Тұран ойпатының климаты, ішкі сулары, органикалық дүниесі

Мазмұны:

Кіріспе

1. Тұран жазығының климатының жалпы ерекшеліктері
2. Ішкі сулары, топырағы
3. Тұран жазығының органикалық дүниесі
4. Шөлдін негізгі түрлері шөлді игеруге байланысты туындаған
түйінді экологиялық мәселелері

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе

35-53°с.е аралығында дүние жүзілік мұхиттан шалғай құрлықтың орталық бөлігіндегі географиялық орынының ерекшелігіне сай Каледон Герцин, Альпі қатпарлықтарында түзілген биік және аласа тау жүйелерімен шектескен Тұран жазығының табйғатының алуан түрлілігінің негізгі себебін ашып көрсету еліміздің аумағының батыс оңтүстік-батыс және оңтүстік бөлігінің жер бедерінің,климатының, топырағы мен өсімдіктер жамылғысының қалыптасу заңдылықтарына әсер ететін негізгі факторларды анықтауға мүмкіндік береді.
Тұран ойпатының құрылықтың ішкі аймағында орналасуы Шығыс Европаның өзі орналасқан ендіктеріне қарағанда қысы суық, жазы ыстық болып климаты шұғыл континентілігін;келуімен ерекшеленетін климатының шұғыл континеттілігінің; желдің,температураның әсерінен жүретін үгілу үрдісін,жер бедерінің эолдық пішініндерін,құрғақ климат жағдайында топырақ пен өсімдіктер жамылғысының шөлге тәң түрлерін таралуын анықтайды. Шөлді шөлейтті Тұран жазығының жан -жақты оқып үйрену табиғат байлықтарын шаруашылық мақсатта игеру барысын қоршаған ортаның тепетеңдігін сақтау мәселесін шешу мен қатар, табиғат жағдайларының негізгі ерекшеліктерінің терен меңгеруге мүмкіндік береді.
Мақсаты:
- Тұран жазығының геогфиялық орынының ерекшелігінің климаты мен органикалық дүниесінің таралуына ; түзетін әсерін;
- Аумақтың табиғатының қалыптасу тарихындағы әртүрлі геологиялық кезендердегі палеоклиматтық, палеоэкологиялық, және палеогеографиялық жағдайларының негізгі ерекшеліктерін;
- Геотектоникалық құрлысымен жербедерінің геоморфологиялық типтерінің арасындағы өзара байланыстарды;
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Чурахин. Физическая география Казахстана. Алматы: Мектеп, 1968. 83-90 стр.
2. Физическая география Республики Казахстан /под. ред. К.М.Джаналиевой – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – С.11 -18.
3. Бейсенова А.С. Қазақстанның физикалық географиялық тұрғыдан зерттелуі. 2002 ж. 25 б.
4. Николов Н.И., Гвоздецкий Н.А. Казахстан. Алма – Ата: Наука, 1969. - С. 100-115.
5. Бейсенова А.С. исторической основы географического иследование Казахстана. Алматы; Казтос ИНТИ, 2001г.
6. Бейсенова Ә.С. Қазақстан аумағының физикалық-географиялық тұрғыдан зерттелуі. –Алматы: Мектеп, 1990.79-100 б.
7. Бірмағамбетов А.А. Қазақстанның физикалық географиясы.-Алматы: Рауан, 2004. 16-25 б.
8. Гвоздецкий Н.А., Михайлов Н.И. Физическая география СССР. –
М: Высшая школа, 1986. – С. 250-255.
9. Абдуллин А.А. Геология Казахстана.-Алма-Ата: Наука, 1981. -С.34-45.
10. Беспалов В.Ф. Геологическое строение Казахской ССР.-Алма-Ата: Наука, 1971. - С. 100-115.
11. Абдуллин А.А. Геология и минералогические ресурсы Казахстана. – Алма – Ата: Ғылым, 1994. - С.115-130.
12. Физическая география Республики Казахстана /под ред. Жаналивой. –Алматы: Қазақ Университеті.1998.33-36 стр.
13. В.М.Чупхин от пустынь до степных вершин Алма- Ата: Казахстан, 1966. 50- 55 стр.
14. Ә.Бірмағамбетов. Қазақстанның физикалық географиясы.Алматы: Рауан, 2004. 75-83 б.
15. Савричевская З.А. Геоморфология Казахстана и Средней Азий – Л: 1965. – С.120 – 132.
16. Альпатев А.М., Архангельский А.М., Позонлелов Н.Я., Степанов А.Я. Физическая география СССР. – М: Высшая школа, 1976. – С. 153-191.
17. Савричевская З.А. Геоморфология Казахстана и Средней Азий – Л: 1965. – С.148 – 161
18. Чупахин В.М. Физическая география Казахстана. Алматы: Мектеп, 1968. 83-90 бет.
19. Физическая география Республики Казахстан /под. ред. К.М.Джаналиевой – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – С.135-140
20. Николов Н.И., Гвоздецкий Н.А. Казахстан. Алма – Ата: Наука,
a. 1969. - С. 120-27.
21. Гвоздецкий Н.А., Михайлов Н.И. Физическая география СССР. –
a. М: Высшая школа, 1986. – С. 256-260.
22. Климат Казакстана / под. ред. Утешева А.С. – М: Наука, 1975. -
23. Альпатев А.М., Архангельский А.М., Позоплелов Н.Я. , Степанов А.Я. Физическая география СССР. М.: Высшая школа 1976, 153-191с.
24. .Н.А.Гвоздецкий, Н.И.Михайлов Физическая география СССР. М.: Высшая школа 1986, 250-311с.
25. .Николов Н.И., Н.А.Гвоздецкий Казахстан. Алма-Ата: Наука, 1969. 110-155 с.
26. Климат Казахстана (под. ред. Утешева А.С. М., Наука, 1975. 110-115 с.
27. Флиьнец П.П. Очерки по географии внутренных вод Центрального, Южного, Восточного Казахстана. Алма-Ата, Наука, 1981, 75-94 с.
28. Казахстан природные условия и естественные ресурсы СССР. – М.: Наука, 1969, 128-139 с.
29. Давыдова М.И., Раковская Э.М. Физическая география СССР. – М.: Просвещение, 1990, 204-211 с.
30. Равнины и горы Средней Азии и Казахстана. – М.: Наука, 1975, 139-158 с.
31. Соколов А.А. Основные почвообразования и почвы Восточного Казахстана. Повышение плородия почь Казахстана. – Алма-Ата, Наука. 1984, 39-60 с.
32. Усманов У.У. География генетическая исследования и качественный учет земель Казахстана // Успехи почвоведения в Казахстане. Алма-Ата, Наука, 1975, 55-64 с.
33. Формозов А.Н. Животный мир Казахстана Алма-Ата: Наука, 1987, 110-125 с.
34. Молдағұлов Н.М. Ландшафттану негіздері және Қазақстанның ландшафтысы. Алматы: - Мектеп, 1990, 115-122 б.
35. М.И. Давыдова, Э.М. Раковская физическая география СССР –М: Просвещение, 1990г. 203-207 с.
36. Казахстан природные условие и естественные ресурсы СССР. М; Наука, 1969г.
37. Сваричевская З.А. Геоморфология Казахстана и средней Азии
38. Казахстан. Природные условие и природные ресурсы СССР. М; Наука, 1969г., 68-78 стр.
39. Климат Казахстана, // под ред. Утешова А.С. Гидрометеойздат 1959г., 89-93стр.
40. Львович М.И. Реки СССР М; Мысль, 1971г., 131-141стр.
41. Альпатив А. М., Архангельский А.М., Подоплелов Н.Я., Степанов А.Я. Физическая география СССР, М; Высшая школа, 1976г., 96-117стр.
42. Атлас СССР. М., 1983 г.
43. Большой Атлас КазССР. С.18-66
        
        Тұран ойпатының климаты, ішкі сулары, органикалық
дүниесі.
Мазмұны:
Кіріспе
1. Тұран жазығының климатының жалпы ерекшеліктері
2. Ішкі сулары, ... ... ... ... дүниесі
4. Шөлдін негізгі түрлері шөлді игеруге байланысты туындаған
түйінді ... ... ... ... ... ... жүзілік мұхиттан шалғай құрлықтың орталық
бөлігіндегі географиялық орынының ерекшелігіне сай Каледон Герцин, Альпі
қатпарлықтарында түзілген биік және ... тау ... ... ... ... ... түрлілігінің негізгі себебін ашып көрсету
еліміздің аумағының батыс оңтүстік-батыс және ... ... ... топырағы мен өсімдіктер ... ... әсер ... ... ... ... ... береді.
Тұран ойпатының құрылықтың ішкі аймағында орналасуы Шығыс Европаның
өзі орналасқан ендіктеріне қарағанда қысы суық, жазы ... ... ... ... ... климатының шұғыл
континеттілігінің; ... ... ... ... ... эолдық пішініндерін,құрғақ климат жағдайында топырақ пен
өсімдіктер жамылғысының ... тәң ... ... ... ... ... ... жан -жақты оқып үйрену табиғат байлықтарын
шаруашылық ... ... ... ... ... тепетеңдігін сақтау
мәселесін шешу мен қатар, табиғат жағдайларының негізгі ... ... ... ... Тұран жазығының геогфиялық орынының ерекшелігінің климаты мен
органикалық дүниесінің таралуына ; ... ... ... ... ... тарихындағы әртүрлі геологиялық
кезендердегі палеоклиматтық, ... ... ... ... ... Геотектоникалық құрлысымен жербедерінің геоморфологиялық типтерінің
арасындағы ... ... ... табиғат кешендерінің қалыптасуына әкелетін ... ... ... ... ... ... ... шешу ... ... ... орынының негізгі ерекшеліктерін;
- Аймақтың зерттеу тарихын;
- Геологиялық даму ... ... ... ... Жер бедерінің түзілу жолдары мен аумақта таралуын;
- Климаттың түзілу зандылықтарынымен ішкі суларын;
- Топырағымен өсімдіктер жамылғысының ... ... ... ... ... ... ... қорытындыларын шығару;
Практикалық манызы: нәтижесінде жинақталған дәлекті ... ... ... орта мектептің мұғалімі мен оқушылар
Тұран ойпатының табиғатын жан-жақты оқып үйрену үшін, туристік фирмалармен
өңдірістің жеке ... ... ... көзі ретінде пайдалана алады.
Ішкі сулары, топырағы мен органикалық ... ... ... ... туындаған түйінді мәселелермен оны шешу жолдары
көрсетілген.
1. Тұран жазығының климатының жалпы ... ... ... ... ... факторлары. Тұран
жазығынын климатының қалыптасуына төмендегі факторлар әсер етеді.
- біршама төменгі және орта еңдіктерде отналасуына ... ... ... жоғары болуы;
- атмосфералық циркуляциясының үрдістеріне әсер ... жер ... ... ... орталық бөлігінде орналасуына дүниежүзілік
мұхиттардан қашық болуына байланыстыклиматты шұғыл континентті болып
келеді:
- Орта және ... ... ... сай күн ... ... әрі ... мол жылу алуына аридті шөл ланшафтысының
қалыптасуына ықпал ... Жер ... ... ... орай
трансформатцияланған қоңыржай ауа массаларының кедергісіз өтіп кетіп ... аз ... ... ... ... болып күшеитіледі.
Географиялық орынының ерекшелігіне сай жазы өте ыстық ашық әріқұрғақ,
қысы суық аязды болып келеді, температураның жылдық ... 87-85 ... ... ... 42-30 0С, ... ... климатына жауын шашынның жылдық орташа мөлшерінің
аздығы мен жыл ... ... ... ... ... жылдық ауытқуының жоғарылығы, атмосфера ауасының құрғақтылығы ... ... ... ... ... ашық ... ... ұзақтығы 2400-3000 сағатқа
дейін созылады. Жылдық ... күн ... ... 160 ккал ... ... 120 ккал/см² аралығында ... ... ... ... ... ... мөлшерде күн радиятциясының енуіне
мүмкіндік береді. Ашық күннің ... мен ... мол ... күн энергиясын
пайдалануға мүмкіндік береді .
Тұран оипатының басым бөлігіне қыста Азия максимулының ықпалы күшті
болатындықтан ... ... мен ... ... ... ... ... бермейді. Жазда мол жылуасатындықтан жердің ауамен
әрекеттесетін беткі қабаты құрғап ... ... орай ауа ... ... ауаның конвекциялық ағынын тудырып су буының
конденсациясын күшейтеді. ... ... ... ... өте ... ... Сондықтан жазда жауын шашын өте аз түседі:
Тұран жазығындағы бұлтсыз ашық күндер саны ... 180 ... 260 ... дейін артады. Ашық күндердің көп, тура ... бойы ... ... сай ... береді .
Қыста жиынтық күн радиациясының мөлшері азайып жазда күннің ... ... сай ... тамыз айларында артады. Шілде тамыз айларында
тұран жазығының орталығы мен оңтүстігі 19-20 ... ... ... жылдық метеорологияалық бақтаулардың деректеріне сүйенсек жиынтық
радияцияның мөлшері күзде 16 ккал/см²,көктемде 14 ... ... ... күн радиятциясының мөлшері мен жылу балансы температураның
жылдық және айлық орташа ... ... ... ... ... ... температурасы 16ºс
оңтүстігінде + 4ºс дейін артады шілдеде солтүстігінде +22ºс оңтүстігінде.
Тұран жазығының аумағындағы ... ... ... ... ... ... ... сайын біртіндеп кемиді оңтүстігінде
әр 100 шақырым жылжыған сайын 1,3-1,5ºс артады.
Қыста Сібірден суық ауамассасы ... ... ... ... ... Азия мен ... оңтүстігіндегі түзілген ... ... ... ... . Тұран жазығының оңтүстігінде жылы
циклонның қайталауы 45-55℅ дейін жетеді.
Жазықтың оңтүстігінде қыс қоңыржай жылы,солтүстігінде ... ... ... ... ... ... үрдістері.
Тұран жазығының үстінде жүретін атмосфера циркуляциясының урдістері
жылумен ылғалдың таралана ... ... ... ... бірі ... ... ... азор максимумының солтүстік шығыс тармағын, (1025 ... Азия ... ... батыстарларға әсеретеді. (1030 ... ... ... ... солтүстік- батыстан және
солтүстіктен ауа ... ... ... ... аумақ
біршама суынады. Суық фронтың енуінен күшті ... тұрп ... ... ... ... ... ... кезінде анти циклондық жүйелердін
шығысқа қарай ығысуы байқалып төменгі қысымды жылға тұзіледі.
Ендік ... ... ... ... ... ... ...
шашынның жетіспеуінен, температураның көтерілуі байқалады. Қиыр ... ... азор ... ... ... жылы ауа массалары енеді
суық ауа массалары ... ... ... ... көтерілуі
байқалады. Желдін соғылуына церкуляция ұрдісімен тығыз байланысты.
Батыстан шығысқа қарай қысымның артуына ... жел ... ... ... Оның ... ... жылдамдығы 4-8 мин дейін
жетеді. Тұран ойпатында ... ... ... ... әсер ... ... Иран ... Тәжікстанмен Түркменстанның,
Ауғаныстанмен шекарасында орналасқанымен ... ... ... ... ... оңтүстік бөлігіне таралатындықтан суық және жылы ауа
массаларының араласуына ... ... ... Қыстын соңында
Азия максимумы әлсіреуне байланысты ... ... ... ... ... енедіде суық ашық ауарайы қалыптасады.Каспий теңізінің солтүстік-
батыс бөлігінен ылғалды жылы ауа еңгенде бұқлтты ... ... ... солтістік бөлігінде қыста жауын шашын қар түрінде
түседі. Оңын ... 20 ... Арал ... ... ... дейін кемиді.
Оңтүстігінде жауын-шашын сұйық күйінде түседі. Катты түрінде түсетін
жауын-шашынның мөлшері солтүстігінде 61 мм оңтүстігінде 1 мм ... ... ... және оң ... ... ... алмасатын
кезеңінде ауа –райының режимі жылдам өзгереді. Оңтүстігінде ақпанның екінші
жартысында біртіндеп солтүстікке ... ... ... Бұл ... ауа ... температурасы жылдам көтерілуі байқалады Полярлық фронттың Иран
тармағы солтүстікке қарай ығысады оның ... ... ... және жылы
тропиктік ауа массалары ... ... ... ... ... жүріп жауын-шашынды ауа-райы қалыптасады.
Жазғы бұлтылық шамалы әрі биік қатпарлы ... күн ... тұра ... ... ... ... Тұран – Қазақстанның оңтүстігін батысынан шығысына
дейін ... ... кең ... Оған ... Үстірт, Торғай үстірті,
Арал маңы, Сырдария бойы Қызылқұм, ... ... ... ... ... кіреді. Жер бедері мен оның пайда болу тарихы жағынан біркелкі
емес.
Жер бедері мен геологиялық құрылысы. ... ... ... ... ... ... ... тақтасы
құрайды. Оның жер бедері мен топырақ жамылғысы палеогендік ... ... ... ... дәуірлерінің құмды,малта тасты
моласса үгінділерінен түзілген.
Манғыстаудың аласа таулы өлкесі мезозой дәуірінде пермь-триас құмтастары
мен әктастарынан,тағы ... ... ... түзілген. Ең биік
тауы-биіктігі 350-450 м, ұзындығы 130 км болатын Қаратау. Оның ең ... ... (556м). ... ... ... жыралармен
тілімделген толқынды қырат түрінде көрінеді.Тау жотасы ғана тік, жалаңаш,
жартасты. Қаратаумен ... оның ... мен ... оңтүстік Ақтау созылып жатады.Олар жоғарғы бор дәуірінің
әктасынан тұрады.Ақтау деп аталуы да ... 300 м ... ... ... қыратты жартылай шөлді дала басталады. Ол
түгелдей ұлу тасты-олитті әктастардан, Каспий жағасына таяу беті ... ... ... астында пермь-триас және одан да ежелгі
дәуірлердің ... ... ... 2-3 ... ... ... аласа бірнеше тұйық қазаншұнқырлар ұшырасады. Олардың ең үлкені-
Қарақиа ойысы теңіз денгейінен 132 м ... ... ... көбі өте ащы, ... ... ... 10-200 г/л)
болып келеді. Маңғыстаудан Арал теңізіне дейін Үстірт қыратты жазығы жатыр.
Оның биіктігі 200-300 м. ... 170 мың км². ... 600 км, ені ... ... Қазақстанға батыс бөлігі ғана кіреді. Үстірттің жер бедері
тегіс, ұлутасты-оолиттік әктасы мен ... ... және саз ... ... ... түзілген. Әр жерінде көлді ойысты қазаншұңқырлар кездеседі.
Олар құрғап,айналасынқұм (Сам, Асмантай-матай құмдары) ... ... ... жоқ.
Торғай үстірті Сарыарқа (Қазақстанның қатпарлы өлкесі) мен Мұғалжар
аралығына орналасқан. Орташа биіктігі 200-300 м. Оның ... ... ... ... созыла жатқан кең ойыс бар.Оны Торғай қолаты
деп ... ... ... ... теңізін Торғай теңізімен жалғастырып
тұрған бұғаз болған.
Ойыстың батыс және шығыс беттері едәуір тілімделген жазық.
Үстірт ... ... мен ... ... ... 5000 м-ге ... жер бедері саздақты құмды
жыныстардан құралған.
Арал теңізі маңында ірі құмды аймақтар бар. Арал теңізі мен ... ... ... Арал маңы ... биіктігі 100 м,
Бұйраты төбелі жазық болып ... Бұл құм жасы ... ... ... ... ... ... ішін аражел әрекетінен
өзгерген. Арал ... ... ... үлкен және Кіші Борсық
құмдары жер ... ... Арал маңы ... ұқсайды. Олар неогеннің құм
шөгінділерінен құралған. Сырдария аңғары мен Арал ... ... ... ... ... аллювилі жазығы деп атайды. Ол құмтасты және
сазды,кей жерлерінде құмды шөгінділерден тұрады.
Қызылқұм. Орта Азияның ең ... ... шөлі ... Қазақстанға
солтүстік бөлігі кіреді.Ол эолды,ішінара аллювийлік палеогеннің ... беті құм ... ... боп ... ... ... отырады.
Мойынқұм-Шу мен Сарысу өзендерінің төменгі ағысында жатқан құмды
жазық. Ол оңтүстіктен солтүстікке қарай еңіс жатыр.Биіктігі ... ... м, ... ... м, ... м. ... эолды құмдардан
құралған.
Ал Сарысу өзені мен Балқаш көлінің аралығындағы үстіртті ... деп ... ... ... 300 м. ... келген оңтүстік
және шығыс бөліктерінде биіктігі 700 м, ең биік жері – ... ... 974 ... ... Жер ... ... ... – батыс және солтүстік- шығыс ... ... ...... ... беті тілімделген тегіс жазықтық.
Ол құмтас,саз және құм ... ... бен ... ... ... ... бөлігі қыратты келеді. Кей
жерлерде мүжіліп ... ... ... ... және ... Бұл жер ... тақтатасынан,құмтас пен магма жыныстарынан,
сұрғылт және ... ... ... бұлт бөлігінің Сарыарқаға
ұқсастықтары бар.
Балқаш-Алакөл қазаншұңқыры Балқаш көлінің оңтүстік жағалауы мен ... ... ... ... мен ... ... жоталарынан
аралығындағы құмды жазықты қамтиды. Қазаншұңқыр геологиялық құрылысы мен
жер бедері ... ... ... Бұл да ... ... аллювийлі,
эолды құмды шөгінділерінен құралған. Ол өзен аңғарлары бөліп жатқан бірнеше
жалды құмды массивтерден тұрады.
Климаты. Климаты ... ... ... ... ... өлкеге
жатады. Жазы ыстық, қысы суық. Қаңтардың орташа температурасы солтүстікте
-18°С, оңтүстікте -5°С. Қыста бұл ... ... ауа ... мен
Сібірдің суық ауасы жиі кіреді. Бұл кезде ауа ... ... ... ... ... ... +22°С,оңтүстікте+29°С.
Аңызақ желдер жиі соғады.Көктем мен күз ылғалдырақ келеді. Жалпы ... ... ... ... ... 80-100 мм. ... ... шөл, шөлейтті табиғатымен тығыз байланысты.
Өзендері мен көлдері.Тұран ... өзен ... ... ... өзені басын Қазақстаннан тысқары жерден алады да, жолшыбай суын
Орта Азияреспубликаларының шексіз мақта плантациаларына тартып алынып, ... ... су ... ... ... ... ... жетпей
қалып жүр.
Шу мен Талас өзендерінің ... да ... ... оларда Қазақстан
жеріне талмаусырап жетіп (суының көп мөлшерін Қырғыстан елі бөгеп ... мен ... ... өтей ... отыр. Торғай үстіртінің
өзендері Торғай, Ырғыз, Жыланшық жазда қарасуларға,ұсақ көлдерге бөлініп
тартылып қалады. Бұл ... ... ... ... ... Қопа
сияқты көлдер бар. Бірақ олардың көбі тұзды. Жетісу ... Іле, ... ... ... қана тұщы. Бірақ олардың да жылдық ағыны жылдан-жылға
кемуде.
Тұран ... ... ... ... Арал ... мен Балқаш көлінің
экологиялық жағдайын шиеленістіруде. Арал теңізі тартыла бастады. Балқаштың
деңгейі де ... ... ... су ... ... жер ... ... үлкен. Мұнда еспе су 20-50 м терендікте ғана жатыр. ... суы одан ... ... ... ... ауыз ... үшін ... су да жер астынан өндіріледі.
Арал теңізі.
Арал теңізі-жас Тұран ... ... ... көл. ... ... ... ... едәуір жас. Неоген дәуірінің аяғында
құрғақ тектоникалық ойыс түрінде пайда ... ... ... суға ... Сол ... ... ескі арнасы арқылы ... ... ... ... ... ... Сөйтіп қазіргі Арал теңізінің
жасы 8-10 мың жыл шамасында.
Арал теңізі суының көлемі ... ... ... ... ТМД
елдерінде екінші,ал дүние жүзінде төртінші (Каспий,Солтүстік ... көл, ... ... ... ... ... көл. ... (Қызылорда, Ақтөбе обылыстары) Өзбекстан елдері арасында, Үстірттің
солтүстік-шығыс ... ... 1961 ... ... Арал ... ... 53 м ... жатқан. Ауданы 66 мың км², суының көлемі 1064
км³ болатын. ... 428 ... 235 км ... суы ... ... шаруашылық мақсатына үздіксіз суды пайдалану
барысында 2002 жылы теңіз деңгейі 20 м ... ... ... ... ... –Сырдария 1974 жылдан және Амудария 1982 жылдан мүлдем
сарқылды.Арал ... ... ... 1100 ... тобы ... кейін
олардың бірқатары түбектерге айналып, құрлыққа қосылып кетті. Кезіндегі ... ... ... ... ... ... Ұзақ уақыт аралында
КСРО-ның бактериологиялық қаруын сынау алаңы болған.
Арал теңізінің Қазақстанға ... ... ... ... ... ... ... жарқабақты, биік (190 м) және аз
тілімденген. Теңіздің ... ... ... ... ... ішке ... жатқан шығанақтармен тілімделген, Арал маңы
Қарақұмы мен Үлкен, Кіші Борсық құмдарына ... ... ... ... ... ұсақ ... мен ... тұрады.
Арал теңізі орналасқан өңірдің климаты шұғыл континентті, құрғақ,
шілде айының орташа ... ... ең ... ... ... ... ... температурасы оңтүстік батыста -6°-8°С, солтүстік және
солтүстік-шығыста ... ... ... -38°С. Қыста теңіздің
солтүстік, солтүстік-шығыс бөлігі қатып ... ... ... 100 мм, ... ... 125-130 мм.
Арал теңізінің тұздылығы табиғи жағдайда 9-11% болатын. Соңғы 40
жылда суармалы жер ... ... ... Сарықамыс бөгендері пайда
болды. Соған байланысты теңіздің тұздылығы 35%-ге жетті.
Теңіз суының түсі қара көк, ... 25м. ... суы ... ... органикалық дүние Каспий теңізіне қарағанда әлқайда кедей.
Теңізде балықтың 20-дай түрі бар. ... ... ... ... ... ... шабақ, ақмарқа ауланады. Жерсіндірілген ... ... мен ... ... ... болады.
Қазақстан мен Өзбекстанның мақта және күріш егістігіне ... ... ... ... Арал теңізінің денгейі едәуір төмендеді.
Алып жатқан ауданы 40 мың км²-ге кеміді. Теңіз ... Арал және Кіші ... ... ... ... ... 100-150 км – дей ... түбі
сор,сортанға айналуда. Тартылған теңіз жағалауын тұз бен құм жауып жатыр.
Арал теңізінің тартылуына байланысты ... ... ... ... жерлер мен мал жайылымдарын құм мен тұз ... ... ... ... ... жылдар арасында шаңды дауылдардың жиілігі 60 есе
көбейді. Кеуіп кеткен теңіз ... ... 200 млн ... ... ... шаң-тзаң ауаға таралады. Егістік жер мен жайылымдарды уландырды,
біраз жерді сортанға ... ... ... ... ... ... ... тигізіп отыр. 1994 жылы Орта ... ... ... қорын ұйымдастырды. Қазақстанның «Байқоңыр»
аэроғарыштық экологиялық аймағының басшылығымен ... рет ... ... ... жасалды (1992).1998 жылы Амстердамда 22 мемлекет
қатысқан «Қоршаған орта және ... ... ... ... Арал ... ... мәселелері қаралды.
Арал теңізі туралы күн тәртібінде тұрған мәселенің бірі-егістерді
суландыруға жұмсалатын суды ... ... ... ... ... өсімдіктер егу, бірыңғай мақтадан басқа да мәдени дақылдарды
өсіру,жергілікті ... ... ауыз ... ... ету ... ... ... отыр.
2.2. Ішкі сулары, топырағы
2.2.1. Торғай үстірті.
Торғай үстірті оңтүстік Орал мен Мұғалжардың шығысында ... ... ... Ол ... ... жер ... жақын жатқан
эпигерциндік платформаның шеткі бөлігі болып табылады. Тектоникалық
тұрғыдан ... ... мен ... плиталарын бір – бірімен ... ... ... Оның ені 40-50 ... ... оңтүстікке меридианальды бағытта созылып жатыр. Оңтүстігінде
кеңейіп біртіндеп Торғай ... ... ... ... ... 100-125 метр ... ауытқиды. Қолаттағы обаған, Торғай
өзендерінің алабында құсмұрын шошқалы сияқты ... ... ... ... ... ... ... және көлдік алювиальды шөгінділерден
тұрады. Торғай ... ... мен ... ... ... ... 200
кейде 300 метрге дейін көтеріледі. Торғай үстіртінің іргетасының бетін
көлденең түзу қабаттасып жатқан ... ... ... – сазды және
неогеннің көлдік – ... ... ... ... ... ... ... бөлігі нашар тілімделгендіктен аласа
төбелі жонды, саяз көлді ойыстар мен төбесі текшелі дөңдер тән. ... ... ... ... ... ... ежелгі ескі өзен арналары
болып табылатын ... мен ... ... ... ... ... ... мен сорлар пайда болған.
Торғай үстіртінің Атлант мұхитынан алыс жатуына байланысты ... ... Қысы суық әрі ... жазы ... ... мен күзі қысқа
температураның тәуліктік және ... ... ... ... ... ... ... мөлшері солтүстігінде 300-350мм, оңтүстігінде 200-250мм
аралығында ауытқиды. Температураның солтүстіктен оңтүстікке қарай біртіндеп
артуына орай ...... ... орташа мөлшері кеміп булану артады.
50( с.е. аралығында қыста Азия антициклонының батыс тармағы ... ... күрт ... ашық ... ... қалыптасады. Осыған орай
қаңтардың орташа температурасы – 17 - 18(С кей күндері температура – 30 ... ... ... ... + 20...+24(С дейін +35(С дейін
көтеріледі. Жазда Торғай үстіртіне Орта ... ... ауа ... ыстық құрғақ ашық ауа райы қалыптасады. Жазда жауын – ... және ... ауа ... ... қалыптасатын полярлық
фронтық әсерінен түзіледі. Сәуір мен ... ... жылы ... ... дейін жауын – шашын түседі. [2;3]
Жаздың екінші жартысында ашық ... ... ауа ... үсік ... 10(С жоғары жылы кезең 110-120 күнге дейін созылады.
10(С жоғары температураның жиынтығы ... ... ... ... ... ... қатты сортын, тарыны, арпаны, зығыр мен
күнбағысты өсіруге қолайлы. Торғай үстіртінің тобыл ырғыз ... ... ... қар ... ... ... Ылғалдық жетіспеуіне
байланысты өзендер аз сулы болып келеді. Ағынының 80-90% көктемде ... ... ... ... ... ... кезде өзен сулары
минералдық құрамы жағынан гидро корбанатты – кальцитінде жатса, ... ... ... ... ... ... – натрилі ащы –
тұздыға айналады. Өзендері кеме қатынасына қолайсыз болғанымен ауыз ... ... ... ... мен ... ... ... еріген қар жаңбыр суларының
есебінен қоректенеді. Жазда олардың деңгейлері күрт төмен түседі. ... ... ...... ... ... тығыз
байланысты.
Торғай үстіртінде жарық шақты және қабат аралық жерасты сулары кең
тараған. ... ... ... ... ... тау ... ... шақтарда шоғырланған. Судың мол қоры гранитцидтар мен
әктастардағы дарықтарда кездеседі. Әсіресе жоғарғы девонның ... ... ... ... - ... ... суы кең тараған. Олардың
қоректенуі көктемгі еріген қар суының тау жыныстарына ... ... ... ... ... тұщы ... ... Қиыршық тасты
жыныстардан өткенде олар тұздануы да ... ... ... палеоген, неоген және төрттік дәуірлерінің ысырынды
шөгінділері басып жатқан ... ... ... ... ... мен
шығыны жарық шақты сулардыкімен бердей.
2.3.2. Маңғыстау таулы үстірті және Тауқыр.
Маңғыстау таулы үстірті және Тауқыр Тұран эпигерциндік платформасының
шеткі ... ... ... ... ... ... ... қабаты болып табылады. Қатпарлы негіздің тау
жыныстары ... ... ... ... ... ... мен ... шығысындағы Тауқыр жүйесіне кіретін Қызылқияда жер бетіне шығып
жатыр. таулы үстірті ядросы ... ... ... юра ... тау
жыныстарынан тұратын антиклинальды қатпарлы құрылым болып табылады. [2;3]
Қатпарлану аймағында көтерілулер мен төмен түсулер ... ... ... ... ... ... Шығыс Қаратау, Батыс
Қаратау және Қаратаушық ... ... ... ... ... бөліп жатыр. Батыс Қаратаудың солтүстігі мен ... ... ... бор ... ... ... солтүстік және оңтүстік Ақтау жоталары орналасқан. Маңғыстау
тауларының ең биік нүктесі ... Оның ... ... 556 ... мен ... ... ... жатқан тауаралық аңғарлар
төменгі бордың саздары мен құм тастары жер бетіне ... ... ... 2 кей жерлерде 3 метрге дейін жететін шарлы құралымдар ... ... ... құмның бөлінуі нәтижесінде конкрециялар
жер бетіне шығып үрленген шар ... ... ... ... ... ... биіктігі 150-175 метрден
аспайтын терең әрі тұйық сорлы ойыстар түзетін ... ... ... Онда ... ... ... ... бірі Қарақия (- 132м)
орналасқан. Маңғыстау тауларының оңтүстігінде ... Өзен кен ... мен газ ... ... ... ... ... бозащы
мойпатты түбегіне ұласады. Онда да мұнай мен газдың мол қоры бар.
Маңғыстау таулыүстірті солтүстік шөл зонасына жатады. Оның ... ... ... тасты және құмды шөлдер алып жатыр. ... ... ... ... ... алып ... ... жамылғысында
жусанның солтүстік Тұран түрлері мен сортаң шөптер, бұйырғын мен ... ... ... ... ... сазды шөлдермен үйлесіп отыратын
сортаң шөлдер басым. Олардың аралығында өсімдіктер ... жоқ ... ... ... ... бар. ... ... сортаң тұзды топырақта
өсуге бейімделген сары сазан, сортаң шөп. ... ... ... ... субстратта қалыптасқан тасты шөлдер алшып жатыр. Онда биіктік
белдеуліліктің заңдылықтары да байқалады. Біршама биік ... ... ... ... ... ... ... жүйесі өзінің құрылысы
жағынан Маңғыстау тауларына ұқсас. Онда антиклинальды ірге тасының ... пери мен ... тау ... ... ... болып табылады. Маңғыстау тауынан айырмашылығы қатпарлы солтүстік
шығыс тармағы палеоген мен неогеннің сазды жыныстарынан құралған.
Торғайдың далалы және ... ... ... ...... мен ... Урал және шығыста
Қазақтың ұсақ ... ... ... ... ... Батыс Сібір
жазығымен, ал оңтүстікте Тұран ойпатымен ұласып жатыр. Торғай ...... ... және ... ... ... ... көтеріңкі жазық. Жалпы
алғанда тегіс алқаптың аясында беткейлері тік, қысқа, жайпақ төбелі қалдық
таулар – «сандық ... ... ... ... сол ... ... түбі кең, жайпақ құрғақ аңғарлар созылып жатыр, үлкен тегіс
учаскелерге ... ... ... де жиі ... Жаз ... өсімдік
қурап кетеді, жазық ашық, құқыл сарғыш, қоңырқай ... ... ... ... байқалады.
Торғай жазығының бүгінгі бейнесі, оның көптеген құрғақ аңғарлар мен
қолаттары, толып жатқан үзік – үзік сандық ... бар ... жер ... климаттың жағдайларына сәйкес келмейді, ... ... ... ... ... ... бетінің шайылуы төрттік дәуірде, артық
ылғалдылық пен Батыс Сібір ... ... ... келетін еріген
мұздық суларының мүмкін болған ағысы кезеңінде болған. Міне, сол ... ... ... ... ... жүйесінің тарамдалуы болды.
Алайда үзік – үзік сандық таулар ... ... ... ... ... жыныстардың горизонталь жатқан қабаттарының
шайылуымен бірге жүргендігімен түсіндіріледі. Торғай ... ... ... ... ... түскен алқапты Арал – Торғай ойысы алып
жатыр.
Торғай жазығының ... ... ...... ... ... бозды – бетегелі алқап басым. Жазық, әрі тұзды болып ... ... ... галофиттер кең тараған. Оңтүстік бөлігінде
жусан – ақ, қара және боз ... өте көп. Бұл ... ... ... ... алып ... Бұларда сораң шөптер – ... және ... ... ... Лессингтің бетегесі,
сарептский, көптеп ақ жусан, бидайық кездеседі.
Маңғыстаудың аласа таулы ... ... ... ... ... ... аумақты тұмсығы
болып табылады. Орталық бөлігі – ... – бір ғана ... ... ... таулы үстірт; оның шығыстан солтүстік – батысқа
қарай созылып ... оң ... ... ... күрделене түскен. Таулы
қырат жоталардың жай ғана ... ... ... ... ... ... ал Қаратауды бойлап солтүстіктен және оңтүстіктен Ақтаудың
Солтүстік және ... ... ... ... ... үсті ені 3-9км, кей ... қалдық шоқылары
сақталған, толқындалып жатқан үстірт тәрізді ... ... ... ... тік, ... шаншылған тік беткейлі жыра – сайлармен ... ... ... ... ... Ақтау – батыс пен
солтүстікке қарай шұғыл бұрылыс жасайтын енсіз жота созылып жатыр; оны ... ... тіке ... ... ... ... солтүстікке қарай созылып жатыр; Оңтүстік
Ақтау сияқты мүның да кейбір жерлерін жыралар тіке ... ... ... жон ... ... тік; ... беткейі жайпақтау келеді,
оңтүстігіне қарағанда көбітек тілімделген. Оңтүстік беткейі тым тік, ... ғана ... ... ал ... ... терең жыралар жал – жал етіп
бөліп тастаған. ... ... ... ... ... ... неше ... қызық пішіндер – бағаналар, үңгірлер мен қуыстар ... ... ... ... ... ... және
петрографиялық құрамымен тығыз байланысты. ... ... тік ... ... триастын шөгінділері жатыр. Осылардан
орталық жота – Қаратау құрылған. Антиклинальдың ... юра және ... ... онда да юра ...... ... ал бор ... ізбес тастар түрінде болған. Бор жасындағы ... ... ... ... ...... және Солтүстік
Ақтауды құрады, ал оңай бұзылғыш құмтасты – сазды юра шөгінділері рельефтің
ойыс формаларын – ... мен ... ... ... ... ... өте нашар, көбінесе түйіршігі ірі, сұр топырақ
дамыған. Өсімдік жамылғысында жусан басым, рельефтің ... ... ... солтүстікке қарай каспийлік төрттік шөгінділерінен
құралған Бозашы түбегінің кең, аласа және тегіс алқабы орналасқан. ... ... сәл ... ... қарай біртіндеп аласаратын
жазық болып келеді.
Үстірттің шөлді жотасы
Маңғыстаудың түбегі мен ... ... ... ... ... ... жуық кең ... Үстірт үстірті созылып жатыр. Үстірт ... ... ...... ... ал шығыс жары көп жерінде
Арал ... ... жар ... құрайды. Жонның біркелкі жер беті кей
тұста ... ... ... ... созылып жатқан толқынды
көтерілулермен бұзылады. Бұл ... ... ... ... ... үстірттің солтүстігінде ендік бойымен Солтүстік Үстірт
қырқасы солтүстік шыңқыны бойлай ... ... Оның ... ... ... ... ... бұл қырқа жазаңдалып аласарады.
Қырқаның өркештері ояң учаскелермен ... 25-40м биік ... ... ... ... иіні ... ол солтүстік
қырқаны орталық Үстірт көтерілімінен бөліп тұрады. Осы ... ... ... ... Сам және ... да сорлар тізбегі бар.
Биіктігі 240 м-ге ... ... ... Арал теңізінің батыс
жағалауын бойлай созылып жатыр. Арал теңізінің оңтүстік – батысына қарай
кең ойыс ... ... соры ... үстіртінің солтүстік шыңқысы ... ... ... ... терең, көбінесе ұзын жыралармен тілімделген ирелеңді тік
кемер жасап созылады. Кей жерлерде Үстірттен оқшау үстірттер ... ... ... ... өзенінің сағасына қарай созылып барады да, Үлкен Борсық
құмдарына жетпей жоғалып кетеді.
Үстірт құрылымы – тектоникасы жағынан көне теңіздер мен ... ... ... ... ... ... тау болып есептеледі. Тік жыраларды
– шыңқыларды – кей жерлерде үстірттің ежелгі жағалары деп те ... ... ... ... ... ... Үстірттің кеңістігі тым
құрғақ, жауын – шашынның жылдық ... ... ... қана ... ... ... оңтүстікке қарай өзгереді. ... ... ... белгілері тән және көбінесе карбонатты ... ... ... ... ... ... ... алабының
топырағы кеуек, жетілмеген, оны ішінара әр түрлі сұрғылт топыраққа ауысатын
топырақ ... ... ... және ... ...... ... тастылау сұрғылт топырақ басқан шөл. Үстірт үстіртінде сораңқы және
жусанды шөл тараған, онда ... бұта ... көп те, бұта және ... – қара сеуілдер өте аз. Микрорельеф өсімдіктердің таралуына
тікелей әсер етеді.
Мойынқұм мен Сарыесік атырау шөл жазықтары
Тянь – Шань мен ... ... ... ... тау ... ... үлкен құм алқаптары – Мойынқұм, Тайқұм және Сарыесік атырау
орналасқан. Мойынқұм Қаратау мен Шу – Іле ... ... ... олар
солтүстікте Шу өзенінің аңғарымен шектеседі. Тайқұм құмдары Шу – ... мен Іле ... ... ... ал ... ... шығысқа таман
орналасқан және таулар мен Балқаш көлінің арасындағы өңірді алып жатыр. Бұл
жазықтар шөл зонасының солтүстік аралық зонасын ... ... ... ... ... солтүстік бағытта
ылдиланады. Шөл қырқалы – төбелі, ұсақ қырқалы және құм ... ... ... ... ... Шу ... аңғарына қарай сазды
жазық жалғасады. Жазықтың бетін ендік бағытындағы толып жатқан ескі ... ... ... Шу – ... ... ... орналасқан. Солтүстікке қарай
платформаның қатпарлы палеозой фундаменті тұмсығының оңтүстік ... ... ... ... ... ... орналасқан.
Мойынқұмның шегінде қатпарлы палеозой фундаменті тағы да тереңдей түсті.
Солтүстьік – батыс бөлігінде қатпарлы ... Шу ... ... ... ... да, тас ... ізбес тастар өзеннің арнасында сарқырамалар
жасайды. Шу – Талас ойысы бордың саздақ ... және ... ... ... ... ... ... қабаттарымен толтырылған.
Мойынқұм құмдары бетін жел үріп, рельефтің эолдық формаларының
комплексін жасаған ежелгі ... және ... ... ... ... пайда болуы және жиналуы төрттік дәуіріндегі тауларды ... ... Сол ... ... өзендер Тянь – Шаньның солтүстік
жоталарынан ағып түсіп жатты. Олардың суы қазіргіге қарағанда өлшеусіз мол
болды, әрі олар ... пен Шу ... ... ... Талас өзені Шу
өзеніне құйды, Шу өзені Сарысу өзенімен қосылып, содан кейін Шу Сырдарияға
барып құйды. ... ... ... ... бұл ... өзгерді де,
өзендер торы біртіндеп қазіргі қалпына келді. Шу ... ... ... ... және беткейлерінде террасалар сериясы бар. Ағындарының
азайып, өзендердің ... ... Шу – ... ... ... ... оның үстіне өзендер шегіне келе, аңғардың ішінде ... ... ... Балқаш маңындағы құмтасты шөлдер – Тайқұм,
Сарыесік атырау мен Аяққұм – Мойынқұм секілді пайда ... ... ... ......... опырынды ойысын алып жатыр. Бұл ойыс Шу –
Талас ойысынан Шу – Іле тауларын құрайтын қатпарлы ... ... ... ... арқылы бөлінген. Балқаш – Алакөл опырынды ойысы да
Шу – Талас ойысы ... және ... бір ... ... ... және
флювиогляцаль жыныстарымен толтырылған.
Тянь – Шань және Жоңғар Алатауы ... мұз ... ... көлі ... ... болған, Алакөл көлі соған ... ... ... ... ... ... күрт ... өйткені оның оңтүстік
бөлігіндегі қазаншұңқыры шөгінділерге толып ... ... ... ... ... – осы күнгі Балқаш көлі, Сасықкөл және ... ... ... ... ... мол. Олар өздерінің құрылысы мен
құрамы жағынан сұр топыраққа жақын. Қоңыр топырақтың қара ... ... ... әрі қуқыл түсті ... ... ... Қоңыр
топырақтар жеңіл майда топырақты, минералды тұзға бай ... ... бұл ... құнарлылығын қамтамасыз етеді.
Өсімдік жамылғысы өте сирек, 50%-ке жетпейтін жерді жауып жатыр.
Мұның өзі ... ... ...... балдырдың және мүктің
өсуіне қолайлы жағдай туғызады. Өсімдіктердің құрамы рельеф пен грунтқа
байланысты өзгеріп ... ... ... өзен ... Өзен ... тоғайлар алып жатады.
Мойынқұм мен Балқаш маңы ... ... ... ... тән жануарлардан тұрады. Бұларда қарақұйрық, ... ... ... ... ... жорғалаушылар кездеседі.
3. Тұран жазығының табиғат зоналары мен провинциялары.
Тұран жазығының табиғат ... ... ... қиыр ... ... ... шөл ... орналасқан.
Торғай үстіртінің ені 100-150 шақырымнан аспайтын жіңішке алқабы ғана
дала зонасына енеді. Дала зонасының ауданы 150 мың ... ... ... ... 40-45 мың шаршы шақырым. (1(
Дала зонасы Торғай үстіртінің оңтүстік шеті мен ... ... ... ... дейінгі шағын жіңішке алқапты алып жатыр. Зонаның
шегіндегі қаңтардың орташа температурасы -16...-18(С шілденікі +21...+23(С,
жауын – шашынның жылдық ... ... ... Оның 70( ... ... ... Торғай дөңесті – қалдық үстірті мен Торғай қолатының
беткі қабатын палеогеннің гипсті және тұзды сазды ... оның ... ... жұқа ... ... ... ... нашар сіңуіне
байланысты сортаңды далалық ландшафтлар кешені кең ... Олар ... ... көп ... ... негізін бетегелі – тарлаулы,
Жусанды – бетегелі ... ... ... ... ... ... қызыл қоңыр топырақта Бетегелі –
бозды дала өсімдіктері ... ... ... ... ... әртүрлі шөптесін өсімдіктер де кездеседі. Құм шауыт және ... ... тән ... ... бетегелі әртүрлі шөптесін өсімдіктер
бірлестігі тараған. Зонаның басым бөлігі жыртылған. Торғай ... ... ... ... ... қорғау мақсатында Наурызым қорығы
ұйымдастырылған.
Шөлейт зонасы Торғай, Ырғыз өзендерінің орта және ... ... ... ... ... ... ... шілденікі
+24...+25(С құрайды. Жауын – шашынның жылдық ... ... ... ... дала ... ... мен ... дәуірлердің
шөгінді жыныстарынан тұратын белесті – жонды, ... ... алып ... ... ... Сортаңды – сорлы жерлерде өсетін ...... ... өсімдіктер бірлестіктері құрайды. Сортаңды ашық ... ... ... ақ, сұр ... ... бетегесінен тұратын жусанды –
астық ... ... ... ... ... топырақта Қаражусан,
Құмшауыт топырақтарда жусандар мен ... ... Шөл ... ... ... Тянь – Шань, Памир, Копетдаг тауларының етегіне дейін
собтүстіктен оңтүстікке 1500 ... ... ... Зона ... ... климат белдеулерінің шегінде орналасқан.
Шөлге ылғалмен ылғалдың диспропорциясы құрғақ ыстық жаз бен суық қар
аз түсетін қыс тән. ... ... ...... ауа райы ... болады.
0(С жоғары аязсыз күндердің саны 160-230 күнге дейін созылады. +10(С ... ... ... ... ...... ... орташа
мөлшері солтүстігінде 150-200мм, оңтүстігінде 100-150мм аспайды. Жауын –
шашынның бір жыл ... ... ... және субтропиктік белдеулерде
әркелкі болуымен ерекшеленеді. Субтропиктік белдеуде қысы жұмсақ және
қоңыржай ... әрі ... ... Қаңтардың орташа температурасы - 4(Сдан
+2...+4(С аралық тарында ауытқиды. Қоңыржай белдеуде қыс ... ... ұзақ әрі ... ... ... Қаңтардың орташа температурасы -
15(Стен 0(С ... ... ... ... субтропиктік шөлге
қарағанда біршама төмен болады. Қоңыржай ... + 26...+ ... ... +30...+ 32(С. ... ерекшеліктеріне сай табиғат
шөл табиғатындағы топырақ пен биокомпоненттерінің дамуында айырмашылықтар
байқалады. Бұл солтүстік және оңтүстік зона ... ... ... Кейбір ғалымдар Тұран ойпатының шөл ... ... ... белдеудің шөлдері деп екі бөлікке бөліп қарастырады. (2, 15(
1983 жылы жарық көрген КСРО – ның ... ... ... ... ... ... ... және субтропиктік белдеулерінің
шекарасын ... – Гол мен ... ... солтүстік бөлігі арқылы
жүргізеді. Жылу ресурстарының молдығымен ылғалдың жетіспеуіне байланысты
шөлдің ... ... ... ... ... ... ғана емес,
жердің беткі қабатын түзетін тау ... ... ... ... ... аз ... жұта білу қасиеттері
айқындайды. Сондықтан субстраттық ... ... ... ... орналасуымен таралуында ерекше орын алады. ... ... ... А. ... ... ... жазығының шөлдерін
құмды, сазды, тасты (қиыршық тасты) сортаң және ... деп бес ... ... 1934 жылы ... ... ... ... псаммофитті, гифсофитті және галофитті деп төрт ... ... ... екі ... бір – ... салыстыра отырып,
субстраттың әрбір түріне үш ... төрт ... ... тобы ... ... сазды шөлдерде – ксерофитті эфемерлі, құмды ... ... ... шөлдерде – гипсофитті, сорлар мен ... ... ... ... ... ... Ұсақ түйіршікті ... ... ... ... ... зона тармағында
эфемерлі және жусанды эфемерлі, солтүстік зона тармағында ...... ... ...... ... ... Тұран жазығының аумағында
басқа шөлдерде геоботаникалық провинция ... ... ... ... ... сол қалпында сақталады.
Солтүстік зона тармағында болғанымен оңтүстік зона тармағында эфемерлер ... ... ... ... ... шөлдер.
Батхиз Қарабел үстірті мен Мырза шөлдегі Лессті, Лессті – сазды ... ... ... ... ... ... бұлтинының шегінде
оңтүстік субтропиктік шөлге тән барлық белгілер сақталған. Эфемерлі шөлдер
бір жыл ішінде жауын – ... ... ... ... ...... мол ... наурыз – сәуір айларында жіңішке ... ... ... ... жиі ... ... шөпті
кілемі жабады. Бұл ... ... + ... ... ... онша ... емес. Жауған жауын – ... ... ... ... ... ... ... Топырақтың бетіндегі
жеңіл еритін тұздар мен корбинаттар сілтісізденіп ... ... ... ... ... ... сазды шөлдерде сұр топырақ қалыптасады.
Өсімдіктердің өсіп өнуі ... ... ... шөл ... ... артады. Көптеген кемрушілер мен ... ... ... ... Жыл құстары ұшып келеді. Эфемерлі шөлдерге тән
жануарлардың қатарына сарысұртышқан, дала ... ... ... ... кесірткелер мен жыландар термиттер мен
қоңыздардың жекелеген ... ... ... шөлдердің көктемгі
қарқындылығы 2-2,5 айдан аспайтын қысқа болады. Мамырда жауын – ... ... мен ... күн ... ... ... ... Жауын – шашынның 95-98( көктемде түсетіндіктен жазда топырақ
қатып қалады. Кейбір эфемерлер мен эфемеройдтар күзгі жаңбырдан соң ... өне ... ...... және ... ... – жусанды шөлдер.
Солтүстік зона тармағына тән шөлдердің қатарына жатады. Олар үстіртте,
Арал маңының солтүстік ... мен ... ... Онда ... ... ...... кезең айқын байқалмайды. Маусым
мен қыркүйек аралығындағы жылы ... ... 10-15 ... ...
шашынның біркелкі таралуы оңтүстік шөлге қарағанда буланудың ... ... ... аздап төмен болуы вегатациялық кезеңде топырақта
аздаған мөлшерде ылғалдың сақталуы өсімдіктердің өсіп - ... ... ... ... ... ... ... – жусанды шөлдерге жусан,
бұйырғын көкпек байалыш итсигек сияқты құрғақшылыққа төзімді ... Онда ... ... ... жиырмадан астам түрі өседі. Камфосма
және алабота тұқымдас өсімдіктерде ... Қар ... ... ... ... ... беті ... үлгермейтіндіктен эфемерлер мен
эфемеройдтар аз болады. ...... ... топырақтың қимасында
карбонаттардың мөлшерінің шамалы болуына ... ... ... ... ... суда жақсы еритін тұздардан арылуына онша әсер
етпейді. Сазды шөлдерде аз карбонатты қоңыр – сұр топырақ ... ... ... ... мен ... жоғары болуы топырақ қабаттарының
тұзданып, сортаңдар мен сорлардың дамуына қолайды жағдай ... ... тән ... ... топырақ - өсімдік жамылғысының бір – ... ... ... шөлдерге тән жануарлардың қатарына жылдам жүгіретін бөкен,
қарақұйрық сияқты тұяқты жануарлар мен кеміруші ... ... ... ... ... ... ... тақыр және торлы
дөңгелекбас кесіртке кең тараған.
2.3.3. Құмды псаммофитті шөлдер.
Құмды шөлдер Тұран жазығының басым бөлігін алып жатыр. Оған ... ... ... Арал маңы Қарақұмы, Үлкен және Кіші борсыққұм,
Мойынқұм ... ... ... ... ... эндемиктердің
үлесі үлкен роль атқарады. Өсімдіктер жамылғысының таралуы мен дамуына
субстраттың ... ... ... ... ... ... екі қасиеті әсер етеді. Ол құмның сулы – физикалық ... ... ... ... болуымен борпылдақтығына байланысты
атмосфералық ылғал құмға толығымен сіңіп ... де 1-1,5 ... ... ... ... ... байланысты құм қабаттарына
жиналған ылғалды тамыры арқылы өсімдіктер транспирациялайды. Температураның
тәуліктік ауытқуы жоғары болғандықтан түнде ... су буы ... ... ... ... ... 100-140 см-ге дейінгі құм
қабаттарының ... ... ... ... тікелей әсер етеді.
Жоғарыда көрсетілген құмды шөлдердің ерекшеліктері шөлдің ... ... ... жамылғысының мол болуына әсер етеді. Құмды
шөлдердің өсімдіктерін жүзгін, құм ... ... ... бұталар,
Сексеуіл, эфемерлер мен эфемеройдты шөптесін өсімдіктер ... кең ... ... ... құмның жылдам жылынуы әсер
етеді. Құмды шөлдердің өсімдіктері ... ... ... ... қасиеттерге ие болған құм сүйгіш өсімдіктер ерекше
псаммофиттер тобын құрайды. Олар тез өсіп ... ... ... ... ... болуымен ерекшеленеді. Құмды жел үрлегенде жер
бетіне шығып қалатындықтан күн ... ... ... ... тамырларында арнайы жабын қабығы болады. ... ... құм ... ... сақтайтын қабыршықты қанаттары болатындықтан
желмен жеңіл таралып, құмның бетіне ... ... ... ... ... беку ... сай ... дамудың әркелкі
сатысында болады. Желдің үрлеуі күшті ... құм ... ... ... ... ... өсімдік семн, құм қарағайы, жүзгін өседі. Құм
жолдарының бекіген ұсақ ... ... ... кездесетін
беткейлерінде ақ немесе құм сексеуілі, ағаш тәрізді ... ... ... құм ... ... ... ... өсімдіктер өседі.
Жаларалық ойыстарда құмдар біршама тығыз әрі ... ... ... ... бір ... шөптесін өсімдіктер өсіп, тамырлары шым түзеді.
Құмды шөлдердің жануакрлар дүниесі ... ... ... басқа түрлеріне қарағанда түр құрамына бай болады. Олардың көпшілігі
эндемиктер. Олардың қатарына жіңішке саусақты сұртышқан аяғы ... ... құм ... ... ... ешкілердің бірнеше түрі жатады. Құмдар
құлақты және ... құм ... ... ... ... ... ... құм эфасы, құм айдаҺары, оқ жылан сияқты баурымен жорғалаушыларға
бай. Жыландар мен кесірткелердің санының көп болуы ... ... тән ... ... Ірі ... мен ... ... болуы сексеуіл
торғайы, сексеуіл сойкасы, басқада құстардың ұя салуына қолайлы ... ... шөл ... үкі ... ... ... жыртқыш құстар да
көптеп кездеседі.
2.3.4. Тасты Галофитті ... мен ... ... ... мен ... ... ... мен
Бетпақдаланың шығыс бөлігінде, Сармат әктастарынан құралған үстірт пен
Маңғыстау үстіртінің батыс ... ... ... ... ... ... ... топырақ қабаттарында гипстің жинауы. Топырақтың арнайы
қабатындағы гипс топырақ құрамындағы саз бен ... ... ... ... қатырып тастайды. Топырақ құрамындағы гипс көптеген
өсімдіктердің өсіп өнуіне ... ... өте ... ... ... түзбейді. Тасты шөлдерде сұр, тұран, майкара жусандары,
жапырағы етженді суккуленттер ... ... ... ... ... ... ... 100-120 тарта эндемик өсімдіктер өседі.
Тасты шөлдердің бетін қиыршық тастар мен бір – ... ... ... алып жатады. Тығыз қабыршақты тасты шөл топырағында кең тараған
өсімдіктердің қатарына баялыш пен көкпекті тасбұйырғынды ... ... бұл түрі ... ... өте ...... ... тұзданған жерасты суы жер бетіне жақын
жатқан шағын ойыстарда басқа шөлдердің арасында кішігірім Арал ... ... ... теңізінің жағалауы мен Аралдың оңтүстігін Қарабұғаз – ... ... бен ... ескі қолаттарының біршама аумағын сорлар алып
жатыр. Бұл шөлдердің субсратын сорнар құрайды. Өсімдіктердің өсіп ... ... ... ... мен ... ... еспе ... қолайлы жағдай тудырады. Қатты тұзданған топырақта өсуге
өсімдіктердің аздаған түрлері ғана ... түр ... аз. ... ... ... ... ... тобын Галафиттер құрайды.
Олардың қатарына сабағы мен жапырағы етженді ... су ... ... ... пайдаланатын суккулянттар жатады. Оларға сарсазаң сортаң
шөп ... ... ... ... ... ... жануарларға өте кедей
болады.
Тақырлар шөлді алқаптардағы амовиальды, пролювиальды шөгінділерде уақ
түрінде шағын аумақты алып ... Олар ... мен ... ... белдеуде, Амудария мен Сырдарияның Мургабтың басқада
өзен аңғарлары мен олардың атырауларында таралған. ... қар ... ... ... ... су ... ... де ылғалға қанығады. Бұл
кезде көлшіктерде балдырлар, жазда құрғаған кезде қыналар ... ... емес ... Қара ... сортаң шөп пен томаристер өседі.
Жазда құрғаған кезде тақырлар жарылып қабыршықты тор ... ... ... ... көр ... ... ... кесірткесі мекендейді.
Тұран жазығының шөлдерінің әрбір типінің өзіне тән ерекшеліктері бар.
Табиғат ... ... ... ... ... тән ... ... байлықтары және оларды пайдалануға байланысты туындаған
түйінді экологиялық мәселелер.
Кеңді және кеңсіз пайдалы қазбалары ... ... ... ... сай ... мен отын, мұнай мен табиғи газдың, Қоңыр
көмірдің мол қоры бар. ... ... ... ... ... ... ... қатарына Қарақұмдағы Дарбаза, Загеш, Ақшың, Шатлық Газли, Шу-
Сары су ... ... ... ... ... ... қабаттарында кездесетін мұнай кен орындары ... ... ... ... ... ... ... Теңге өзені,
Тасболат Қаражамбас, Торғай ойысындағы құмкөл, Түркіменстан аумағында
Шелкен, Небит –даг, Құм – даг, ... кен ... ... ... ... тұз ... астындағы Карбанатты
шөгінділерде кездеседі.
Миоцендегі ... ... ... ... ... ... нәтижесінде. Юра бор қабаттарындағы мұнайдың
гипергенді өзгеріске ... ... ... кен ... ... түбегіндегі Қарамұрат, Ақши, дөңгелексор кеніштері
жатады.
Мұнай кендерімен ... ... ... пайдалануға мүмкіндік беретін
жоғары дәрежеде мениралданған бромды, күкірт – сутекті, иодты басқада су
көздері мен жоғары қысымды ... ... Тұшы су ... кең ... ... ... ... 200 – 500 метр терендікте шоғырғанға ... ... Арал ... ... Шу – ... Торғай
ойысында, Қарақұм мен Қызылқұм шөлдерінде таралған. Еспе сулар 1-25 метр
тереңдікте Арал маңы ... ... Шу, ... ... ... ... ... Маңғыстау түбегінде биогендік жолмен
түзілген қоры 10 млн. тоннадан асатын. Біртіндеп тас ... ... ... ... ... кен орны бар.
Өздігінен шөккен тастұзы миробалит пен гашт кен ... ... ... Арал сульфат, Қарабұғазголда, Қарақұмда қыш және ас
тұзы кен ... ... ... солтүстігі мен Солтүстік –батысында
өзендік және ... ... ... ... ... есеп,
Көкбұлақ темір кен орындары бар.
Маңғыстау түбегіндегі жоғарғы триастық Қараболатты ... ... ... мен ... ... ... басым мыс
түзілістері, сирек кездесетін металдар ... ... ... ... ... (қызылоктябрь) ұзындығы 100 шақырымға
созылған шөгінді жол мен түзілген Лисаковскі темір кен ... ... ... тау кен ... ... ... құрылыс материалдары ретінде қолданылатын Ұлутас,
цемент шикізаты меңгеріледі, ... мол қоры ... ... және су ресурстары және жер ресурстары.
Тұран ойпатының географиялық орынының ерекшеліктеріне сәйкес. Жылу ... мол, жаз ... ашық ... ... 80-94% ... ... күн
радияциясы 140 – 160 ккал/ см² аралығында ауытқиды. Жылу мен жарықтың
мол ... күн ... ... ... ащы суларды тұщыландыру,
бөлме ауасын салқындату мен жылыту үшін ... ... ... ... ... ТМД елдерінде бірінші орын алады.
Жылу ресурстары пісіп жетілуі ұзаққа созылатын ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Су байлықтары.
Табиғат жағдайлары ерекшеліктері мен жауын-шашынның аз түсуіне орай
тұщы су көздеріне тапшы. Жер үсті ... ... қоры 127 ... ... торы ... ... тұщы су ... да кентаралған, көп
бөлігінде мүлдем жоқ. Жер бетіне таяу ... еспе ... ... ... ... мен ... ... 10 г/л дейін жететің әлсіз
минералданған еспе сулар да ... ... мен ... ... ... шығыны 450-500 текше метрге жетеді. Оның ішінде бүгінгі таңда ... ... ... Еспе ... ... 245 –260 метр ... асты сулары жазықтағы өнеркәсіп пен ауыл шаруашылық нысандарына
қажетті сумен қамтамасыз ... ... ... ... жер асты ... сапасына сай жайылымды немесе егіс
алқаптарын суғаруға қолданылады. Қамтамасыз етілуімен халықтың қоныстануы
тікелей байланысты. Жер ... ... ... ... ... сай ... ащы, ... болып келетін қатты сабақты шөптесін
өсімдіктері мен қамтамасыз етілген, олардың мөлшері жылдық әр ... ... ... ... ... 0,7 – 3,0 ц/га ... ... түр құрамы мен жылдық жеуі жағында айырмашылығы ... ... ...... ... ... ... – қысқы
жайылымға, астық тұқымдас әртүрлі шөптесін өсімдікті құмды шөлдер ... ... ... жайылым ретінде пайдалануға қолайлы. Тұран
ойпатының шөлдерін шаруашылық мақсатқа пайдаланылу жағынан қысқы – ...... және жыл бойы ... жайылымдар деп үш топқа бөлуге
болады.
Бетпақ дала, үстірт қысқы – ... ... және ... ... ... ...... жайылым ретінде қолданылады. Тұран
ойпатының басым бөлігін өнімділігі ... ... алып ... Су ... ... ... 7 ... тең, олардың ең өнімділері Сырдария, Амудария
өзендерінің аңғарларымен Памир, Тянь-Шань ... ... ... ... ... ... жер қоры жеткіліксіз Сырдария мен
Амудария, Арыс, Шу өзендерінің тұщы суының 95% -ің суғармалы ... ... ... мен тұрмыстық мақсатта қолданылады. ... ... ... ... темекі, жүзім, жеміс-жидек, көкөніс.
Қазіргі кезеңде суғару жүйесі ескіргендіктен 50% жөнсіз шығындалады.
Арал мен Арал ... ... ... ... ... алабында
суғармалы егіс алқаптарының ауданың ұлғайтып Қарақұм каналының салынуы
Тұран ойпатының тепе – теңдігін ... 1970 ... ... арал ... төмендеуіне әкеп соқты. Өзен суын егін суғаруға байланысты. 1961 –
1977 жылдар аралығында аралға ... ... ... ... ... 27,7 ... шақырымнан 22,6 текше шақырымға дейін келіп жетті. Аралдың суының
деңгейі күрт төмендеп аумағының 2 есе ... ... ... қайраңындағы
тұздардың көтеріліп аймақтын экологиялық тепе-теңдігін бұзып, антропогендік
шөлдену үрдісін арттырды. Арал ... ... 2 есе ... мен ... ... температура режиміне нұқсан
келтіріп, қысы қатал әрі ... жазы ... ... құрғақ болуына әкеп соғып
тұзды шаңды дауылдарды күшейтіп, топырақтың тұздану үрдісіне әкеп соқты.
Алдын ала жүргізілген есептеулерге сай Арал маңының ... 15 – ... млн. ... ... ... ... ауаға көтеріледі.
Қазіргі кезенді Аралдан 75 шақырым қашықтықтағы үстіртің шығыс бөлігіне
шөккен тұзды шаңдардың қалындығы 2-3 мм ... ... ... ... ... ... тіршілігіне кері әсер
етіп олардың жойлу қаупін тудыруда.
Қорытынды
Тұран ... ... ... ... ... ... ... құрылысымен жер бедерінің,климаты ... ... ... ... ... пайдалану барысында
табиғи қоршаған ортаның тепетендігін сақтау,шөлдену топырақ эрозиясы,мен
құм көшкінділерін болдырмау мәселесін жолға қою.
Бүгінгі тақырыптың ең ... ... бірі ... көз ... ... ... ... орналасуына байланысты
шөлейттермен,шөлдер кең тараған.Жылу ... ... сай ... ... және ... ... екіге бөлінеді.Тұран жазығының 45-48°с.е.
аралығындағы солтүстік бөлігінің қоңыржай белдеудегі шөлдері салыстырмалы
түрде біршама ылғалды жағдайда қалыптасатындықтан ... ... ... бай ... ... өсімдікті сазды, астық
тұқымдас әртүрлі шөптесін өсімдікті құмды және баялысита, ... ... ... ... ... ... ... бөлігіндегі субтропиктік шөлдері қысы жылы,жазы ыстық өте ... мен ... көк ... ... әртүрлі
шөптесін өсімдікті эфенерлі шөлдер басым болып келуімен ерекшеленеді: ... ... ... ... ... ... сақталуында Тұран
жазығының шөлдерінің субстраты ерекше орын алады.Тұран ... ... ... ... ... сортан шөпті сазды,астық тұқымдас әртүрлі шөптесін өсімдікті
құмды ... ... ... ... ... ... шөлдер қалыптасқан,солардың ішіндетау жыныстарыныңер
екшеліктеріне,ылғалдану жағдайына сай ... ... ... ... бай ... ... ... мүмкіндігішектеулі болуына байланысты
типсофитті тастышөлдер өсімдіктер мен жануарлар дүниесіне өте ... ... ... ... ... ... табиғат байлықтарын
пайдалануға байланысты Арал маңының шөлденіп құрғап қалған көл ... ... ... ... араласып орта Азиямен Қазақстанның
топырағын,жер асты суларымен ... ... ... ... бұзып адам өміріне қауіп төндіруде.
Суармалы егіншіліктің жедел дамуы Сырдария мен ... ... ... ... сының мөлшері шектен тыс артып кетуі
Арал маңы халқын ауыз су мен ... ету ... ... ... орасан зор нұқсан келтіруде.
Осыған орай орталық Азия республикалары Сырдариямен ... ... ... суды көп ... ететіндақылдардың егіс көлемін азайтып
өзен суының Аралға жеткілікті мөлшерде құйылуын ... етіп ... ... қалу ... шешу қажет.
Құм көлдің мұнайын, Бұхараның табиғи газын, ... да ... ... ... ... тепе-теңдікті сақтау мәселесіне зор мен
беру қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. ... ... ... Казахстана. Алматы: Мектеп, 1968. 83-90
стр.
2. Физическая география Республики Казахстан /под. ред. ... ... ... университеті, 1998. – С.11 -18.
3. Бейсенова А.С. Қазақстанның физикалық географиялық ... 2002 ж. 25 ... ... Н.И., Гвоздецкий Н.А. Казахстан. Алма – Ата: Наука, 1969. - ... ... А.С. ... основы географического иследование
Казахстана. Алматы; Казтос ... ... ... Ә.С. ... аумағының физикалық-географиялық тұрғыдан
зерттелуі. –Алматы: Мектеп, 1990.79-100 б.
7. Бірмағамбетов А.А. Қазақстанның физикалық географиясы.-Алматы: ... 16-25 ... ... Н.А., ... Н.И. ... география СССР. –
М: Высшая школа, 1986. – С. 250-255.
9. Абдуллин А.А. Геология ... ... 1981. ... Беспалов В.Ф. Геологическое строение Казахской ССР.-Алма-Ата: Наука,
1971. - С. 100-115.
11. Абдуллин А.А. Геология и минералогические ресурсы ... – Алма ... ... 1994. - ... ... ... Республики Казахстана /под ред. Жаналивой.
–Алматы: Қазақ Университеті.1998.33-36 стр.
13. В.М.Чупхин от пустынь до ... ... ... Ата: ... 1966. 50-
55 стр.
14. Ә.Бірмағамбетов. Қазақстанның физикалық ... ... 75-83 ... ... З.А. ... ... и ... Азий – Л: 1965. –
С.120 – 132.
16. ... А.М., ... А.М., ... Н.Я., ... ... ... СССР. – М: Высшая школа, 1976. – С. 153-191.
17. Савричевская З.А. ... ... и ... Азий – Л: 1965. ...... Чупахин В.М. Физическая география Казахстана. Алматы: Мектеп, 1968. 83-
90 бет.
19. Физическая география Республики Казахстан /под. ред. К.М.Джаналиевой –
Алматы: Қазақ университеті, 1998. – ... ... Н.И., ... Н.А. ... Алма – Ата: ... 1969. - С. 120-27.
21. Гвоздецкий Н.А., Михайлов Н.И. Физическая география СССР. –
a. М: ... ... 1986. – С. ... Климат Казакстана / под. ред. Утешева А.С. – М: Наука, 1975. -
23. Альпатев А.М., ... А.М., ... Н.Я. , ... ... география СССР. М.: Высшая школа 1976, 153-191с.
24. .Н.А.Гвоздецкий, Н.И.Михайлов Физическая география СССР. М.: ... 1986, ... ... Н.И., ... ... ... Наука, 1969. 110-
155 с.
26. Климат Казахстана (под. ред. Утешева А.С. М., Наука, 1975. 110-115 ... ... П.П. ... по ... ... вод ... ... Казахстана. Алма-Ата, Наука, 1981, 75-94 с.
28. Казахстан природные условия и естественные ресурсы СССР. – М.: Наука,
1969, 128-139 с.
29. Давыдова М.И., ... Э.М. ... ... ... – М.:
Просвещение, 1990, 204-211 с.
30. ... и горы ... Азии и ... – М.: Наука, 1975, 139-158
с.
31. Соколов А.А. Основные почвообразования и почвы Восточного Казахстана.
Повышение плородия почь ...... ... 1984, 39-60 с.
32. Усманов У.У. География генетическая исследования и качественный учет
земель Казахстана // ... ... в ... ... 1975, 55-64 ... Формозов А.Н. Животный мир Казахстана Алма-Ата: Наука, 1987, 110-125
с.
34. ... Н.М. ... ... және ... ... - ... 1990, 115-122 б.
35. М.И. ... Э.М. ... ... география СССР –М:
Просвещение, 1990г. 203-207 с.
36. ... ... ... и естественные ресурсы СССР. М; Наука,
1969г.
37. Сваричевская З.А. ... ... и ... ... Казахстан. Природные условие и природные ресурсы СССР. М; ... 68-78 ... ... ... // под ред. ... А.С. ... ... ... М.И. Реки СССР М; ... 1971г., ... Альпатив А. М., Архангельский А.М., Подоплелов Н.Я., Степанов А.Я.
Физическая география СССР, М; ... ... 1976г., ... Атлас СССР. М., 1983 г.
43. Большой Атлас КазССР. С.18-66

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қызылорда облысының физикалық-географиялық орнына сипаттама беру7 бет
Венгрия14 бет
Тұран жазығының физикалық-географиялық орыны, қалыптасу тарихы27 бет
"Органикалық химия."10 бет
"Тұран Әлем Банкі" АҚ28 бет
«ОРГАНИКАЛЫҚ ЖЫЛУТАСМАЛДАҒЫШТАРМЕН ЖЫЛЫТЫЛАТЫН АЭС БУГЕНЕРАТОРЛАРЫНЫҢ КОНСТРУКЦИЯЛЫҚ СҰЛБАСЫ» ЗЕРТХАНАЛЫҚ- ПРАКТИКАЛЫҚ САБАҒЫН ӨТКІЗУГЕ АРНАЛҒАН ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУ9 бет
«ТұранӘлемБанкі » АҚ25 бет
Адам тағамының құрамы. органикалық және минералды компоненттер7 бет
Адамның ішкі дүниесінің бірегейі10 бет
Адамның рухани дүниесі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь