сөз ... ... ... қырынан
бастап, қазіргі кездегі дүниежүзілік экономикалық тәртіптің, елдің геосаяси
жағдайының күрделі мәселелеріне дейін ... өте көп ... ... ... ... ... ... бөліп қарастыруға
болады: халықаралық (глобальды, ғаламдық) және аймақтық (региональная),
ұлттық, локальді (ел ішіндегі аймақтық және ... жеке ... ... ... ... ... ... әрбір
мемлекет-мүшесіне сыртқы және саяси қысымға ұшырамай және араласпау (қол
сұқпау), ... ... ... ... ... екі ... бағытталған ерікті (тәуелсіз ... ... және ... даму ... ... ... мүмкіндікті
қамтамасыз ететін бірлесіп өмір сүру ... ... ... ... ... сипаттайды.
Ұлттық қауіпсіздік идеясы ең алғаш рет АҚШ-та 1947 жылы ... ... заң ... және ... ... ... ... құрылуымен байланысты заңды түрде ... ... ... елдердің осындай заңдар мен концепциялар қабылдауына үлгі
болды.
Қазақстан да егемендік алғаннан кейін ұлттық қауіпсіздікті ... ... ... ... 1998 ... 26 маусымда қабылданған
«Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігі ... ... ... ... ... ... ... елдің
ұлттық мүдделерінің нақты және потенциалды ... ... ... ... ... ... – бұл ... мүдделердің қорғалу кепілі,
тұтастай елдің әлеуметтік бағытта дамуы, тіпті жағымсыз сыртқы және ішкі
процестердің даму ... ... ... және ... болуы қамтамасыз етілетін экономика мен басқару институттарының
жағдайы.
Ұлттық қауіпсіздік құрылымы:
• Экономикалық қауіпсіздік
• Экологиялық қауіпсіздік
... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік
• Рухани-адамгершілік қауіпсіздік
Ұлттық қауіпсіздік құрылымында экономикалық қауіпсіздік негізгі ... Бұл ... ... ... және жеке тұлға іс-әрекетінің
өмірлік ... ... ... ... ... ... ... экономиканың барлық өндірістік жүйесіне әсер етеді.
Ұлттық экономикалық қауіпсіздік, ұлттық өнім өндірудегі құндық және
натуралды ... ... ... ... ... қабілетті өндіріс
күштерінің дамуының жоғарғы деңгейі; ... ... ... ... ... көп ... қолдауына ие мемлекеттің
саясаты арқылы жүзеге ... ... және ... ... жасауға және жүзеге асыруға мүмкіндік беретін ұзақ ... ... ... ... ... ... ... материалды-заттық негізге ие.
Өндірістің интернационалдану шегіне байланысты ұлттық экономикалық
қауіпсіздік халықаралық экономикалық қауіпсіздікпен тығыз ... ... ...... ... қаржы-
саудалық табыс,прогрессивті ғылыми-техникалық және әлеуметтік дамуды
қамтамасыз ... ... ... қатынастардың және ұйымдық
байланыстардың, материалды және интеллектуалды ресурстардың жағдайы. [8]
Көңіл ... ... ... ... ... ... ... маңызды құжаттарында түсінік беріледі.
Мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігіне бірегей ... ... ... 1998 ... 26 ... ... Ұлттық қауіпсіздігі туралы» Заңында берілген. Экономикалық
қауіпсіздік ұлттық экономиканың қалыпты дамуы мен ел ... ... ... ішкі және ... шарттар, үрдістер мен
факторлардан қорғану жағдайының деңгейін анықтайтын ұғым деп ... ... ... ... экономикасының тұрақтылығымен
әрқашан байланысты. Бұл, оның жұмыс істеуі үшін қалыптасқан жағдайға
қарамастан, ... ... ... ... ұйымдастыру
және бақылау жасау іспетті негізгі жүйелік қызметін ... ... сөз, ... ... ... ие, ... ... режимі бар
дамыған экономикалық жүйенің өзінде де экономикалық қауіпсіздік шартты
түрде төбе көрсетіп келе ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз, ұлттық экономиканың
тәуелсіздігін қамтамасыз ететін жағдайлар мен факторлардың жиынтығы ... ... ... қауіпсіздік деген ұғымға елдің ресурстық
әлеуетіне (қорлар мүмкіндігіне), үйлесімді және үдемелі өсу мүмкіндігіне,
әлеуметтік ... ... ... маңызды мүдделерін қамтамасыз
ететін экономикалық, саяси, құқықтық, геосаяси ... ... ... ... ... деңгейінде экономикалық қауіпсіздікті
қамтамасыз ету механизмдері
|Субьектілер |Экономикалық мүдделер интеграциясының деңгейі |
| ... ... ... ... |Жеке табыстың |Қосымша жұмыс ... ... |
| ... |орындарын құру ... ... топ ... ... мен |Дербес экономикалық |Халықтың әлсіз |
| ... ... ... |қорғалған |
| | ... ... ... |
|Ұйым |Стратегиялық ... ... ... және |
| ... |секторына қосылған |гуманитарлық |
| ... ... ... ... қызмет |
| ... ... ... және оларды |істейтін ұйым |
| | ... | ... ... ... |Экономиканың |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... даму |қолдау және дамыту |
| ... ... ... ... ... |ІЖӨ мен ... ... |Мемлекеттің |
| ... өсуі ... мен ... |
| | ... ... ... |
| | ... ... | ... ... ... ... ... қауіпсіздік жүйелік
сипатқа ие. Елдің экономикалық қауіпсіздік жүйесінің ... ... атап ... болады:
• экономикалық қауіпсіздік жағдайы
• экономикалық қауіпсіздік критериилерінің ... және ... ... ... қатерлері және осы қатерлердің пайда
болуын анықтаушы факторлар
• экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің стратегиясы мен ... ... ... өзіндік обьекті ретінде ... ... ... ... ... да ... ... қызмет
сфераларының өзара әрекеттерінің обьектілеріне байланысты орын алады.
Экономикалық қауіпсіздік проблемалары экономикалық жүйе ... ... ... да ... қауіпсіздік проблемасын экономиклық
сферада сыртқыэкономикалық және ішкіэкономикалық проблемаларды, сондай-ақ
аралық сфераларды қоса қарастырылады. ... ... ... ... ғылыми-техникалық және интеллектуалды потенциалын ... ... ... ... ету ... ... экономикадағы ұйымдасқан қылмыс пен ... ... ... ... экономикалық афералар проблемалары, т.б); экономика мен
табиғаттың әрекеттесу сферасы және тағы да басқа аралық экономикадан ... ... ... т.б.). Осыған сәйкес, экономикалық
қауіпсіздік құрылымында ... ... ... ... ... азық-түлік қауіпсіздігі
• энергетикалық қауіпсіздік
• өндірістік қауіпсіздік
• технологиялық қауіпсіздік
• әлеуметтік-экономикалық қауіпсіздік
• қаржылық қауіпсіздік
• инвестициялық қауіпсіздік
• транспортты-коммуникациялық қауіпсіздік
• сыртқыэкономикалық қауіпсіздік
Қазақстанның экономикалық ... ... ... ... ... ... және оның барлық табиғи байлықтары, сонымен ... және оның ... ... фирмалар және тұлға кіреді.
Қазақстан Республикасының экономикалық қауіпсіздігінің субьектілеріне:
функционалды және салалық министрліктер мен ведомствалар, салық және ... ... ... қорлар және сақтандыру кампаниялары, сонымен
қатар өнім, қызмет өндірушілер мен оны ... ... ... ... ... ету мақсатында шешім қабылдаудың
субьектілік деңгейлері
| ... ... |
| ... ... | |
| ... ету | | ... |Ел ... |Үкімет ... ... |
| | | ... ... | | ... ... |Ел ... |Аймақтық әкімшілік |Экономикалық |
| | | ... |
| | | ... ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... ету ... |Ел ... ... және |Қажетті жағдай |
|(ұйымдар, топтар ... ... ... ... ... индивидтер) | ... ... ... |
| | ... ... ... | | ... ... |
| | | ... ... |
| | | ... ... |
2 ... ... тұрғысынан келгенде, экономикалық жүйе
ресурстары, ... ... үш ... ... Қаржылық-материалдық (алтын-валюта қоры, негізгі және ... ... ... ... ұлттық байлығын құрайтын және басқа
ресурстар).
2. ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
стативтілігі, қоғамдық өзара қарым-қатынасын реттеу механизмдері және ... Адам ... ... саны мен құрылымы, жұрттың білімділік және
әлеуметтік-кәсіби әлеуеті, ... ... ... ... орнықтылық кепілі едәуір қаржылық-материалдық
ресурстар болуымен, әлеуметтік әлеует пен адам ... ... ... ... ... ... ... варианттарын кеңейтумен
қамтамасыз етіледі.
Экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде ... ... ... мен ... |Мақсаттары ... ... ... ... |Ұлттық валюта орнықтылығы мен |
| ... ... ... |
| |ету ... ... ... ... ... ... және ... көп |
| ... пайдалану және |керек ететін салаларға |
| ... ... ... тарту |
| ... | ... ... көп ... ... нарықта бәсекелесуге |
| ... және ... ... ... ... |
| ... өнім | |
| ... | ... ... ... ... ... ... |коммуникацияларының |күретамыр құру |
| ... ... | ... ... ... ... ... баламалы және |
| ... ... ... көздерін қалыптастыру |
| ... ... ... жағдай жасау |
| ... ... | ... ... секторды|Қосымша жұмыс орындарын құру |
| ... оның ... ... халықтың экономикалық |
| ... ... ... ... ... |
| | ... ... азайту |
|Азық-түліктік |Азық-түлік тауарларымен|Отандық тамаө өнімдерін өндіру|
| ... ету | ... ... ... жұмыс орындарын құру |
|калық |төмендету, ... ... ... экономикалық |
| ... сүру ... ... ... жолымен |
| ... ... ... ... ... ... ... |Елдің халықаралық еңбек |
|экономикалық ... ... ... мен ... қаржы|
| ... ... ... қатысуын |
| ... ... ... ету |
| ... ... ... | |
3 ... экономикалық қауіпсіздікті қамтамас етуге қатысуы:
• экономикалық қауіпсіздік саласында мемлекеттік саясат стратегиясын
қалыптастырып, іске ... ... ... ... ... ... үрдістердің алдын алу және оны жою, ... ... ... әлсірету
• ұлттық экономикалық қауіпсіздікке ұдайы ықпал етуші ... ... ... ... ... көрсеткіштері, индикаторлары
Экономикалық қауіпсіздік – сандық және сапалық жағынан анықталған
экономика жағдайы. Экономиклық қауыпсіздік ... ... ... ... ... және ... көрсеткіштер.
Экономикалық қауіпсіздік көрсеткіштері – ұлттық экономиканың, оның
өндіргіш поненциалының, ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Экономикалық
қауіпсіздікті қамтамасыз ету жүйесінде ... ... ... асып ... ... ең төменгі мөлшері маңыздырақ. Мұндай шекті
мөлшерді білу қажет, себебі шекті мөлшерлерден ... соң ... ... ... ... ... ол ... күйзеліске ұшырай
бастайды. Сонымен, шекті мөлшер – бұл ... ... ... ... ... қауіпсіздікке қатер төнетін, экономикалық
дамудың әртүрлі элементтерінің ... ... ... келтіретін ұлттық
экономикалық мүдделер мен шаруашылық қызмет пропорцияларының қатынастарының
рұқсат етілетін шегін сипаттайды.
Экономикалық қауіпсіздік ... ... ... атап өтер болсақ:
1. Экономикалық қауіпсіздіктің көрсеткіштерін ... ... ... ... мен ... ... ... көбіне субъективті сипатқа ие. Бастапқы мәндер ретінде
көп жағдайда жеке елдің, ... ... ... көрсеткіштері
алынады. Мұндай көрсеткіштер Қазақстан экономикасының даму
ерекшеліктерін көрсете алмайды.
2. ... ... ... ... қол ... жетістіктерді
бағалауды сипаттайды, бірақ ары қарай даму тенденциясын сипаттай
алмайды. Экономика бір орында тұрмайтын ... ... ... ... Бастапқы мәндердің біреуінен немесе бірнешеуінен ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, экономикалық қауіпсіздік көрсеткіштері
мен олардың ... ... ... ... ... мониторниг
тәжірибесінде кең қолданылады.
Мысал ретінде (ішкі қауіптілікке) жұмыссыздық деңгейін, жақсы ... және ... ... ... ... ... табыстарының арасындағы
алшақтықтар, инфляция қарқынын айтуға болады. Олардың ... ... ... ... ... ... жоғарылағанынан хабардар етсе, ал көрсеткіштердің шекті
немесе бастапқы мәндерден асып ... ... ... пен әлеуметтік
қақтығыстар зонасына енгендігін, яғни экономикалық қауіпсіздіктің нақты
бұзылғандығын ... ... ... ... ... ... жіберілетін
деңгейі, әлемдік рыноктағы позицияны ұстап тұру немесе жоғарылату, ... және оның ... ... ... ... ... шет
ел техникаларына, құрылымдық заттарына немесе шикізаттарына тәуелділігн
айтуға болады.
Экономикалық қауіпсіздік критерийі – ... ... ... маңызды процестер тұрғысынан экономиканың жағдайын бақылау болып
табылады.
Қауіпсіздікті критерийлік бағалау құрамына келесілерді ... ... ... және оның даму ... ... мен еңбекті және
оның дамыған және алғы ... ... ... сәйкестігін, сонымен
қатар сыртқы және ішкі сипаттағы қауіптіліктердің ... ... ... ... ... қабілеттілігін, территориялық
және экономикалық ... ... ... ... және төтеп беру мүмкіндігі, әлеуметтік тұрақтылық ... ... шешу мен ... алу ... ... ... көрсеткіштерін анықтау үшін елдің экономикалық қауіпсіздік
параметрлеріне қажетті шарттарды құрастыру қажет. Жалпылама түрде ... ... ... ... ... экономиканың ұлғаймалы өндіріс режимінде қызмет ете алу қабілеттілігі
• халықтың өмір деңгейінің жақсы болуы және оны сақтап тұру ... ... ... ... ... сауданың рационалды құрылымы
• елдің ғылыми және инновациялық потенциалын қолдау
• қоғам мен шаруашылықтың барлық сферасының криминалдануын болдырмайтын
экономикалық және заңды шарттар ... ... ... жақсы жұмыс істеуіне жағдай жасау мақсатында
экономикалық процестерді қажетті ... ... ... ... ... ... көрсеткіштері
|№ |Индикаторлар ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
|1 ... жан ... ... мөлшері (орта әлемдіктен) |100% |
|2 ... ЖІӨ ... |30-40% |
|3 ... деңгейі |30-40% |
|4 ... ... (М2), ... пайыз бойынша |50% |
|5 ... ... ... ... ... ... |25% |
|6 ... қарыз көлемі, ЖІӨ-ге пайыз бойынша |30% |
|7 ... ... ... ... ... |5% |
|8 ... және тиімсіз кәсіпорындар үлесі |10% |
|9 ... |70-50% ... ... өнім ... жаңа өнім ... ... |10% |
|11 ... ... ... ішінде сатудағы) импорттың үлесі |30 (25)% |
|12 ... ... ... ... ... |30% ... |Жасырын және фрикциондықты қоса есептегендегі |7-8% |
| ... ... | ... |Ұлттық экономиканың криминалдануы (100 мың адам басына |5000% |
| ... ... ... | ... ... сүру ... төмен табыс алатын адамдардың |7% |
| ... | ... |10 ... өте төмен табысты және 10 пайыз өте жоғары |8 рет |
| ... ... ... ... ... ... | |
| ... қоса есептегенде | ... ... өмір сүру ... ... |70 жыл ... ... ... бәсекеге қабілеттілігі (10 балдық |5 балл |
| ... | ... ... ... ... ... ... |25% ... ... ... жұмсалған шығындар, ЖІӨ-ге пайыз ретінде |10% ... ... ... ... шығындар, ЖІӨ-ге пайыз |2% |
| ... | |
4 ... ... ие ... ... ... ... жайында дер кезінде хабардар етіп, оның алдын алу үшін шаралар
қолдануға ... ... ... айта ... жайт, қауіпсіздіктің ең
жоғарғы деңгейіне барлық көрсеткіштер жүйесі өздерінің ... ... ... бір ... ... етілетін) шегінде болғанда ғана
қол жеткізіледі, ал бір көрсеткіштің бастапқы мәніне жету үшін ... ... ... ... ... ... межелі деңгейге дейін
төмендету жұмыссыздық деңгейінің шекті межесінен жоғарылауына ... ... ... жетіспеушілігін бастапқы мәнге дейін төмендету капитал
салымдарының тоңазытылуына (тоқтатылу, ... және ... т.б. ... ... ... РЕСПУЛИКАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІГІ
2.1. ҚР-ғы экономикалық қауіпсіздіктің факторлары.
Қазақстан Республикасындағы экономикалық ... ... ... ... жүзеге асырудың халқаралық стандарттарына
сай тұрақты ... ... ... ... және ішкі қарыздар бойынша мәселелерді реттеуді қамтамасыз
ететін ... ... ... тығыз қарым-
қатынас
3. Инвестициялық саясатты дұрыс жүргізу және обьективті инвестициялық
климат ... ... және ... тиімді қамтамасыз ету үшін
мемлекеттік реттеу органдарының нақты жүйесін қалыптастыру.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... егемендігі мен |
|қауіпсіздік ... ... ... ету ... |Жалпымемлекеттік құндылықтар мен мүддделердің |
| ... ... ... ... ... |
| ... Елде ... ... ... ... ... ... экономиканың көтерілуі және экономикалық |
|мүдделер |өсу. ... ... ... ... шикізат|
| ... ... ... тиімді пайдалану. |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... экономикалық рейтингін |
| ... ... ... ... ... және ... ғылым мен|
|басымдықтар |техниканың жаңа жетістіктері базасында елдегі |
| ... ... ... ... |
| ... ... Мемлекеттің сыртқы ресурстар |
| ... ... ... ... әуе жолы |
| ... дүние жүзінің басқа мемлекеттерімен |
| ... тең ... қол ... ... ... ... дамыту стратегиясы - 2030» бағдарламасына сай|
| ... ... ... ... ... |
| ... ғылым мен мәдениетті дамыту. Ғылымды көп |
| ... ... ... мен ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... орнықтылығына әсер ететін|
| ... және ішкі ... |
| | |
| ... |
| ... ... кең көлемде дендеп енуі және оларды|
| ... ... ... алуы |
| ... ... ... бағыты |
| ... ... ... ... фирмаларға |
| ... ... ең ... ... режимі |
| ... ... ... деңгейі |
| ... ... ... қаржы ұйымдары |
| ... ... ... |
| ... ... ... құрылымдарының |
| ... |
| | |
| ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... нашарлығы |
| ... ... ... ... ... оларды |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... төмен белсенділік және капиталды |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... қаржылық қызметке салу етек алуы |
| ... ... ... ... ... кең |
| ... кедейленуі |
| ... ... ... ... |
| ... |
| ... ... |
| ... ... ... механизмдерінің |
| ... |
| ... ... ... ... ... кепілдіктер |Қазақстан Республикасы қауіпсіздігін қамтамасыз ету|
| ... ... ... заң, ... және |
| ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... бейтараптауға бағытталған шаралар мен |
|қауіпсіздікті ... ... ... ... ету | ... | ... ... қауіпсіздік саласында арнаулы бақылау |
|сүйемелдеу ... құру ... ... және |
| ... |
5 ... ... қауіпсіздіктің көрсеткіштері келесідей сипат
алады:
• ЖІӨ құлдырау деңгейі (1990ж. 100%) – 28-30% дейін
• Бюджет ...... ... ... Мемлекеттік сыртқы қарыз деңгейі ЖІӨ деңгейінің 25% аспайды
• Алтынвалюталық резерв – 2,5 ... АҚШ ... кем ... ... ... – жылына 3-4%
• Сыртқы сауда айналымының оң сальдосы 0 ден жоғары
Қазіргі заманғы экономикалық қауіпсіздіктің бастапқы мәндеріне ... ... ... оны ... ... шараларын түбірімен өщгерту
қажеттілігі тұрғандығын ... ... ... ... ескере отырып экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің
ойластырылған концепциясын жасау қажет. Барлық экономикалық қайта құрулар
Қазақстанның ... ... және ... ... ... ұзақ ... негізделуі қажет.
Бұдан мынандай қорытынды шығаруымызға болады: көрсеткіштердің ... ... ... ... ... ұлттық экономика динамикалық өзіндік
дамуға, ішкі және сыртқы рыноктардағы бәсекеге ... ... және ... монополиялардың экоспансияларының
обьектіне айналады, парақорлық, ... және ... ... ішкі ... ... зардап шегеді.
Ішкі қатерлер:
• Бұрынғыдан қалған экономиканың құрылымдық деформациясы
• пайдалы шикізат қорын зерттеудің оларды қазып алудан атта қалуы
• экономиканың ... ... ... оның мұнай-газ және
шикізаттық бағытта дамуының күшеюі
• инвестициялық белсенділіктің төмендігі және ... ... ... ... және ... қызметтеріне салынуы
• өндірістік деңгейде жан басына шаққандағы табыс арасындағы алшақтықтар
• экономиканың ... ... мен ... ... ... мемлекеттік бақылаудың әлсіреуі салдарынан ел
экономикасына дендеп енуі, билік институттарының ... ... ... ... және сот ... мен заңдардың адекваттылығы
мен рыноктық экономиканың ... ... ... артта қалуы.
Қазақстан Республикасының экономикалық қауіпсіздігінің негізгі
көрсеткіштері
|№ ... ... ... ... бойынша|
| | ... ... |
| | ... ... |
|1 ... ... |30-40% |11,50% |
|2 ... ... ... ЖІӨ-ге|25% |28-30% |
| ... ... | | |
|3 ... ... ... |70-50% |22-27% |
| ... ... | | |
|4 ... өнім |10% ... |
| ... жаңа өнім | | |
| ... ... | | |
|5 ... ... (оның |30 (25)% |65% |
| ... ... ... | | |
| ... | | |
|6 |10 ... өте ... табысты |8 рет |14-16 рет |
| ... 10 ... өте ... | | |
| ... халық топтары | | |
| ... ... | | |
| ... экономиканы қоса | | |
| ... | | |
|7 ... ... |5 балл |2,5 балл |
| ... ... (10 | | |
| ... ... | | |
|8 ... ... |25% |13% |
| ... пайыз бойынша | | |
|9 ... ... |2% |0,23% |
| ... ... ... | | |
| ... ... | | |
6 ... ... ... ... ақша жымқырумен байланысты проблема
актуалды болып ... ... ... пара алу, ... ... ... ... әсіресе саудада, комменциялық
делдалдықта, банктік ... ... ... ... экономиканың
үлесі жоғарылап отыр. Кейбір мәліметтерге сай, 2005 ж. ... ... жуық ... ... ... мүлдем қосылған құнға салынатын
салықты төлемеген. Ал олардың бір бөлігі бұл ... өте аз ... ... ... ... ... деп ... кірмеген және қоғаммен басқарылмайтын материалдық игіліктерді
өндіру, тұтыну, айырбас және ... ... ... экономиканың
негізделуі мен дамуының нақты көздері, біріншіден, капитал, шикізаттық және
энергетикалық ресурстарды ... ... ... ... ... ... ... жуығы заңды негізде жасалады. Шикізат пен
энегоресурстар делдал компаниялар арқылы шет елдерге ... ... Ал ... ... түскен пайдасының бір бөлігі сол шет елде
қалып қояды. Екіншіден, мемлекеттік ... ... ... ... ... масштабта көлеңкелі экономиканың үлесі жалпы ішкі өнімнің 5-10%
құрайды деп бағаланады. Айта кетсек, африкндық елдерде бұл көрсектіш ... - 18%, ... - 50%, ... - 40%. Оның 40-50% ... ... ... саналады.
• экономикалық саясат механизмдерін құрудың жетілмегендігі, экономикалық
шешімдер қабылдаудағы аймақтық және салалық ... ... ... ... ... ... бір-
бірімен сәйкессіздігі мен жүйесіздігі қаржылық ... ... ... ... ... отандық тауар
өндірушілердің бәсекелестік қабілеттілігін жасанды түрде әлсіретуге
алып келуі мүмкін.
... ... ... ... ... қалуымен
түсіндірілетін энергия сиымдылығы мен ресурс сиымдылығының жоғарылығы,
өнімнің сапасының төмендігі және жоғары өндіріс ... ... ... ... ... ғылыми техникалық
дамудың жеке бағыттарында «мидың ағылуы» және мамандардың басқа
салаларға ... ... ... ... ... еңбектің престиждігін жоғалтуы
Сыртқы қатерлер:
• Қазақстанның ішкі рыногын шет ел фирмаларының жаулап алуы, бұл
Қазақстанның көптеген өнім ... оның ... ... бар ... ... ... бірге машина жасауға қажетті
құрал-жабдықтар импортына тәуелділігін көрсетеді. ... ЖІӨ ... ... ... 15 жыл ... ... көп ... төмендеген, ал былтырғы жылы 6,5% төмендеген.
Қазіргі кезде Қазақстанның ауыл шаруашылық саласында АҚШ-тың 100
аса компаниясы, ... ... ... ... ... 370
бірлескен кәсіпорындар жұмыс істейді.
• Қазақстандық экспортта шикізат товарларының басымдылығы, дәстүрлі
машина мен әскери ... ... ... ... Шет ел фирмаларының қазақстандық кәсіпорындарды отандық өнімдерді
сыртқы немесе ішкі рыноктардан ығыстыру мақсатында сатып алуы
... ... ... қатынастарда шет ... және ... ... ... Сыртқы қарыздың жоғарғы деңгейі және оның өсуі, сонымен байланысты
оны қайтаруға бюджет шығындарының көлемінің өсуі және ... және ... ... ... ... ету үшін
пайдалануға тырысу шараларының күшеюі. Қаржы министрлігі мен Ұлттық
банктің мәліметтерін сүйенсек, 2006 жылдың 1 ... ... ... ... және мемлекетпен кепілдендірілген
қарыздарының жалпы көлемі 784336144 мың тенгені немесе 5863311 мың
АҚШ долларын құраған. Оның ішіндегі мемлекеттің ішкі ... ... мың тг. (2226768 мың ... ... ... ... мың тг. (1776625 мың дол.) ... ал мемлекетпен
кепілдендірілген сыртқы қарыз сомасы 79264697 мың тг. (592545 ... ... ... және ... ... жеткіліксіздігі және кедендік
шекараның жабық жүйесінің жоқтығы. Осының салдарынан ... ... да, ... да ... ұшырап жатқандығы
белгілі.
• Экспортты-импортты операциялардың транспоттық инфраструктурасының
жетілмегендігі. Теңіз бен мұхитқа ... ... ... ... болғандықтан, экономикалық қарым-қатынас барлық жүк тасымалы
Ресей сияқты алып елдің аумағы арқылы ... ... ... ж. 11 млн. ... жүк ... оның 2,5 млн-ы транзитті ... ... ... ... үлкен бөлігі – қазақстандық минералды
шикізаттардың (руда, ... ... ... ... ... ... ... шекаралық кеден жолдары арқылы өтетін жүк көлемі
25 млн-ға дейін жетеді деп ... ... ... ... ... орын алып ... салалары мен
Қазақстанның сыртқы экономикалық қауіпсіздігі
Қазақстан Республикасының «Ұлттық қауіпсіздік ... ... ... қауіпсіздіктің бір қатері ретінде мемлекеттің экономикалық
қауіпсіздігіне ... ... ... ... ... қарамастан
стратегиялық ресурстарды пайдалану, инвестициялық ... ... ... ... ... шет ел инвестициясының құйылысына
кедергі ... ел ... ... ... ... ... айқындалған.
Экономикалық қауіпсіздіктің қатері ішкі немесе ... ... ... ... әсерінен қауіп тудырып, жағдайдың төменде
көрсетілген ... ... ... ... мүмкіндік береді:
экономиканың негізгі буындарының, оны басқару жүйесінің құлауы, ұлттық
байлыққа ... ... ... ... ... ... ... жүйелерінің бүлінуі, ғылыми және әлеуметтік ... жеке ... ... ... ... пен ... ете алмау.
Экономика мен барлық қоғамдық өмірді реформалаудың жоғарғы қарқындарымен
байланысты қалыптасып отырған жағдай қоғамдық ... ... ... ... ... ... тапты: меншік құрылымы
елеулі өзгерді, экономикалық қатынастардың аясы кеңіді, сыртқы экономикалық
байланыстарды ырықтандыру жүзеге асырылды, барлық ... ... ... ... ... ... берілді.
Өзіміздің сарапшылардың да, халықаралық сарапшылардың да зерттеулері
экономикалық ... ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайға
жан-жақты әсер ететін өзіне тән кешенді сипаттамасы болатынын көрсетеді.
Олар:
• макроэкономикалық тұрақтылыққа төнетін қатерлер
... ... ... сыртқы экономикалық қауіпсіздік
• азық-түлік қауіпсіздігі
• энергетикалық қауіпсіздік
• қаржы қауіпсіздігі
• ақпараттық ... ... ... ... ... ... сыбайлас жемқорлық пен экономиканың қылмыстануы
• республика ... ... мен ... ... ... ала-құлалығы
• мемлекеттік мүдделерді қалыптастыру және қорғау институттарының
дамымауы
• қаржы саласының даму ... ... ... ... ... ... ішінде макроэкономикалық тұрақтылықты сақтау үшін жасап жатқан
шараларына тоқталсақ, макроэкономикалық ... ... тұру ... банк пен Қазақстан Республикасының Үкіметі қажетті қаржы-несие және
салық бюджет ... ... ... экономикалық және валюта бағамын
реттеу және отандық тауар өндірушілерге ... ... ... ... ... мақсаттарын жүзеге асырып жатқанына
қарамастан, сарапшылар оған төнетін қауіп елімізде әлі де орын алып ... ... ашық ... ... экономикасының қарқынды өсуі мұнай, түсті және қара
металл бағасының ... ... ... ... ... отырған жағдай
• Экономикалық тұрақты өсу траекториясына шығу және ... ... ... ... ... құрылған және
негізделген мемлекеттік саясаттың жоқтығын алға тартады. Ұлттық
банктің макроэкономикалық ... ... емес ... ол ... ... ... ... сәйкес шешсе,
сарапшылар пікірінше, Үкіметтің макроэкономикалық саясатында нақты
айқындалған база жоқ. ... да осы екі ... ... ... ... ... ... келіп қалатын
кездері жиі екен. Бұл, сарапшылардың ... ... ... ... күрт ... ... жағдай бола
қалса, жаңа экономикалық және қаржы дағдарысына баруы әбден кәдік.
Айтылған ... ... ... ... үкіметтің нақты секторға берілетін
несие ... ... ... ... ... ... банк керісінше, қайта
қаржыландыру керек деген ұсынысты айтатындығын келтіруге болады. ... ... ... ... ... нақты секторына берілетін
несиенің бағасы да өседі. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... жоқ ... үшін жасалатын абстрактілі әдістер
талабына бағыну мақсатында ғана емес, әр елдің нақты ... ... ... ... ... ... Ал бізде болса, ... ... ... ... және ... ... тапшылығы
бойынша абстаркты орташа әлемдік ... ... ... ... ... ... инфляция өндірістік шығындардың
инфляциясы болып табылады екен. Өйткені өндірушілеріміздің өніміне қоятын
бағалары тұтыну бағаларымен салыстырғанда көз ілеспес ... ... ... ... ... ... таза монетарлық әдістің тиімді жұмыс
істеуінің екіталай екендігін ... ... ... ... ... экономиканы құрылымдық жағынан қайта құрмай және
ресурстарды сақтайтын ... ... ... ... ... ... ... айтады. Яғни, макроэкономикалық
тұрақтылыққа қауіп төндіретін бүгінгі инфляцияның 7 пайызды ... ... ... қайта қаржыландыру ставкасын көтеру керектігі ... Бұл ... ... сектордың қаржы көздеріне қол жеткізуін
шектеп, республикадағы бәсекеге сай өнім ... тиіс ... мен ... ... жабдықтарды жаңалауға тосқауыл жасайды. Бәсекеге
қабілетті тауар өндіру ... ... ... ... ... ... бағытталу мәселелерге байланысты оны шешудің бір
жолы ретінде, ... ... ... ... ... ... ұлттық қорды құруды атап өтуге болады. «Келесі
жылы біз ұлттық қордың ... ... жаңа ... ол ... саласындағы және басқа да табыстардың тақты бөліп
көрсетілуіне ... Бұл ... ... ... және болашақтағы
әлеуметтік-экономикалық қауіпсіздігінің кепілі болады. ... ... ... ... ... ... оны ... қабілетті
деңгейге жеткізуге мүмкіндік береді. Орта ... ... бұл ... ... ... ... әкеледі. Мұнай секторынан түсетін табыстың барлығы да 2006
жылдың ... ... ... ... ... Бұл ... ... мен газдан түсетін табыссыз өмір сүреді ... ... бұл ... ... мәні мен ролін көтеріп, ... пен ... ... ... ... ... ... отырғандай, Қазақстан индустиалды мемлекет болып
табылады, оның ... ... ... ... роль ... мемлекеттік бюджетінің табысты бөлігінің 40-45% минералды-
шикізаттық ... ... ... ... ал ... ... 85%-ы 10 тауарлар тобының есебінен қамтамасыз етіледі. Елдегі
жұмыс істейтін минералды-шикізаттық сектордағы кәсіпорындардың ... шет ел ... ... ... ... басқаруында болып
табылады. Шет ел инвестицияларының басым бағыты экономиканың дәл осы
секторына ... ... ... ... ... ... ... көлемі 2005 жылғы бағалау бойынша 15 млрд. АҚШ
долларын құрағандығын, ... оның 10 ... ... ... ... ... ... Бір жағынан, мұндай ынталандыру бұрынғы СССР-
дің құрамында болған елдермен ... ... және ... ... орын ... жағдайда қаржылық капиталға өте
мұқтаж болып отырған біздің ел үшін тиімді болып отыр. ... айта ... ... КСРО ... ... ... тәуелсіз, егеменді
мемлекеттердің өздері де шет ел капиталдарының келуін қажет етіп отырғаны
шындық. Екінші ... ... ... шет ел ... біле ... олар өздерінің ұлттық экономикалық қауіпсіздігіне
алаңдамауы мүммін ... ... ... қауіпсіздік доктирнасында
көрініс табатын оны қамтамасыз етудің мәселелері тек бұл ғана ... ... ... ... ... ішкі ... да ... Оған
күннен күнге көбейіп бара жатқан экономикалық қылмыстар жатады. ... ашық ... әр ... ... мүлік пен жылжымайтын мүлікке
салу, басқаша айтқанда, оларды ... ... ... арта ... ... ... да бірқатар тұрақты тәсілдері де пайда болды: ел
аумағынан тыс орналасқан компанияларды пайдалану, өтірік кәсіпорындар мен
«бір ... ... ... олар ... ... ... ... обьектілерін жасыру жүзеге асырылды. Бірқатар мәліметтерге сай,
қазақстандық субьектілердің активтерінің , ... өсу ... және орта ... ... 40 ... ... айналымда болып
табылады. Көлеңкелі экономиканың айналымы жылына 30 млрд. АҚШ ... бұл ... ... және ... ... заңсыз
кәсіпкерлік, сонымен бірге акцизсіз өнімдерді заңсыз жолмен өткізу ... ... ... Көрсетілген іс-әрекеттер көп жағдайда
халықаралық коммерциялық қоғамдастықтармен қарым-қатынаста ... ... ... орын алуы ... ... ... ел
мүддесін қорғауды қамтамасыз етуге қабілетті механизмдер жасауға
итермелейді. Бұл ... ... ... ... кері ... ... мен процестердің ғылыми негізделгендігінде де байланысты.
Еліміздегі ғылымға жұмсалатын ... ... 0,23% ... ал шет
мемлекеттерде бұл көрсеткіш 4% құрайды. Сондықтан да бізде парламент пен
қоғамдастықта кең ... ... ... ... ... ... ... қабылдайды. Оның нәтижесі тиімсіз
болатынын айтпасақ та түсінікті.
Экономикалық қылмыстарды ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің бұл салада жаңа жолдар іздеуін талап
етеді.
Сыртқы экономикалық қауіпсіздік – бұл ашық ... ... ... ... ... экономика жағдайы болып табылады. Сыртқы
экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің басты факторы болып ... ... ... табылады.
Қазақстанның сыртқы саудадағы қауіпсіздігінің жағдайынан елдің сыртқы
саудадағы айналым көрсеткіштері хабардар етеді. ... ... ... ... 2000 ... ... ... жылға көбейіп отыр.
Қазақстандық экспорттың көлемінің ұлғаюын ... ... ... ... ... ... құрылымындағы талдау көрсеткеніндей, мұнда
шикізат товарларының, оның ішінде минералды ... ... ... ... 1998 ... ... ... шығарылатын минералды
өнімдердің үлесі ұлғая түсуде: 1998 жылы ол 43,2% ... ал 2000 ... 2001 жылы 58,2%, 2002 жылы 61,3% ... ... ... ... ... ие болуы
Қазақстан экономикасының шикізаттық бағдарынан ... ... ... ... тенденцияларын ескерсек, мұнда жалпы тауар
айналымындағы шикізат ... ... ... орын ... ... ... ішінде шикізаттың басым болуы ... ... ... ... ... ... ... ие болып,
әлемдік табыстың аз ғана бөлігіне ие болуына әкеледі. Қазақстанның уақыт
өткен сайын шикізат өнімдерін оны ... мен ... ... ... ... және ... тұтыну тауарларына айырбастау үшін ... ... ... Бұл ... ... ... ... толықтай зерттелген және ереже бойынша, шикізат экспорттаушылардың
дайын өнім экспорттаушыларға толықтай тәуелділігіге ғана ... ... ... ... ... салдарынан екіншілерінің баюларына
әкеледі.
Мұндай жағдайдан шығуға мүмкіндік беретін келесідей шараларды атап ... ... ... ... ... несиелер беру көмегімен
ресурстардың бір бөлігін қазіргі кезде гүлденіп келе ... ... ... ... ... оның ... жаңа техника және
өнім шығару саласына ауыстыру.
• Кәсіпорындар арасындағы бәсекелестікті дамыту негізінде сапа, ... ... ... ... ... жаңа ... шығаруына
ынталандыру.
• Өнім шығарушылар әлемдік стандарттарға бағытталуы үшін шет ел
өндірушілерімен «мөлшерлі» ... ... ... бұл ... ... болдырмауға көмектеседі
• Физикалық, ақыл-ой, әсіресе шығармашылық еңбектің жаңа замандағы
өндірістегі, жаңа ... мен ... ... жаңа ... ... ... мойындау. Адам факторы, шығармашылық
тұлғаның өзіндік дамуы – жаңа заманғы өндірістің дамуының ... ... ... арналған Индустриалды-инновациялық даму
стратегиясына көп үміт артады. Бұл ... ... ... ... ... ... экспорттық тауарлардың
құрылымы мен Қазақстанның әлемдік ... ... ... ... ... бұл мемлекеттік стратегияның қабылдануы оның ... ... ... бола ... Мұнда тек қана ұлттық экономика ғана
емес, сонымен қатар ... ... ... ... алу қажет.
Әлемдік нарықта қандай тауарлар үлкен ... ие ... айта ... ... бағасы тиімді жоғарғы технлогиялы тауарлар ... ... ... ... бізге ғаламдық экономикада өзіндік орынға ие болу үшін
бұрын болмаған жаңа ... мен ... ... ... ... Бұл өте ... ... себебі Қазақстанға әлемдік рынокта тауарлар
мен қызметтер өндірудегі басты ... ие ... ... ... ... ... тура ... өзіндік бәсекелестік артықшылықтары бар: мемлекеттің
идеологиялық және қаржылық инновациялық ... ... ... ... ... ... жаңа технологияларға халықтың
тез үйренуі мен қабылдауы. Осы және ... да ... ... ... түрде пайдалануымыз қажет.
Қазақстандық экспорттық өнімдердің басты тұтынушылары болып ... ... ... (14,1%), ... (11,1%), ... (7,6%), ... Украина (5,7%), Виргин аралдары (5,1%), ... (4,7%), ... ... (3,4%), Иран (2,4%), ... (1,9%), АҚШ ... және ... (1,7%).
Елдің құрылымы көрсетіп отырғандай, экспорттың белгілі бір бөлігі
оффшорлық ... ... ... көбі әлемдік рыноктарға
трансферттік бағалармен сатылатын минералды ... ал ... ... ... ... ... ... түспейтіндігіне әкеледі.
Оның дәлелі ретінде әлемдік рыноктарда минералды ресурстарға ... ... ... ... ... ... аз пропорцияда
өзгергендігін айтуымызға болады. Қазақстан минералды ресурстарды елден
шығару ... ... ... 2001 жылы ... операцияларда
қолданылатын бағалардың рыноктық ... ... ... білу
«Трансферттік бағаларды қолдануда ... ... ... заң
қабылданды.
Қазақстандық өнімдердің әлемдік ... ... ... тағы бір ... ... сыртқы рыноктағы экспортерлердің
мүдделерін қорғау. Соңғы кездерде шет ел ... ... ... ... да ... тауарларға қатысты антидемпингтік
шаралар қолдану жағдайлары ... ... ... ... қолдану
Қазақстанның ДСҰ(ВТО)-на кірмегенінше жалғасуы мүмкін. ... ... ... ... тудырмайды, бірақ оған кіру уақыты, шарттары мен
салдары талас тудырады. Қазір көбі ... да ... үшін ... ... ... тырысуда. Бұнымен келісуге болады, бірақ барлық салдарды
есептеп шығару оның күрделілігі мен көпжақтылығына байланысты ... ... біз үшін ... ... ... барынша көп переференцияларға
қол жеткізуіміз маңызды болып табылады.
Өзінде бар мүмкіндіктерді пайдалану мен өз өндірушілерін ... ... ... ... ... ... енуі ... қауіпсіздігі ұлттық экономикалық қауіпсіздігінің құрама бөлігі
болып табылады. Елдің ... ... ... ... ... ... ... ағымдық және қажетті тамақ ... ... ... білдіреді.
Ұлтттық экономикалық дамудың жаңа этапында Қазақстанның азық-түлік
қауіпсіздігі және азық-түлік ... ... ... ... ... Бұл ... шешу үшін ... агроөнеркәсіп кешенін
республиканың азық-түлік өнімдерімен өзін-өзі қамтамасыз ету ... ... ғана ... ... ... проблемалар көбінесе өндірістік өнімдердің құны мен
ауыла шаруашылығы өнімдер құнының ... ... бұл ... ... ... ... қанағаттанбауға және қызмет
көрсетудің күрделі жүйесіне әкелуі мүмкін. Өндірістің және ауыл шаруашылық
машиналарының, құрал-жабдықтардың ... ... ... ... ... ... ... қаражат және жемдік
қоспаларға қаражаттардың бөлінуінің азаюы мен селекциялы және ... ... ... азық-түлік қауіпсіздігінің
факторлары болып табылады.
Азық-түлік қауіпсіздігінің негізгі міндеттеріне жататындар:
- тамақ өнімдерімен өзін-өзі жеткілікті ... ... ... ... ... да бір асқыну болғанда, мысалы, бағаның өсуі ... ... ... ... ... ... ... аздап
әлсіреген жағдайында оларды қажетті мөлшерде импорттауға қаражаттың
бар болуы
Азық-түлік қауіпсіздігінің басты ерекшелігі – ... және ... ... ... ... өзін өзі ... ету тек
қана тиімді қызмет ... ... ауыл ... ... ... тек сол ғана ... ... деген импорттық тәуелділіктің
алдын алуға немесе әлсізденуіне әсер етеді. Азық-түлік қауіпсіздігіндегі
саясатта халықты азық-түлікпен ... ... ... ету
үшін импорт пен өзін-өзі қамтамасыз етуде халықаралық ... ... ... ... ... ... ... ресурстар есебінен қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылығының белгілі ... жету ... ... критикалық жағдайда ауыл ... ... ... ... Бұдан өзге, ауыл шаруашылығы
өнімдерінің кепілдендірілген қоры қажет.
Әлемдік тәжірибеде ел өзінің ауыл ... ... егер ... ... ... 25-30% шегі аралығында ауытқығанда сақтай
алады, яғни 70% кем емес ... ... ... ... тиіс ... ... Дамыған елдерде ауыл шаруашылығы
өнімдерімен өзін-өзі қамтамасыз ету коэффициенті ... ... ету ... ... ... факторлар әсер етеді,
оларды атап өтсек: сұраныстың өсуі, халықтың өсімі, адам басына шаққандағы
тұтынудың өсуі, ... ... ... теңсіздігі,
өңделген аудандарды пайдалану коэффициентінің төмендеуі.
Елімізде ... ... ... ... ... ... ие және
азық-түлік қауіпсіздігінің мәселелерінің шешілуіне нақты әсер ете алмайды.
Халықты азық-түлік ... ... ету үшін ... ... ... елдердегідей жүргізіліп, олардың тиімділігін қамтамасыз
ететін нақты көмек көрсетуі ... ... ... ... ауыл ... ... ... ал біздің елде бұл көрсеткіштің көлемі көңілге қонымды емес.
Қазақстанның 50 ... ... ... ... кіру ... ... приоритеттерінің бірі болып ауыл шаруашылығын қолдау
шаралары болуы тиіс екендігі атап ... ... ... ... мен ... ауыл ... компанияларымен өзара бірігіп
жұмыс істеуді одан әрі кеңейту қолға ... ... ... Қазақстанда
100-ден аса американдық компаниялар жұмыс істейді, сонымен ... ... ... 370 ... ... ... ... американдық инвестицияның көлемі 15 млрд.АҚШ долларын құрайды, бірақ
осы капитал салымдарының негізгі бөлігі мұнай-газ ... ... ... да өнеркәсіптің және ауыл шаруашылығының негізгі өнімдерін,
оның ішінде халық тұтынатын және ... ... ... ... ... болмайтындығын айта кету қажет.
Қазақстандағы азық-түлікпенөзін-өзі қамтамасыз ету деңгейі елдің
агроөнеркәсіп жағдайына ... және оның ... ... ... ... ішкі ... азық-түлік өнімдерінің импорты жаулап алу
мүмкіндігі ... ... да ... ... ... және ... ... байланысты және өзара тәуелді. Мамандар пікірінше,
Қазақстаннның ... ... ... ... ... ... ... кіретіндер:
1. Экономиканың аграрлық секторындағы созылмалы құлдырау
2. Дәнді дақылдар себу, аудандардың ... мен ... ... ... Ауыл ... ірі қара мал ... азаюы
4. Ауыл шаруашылық өнімдерін сақтау мен қайта өңдеу ... ... ... ... ... ... ауыл ... өндірушілерін
несиелеудің тиімді механизмдерінің жоқтығы
6. Жер ресурсының ... ... ... мен ... ... ... ... және ауыл шаруашылық технологияларының импортына
тәуелділіктің ұлғаюы
8. Ауыл шаруашылық машина жасау өндірісінің құлдырауы
9. Табиғи стихияларға дайын ... ... су ... ... жер ... ... және тағы да ... миграциясы)
10. Агрономия мамандарын дайындау сапасының төмендеуі
11. Ауыл жастарының қалаға көптеп ... ... ... ... азаюы
Айта кететіні, аталған мәселелердің барлығы да ... күні ... ... ... Қазақстанның аграрлық секторындағы созылмалы
құлдырау. Соңғы жылдары ауыл ... ... ... ... ... Статистика агенттігінің мәліметінше, республикада
2004 жылы ауыл шаруашылық өнімдерінің шығарылымы 649,7 ... ... ... ... ... өнімдері – 388,2 млрд теңге, мал шаруашылығы – 306,5
млрд теңге. Бұл 2000 жылмен салыстырғанда ауыл шаруашылық ... ... 1,7 ... ... ... Ал ауыл шаруашылығының елдің
ЖІӨ көлеміндегі үлесі 7,9% құрады, бұл көрсеткіш 2000 жылы 8,1%, ал ... 29,5 % ... ... ... мәліметтер көрсетіп отырғандай,
республикадағы аграрлық сектор құлдыраудан өсу стадиясына шыққандығын
көрсетеді.
Ауыл шаруашылығы өнімдерінің ... ... 2006 жылы ... ... ... ... ... бағада 24,2 млрд. теңгені құрады, бұл
2005 жылмен ... ... ... ... ... ... алға жылжуларға қарамастан,
шешімін таппай отырған мәселелер де жоқ емес. Өндірістің бірігу ... ... ... жерде бірдей технологиялық ережелер сақталмауда, ауыл
шаруашылық өнімдерді ... ... ... ... ... артта қалуда.
Осының барлығы да ... ... ... жоғарылату жолындағы
кедергілер болып табылады.
Елдегі басты қауіп болып азық-түлік ... ... ... ... ... тауарларының құрамында импорттың үлесінің
жоғары болуының тағы да бір себебі – отандық тауар өнімдерінің төмен сапасы
болып табылады. ... ... ... да ... сай келе ... ішкі рынокқа төмен сапалы импорт тауарларының кіруі отандық тағам
стандарттарын жасау мен қолдануды қажет етеді.
Азық-түлік қауіпсіздігінің сыртқы ... ... ... ... қорғау шараларымен шешіледі. Азық-түлік қауіпсіздігімен
қамтамасыз ету ... шешу ... ... ... негізгі тамақ
өнімдерімен қамтамасыз ету сұрақтары маңызды ... ... ... өзін өзі ... ету деген сөз сыртқы ... ... ... ішкі ... ... қанағаттануды білдіреді. Ол
үшін ел территориясындағы барлық ... ... ... үшін ... кепілдік беретін, халықтың баға ... ... ... беретін сапалы өнім өндірісінің көлемін арттыру
қажет.
Қазақстанның экономикасы әлемдік экономикалық жүйенің ажырамас бөлігі
болып ... ... да ... ... ... импорттайды
және экспорттайды. Статистикалық агенттіктің ... ... ... мен оны ... ... ... сонымен қатар
көкөністерге деген ... ... өз ... ... ... ... дақылдардың экспорты оны өндірудің 39,5%-н,
ал көкөніс экспорты – 5,1құрайды.
2005 жылғы қаңтар-желтоқсанында ... ... ... ... және ... қалыптастыру құрылымы
пайызбен
1 диаграмма[19]
Азық-түлік емес тауарлардың ресурстарын толтыру, оларды республикада
өндірумен қатар бұрынғысынша басқа елдерден әкелу арқылы да ... ... ... ... ... ... біздің
елімізге тамақ өнімдерін импорттайтын шет ел компанияларымен бәсекеге
түсуіне тура келеді. ... ... ... май, қант, ет пен ет
өнімдеріне, сүт және сүт ... ... ... тәуелділікті басынан
кешіруде. Әрт түрлі мәліметтерге сай, Қазақстан ішкі рынокта сатылатын
майдың 58%, 54,8% ... ... 72% ... 19,2% сүт және ... ... ... ... Импорттың экспорттан асып кетуі тұтыну көлеміне
пайыз бойынша, ... ... – 0,5%, ет және ет ...... – 38,6%, сүт және сүт ... – 7,9%, ... – 121,8%, ... - 5% құрағандығы отандық өнім өндірісінің бәсекеге қабілеттілігінің
жеткіліксіздігін нақтылай түседі. ... ... ... ... ... ... ... басқа елдерде сұранысқа ие болып отырған өнімдерді
шығаруға қабілетті отандық өнім ... ... ... ... ... икемді дифференциациялды жүйесін қолдану, АӨК-ң
кедендік қорғауға мұқтаж салаларын анықтау
- импортты диверсификациялау
- сыртты сауданың нормативті-құқықтық негізі мен заңдық негізін әлемдік
тәжірибе мәне БСҰ (ВТО) ... ... ... ... ... ... ... мамандану
жағдайы халықты толықтай азық-түлікпен қамтамасыз етуге мүмкіндік ... өнім ... ... қамтамасыз етуге қол жеткізілген, ... ... ... ... асып ... ... ... (10,9%), бірақ оны
пайдалы тағам түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... сипатталатын тағам түрлерімен қамтамасыз
ету 50%-ға жетпейді.
Бүгінгі күні Қазақстанның міндетті азық-түлік кешенін ... ... орын алып ... Елде ... ... ... құс шаруашылығы дамымай отырғандығы байқалады.
Елдің азық-түлік товарлар ... ... ... ... ... ... ... жағдай туғызады. Осыған сәйкес, сыртқы азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз етуді мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз
ету ... ... ... ... ... болады.
Инвестициялық қауіпсіздік инвеситциялық тартымдылық көрсеткіштерімен
және ұлттық экономикалық мүдделерді сақтауды есепке ала отырып, қоғамның
тартылған ... ... ... мен қайтару қабілеттілігі
көрсеткіштерімен сипатталады.
Әлемдік ... ... ... ... шет ел
нвестицияларын ұлттық экономиканы дамытуға қолдану кең қолданылады. Ең
алдымен ... шет ел ... ролі ... ... экономикалық
қауіпсіздік тұрғысынан қарастырғанда реципиент-ел үшін тікелей шет ел
инвестицияларынан алынған ... оның ... ... ... ... ... болып табылады.
Соңғы жылдары Қазақстанның инвестициялық саясаты ең ... ... ... айта ... жөн. Соңғы ... ... және ... да ... ... ... ... бірінші кезекте мұнай-газ саласына инвестициялар тартуға
жағдай жасады. Осыған ... ... ... 1994 ж. ... ... «Шет ел инвестициялары туралы», 1997 ж. ... ... ... ... мемлекеттік қолдау» және осы
екеуінің орнына қабылданған 2003 ж. 11 қаңтарындағы ... ... ... ... Бұл ... ...... қызметінің
ұлттық режимін енгізу болып ... бұл ... және шет ... тең ... мен ... ... инвестициялар әлемнің қырықтан аса елдерінен ... ... ... ... басты орынды АҚШ (29,7%),
Ұлыбритания (13,5%), Италия (7,1%), Нидерланды (6,9%) алады.
Инвестициялардың көп ... ... ... ... ... бағытталған, мұнда Қазақстандағы барлық инвестициялардың 60% жуығы
жинақталған, ал өңдеуші секторда небәрі 16% шет ел ... ... ... ... ... ... ... жағдай шет
ел инвестицияларының шикізаттық бағыттағы басымдықтары ... ... ... ... ... ... ары ... деформациялануына
әкелетіні шындық. Екіншіден, тікелей шет ел инвестицияларының төмен салалық
диверсификациясы ... ел ... ... ... бөлінуіне әкеледі,
бұл аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуының дифференциясының күшеюіне
әкеледі.
Шет ел инвестициясының тиімділігін арттырудың тағы бір ... ... ... ... талапты атауға болады. Бұл талаптар көбіне елдің
мұнай-газ секторындағы ... ... ... ... ... ... ретінде осы саладағы қазақстандық қатысулардың
үлесі 1998 ж. мен 2002 ж. ... 223 млн. АҚШ ... 989 млн. ... ... ... ... ... та бұл көрсеткіштер тұрақты емес.
2003 ж. Қазақстандық үлес 30,5%-дан ... ... ... 2007 ... қарай Қазақстандық үлес 42,6% болады деген болжам да жоқ ... ... ... мұнай-газ саласында импортты алмастыруды
одан ары қарай дамытуда бірқатар мәселелер бар:
- Қазақстандық өнімнің сапасы
- Кәсіпорындардың қаржылық-экономикалық жағдайының ... ... ... жылы ... ... айналымына енгізілген отынның
негізгі табиғи түрлерінің (мұнай мен газ консентратын қоса, ... газ ... ... ... ... 173,3 млн ... шартты отынды құрады, бұл
өткен жылғымен салыстырғанда 2,5 есе жоғары. Республиканың табиғи ... ... 72,4 ... ... электр энергиясы (2004 жылдан 0,3%
көп), 21,2 млрд. текше метр газ (2,7% көп), 55 млн. ... шикі ... ... 10,7 млн. тонна газ конденсаты (21% көп), 86,8 млн. тонна көмір (0,6%
аз) құрады.
Республикада табиғи газ рыногының 47% өз өндірісінен және 53% ... ... мен ... ... ... республикада өндіру
есебінен (93,2% және 99,5% ... ... ... тиісінше)
қалыптасты.
2005 жылдың қаңтар-желтоқсанында экспортқа 50511,3 мың тонна шикі мұнай,
соның ішінде ТМД-дан тыс елдерге 49760,4 мың ... ... ... 99,2) ... ... өнімдерінің ресурстары негізінен (ресурстардың жалпы көлемінің 76-
99,4%) елдің өз өндірісінен қалыптасады. Алайда, мұнай өнімдері рыногында
олардың импорты орын алып ... ... 2005 ... ... ... ... ... үлес салмағы: бензин - 24%, жағатын мазут –
6,2%, газойль – 6,1% ... ... – бұл ... потенциалдың дамығандығы,
елдің экономикалық өміршеңдігін қамтамасыз ету мақсатындағы техникалық өнім
өндірісінің тиімділігі мен ... ... ... ... ... ретінде әлем бойынша тиімді
өндірістік іс-әрекет табылады, ол өз ... ... ... дамуына
ықпал етеді. Қазақстан Республикасының әлемдік ... ... ... ... ... бөлінісіне қатысуының анықтаушы шартының бірі болып
ұлттық экономиканың бәсекеге қабілеттілігі және оның ... ... ... ... ... ... да Президенттің Қазақстан
Республикасы халқына Жолдауында мынандай міндеттер қойылады: «Қазіргі кезде
теңдестірілген және ... даму ... құра ... біз ... ... ... жолын анықтауымыз қажет».
Диверсификация мен модернизация – үкіметтің орта ... ... даму ... ... қолданылатын факторлар ... даму ... ... 2015 жылға дейін
елдің ЖІӨ көлемін 3,5 есеге өсіру болжамдалады. Бағдарламаның басты мақсаты
– мемлекетті ... ... ... ... қабілетті жоғары қосылған
құнды экспортқа негізделген өндірісті ... жеке ... ... ... ... ... қалыптастыру.
Қазақстан Республикасының Президенті Л.Н.Гумилев атындағы Евразия ұлттық
университетінде сөйлеген сөзінде айтып өткендей, ... ... ... таңдап алған экономикалық даму моделінің дұрыстығын дәлелдейді».
Бұған ЖІӨ-ң өсу динамикасы мысал бола алады.
Президент мұнда елдің ... ... ... ... ... атап ... 1985 ... салыстырғанда өткен жылы жанар-жағармай
шикізатының ... ... 2,5 ... өскенін көреміз, ал әлемдегі мұнай
шығару 1,3 ... ... ... ... жылы ... өнеркәсіп кәсіпорындары (шағын, қосалқы
кәсіпорындарды, үй ... ... ... ... ... млрд. теңгенің өнімін өндірді, бұл 2005 жылмен салыстырғанда 100,5%
құрады. Ал өңдеу өнеркәсібінде 139,9 млрд. теңгенің ... ... ... ... ... 0,5%-ға төмен.
Қазақстанның тәуелсіздік алған жылдары тек қан шикізаттық ... өсу ... ... ұзақ ... ... өсу ... ... бермейтіндігін көрсетті. Нәтижесінде «2003-2015 жылдарға
арналған Индустриялы-инновациялық стратегиясы» ... ... ... ... ... ... қол ... және соның арқасында
шикізаттық бағыттан өңдеуші бағытқа ауытқуды мақсат тұтады. Айта кететіні,
шикізаттық ... ... ... ... сөз ... ... жоқ, бірақ
шикізаттық саланың өсімі ... ... ... ... тудырмауы
керек. Керісінше, мұнай-газ секторын жоғары технологиялы машина жасау,
металл өңдеу, жеңіл және ... ... ... және ... ... ... ... қолдану қажет.
Еліміз тәуелсіздік алған жылдар аралығында өнеркәсіптің салалық құрылымы
максималды өзгеріске ұшырады. Қазіргі кезде ... ... ... 46,5% ... ... ... 44,5% - ... өндірісіне және 9%
электр энергиясы мен газ және су ... ... Егер 1991 ... өнім ... ... ... негізгі үлесті машина жасау,
жеңіл және тамақ өнеркәсібі алса, ал 2000 жылы бұл ... ... тек ... мен ... ... 2006 ... ... 3,6 млрд.
теңгенің өнімі шығарылды немесе өткен жылғымен салыстырғанда ... ... 2005 ... ... ... (1,4%), ... ... және мұнай кәсібіне арналған (41,3%) жабдықтар шығару
төмендеген.
Мұнай саласының ... ... ... өнім ... құрылымында
«ауырлау» шикізаттық салаға, әсіресе мұнай өндіру саласына қарай орын алуы
байқалады. Тек қана соңғы он жыл ... ол 1991 жылы ... 2000 ... ал 2003 жылы 40% ... Бұл ... тез даму ... ... сұраныстың өсуімен анықталады, ... ... ... ... түмімдерінің негізгі бөлігі болып табылады.
2000 жылғы тау-кен өндірісінің құрылымы
2 диаграмма [19]
Өңдеуші ... ... ... өнім ... ... жасау сияқты
анықтаушы саланың үлесі өте төмен (5,5%). Ал машина жасау ... ... ... инновациялық құрал болып табылады. Сондықтан да
өндірістегі ... ... ... технологиялардың артта қалуына әсер ететін
негізгі фактор болып өңдеуші өнеркәсіптің көлеміндегі машина жасаудың ... ... ... ... үшін ... мен ... ... дамыған елдердегі машина жасаудың жалпы өндірістік өнімдегі
үлесі 36-50% құраса, елімізде небәрі 3,3% ... Бұл ... ... ... ... ... ... көрсетеді, оның құрылымында
шикізаттық сектор ... 2003 ... ... ... бойынша өнеркәсіптік өндірістің
құрылымы
3 диаграмм[15]
Бірақ, экономикалық дамуда табыстарға жетуіне қарамастан, Қазақстан
үкіметі ... ... ... ... ... ... мойындайды. Бүгінгі күні тұтынушыға бағытталған машина жасау,
жеңіл өнеркәсіп, металл өңдеу, құрылыс сияқты ... ... ... ... ... ... ел ... территориясына өзі
өндіруіне мүмкіндігі бар тауарларды кіргізуге мәжбүр болады. Кей ... ... ... көбін құрауы мүмкін.
Қазіргі уақытта республикада 2000 астам біріккен кәсіпорындар жұмыс
істейді, 70 елден келген 430 ... ... ... шет ел капиталымен
жұмыс істеп жатыр. Біріккен ... ... ... айналымы 60 млрд.
АҚШ долларын құрайды. ТМД-ға кірмейтін елдер құрған біріккен және шет ел
компанияларының ... ... 83% ... ... олардың саны 1393 кәсіпорын
деп есептеледі.
Елімізге тәуелсіздік алған жылдардан бері Батыс, Шығыс Европа елдерінен,
Азия мен ... ... шет ел ... тартылды. Мұнай-газ
саласындағы АҚШ компаниялары ең алдымен өз пайдаларын ойлайды, ең ... ... және ... да ... ... ... ... бақылауға жол бермеу
арқылы ұлттық экономика үшін шикізаттың баламалы қорын қалыптастыру.
Шет елдерге ... ... ... кез-келген мұнаймен жасалатын операция
үшін дайындалған нақты заңды негіз бар – бұл ... ... ... ... ... пен ... ... көлеміне ие, себебі ... ... ... дамыған инфраструктура қалыптастырған шет
елдік трансұлттық компаниялар да ... ... ... да ... жағдайлар тез және оңай түрде заңдық және фискалдық
инструменттермен ... ... – бұл ... ... Ал үшіншісі және ең
маңыздысы – қаржы рыногындағы күрестің ушығуы.
Мемлекеттік компаниялар ... ... (өз ... және ... кәсіпорындар құруларына болады. Олар ТҰК дамыту
саласындағы үкіметтік стратегияларын ... ... ... ... ... ең белгілі мысалы болып Қазақстан Республикасындағы мұнай-
химия кешеніндегі қатынастар табылады, бұнда отандық кәсіпорындар ... ел ... ... өтіп кеткен. Әлемдік мұнай-газ саласын
біздің елімізде British Gas, Exxon Mobil Oil, Pan ... т.б. ... ... ... ... стратегиясы бар. Концептуалдық тұрғыдан
бұл ұстанымдар келесілерді сипаттайды:
- ғаламдану және географиялық диверсификациялану
- негізгі активтерді қатаң ... ... ... ... ... қызметтерді кеңейту мен төмен
табыстыларының капитал қайтарылымын ұлғайту
- жоғарғы технологияларға капитал салымдарын жасау
Бүгінгі күні ... ... ... «ТҰК елі» ... ... Олар ... бір шекараға ие болмайды, олар ... ... ... ... орын алған. Бұл ел тұрғындарының
саны ... күні 50 млн. ... ... ал ... мен ... бағалы
қағаздар мен валюталарды сату көлемі 16 трл. ... ... ... ... 25 трл. ... ... келеді.
ТҰК және ақпараттық революцияның қарқынды дамуы әлемде жаңа өндірі стік
және басқару технологияларның таралуын тездетті.
Мамандардың ... ... ... шет ел инвестицияларын
тартудағы ТМД ... ... ... ... ... ... инвестициялардың 60% көбі мұнай өндіру және өңдеу ... ... ... ... және ... ... дамыған мемлекеттердің
тәжірибесі ішкі рынокты қолдау, жоғарғы және ... ... ету, ... ... сай ... ... және саяси
стратегияларды жасау ... ... ... құру ... ... ... ... қазақстандық корпорациялардың акцияларын шет
ел кәсіпорындарына сатуды үкімет отандық экономиканы жандандырудың бір ... ... бұл ... ... ... ... алу
қаупін туғызады. ТҰК қатысуының ... ... бірі ... ... ... ... сектордың тез арада дамуы болып табылады. Жағдайды
күрделендіре ... ... ... атап ... ... қойылымы, оның мөлшері 25-30 пайызды құрайды және өте ... ... ... ... әлемдік және ішкі рыноктағы бағалардың айырмашылығы
- Қазақстандағы міндетті қосылған құнға салынатын салық
Сонымен қатар бірқатар ... ... ... және жергілікті
тауарлар мен өндірушілерді ығыстыру үшін ішкі рынокты жаулап алу мақсатында
саясат жүргізеді.
Өкінішке орай, ... ... мен ДВҚ (МВФ) ... ... ... биліктің коррупциялануы мен келісім ... ... мен ... ... ... ... ... бар салаларға иелік ете алмау жағдайына әкелді. Елде әлі күнге дейін
ТҰК-мен тең дәрежеде қарым-қатынас жасаудың ... ... жоқ ... ... ... ары ... қарым-қатынас жасау Қазақстанның
және Орталық Азия елдерінің әлемдік экономикаға ... ... ... ... ... ... ... экономиканың приоритетті салалары ТҰК арқылы
рынокқа шығу ... ... ... ... ... ТҰК қызметіне тәуелді ... ... ... ... ... және энергетика мен байланыс шет ... ... ... ... ... ... ... отырған әлемдегі
жалғыз ел. Бір сөзбен айтқанда, біздің мемлекетіміздің ... ... ... ... тура келеді. ТҰК-мен ... не ... ... ... ... не ... қабылдаған жағдайда өте жағымсыз жағдайға әкелуі мүмкін.
Ұлттық ... ... ... ... ... ... ... міндеттерді шешкенде ғана мүмкін болады:
- Ішкі рынокты қайта қалпына келтіру. Тек қана ... ... ... және қаржылық рыноктар ҚР-ң ... ... ... ... ... ете ... Ұлттық экономиканың интернацианалдануы, бұл мемлекеттің біріккен
кәсіпкерлік, ТҰК ... ... ... ... бағыттардағы
әрекеттері
- Инвестициялық белсенділіктің күшейту
- Қазақстандық корпарациялар мен ... ... ... ... одан әрі қарай ену үшін бір жағынан дүние
жүзілік масштабта ... ... үшін ... ... екінші
жағынан ықпал ету сферасын кеңейту үшін күресті ескеру қажет.
Экономикалық дамудағы приоритетті міндеттердің бірі - ... ... ... және жеткізу болып табылады. Мұнайға ... ... ... ... ... ... жағдайында әлемдік
рынок жағдайларына бейімделу механизмдерін жасау, сол арқылы энергетикалық
салада толықтай тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... корпорациялар ұлттық экономиканы дамытудың көмекші
элементі ретінде қарастырылуы ... ... ТҰК ... көп ... ... барлау, өндіру, қайта өңдеу мен ... ... ... ... ... етуі қажет.
Жоғарыда аталған міндеттерді жүзеге асыру үшін МҰК ... іске ... ... тұтатын мемлекеттік орган құрылуы қажет.
Өнеркәсіптік өндіріс саласында МҰК қызметтері ... ... және ... құрылымы ретінде қарастырылуы қажет. Көңіл бөлетін
жағдай, бұндай қызметтің жаман жақтарымен бірге жақсы жақтары да бар. ... ... ... ... ... ... ... енуі орын алады,
мұнайды шет елдерге экспорттау көлемі артады, ... ... ... ... ... қатар ТҰК-лар импорттық тәуелділік арқылы
экономиканың құрылымының өзгеруіне ... ... бұл ... ... ... ... ... Айта кететіні, ТҰК қызметіне ел ішіндегі
аймақтық еңбек ... ... ... орын ... жағдай мәселелері жөнінде айтар болсақ, бьүгінгі күні
энергетикалық салалармен қоса ... ... ... ... ... ... басқа да салалары анықталуы ... ... ... химиялық және машина жасау, металлургия салаларын
жатқызуымызға болады.
Егеменді ел болған жылдар тәжірибесі көрсеткендей, тек ... ... ... ел ... өзгерістерге жете алмайды. Себебі минералды
шикізаттар қоры шектелген, қайта орны толтырылмайды және ... ... ... Ал бұл ... болашақта елдің саяси және экономикалық
тәуелсіздігіне теріс әсер етуі ... ... да ... ... ... ... қосылған құны бар жаңа ... ... ... ... үшін ... ... ... диверсификация, үкімет ойынша, шикізатты ... бас ... ... ... соңғы 30 жылда әлемдік мұнайға
деген сұраныс 1,5 есеге өскен, ал ... ... бұл ... одан ары ... өсе ... ... мәселе экономиканың жаңа
технологиялық деңгейлерге негізделген шикізаттық және өңдеуші ... ... ... ... ... отыр. Қазақстанда қазіргі уақытта
60 млн. тоннаға жуық мұнай және газ ... ал 2010 жылы ... 100 млн. ... ал 2015 жылы 150 млн. ... жеткізу
жоспарланып отыр. Нақ осы 9 трлн. АҚШ долларына бағаланған ... ... ... ... ... құру ... Ал
бұл әлемдік және аймақтық интеграциялық жүйесінде елге өзінің экономикалық
орнын алуға мүмкіндік туғызады.
Отандық экономиканың дамуының бір перспктивасы ... ... ... ... атап ... ... даму – бұл
салалардың, ұлттық ... ... ... қабілеттілігін
жоғарылату стратегиясының негізгі бөлігі.
Қорытындылай айтқанда, біздің ойымызша, өнеркәсіпті ... құру ... ... ... ... ... бағдарламаны жүзеге асыру барысында ғылым мен жоғарғы дәрежелі
мамандарды дайындауды қаржыландыруды анықтайтын ... ... ... ... өзгерістер енгізу және осы мақсатқа
бюджеттік қаражаттардың бөлінуін көбейту қажет.
2. Осы ... ... ... (шет ел және отандық) мен осы саладағы
ең перспективті, қызықты ұсыныстарды қарастыру
3. Өңдеу ... ... ... ... жоғарылату
4. Машина жасау саласындағы негізгі қорларды жаңарту мен өнімдер
номенклатурасын кеңейту
5. ... ... ... зауыттарының қарқынын төмендетпеу, олардың басқа
кәсіпорындармен кооперациясы мен байланысын тереңдету
Өнеркәсіптің диверсификациясы мәселесін шешу ... ... ... ... ... ... ... инструменттерді пайдалана отырып, өнеркәсіптің өңдеуші
саласына үлкен көлемді инвестициялар тарту
- Экономика құрылымын өзгерту және экспортты диверсификациялау
Соңында Президентіміздің (2005 ж. ... ... ... ... ... өз ... үшін жоғары стандарттарды қалыптастыра
отырып әлемдегі алдыңғы қатарлы дамушы елдердің қатарына кіруі ... ... ұлт пен ... ... ... ... ... ғана іске асыра
аламыз».[13]
Сауда саясаты және Қазақстанның сыртқы экономикалық ... ... ... ...... ... ... бәсекеге қабілеттілігі сақталатын жағдай болып
саналады. Сыртқы сауда қауіпсіздігін қамтамасыз етудің басты факторы болып
тиімді ... ... ... ... ... ... ... саясаты
либералдығы және ашықтығымен сипатталады. Әлемдік ... ... ... ашықтығы сыртқы факторларды дамуды ... ... ... ... Бұл ұлттық экономикада алдыңғы қатарлы
шет ел ... ... мен ... жаңа ... ... ... қосымша материалдық және қаржы ресурстарын
тарту, халықаралық өндірістік кооперацияға қосылу мүмкіндігін білдіреді. Ал
сыртқы ... ... ... ... ... сөзсіз.
Экспортерлер өткізу рыноктарын жоғалтулары мүмкін, бұл ... ... ... ... сәйкес персоналдың босатылуы жүзеге асады.
Экспорттық табыстың ... ел ... де әсер ... ... ... ... ... төмендеуі мен әлемдік экономиканың
даму қарқынының баяулауы ... ... ... ... ... айтуға болады. ... ... ... ашықтығы
республиканың басты анықтаушы бағыты болып қала ... ... ... отандық өндірісті қолдау және ішкі рынокты сыртқы
жағымсыз әсерлерден ... ... ... ... аударылу қажет.
Қазақстан бұрынғысынша әлемдік ... орны ... ... мен ... ... санатындағы тауарларды экспорттаушы ретінде
қатысады. Болашақта экспорттың өсуі жоғары ... ... ие ... ... ... ... ... Отандық өнім өндірушілердің
өнімдерінің бәсекеге қабілеттілігін ... үшін ... ... модернизация қажет, ал бұл қосымша қаражаттар тартуды қажет
етеді. Қазақстанның ... ... ... ... ... ... мен ... тауарлардың әлемдік рынокқа шығуына ықпал жасауға
негізделуі қажет.
Қазақстанның сыртқы сауда қауіпсіздігі жағдайын елдің сырқы ... ... ... ... ... сауда айналымы кеден статистикасының
деректері бойынша ұйымдаспаған сауда есебінсіз 2005 жылы 45201,5 млн. ... ... және 2004 ... салыстырғанда 37,5%-ға өсті, соның ішінде
экспорт – 27849,0 млн. АҚШ доллары ... ... ... ... және ... шығындарды есепке алғанда) – ... ... ... ... ... ... экспортталушы өнімінде
шикізаттың басым болуы алаңдатушылық тудыруда.
Экспорттың тауарлық құрылымы
пайызбен
5 диаграмма[19]
Қазақстан өнімдерінің негізгі сатып алушылары ... (19,8%), ... ... ... (10,5%), ... (9,6%), ... (8,7%), ... Иран (3,2%), Израиль мен АҚШ (2,4%), Виргин аралдары (2%), Канада
(1,9%), Румыния мен ... (1,7%), ... (1,5%), ... ... (1,2%) ... табылады.
Талданып отырған кезең ішінде экспорттың жалпы көлеміндегі ТМД елдерінің
үлесі 14,6% құрады (2004 жылы 20,4%).
Импорттың тауарлық құрылымы
пайызбен
7 диаграмма [18]
2005 жылы ... ... ... ... көлемінде 8412,2 млн.
долларды немесе 48,5% құрады (2004 жылы – 5871,0 млн. ... ... жылы ... ... ... 46,9% ТМД ... еншісінде
болды (2004 жылы – 47,9%). Импорт өнімдерінің негізгі ... ... ... жалпы көлемінің - 38%), Германия (7,5%), Қытай
(7,2%), АҚШ (6,9%), ... (4,9%), ... (3,9%), ... ... (2,4%), ... (2,3%), Франция (1,7%), Швеция, Корей
Республикасы мен Өзбекстан (1,5%), ... пен ... ... ... ... ... саудаға тоқталып өтсек, 2005 жылы ТМД
елдерімен ... ... ... 12200,7 млн. АҚШ ... құрады және 2004
жылмен салыстырғанда 19,4%-ға өсті, ... ... ... – 4066,8 ... ... ... азайды, импорт – 8133,9 млн. долларды құрап, 33%-ға
өсті. Ал әлемнің басқа ... ... ... ... 33000,8 млн. ... құрап, 2004 жылмен салыстырғанда 45,6%-ға өсті, соның ішінде
экспорт – 23782,2 млн. ... ... ... ... ал ... 9218,6 млн.
болып, 38,3%-ға өскен.
Жалпы тауар айналымындағы ТМД ... ... 27% (2004 ... ... 2005 жылы ТМД ... ... ... жалпы
көлеміндегі минералдық өнімдердің үлес салмағы 52% (2004 жылы - 54%), ... ... - 12% (17%), ... ... - 14% (10%) ... жылы ТМД елдерінен әкелінетін импорттың ... ... ... ... ... ... 28% (2004 жылы 29%),
минералды өнімдер - 26% (28%), металлургиялық өнімдер - 18% (15%), химиялық
тауарлар 10% (12%) ... ... ... ... және ... ... ... табылады: 2005 жылы осы елдерден әкелінген минералдық
ресурстардың ... ... ... ... ... 91%,
металлургиялық өнімдер - 56%, азық-түлік тауарлары - 51%, химиялық тауарлар
- 40% ... ... ... ... ... жалпы көлеміндегі минералды
шикізаттың үлес салмағы 2005 жылы 78% (2004 жылы - 72%), ... ... - 16% (21%) ... 2005 жылы ... ... ... ... көлеміндегі машиналардың, жабдықтардың, көлік
құралдарының үлесі 57% (2004 жылы - 56%) , ... ... - 7%, ... - 13% (14%), ... ... ... 12% (11%) ... бірқатар аса маңызды тауарлар бойынша қажеттілігін қамтамасыз етуде
әлемнің басқа елдері үлкен роль ... осы ... ... ... өнімдерінің көрсетілген тауарлардың жалпы импортындағы үлесі 2005
жылы 70% (2004 жылы - 68%), фармацевтикалық тауарлар - 86% (85%), киім ... (85%), ... ... - 49% (51%) ... ... даму Қазақстанның экономикалық процестерін белгілі бір
дәрежеде детерменациялайды.
Қазақстанның сыртқы экономикалық қызметіндегі перспекриваларына ... орта ... ... ... ... ... қиындықтар туғызатын
инерциондық және сонымен қатар бірқатар жаңа ... ... ... ... ... ... тұрақсыз әлемдік жалпы шаруашылық және ... ол ... ... ие, ... ... өз ... ... баруды қажет етеді
- алыс шет елдерге қазақстандық ... ... ... ... бұл ел экономикасын әлемдік ... ... ... ... ... ... ... тозуы мен НИОКР
саласының деградациясы
- бірқатар дәстүрлі рыноктарда Қазақстанның ... ... ... ішкі ... сұраныстың тұрақты өсуіне байланысты импорттың
физикалық көлемінің көп мөлшерге ұлғаюы, тұтыну құрылымының импорттың
пайдасына ... ... орта ... ... ... ... нақты қымбаттауы.
Бұған қоса, ЖІӨ-ң болжамдалған өсуі мен өнеркәсіптік өндірістің дамуы
қарастырылып отырған уақытт ... ... ... мен
материалдардың ішкі тұтынудың кеңеюіне әкеледі, бұл ресурстық-өндірістік
базаның шектелгендігі жағдайында мұндай өнімдердің ... ... кері ... ... ... Ел экономикасының ашықтығы
жағдайында энергия ... ... ... ... және ... ... бағасының өсуі көптеген тауар түрлерінің
бағалық ... ... және ... ... ... Егер де ... жабдықтау саясаты ... ... ... ең ... ... ... ... Сонымен қатар энергиямен қамтамасыз етумен, соған ... ... ... байланысты тарифтердің өсуінің
тиімділігі ... ... жол ... және бұл ... ... де ұзақ ... мүмкін.
Қазақстандық экспортта есеп айырысу валютасы болып саналатын АҚШ
долларына қатысты теңгенің ... ... ... ... шет ... тауарлардың пайдалылық көрсеткіштерінің төмендеуіне әсер етеді.
Көптеген табыстарының көбі АҚШ долларында құрылатын отандық экспорттаушылар
соңғы жылдары долларға қатысты курсы ... келе ... евро ... ... ... ... алу ... шығындары ұлғаюы мүмкін.
Импорттық қызмет саласында халықтың қолындағы ақшалай табысының өсуі мен
ЖІӨ динамикасына қатысты инвестициялардың өсуі тауарларды елге ... ... одан әрі ... ... етеді. Ішкі рыноктағы ... ... мен ... ... ... ... тауар
өндірушілердің жоғары шығындары орта мерзімді кезеңде шет ел өнімдерінің
бағалық ... ... ... 2005 ... ... ... тиімділігін жоғарылату теңгенің долларға қатысты қымбаттауын
тудырды. Теңгенің ... ... ... нақты курсы елдің төлем
балансының жағдайына және ішкі экономикалық жағдайға тәуелді ... Ал ... ... тауарлық конъюктура дамуының болжамдауы қиындықтар тудыратын
факторларының жиынтығымен анықталады. Саясат 2005 6
Әлеуметтік қауіпсіздік - ... ... ... ... ... ... ... бұл өз кезегінде жалпы қоғам
және жеке ... өмір ... ... ... ... ... өмірінің жоғарғы деңгейімен қамтамасыз етіледі.
2005 ж. жылдық инфляция деңгейі 7,5% ... бұл ... ... ... ... (6,6%-6,8%) асып түсті. Ал орта жылдық
инфляция деңгейі 7,6% құраған.
Тұтыну бағаларының өсімі негізінен азық-түлік ... ... және ... ... ақылы қызметтердің (8,0%) қымбаттауымен
байланысты болған. Өндірістік тұтыну тауарлары 5,9% қымбаттаған. Тұтыну
тауарлары ... 5,9% ... ... ... 2005 ж. ... мен ... ... айналымы 33,8% өсіп 55,4 млрд. АҚШ долларын құраған, мұнда тауарлар
мен ... ... 34,5% өсіп 30,4% ... ... ал ... импорты
32,9% өсіп 25,0 млрд. долл. жеткен.
Статистика агенттігінің берген мәліметтеріне сәйкес, 2005 ... ... ... өнім ... 6,79 ... тг. ... ... сәйкес, жалпы аймақтық өнім республикалық деңгейде
өндірістік әдіспен ... ... ... ... табылады. Жеке
аймақтардың дамуын сипаттайтын көрсеткіш болып ЖАӨ (жалпы аймақтық өнім)
көлемінің жан ... ... ... ... Оның 2005 ... ... ... көрсеткіші 448,4 мың тенгені құраған. Оның ең
үлкен көлемі Атырау (1814,8 мың тг.), ... (1150,8 мың ... және ... (1079,1 мың тг.), ... (924,2 мың ... ... Ал ең төменгі көлемі Оңтүстік Қазақстан (144,4 мың
тг.), Жамбыл, Алматы, ... және ... ... облыстарында (243,5
мың тг.) орын ... ... және ... Қазақстан облыстары
көрсеткіштерінің арасындағы айырмашылық 12,6 ... ... Бұл ... ... ... ... ... тез қарқынмен дами
бастаған 1999 жылы 2 есеге дейін төмен болған, яғни 6,6 есені ... ... ... бойынша мұндай үлкен айырмашылық мұнай өндіруші
аймақтардың және Астана ... ... ... ... ... ... ... байланысты мемлекеттің шаралары тек
қана бюджеттен қамсыздандырудың техникалық ... ғана ... ... бұл артта қалған аймақтарды ынталандырмайды, ... ... ... ... ... қаржының бастапқы мәндері - шектелген көлемдер, мұндай
мәндердің сақталмауы ... ... ... ... кедергі
келтіреді, бұл экономикалық қауыпсіздік ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасында қалыптасып отырған әлеуметтік-
экономикалық жағдай ... ... ... түрінің
көтерілуімен, индустриалдық-инновациялық даму Стратегиясын ... ... жаңа ... көтерілумен, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... мол ... әлемдік экономикалық өріске кеңінен ықпалдасумен сипатталады. Бұл
факторлардың ... ... ... ... ... мен
қылмыстардың құрылымының өзгеруіне және бұрын кездеспеген қылмыстық ... ... ... қатар жүретіні белгілі. Осы ... ... ... ... жаңа бағыттар мен әдіс-
тәсілдердің жиынтығын жасау және ... ... одан ... ... қойылып отыр.
Соңғы жылдардағы мамандардың тәжірибесіне сүйенсек, бақылаудан тыс
экономиканың еліміздің ұлттық жиынтық өніміндегі ... 1,5 есе ... жылы бұл сан 22,6% ... ... ... беделіндегі қалыптасқан қаржылық алаяқтықтардың,
яғни бір күндік-фирмалар құру арқылы қылмыстық жолмен табылған ... қол ... ... оны ... ... ... арқылы
жасалған қылмыстардан мемлекет орасан зор шығындарға ұшырап отыр. ... ... ... ... ... төленбеген қосымша құн
салығының өзі 40 миллиардтан астам теңге қаражатты ... ... өзі ... ... ... экономикалық әлеуетіне
қаншалықты залал келтіретініне нақты мысал бола алады.
Бұл қалыптасып отырған ... ... ... ... ... ... жеткілікті банк қадағалауының жетіспеушілігімен, ... ... ... қаражатты «заңдастыруға» қарсы тұратын және алдын
алатын әрекеттерді белгілейтін заңнамалық ... ... ... ... ... ... салықтан жалтару
мақсатында трансферттік баға орнықтыру ... ... ... ... ... залалдың өзі елеулі болып отыр. Бұл ... ... ... капиталдың шетке шығып кетуі мен акциялардың мемлекеттік
пакеттері бойынша дивиденттер төлеу көлемінің азаюында орын ... күні аса ... ... ... ... ... ... бюджеттен салық сомаларын заңсыз қайта алуының
кеңінен тарауын ... ... ... ... алыс шетелдерге
тауарды экспорттау туралы жалған құжаттар жасап, айналымнан салықты нөлдік
ставкамен есептеуге қол жеткізу ... ... ... салық төлеуден
жалтарып отыр. Бұл қалыптасып отырған ... ... ... ... ... ... салық және кеден органдарының бақылауының
әлсіздігімен, кейбір шенеуніктердің сыбайластыққа бейімділігімен тікелей
байланысты десек ... ... ... ... ... ... соңғы
кездері меншікті қайта бөлісудің тиімді құралына ... ... ... ... ... алдындағы борыштың өтелу деңгейі бар
болғаны 5-10% құрайды. Мұның өзі ... ... бір ғана ... ... ... ... теңгені жоғалтуына мәжбүр етіп отыр.
Экономика саласындағы құқық бұзушылықтардың басым ... ... алу ... ... ... ... айта кету қажет.
«Мемлекеттік сатып алу туралы» жаңа заң ... ... оның ... да күрт кеңейді. Бұл заңның әрекет ету ... енді ... мен ... ... ... ... да, мемлекет қатысуы
бар кәсіпорындар да кірді. Алайда, өкілетті мемлекеттік органдардың бақылау
мүмкіндігі шектеулі күйінде қалып отыр. Мемлекеттік сатып алу ... ... ... заң ... ... ... қайнар көзіне айналып, сыбайластыққа ... ... ... ... ... ... жасап отыр. Әртүрлі тауар
және қызметтер көрсету нарығында орын алып отырған бәсекелестікті ... ... ... күн ... ... ... таралуда. Жекелеген
тауар түрлеріне баға орнықтыруы еліміз экономикасының тірегі болып отырған
өндірушілердің ... мен ел ... ... қаражаттың орасан зор
кемуіне соқтыруы экономикалық қауіпсіздікке тікелей қол сұғу болып ... бола тұра бұл ... ... ... ... ие ... кінәлі тұлғалардың жауапкершілікке тартылуы өте сирек күйінде
қалуда. Бұл жағдай монополияға қарсы ... мен ... ... ... әрекеттестіктің әлсіздігі мен ... ... сол ... осы ... ... ... ... анықтау мен
дәрежелеуде қалыптасқан ... ... орын ... 2006 ... өткен дөңгелек столда Бас прокаратура мен мәжіліс жасап шығарған
«Ақшаны жымқырумен күрес туралы» құжат қаралған болатын. Бірақ та ... ... бұл ... ... әлі ... жоқ, жетілдірілу
үстінде. Осыған қарап елде заңсыз ақшаны ... ... ... ... көре ... Басқару орындарында Қазақстанның
экономикалық саласындағы тәуекелдерін азайту туралы аз айтылып жүрген ... ... ... пікірінше, елдің қылмыстық ... ... алу және ... ... ... ... кейін қол жетеді.
Соңғы уақыттарда қаржылық заң бұзушылықпен күрес ... ... ... полициясы өз назарын ақша «жымқыру», салық органдарында
тіркелген, бірақ кәсіпкерлік ... ... ... үшін ... ... ... иеленумен айналысатын шаруашылық субьектілерінің іс-
әрекеттерін әшкерелеуге және жолдарын бөгеуге ... ... ... ... тек 2004 жылы ... ... ... шараларының
нәтижесінде 1028 заң бұзушылық, оның ішінде 359 - ... ... 40 ... әректпен табылған ақша қаражаттарын иемдену және ең көбі 494 – салық
төлеуден жалтару ... ... Бұл ... ... ... ... – 3,7 млрд. теңгені құраған. Заңсыз жолмен алынған ... ... өте ... ... ... емес, дегенменен аталған
соманың 60 млн. теңгесін қайтару мүмкіндігі туған.
Біз жоғарыда атап ... ... ... ... ... ... ... тізімін бермейді, дей тұрғанмен
экономикалық қылмыстар тәжірибе көрсетіп отырғандай қылмыстың ... ... ... ... ... отырған санатына қосылып отыр. Бұл ... ... ... ... ... ... база мен мамандар қорын барынша жедел жетілдіру талабын қойып
отыр. Өкінішке орай, экономикалық қылмыстылыққа ... ... ... ... ... құрылымы жоқ.
Экономикалық құқық бұзушылықтар мен ... ... ... ... ... ... ... тиісті деңгейге көтеру
мақсатында нормативтік-құқықтық базаны ... ... ... мына ... актілерді әзірлеу басты мақсат болады:
- Нақты ақшаның айналымына бақылау жасау мен оның көлеңкелі экономикаға
өтуінің алдын алу
- Трансферттік баға ... ... ... ... ... ... мақсатындағы банкроттықтың алдын алу саласындағы
заңнаманы жүйелей отырып жетілдіру
- ... және өзге де ... ... ... кәсіпкерлік
қызметке лицензия беру тәртібін одан әрі жеңілдету
- Экономикалық қылмыстардың ... ... ... ... қылмыссыздандыру мен экономикаландыру мақсатында кейбір
экономикалық қылмыстар бойынша жазаны ... ... ... ... қолдану тәжірибесін қеңейту
- Әкімшілік заңнамаға әкімшілік істерді қарап шешім қабылдау барысында
ведомствалық қадағалауды күшейту мақсатында жасалған құқық ... ... шара ... теңестірілуін қамтамасыз етуге
бағытталған өзгерістер мен ... ... ... және ... тыс ... ... өкілетті
орғандардың жедел ілесуінің барынша жетілген тетігін қалыптастыру
- Мемлекет кірісіне тәркіленген мүліктер мен ... ... және ... ... ... келтіруге бағытталған келісімдер
жасау.
Міне осы ... іске ... ... ... органдардың
арасындағы міндет бөлісуді барынша ... ... ... өзара
түсіністік пен жағымды құқыққа сай мінез-құлық қалыптасуына тиімді әсерін
тигізері сөзсіз.
Нақты ... ... ... ... назары мемлелеттік
органдардың басты назары салық салу, қылмыстық жолмен табылған ... ... ... сыртқы экономикалық қатынастар мен трансферттік
баға орнықтыру, банкроттық, бюджет саласындағы, қаржы ... ... ... ... ақыл-ой меншігін заңсыз иеленумен
байланысты қылмыстар мен құқық бұзушылықтарға аударылуы тиіс.
Экономика саласындағы құқық бұзушылықтармен күрестің ... ... бір ... ... ... саладағы қылмыстың алдын алу мен экономикалық қауіпсіздікті
қамтамасыз ... ... ... ... саласындағы заң
шеңберіндегі мінез-құлықты ... мен ... ... қол
жеткізуді барынша жеңілдетуінде атқарар ролі орасан. Бұл жерде атап өтерлік
мәселе тәжірибеге ыждағатты салық төлеушілердің ... ... ... ... және қолдау шараларын енгізу қажет.Н.М.
Қаржы-несиелік қауыпсіздік - бұл ... ... ... ... ... ... етілетіндігін, сонымен
қатар тұрақты экономикалық ... ... ... ... ... ... үлкен қауіптің бірі ұлттық валютаныңкурсының
тез арада өзгеруімен, оның ішінде теңгенің доллар мен ... ... ... тұрақтануына байланысты. Бұл ... ... ... мүмкін.
2006 жылы теңге нақты жағдайда АҚШ долларына қатысты 4,20%, ал ... 2,5% ... ... Бұл ең ... ... экспорттық
тауарларға жоғары баға және ақша ағымдарының ұлғаюы негізінде, осыған
байланысты ішкі ... ... ... ... ... ... ... әлемдік бағалардың өте жағымды конъюктурасының
есебінен алынған артық ... ... ... ... ... ... қатар теңгенің жұмсақ девальвациясы бойынша шараларды да
қажет етеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Айта кетсек, біз ... ... ... ... деңгейде
қамтамасыз ететіндей барлық ішкі ресурстарды иеленеміз. ... жер ... өте бай, ... және өндірістік потенциал
сақталған, мамандар мен ... ... ... бар, өнеркәсіп пен ауыл
шаруашылығы көп салалы сипатқа ие. ... ... ... ... ... да ... өз халқын жоғарғы ... ... ал ...... ... өнім шығаруға мүмкіндік
беретін шикізатпен қамтамасыз етуге мүмкіндігі бар және міндетті.
Біздің ... ... және ішкі ... ... ... ... өнім өндірісінің тұрақты өсімін қамтамасыз етуі қажет.
Инновациялық саясаттың дамуын қамтамасыз ету ... Бұл ... ... жетілдіруге, осылайша импорт пен экспорттың құрылымын
жетілдіруге мүмкіндік береді.
Минералды-энергетикалық ресурстарды кешенді және тиімді ... ету, ... ... жоғарғы технологиялық укладтарды дамытуды
ұйымдастыру, мұнай-химиялық өнеркәсіпті қалыптастыру өте маңызды ... ... Біз ... ... мен ... ... дамуына жағдай жасауымыз қажет. Өкінішке орай, әлі ... ... ... ... ... және ішкі ... бәсекеге
қабілеттілік көрсете алмай отыр. Осының барлығы да бізде осы ... ... ... ... ... ... ... жай деп
айтсақ қателеспейміз.
Біздің елімізде ... да, ауыр ... ... ... ... де, ... ... де дамытуда жеткілікті
перспективалар бар. ... ... ... ... жаңа ... ... ... кемшіліктер бар. Қазақстан
жаңа технологиялық негізде жасалған өнім шығаруды дамытуға ... ... шын ... айналысып, қолға алса ғана қол жеткізуге болады.
Біз коммуникация мен жылжымалы құрамның техникалық құрамын жақсартуымыз
қажет. Елдің тиімді ... ... ... ... ... ... ... оны дамыту болып табылады.
Елдің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуді жоғарылату ... ... ... ... жөн. ... белгілі болғандай, аймақтық
саясат міндеттері тек қана рыноктық қатынастар ... ... ... ... ... жоспарлауды, қаржыландыруды және басқа да
мемлекеттің тікелей араласу әдістерін қажет етеді.
Шын мәнінде тәуелсіз және ... ... қалу үшін ... ... ... мәні бар ... салаларын сақтап қалу ... ... ... ... ... ... ... бағамын
қамтамасыз етуіміз қажет. Отандық тауар өндірушілердің ... ... ішкі ... ... ... ... соңында айтарымыз – ең құдіретті, ең бай мемлекет АҚШ-та ... ... ... бір сәт те ... ... ... ... икемді саясатын үнемі жүргізіп отырады.
Сол сияқты Жапонияда, Еуропалық мемлекеттерде, Оңтүстік-Шығыс ... ... ... ... мен ... бұл ... ... кезекте
тұр.
Сондықтан да біз де оянып, экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуді
қолға алайық. Өйткені бұл ... ... ... ғана ... ... те болады.
НЕГІЗГІ ӘДЕБИЕТТЕР
1. «Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік туралы» Заңы, 1998ж.
26 маусым
2. ... ж.ж. ... ... даму
стратегиясы», Астана, 2003ж.
3. Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы «Бәсекеге қабілетті ... ... ... экономика үшін, бәсекеге қабілетті
экономика үшін», Астана, 2004 ж. 19 наурыз
4. «Қазақстан - 2030» Даму ... ... ... «ҚР 2030 ж. дейінгі Даму стратегиясын одан әрі іске асыру жөніндегі
шаралар туралы» ҚР Президентінің 2006 ж. 30 наурыздағы №80 жарлығына
түсініктеме/Егемен ... 2006 – 1 ... ҚР ... ... ... ... ... әлемдегі
бәсекеге қабілетті елу елдің қатарыны кіру стратегиясы», 2006 1
наурыз
7. «2005-2007 жылдарға арналған ҚР ... ... ... күрес» бағдарламасы, 2004ж.27 желтлқсан
8. «Основы экономической безопасности», Учебное пособие под ред.
Е.А.Олейникова, 1997г.
9. Г.С.Вечканов «Экономическая ... ... ... ... ... ... ... и таможенные
преступления» под ред. Г.Г. Мокрова, Москва, Юнкнига, 2004г.
11. М.В. ... ... ... ... в ... ... традиции, опыт, проблемы», Астана, 2004г.
12. «Мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етудің өзекті
мәселелері», Қаржы полициясы ... ... 10 жыл ... ... ... ... материалдары
– 1 бөлім, Астана, 2004ж.
13. А.И. Тазабеков «Экономическая безопасность Казахстана: региональный
аспект», Болашақ-Баспа, 2003 ж.
14. Г.Т.Куренкеева «Внешнеэкономическая безопасность Казахстана»,
учебное пособие, Алматы, ... ... ... Е.Т. ... «Экономические интересы и стратегия экономической
безопасности», Алматы, «Жан», 1997г.
16. К.С.Мухтарова «Экономическая безопасность в условиях глобализации»,
учебное пособие, Алматы 2003г.
Қосымша әдебиеттер:
17. Ахметжанов Б. ... ... ... ... ... ... №12, 2005
18. Спанов М. Экономикалық қауіпсіздік: жүйелік факторлар./Саясат, ... ... И. ... безопасность. /Вопросы экономики, №12,1994
20. Нәлібаев М. Экономикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің кейбір
мәселелері./Ақиқат, №5, 2004
21. Т.Сейфуллина Деятельность нефтегазовых ТНК и ... ... ... №4, ... ... ... экономической безопасности в глобально-
региональном контексте./Транзитная экономика, №5,2004
23. О.Курманов ... ... ... и ... Казахстана./Саясат,№6, 2005
24. М.Когабаев Политика безопасно сти и современный мир./Саясат,№5,2005
25. ... ... ... ... №1, 2006
26. Н.Райханов Экономикалық қауіпсіздік./Ақиқат,№6, 1995
27. Д. Намазбаев Перспективы внешнеэкономической деятельности
Казахстана./Саясат,№6, ... ... А. ... ... қамтамасыз ете алдық па?/
Айқын, 10 қараша, 2005
29. Н.Рамазанов Страна контрастов/ Деловая неделя, 10 март,2006
30. С.Кунусбаев Забытый потенциал./ ... ... 14 ...... ... ... қамтамасыз ету, салық саясаты, жер
қойнауын пайдалану және жер қатынастары салаларында шешімдер қабылдау.
Ашық айналымнан шығарылған капиталдар мен мүліктерге ... ... ... ... және ... ... ... уақыт
жетті деп ойлаймын. Ашық жүгізілген бұл үдеріс ... ... ... ... ... біріне айналар еді. Әлбетте,
капиталға рақымшылық жасау ... ... ... ... ... ... мен есірткі саудасы, қарақшылық, заңсыз қару-жарақ саудасы
және басқа ... ... ... ... ... жайын меңзеп отырған
жоқпын.
Капитал мен мүлікке рақымшылық жасау ақысыз іске ... ... ... ... ... айналымнан шығарылған немесе шетелдерге әкетілген
активтерге ... ... және ... ... ... Бұл қарыздар заңдастырылған активтер құнының 10%-ық арнайы салығы
арқылы өтеліп, ол ел ... ... ... Бұл ... ... ... арқылы алынған табыс үшін онша үлкен төлем емес.
Сол арқылы мемлекет өз елінің дамуы үшін ... ... ... ... ... иелік етуге арнайы құжат түрінде құқық алып, адал болып,
тыныш өмір сүруді ұсынады
Егер ... 10% ... ... ... біз активтерді Қазақстанға
қайтаруға мәжбүрлемейміз. ... ... ... ... ... ... ... жатқаны түсінікті. Ендеше «Мысалы, АҚШ азаматы өз елінен тыс
жерде ... бола ... шет ... ... ... салық төлейді,
ал біздің азаматтар неге мұны істемейді?» дейтін сұрақ туады.
Халықаралық тәжірибе бойынша төлеуі тиіс.
Егер ... ... ... ... ... жұмыс істеуі үшін оны Қазақстанға
қайтарғысы келсе, рақымшылық жасаудың ... ... ... ... қажет.
Көптеген адамдар өздерінің жылжымайтын меншігін, компанияларын жасырады.
Бұл активтер айналыстан шығып қалды, оларды жаратуға ... ... ... ... және елге тиімді.
Заңдастырылған актив иелерін ... да бір ... ... ... ... әрі ... ... дайындалуы қажет.
Бұл ретте капиталдарға рахымшылық жасаудан кейін заңды айналымнан ... ... ... ... жөніндегі іс-шаралар жүргізілетінін
бәрі де түсінуі керек. Бұл жұмыс халықаралық құқық қорғау ұйымдарымен
бірлесе ... ... ... ... мүмкіндікті пайдаланбаған
адамдар өкпелемеуге тиіс.
Биылғы ... ... ... ... осы күрделі мәселенің әралуан қырлары
ескерілетін нақты тетіктерді көздейтін ... заң ... ... ... ... ... ... және Үкімет аталған шараның мақсатын, тетіктері мен
маңызын түсіндіру жөнінде кешенді шаралар әзірлеп, жүргізетін ... ... ... ... ... ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚАУІПСІЗДІКТІҢ
АЛАТЫН ОРНЫ МЕН
МАҢЫЗДЫЛЫҒЫ.............................................................
.............................6
1. Экономикалық қауіпсіздіктің мәні және
........................................................................
...................................................6
2. Экономикалық қауіпсіздік
жүйесі...............................................................11
3. Экономикалық қауіпсіздіктің көрсеткіштері,
индикаторлары...........................................................
....................................14
2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ
ҚАУІПСІЗДІГІ................................................................
.......................................17
2.1. ... ... ... ... ... ... мәселесі орын алып отырған салалары мен
Қазақстанның сыртқы экономикалық
қауіпсіздігі................................................................
.............................................23
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
....................................51
НЕГІЗГІ
ӘДЕБИЕТТЕР..................................................................
......................53
ҚОСЫМШАЛАР..................................................................
.................................54
РЕФЕРАТ
Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық ... ... және ... ... ... кафедрасының 5 курс бітіруші ... ... ... ... ... ... және ... тақырыбындағы бітіру жұмысы.
Бітіру жұмысының көлемі 57 беттен тұрады. Жұмыста 9 кесте, 1 сурет,
1сызба, 3 қосымша ... және 4 ... ... ... Сондай-ақ, жұмыс
30 әдебиетті қолдана отырып жазылған.
Бұл ... ... ... қолданылған сөздері: ұлттық қауіпсіздік,
экономикалық қауіпсіздік, қауіпсіздік көрсеткіштері, бастапқы мәндер, ішкі
және ... ... ... ... ... ... ... Ұлттық қауіпсіздік құрамына енетін
экономикалық қауіпсіздіктің мәні мен оның ... ... ... бүгінгі күнде еліміздегі экономикалық қауіп тудыратын көрсеткіштерге
тоқталу, мұнда орын алып ... ... шешу ... ... Осы
жұмыс, ҚР-ның экономикалық қауіпсіздік жүйесінің қазіргі жағдайын, оның
негізгі бағыттары және ... ... ... ... ... ... кіріспе және қорытындыдан тұрады.
Бірінші тарауда-Ұлттық ... ... ... ... орны мен ... оның ішінде қауіпсіздік
көрсеткіштерінің пайда болуы, олардың бастапқы ... ... ... мен ... әсерлері қарастырылған.
Екінші тарауда-ҚР-ғы экономикалық қауіпсіздіктің жайы, оның ... ... ... қауіп тудыратын жағдайлар қарастырылған
(көлеңкелі экономика, шикізаттық бағдарлану) және ел экономикасының әртүрлі
салаларындағы ... ... ... тоқталып, қазіргі уақыттағы оларды
шешу жолдары қарастырыларды. Сонымен қоса, қосымша мәліметтер ... ... ... ... қабілетті 50 елдің қатарына кіру
стратегиясын ... ... ... ... ... зор ... ... біздің еліміздің ұлттық қауіпсіздігін одан әрі нығайтудың
барынша басым бағыттары анықталған.
Технологиялық қауіпсіздік – бәсекеге қабілетті ... ... ... ... ... ... қатысумен анықталады.
Энергетикалық қауыпсіздік-бұл ішкі өндірістік өнім шығаруды қолдану үшін
өзіндік энерго жеткізілімдері мен ... ... ... ету ... қауіпсіздік – мемлекеттік ақпараттық ... ... ... ... жеке ... хұқы мен ... ... қорғалу
жағдайы.
Қоғамдық қауіпсіздік – ел азаматтарының әл-ауқаттылығы, денсаулығы,
өмірінің, сонымен ... ... ... оған ... ... мүмкін болатын қауіп пен қатерлерден қорғалғандық жағдайы

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Желілерде компьютерлік ақпараттарды қорғау мәселелері94 бет
Е-қаржымині жүйесіне қойылатын жалпы талаптар110 бет
Жапон өнеркәсібі және экономикалық перспективасы34 бет
Күн энергиясның даму перспективасы58 бет
Тұрғын үй құрылысының даму перспективасы13 бет
Қазақстан картографиясын дамытудың перспективасы62 бет
Қазақстан Республикасы несие жүйесінің дамуы мен перспективасы24 бет
Қазақстан республикасындағы валюталық реттеуді жетілдіру жолдары және оның даму перспективасы21 бет
Қазақстан Республикасының банк жүйесі: қазіргі жағдайы және даму перспективасы78 бет
Қазақстан Республикасының валютасының даму перспективасы34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь