Қызылорда қаласының антропоген жер бедерінің қалыптасуы және оның аудандастырылуы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1. ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫНЫҢ ЭКЗОГЕНДІ БЕДЕР ТҮЗУШІ ФАКТОРЛАРЫ
1.1 Қызылорда қаласының географиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2 Жер бедерінің ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.3 Геология құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
1.4 Климат жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13
1.5 Гидрографиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20
1.6 Топырақ.өсімдік жамылғысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30

2. АНТРОПОГЕНДІК БЕДЕР ТИПТЕРІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА ӘСЕР ЕТУШІ ФАКТОРЛАР
2.1 Өнеркәсіп өндірісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35
2.2 Көлік жүйесінің қарқынды дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41
2.3 Коммуналдық жүйе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44
2.4 Құрылыс жүйесінің әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46

3. ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ АУДАНДАСТЫРЫЛУЫ
3.1 Қаланың табиғи ортаға тигізетін әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47
3.2 Қызылорда қаласының қазіргі экологиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ...52
3.3 Қала аймағындағы экологиялық тәуекел дәрежесінің кеңістік
айқындалулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55
3.4 Қоршаған ортасының экологиялық тұрақсыздандырылу қауіпіне
кешенді баға беру және аудандастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 70
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..71
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ГЕОГРАФИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ГЕОМОРФОЛОГИЯ ЖӘНЕ КАРТОГРАФИЯ КАФЕДРАСЫ
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫНЫҢ АНТРОПОГЕН
ЖЕР БЕДЕРІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ АУДАНДАСТЫРЫЛУЫ
Орындаған:
4 курс ... ... ... ... ... ... ... доцент__________________________________________.А.Ғ.Көшімова
Қорғауға жіберілді:
“ ”____________ 2006 ж
кафедра ... ... ... тақырыбы: Қызылорда қаласының антропогендік жер ... және оның ... ... Қызылорда қаласының антропогендік бедер түзуші
факторларының қалыптасуын және оның аудандастырылу ерекшелігін анықтау.
Жұмыстың ... ... ... ... ... түзуші факторлары.
● Антропогендік бедер типтерінің қалыптасуына әсер етуші факторлар.
● Қаланың қазіргі ... ... ... ... ... ... жер бедерінің
қалыптасуы және оның аудандастырылуы.
Зерттеу әдістері: Жұмысты орындау барасында ғылыми әдебиеттер, карталық
әдебиеттер, статистикалық ... ... ... ... кіріспеден, мазмұннан, үш тараудан, қорытынды және
қолданылған әдебиет көздерінен құралған. Жұмыс 72 парақтан, 19 ... ... ... ... сөздер: экология, геоэкология, антропоген, микрорельеф,
гидрогеология, ... ... ... ... ... ... ҚАЛАСЫНЫҢ ЭКЗОГЕНДІ БЕДЕР ТҮЗУШІ
ФАКТОРЛАРЫ
1.1 Қызылорда қаласының географиялық
жағдайы.............................................5
1.2 Жер бедерінің
ерекшелігі..................................................................
...............7
1.3 Геология құрылымы
............................................................................
............9
1.4 Климат
жағдайы.....................................................................
.........................13
1.5
Гидрографиясы...............................................................
.................................20
1.6 Топырақ-өсімдік
жамылғысы...................................................................
......30
2. АНТРОПОГЕНДІК БЕДЕР ТИПТЕРІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА
ӘСЕР ... ... ... ... ... қарқынды
дамуы.................................................................41
2.3 Коммуналдық
жүйе........................................................................
.................44
2.4 Құрылыс жүйесінің
әсері.......................................................................
..... ..46
3. ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
АУДАНДАСТЫРЫЛУЫ
3.1 Қаланың табиғи ... ... ... ... ... ... ... Қала аймағындағы экологиялық тәуекел дәрежесінің кеңістік
айқындалулары...............................................................
.................................55
3.4 Қоршаған ортасының экологиялық тұрақсыздандырылу қауіпіне
кешенді баға беру және
аудандастыру..........................................................63
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................................70
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... ... ... ... орналасқан, ең алғаш
1817 жылы Ақмешіт қорғаны ретінде құрылған. ... ... ... 1925 жылы ... деп ... ... қаласының ауданы 821
шақырымға тең. 1996 жылдан бастап Қызылорда қаласы “Қызылорда ... ... ... Ол 1996 жылы 8-ші ... ... ... Өкімімен құрылған.
Физикалық – географиялық жағдайда бұл территория төменгі Сырдария
провинциясының Тұран жазықты ... ... ... климаты континентальды
және құрғақ. Табиғи экологиялық жағдайына байланысты ... ... ... жатады, ол ежелгі атыраулы жазықтықты құрайды.
Қызылорда қаласының экологиялық қолайсызығы өткір ғаламшарлы проблема
болып табылады. Қала – адам ... ... ... да оны зерттеуде
әлеуметтік – экономикалық және экологиялық ... ... ... ... территориясының геморфологиясы едәуір қарапайым.
Мұнда 123 метрден 132 метрге ... ... ... ... ... шамалы ғана көлбеу келген, тегіс ... ... ... ... ... биіктігі 10 метрге дейін
жететін, ұсақ адыр-бұдырлы және сусымалы құмдар бар.
Осы заманға антропогендік әрекет нәтижесінде шоғырлағыш ... ... өзен ... ... ... ... ... құрылыс объектілері салынған; ... ... ... жолдар жүргізілген; өзеннің құрғаған арналары
арнайы тереңдетіп қазылып, ... ... ... арықтарға айналдырылған.
Қызылорда қаласының табиға бедері, көп ... ... ... ... да ... көрінбейді. Бұдан басқа қала территориясындағы
жазықтық бедер ирригациялық жүйемен, бөгеттер мен ... ... ... жол ... ... ... учаскелеріндегі дефляция
ошақтарымен қиындатылады.
Қызылорда қаласының табиғи ортасының ластанының негізгі көздеріне
табиғат кешендерінің ... ... ... улы ... орындарынан шығатын әртүрлі қалдықтар жатады. Қаладағы ... ... ... ... көзі ... Осы зерттеу
жұмысында Қызылорда қаласының экологиясына әсер ететін табиғи ... ... ... ... ... факторлар жағдайлары
қарастырылған.
.
1. ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫНЫҢ ЭКЗОГЕНДІ БЕДЕР ТҮЗУШІ
ФАКТОРЛАРЫ
1.1. Қызылорда қаласының географиялық жағдайы
Қызылорда (Ақмешіт) қаласы осы аттас обылыстың ... 1817 ... жолы ... ... ... ірге ... 1853 жылдан форт Перовскі
аталады. 1917 жылы 30 қазанда кеңес өкіметі орнап, ежелгі ... ... 1925 жылы ... ... ... ... ... айналуы қала тарихының ең елеулі кезеңі саналады.
Қала Сырдария өзенінің төменгі ағысында оң жағалауда, 65(35¹ ... 44º 51¹ ... ... ... ... деңгейінен 126-130 метр
биіктіктк орналасқан. Қала территориясы өзенді бойлай оңтүстік-шығыс
солтүстік- батысқа қарай ... төрт ... ... ... ... ені 10 – 60 км ... ... Қызылқұм шөлі созылып жатыр, ал
50 км ... ... ... ... Арыс-құм құмына қосылатын
Дариялық – Тақырлар. Қала Сырдария өзенінің ежелгі дельтасының жоғарғы
бөлігінде ... ... жер ... 3683 га (1956). Ал ... ... кеңейіп өсіп барады. Тасбөгет, Белкөл т.б территориялар
қосылды. Қала территориясының жер көлеміның 17,0 га ... ... жол ... ... ... қала үлесіне 3513 га жер тиіп ... Оның ... ... 165 га, қала ... мен ... ... 19 га,
жасыл алқапқа 51 га жер тиеді.
Қала құрамындағы ірі ықшам ... ... ... ... Ол қала
бойынша су жүйесі әкімшілік – басқарма орталығы. Бұрынғы ескі ... жаңа ... ... бой ... ... жылы осы өңір арқылы
Орынбор-Ташкент теміржолының салынуы ... ... ... ... ... ... санақ бойынша қала халқы 157364 адам.
1.2. Орографиясы
Қызылорда қаласы Сырдария өзенінің төменгі ағысында орналасқан. Қала
жазық жер ... ... ... (1956) ... ... ... төменгі ағысы
бойындағы аллюийлі жазықты зерттеп қарағанда, ол жердің сәлде ... ... ...... ...... ... еңес екенін байқауға
болады. Жазықтың еңістеуі тек қана сыртында солтүстік батысқа қарай теңіз
деңгейінен 126 м ... ... ... ... ең ... жері
өзен аңғарының шеткі бөлігі, сөйтіп ол ... өзен ... ... ... ... ең абсолют биік жерлері 128,75 – 130 ... Ол ... мал ... ... мен ... бөлігі, жол
басқармасы ғимараты ауданында, Некрасов пен Першин көшесінің ... ... ... ... ... Жеке территориялардың
салыстырмалы бийіктігі 2 метрден аспайды.
Жалпы жер ... ... ... ... ... ... қарай,
Сырдария өзенінің ағысын қуалай төмендейді. Яғни, қала территориясында
биіктігі 130,0 м ... ... ... ... екі ... ... болады. Оның біріншісі қазіргі әскер бөлімшесі орналасқан жер
немесе ескі ... ... ... ... ... ... суландырып
тұрған Сарқырама каналын бойлай өтеді. Осы каналдан оңға және ... ... ... ... 1-2 ... дейін байқалады. Қала маңы жер бедері
өте өзгермелі, әсіресе Белкөл, Тасбөгет жағы, ол ... ... ... көп. Олар ... ентелеп келеді.
Жазықтар мен ойтпаттар. Облыс Тұран ойтпатының жазықтау келген кең
байтақ ... алып ... ... көп бөлігі сырдария, Сарысу баяғы
замандағы Қызылқұмды кең кесіп өткен ... ... ... ... ... ... ... табылады. Облыс территориясынан
ағып өтетін Сырдария өзенінің бойында тарихи деректер көрсеткендей екі
үлкен ... ... ол ... ... өзендерінің таудан ағызып келген
шөгінділерімен толтырылған. ... ол ... бұл ... ... ... екі
жиегін шайып құлата ағып, көп лайлы – құмды ала келген. Осыдан Қызылорда
қазан шұңқыры ... ... ... жыныстармен толып қазіргі рельеф формасы
қалыптасқан. Ол аймақ оңтүстік – шығысында Қаратау, ...... ... ... ала ... ... ... бағытымен кең
жайылып жатыр. Қазан шұңқыр майда тас аралас құммен саздан, құмшық пен құм
аралас шөгінділермен толтырылған. ... ...... ... ... – Арал ... орналасқан. Қазан шұңқырдың батысы және
солтүстік жағалауы тік болып келеді, ал ... мен ... ... ... ... кей жерлері тайыз келеді. Бұл теңізге, қазан шұңқырға
құятын өзен ... ... ... Сол ... ... әрекетінін
өзгеріп тұратын құмдар арасында эолдық шұңқырлар ... олар ...... еспе ... ... ... көлшіктер түзеді.
Жер бедерінің өзгеруіне ауылшаруашылығы үлкен әсер етті. Он мыңдаған
гектар жерлер тегістеліп егістікке айналдырылды, ол жерлерге су ... ...... қазылды. Оларға 1966-68 жылдары салынған
“Айтек” магистральды каналы (80км), Келінтөбе каналы (90км), Қызылорда ... сол ... ... ... ... – Телікөл каналдарын
жатқызамыз.
Бикесары жазығы. Шаруашылық мәні ... ... ... бар ... төбешік, құмдар кең таралған ... ... ... ... ... егер су ... тапса шаруашылыққа пайдалана
алады.
Жаңадария жазығы 1848,25 мың/га ... алып ... ... топырақ
жамылғысы- тақыр тәріздес. Сорлау, сортаңды, сор топырақтардан тұрады, құм
топырақ бетін жауып ... ... ... ... ойдым – ойдып
тақырлар кездеседі. ... көп жері өте ... ... ... Ал ...... бөлігінде сорланбаған топырақ бар, мұнда
суармалы егіншілік дамытуға қолайлы.
Қуаңдария жазығы. 621,25 мың/га жерді алып жатыр. ... ... ... ... ... ... ... Мал шаруашылығы үшін өте
қажет, көктемде - ... ... ... ... Жер асты ... ... ... сулануын қамтамасыз етуге болады. Сол сияқты Айкөл
жазығы, Қос көңнің жазығы, ... ... ... деген жерлер де бар.
Төбелер мен қыраттар. Жазық далада әр жерде жатаған, жусан өскен шағыл
құм төбелер мен жал – жал ... ... ... ... ... мен Жаңадария аралығында үлкен аумақты алып жатыр. Кей жерлерде
жазық бетінде жалғыз төбелер ... ... ... Қарақ, Жосалы,
Жетітөбе, Қостөбе, Көксеңгір т.б бұл төбелердің биіктігі 60 пен 80 метр
аралығында ... ... ... үру ... тік ... ... ... обылыс жерінде ертеден қалған тарихи топырақ
қорғандардың орындары көп – ... ... ...... ... жеті
асар, Құм қала, Шірік Рабат т.б.
Қаратау. Алып жатқан ауданы 715,75 ... ... ... ... ... шеті еніп ... Қаратаудың солтүстік тау
баурайы онша биік емес, ең биік жері ... 180-300 м ... ... тән ... өсімдік баялыш көктемде наурыз, сәуір, мамыр
айларында өсіп гүлдеп ұрығын шашатын қызғалдақтар тау ... әсем ... ... негізінен Эфемерлер, топырағы сұр-қоңыр. Тау беткейінен
жоғарылаған сайын (300-500м) сұр-қоңыр топырақ ... ... ... боз – сұр ... ... мен ... аралас келеді. 500 метр
биіктігінде топырақ түсі өзгергенін бақылауға болады. ... ... ... ... қйыршық тас басқан, кей жерлерде қызыл-қоңыр
топырақ кездеседі. Тау баурайы мен өзен ... ... ... ... ... Бұл жерлер көктемгі жайылымға пайдаланылады.
Қаратау етегінен Бес арыс, Жиделі, Ақ үйік ... ағып ... ... су ... ... ол ауыл ... су реттеп отырады.
Арал маңы Қарақұмы. 1783 ... ... алып ... Арал теңізінің
солтүстігінде жатқан құм төбелер. Оның жайылымдық маңызы зор. ... ... ... ... ... ... – осындай Арысқұм ( 204,75
мың/га) Жуанқұм (287 мың/га), Бозшоқы құмы (601 мың/га), Үлкен және ... ... ... ... ... ... тұзды төбелер т.б
обылыс байтағында кездеседі.
1.3 Геология құрылымы
Табиғи-экологиялық күйде ... ... ... ... маңызды рөл атқарады. Жыныстар литологиясы ... жер асты және ... ... ... ерекшеліктерін
анықтап, топырақ құрылуының анықтаушы факторы болып табылады. Антропогендік
факторлардың ландшафтық литогендік негізіне ... ... ... ... пен бедердің тұтастылығының бұзылуымен байланысты.
Бұл дегеніміз, алдымен бедер күйіне, жер асты ... ... ... ... ... ... ... әсер ететін, қоршаған ... ... ... ... ... литогендік
ортаның өзгеруі.
Қызылорда қаласының территориясы Сырдария ойпатының орталық бөлігінде
орналасқан. Осы жазық дерлік депрессиясының жоғарғы палеозойлық жасы ... ... ... ... бөлігі болып табылады. Ойпаттың орталық
бөлігінде, Қызылорда қаласының территориясында, палеозой фундаменті ... ... ... ... тарих бойына Сырдария ойпаты терригендік материалдың
шоғырлану облысы болып есептелді. ... қиын ... ... ... шөгінді жыныстармен және Сырдария ... ... ... ... Бұл қатпарлы қалыңдық мезо-кайнозойлық
және төрттік жастағы тозаңды саз балшықтан, саз бен ... ... ... ... ... және ұсақ ... ... тұрады.
Континентальдық ұсақ дәнді құмдардың қабатшалары бар ала түсті саз
балшықтармен көрсетілген, мел ... ... ... эрасының
шөгінділерінен кең тараған. Төрт қабатпен көрсетілген, көбінесе жоғарғы мел
жасындағы шөгінділер қалыңдығы 140-150 м құрайды. Оларға жер асты ... су ... ... ... ... ... жатқан неоген
жүйесінің континентальдық шөгінділері, плиоцен жасындағы 60 м-ге дейінгі
қалыңдықтағы құм-сазды жыныстар ... ... ... ... ... ... ... кейінгі геологиялық
процестердің өзгешелігін айтарлықтай анықтаған жер бетінің ... ... ... ... ... Жоғарынан негізгі жыныстар, қалыңдығы
70-80 м, құм, құмдасын қыртыс, саз бен ... ... тау ... ... ... ... жабылған. Геологиялық құрылымның
әр түрлілігі гидрогеологиялық ерекшеліктерін анықтайды. Мұнда, Қызылорда
қаласын сумен жабдықтауда маңызды рөл ... ... су ... кездеседі.
Геологиялық құрылым Қызылорда қаласының ... осы ... ... ... ... ... ... болуы және
территорияның аздап құрғатылуы, ... және ... ... ... ... ... қаласының территориясының
ландшафты құрылымының бар болуы сияқты ... ... ... ... ... осы ... ... өзенінің
сағасының бедерінің (Қызылорда қаласының территориясын қосып) ... ... ... белгілі назар аударады.
Жоғарыда айтылғандай, Қызылорда қаласының ... ... ... ... байланысты шоғырланған шөгінді жыныстардың
кешенімен көрсетілген. ... ... ... жер ... ... аса маңызды болды. Осыған байланысты Қызылорда қаласының маңында
қалыңдығы ... ... ... ... төрттікке дейінгі
уақытының тектоникалық жылжымалылығымен ... ... ... екі ... ... Орталық Тұранның байтақ
жазықтықтарында Сырдария ... ... ... ... ... бойынша/11/, бірінші (кельтеминар) кезеңінің
басы шамамен төрттік уақыттың ортасына жатады. ... ... ... іске ... Кельтеминар атырауының құрылуынан кейін
өзен ... ағып ... ... азаюы пайда болды, аллювий желмен өңделіп,
биіктігі 15-30 м-ге дейін жететін құмнан төбе тізбектерін құрды. ... мен ... ... ... ... орнады. Бұл уақытта құм
төбе тізбектерінің жарым-жартылай өңделуі мен ... ... ... өтеді. Сырдария өзенінің төменгі ағысының көп бөлігінде
жаңа (яксарт) аллювийі ежелгі ... ... ... ... ... территориясында мезо-кайнозой жасындағы құм-сазды
шөгінділердің басымдылығы айтарлықтай экологиялық рөл ... ... су мен жел ... ... ... ... Олар жер асты
және топырақты (грунт) суларға су сыйғызушы болып табылады:
сортаңданған топырақта (грунт) гидроморфты ... ... ... ... ... шөгінді жыныстар ағынды
суларды тез құрғатады.
Осы заманғы аллювиальды жазықтық, Сырдария өзенінің қуатты ... ... ... қалыптасты. В.М.Боровский мәліметтері
бойынша, осы жазықтық Қызылорда қаласының маңында теңіз деңгейінен ... ... ... ... ... осы ... ... қалыптасуына
дефляционды-шоғырлағыш фактор да қатысты. Жергілікті эрозия, құмның ұшыруы
және үрлеу шұңқырларының ... ... ... орын ... ... нәтижесінде Қызылорда қаласының территориясында бедердің
бірнеше генетикалық түрі қалыптасты. Оларға ... ... ... ... ... ... ... түрі) және эолды құмды
жазықтық (бедердің эол түрі). ... ... ... ... ... да, ... жел әрекеті құмдардың ұшыру процесіне және бедердің эол
түрінің қалыптасуына мүмкіндік ... ... ... ... едәуір қарапайым.
Мұнда 132 м-ден 123 м-ге дейін, ... ... ... ... ... ғана ... келген, тегіс дерлік жазықтық
дамыған. Жазықтықтың шеткі аймақтарында, биіктігі 10 м-ге ... ... ... және ... құмдар дамыған. Олардың арасындағы
төмендеулерде – ежелгі өзен тармақтарының қалдықтары – ... мен ... ... Қызылорда қаласының маңында Сырдария өзені өте айналмалы,
мұнда өзеннің ескі арналары мен бедердің батпақтанған төмендеулері ... ... ... эол процестерімен өңделген, ежелгі
арнатәрізді ... ... ... ... арна ... ... ... бойынша, Қызылорда ... осы ... ... ... ... түрде
көрсетуге болады. Мұнда Сырдария өзенінің 3 ... ... ... өзен жайылмасы өзен урезінен 2-3 м абсолюттік биіктікте, оның ені 5-
6 км ... 1-ші ... үсті ... үстінде Қызылорда қаласының
басым бөлігі орналасқан, оның биіктігі 5-6 м. Ең ... ... 2-ші ... үсті ... өзен ... 12 м-ге ... тұр,
ені 20-25 км-ге жетеді. Оның үсті ... эол ... ... және ... ұсақ ... және ... ... тұрады.
Осы заманғы антропогендік әрекет нәтижесінде шоғырлағыш бедер қатты
бұзылған: өзен ... ... ... ... ... ... ... салынған; мұнда өнеркәсіп
объектілері тұрғызылған; ... ... ... ... ... ... қазылып, тұрақты істеп тұрған арықтарға айналдырылған.
Қызылорда қаласының ... ... көп ... ... өнеркәсіптік және
басқа да құрылыстардан көрінбейді. Бұдан басқа, қала территориясындағы
жазықтықты бедер ирригациялық жүйемен, бөгеттер мен ... ... ... ... ... ... ... дефляция
ошақтарымен қиындатылады.
Қызылорда қаласының литогендік ортасы қарастырылып ... ... ... ... ... әсер ... ... ерекшелігі
Зерттеліп жатқан территорияның климаттық жағдайлары, жер бетіндегі және
жер асты ... ... ... экологиялық жағдайын анықтайтын,
маңызды құрамдық бөліктері ... ... ... ... ... ... қарастырып отырған территория ... ... ... ... ... ... ... климаты континенттігімен және құрғақшылығымен, буға
айналушылықтың жоғарғы шамасымен сипатталады. Бұл, ... ... осы ... ... ... ... климаттық
факторлардың үлкен рөлін дәлелдейді.
Қызылорда қаласының табиғи-экологиялық ... ... ... ... ... ... қаласы үшін Күн радиациясының
жоғарғы жылдық үдемелі қарқындылығы тән ... 129-134 ... ... ... ... ... атмосферада, өнеркәсіп
қалдықтарынан уытты өнімдердің қалыптасуына себепші болатын, фотохимиялық
реакциялар ... ... ... ... ... ... азот тотықтары Күн радиациясының үдемелі қарқындылығының ... қос ... (NO2) ... де, ... шаң ... туғызады /1/.
Жыл мезгілдері бойынша Күн радиациясының үдемелі қарқындылығы әр түрлі
болады (1-кесте). ... ... ... 28 ... ...... Күн радиациясының ең аз мөлшері қыс ... ...... Бұл ... теріс радиациялық баланс тән. ... ... ең ... ... жылы жыл ... байқалады, ең төмен
мәндері – суық мезгілде ... Бұл ... ... ... және минимумы қыста болатын, ластаушылардың атмосферада өзгеруі
сәйкес келеді.
1-кесте
Жиынтық Күн ... ... м/с ... |I |
| |кБА |тБА |кАА |тАА |кТА |тТА |
| ... ... |(контин. |(теңіз |(контин. |(теңіз |
| ... ... ... ... ... ... |
| |ауа) |ауа) |ауа) |ауа) |ауа) |ауа) ... |69 |0 |12 |1 |16 |1,5 ... | | | | | | ... ... ... ... ... осы ... континенттік
бореалды (поляр) ауаның басымдылығына сепбепші болады. Сібір мен Шығыс
Еуропада ... ауа ... ... ... 69% ... және ... теңізінде пайда болатын теңіз бореалды (поляр) ауа
массалары мүлдем жоқ. Солтүстік Мұзды мұхитынан ... ... ... ... 12%. Бұл ауаның суық және құрғақ массаларының
енуі қыс уақытында байқалады ... аяз ... ... ... бореалды ауадан кейінгі екінші орынды, ... және ... ... ауа ... (16%) ... Бұл ауа ... Орта
Азияның оңтүстігінде және Иранда қалыптасады. Олардың енуі жаз айларында
көбірек байқалады, ауа-райы өте ... және ... ... тұрады.
Қызылорда қаласының ауа-райының жоғарыда ... ауа ... ... ... әртүрлі ауа массаларының бөліну ... ... ... ... негізгі тасымалдаушысы мен
атмосфералық жауын-шашынды жаудырушы, циклондар қалыптасады.
Қызылорда ... ... ... деңгейін әр ауа массасы
белгілейді: ластануға ең аз әсер ...... ауа ... ең ... ...... және ... ауа массалары. Континенттік
тропиктік ауа ... ... ... ... мен ... ... ... мүмкіндік туғызады.
Қызылорда облысының территориясында атмосфералық қысымның, оңтүстік-
шығыстан солтүстік-батысқа қарай, арту ... ... ... ... ... ... шамасы 1003 гПА-ны
құрайды. Атмосфералық қысымның ең ... ... ... ... шамамен 1009-1012 гПА), ал ең төменгі көрсеткіштері шілде
айында (орташа шамамен 991 гПА) байқалады. Жел режимі ... ... ... ... ... ластануының жалпы деңгейін табуда
және атмосферадағы ластауыштардың ... ... – жел ... ... мәні бар /3/. ... ... ... жинақталу және
таралу процестеріне елеулі әсерін тигізеді, және де ... ... ... ... ... ... ... Қызылорда қаласының
ортажылдық циклінде солтүстік-шығыс және солтүстік румбтағы желдер басым
болып келеді. Бұл ... ... ... ... ... қаланың ендік созылып жатуына перпендикуляр өтеді.
Бұл жағдай, Қызылорда ... ... ... ... жергілікті таралуына мүмкіндік туғызады.
3-кесте
Жел бағыты мен тымықтың көпжылдық орташа қайталануы (%),
м/с Қызылорда /4/
|Мерзім |Жел бағыты |
| |С |СШ |Ш |ОШ |О |ОБ |Б ... |3 |2 |4 |3 |2 |3 |1 ... | | | | | | | ... |0,4 |0,085 |0,2 |0,5 |0,035 |0,15 |0,0003 ... ... |0,22 |0,44 |0,09 |0,23 |0 |0,15 |0 ... | | | | | | | ... |0,272 |0,44 |0,124 |0,035 |0 |0,124 |0 ... | | | | | | | ... |0,281 |0,44 |0,2126 |0,2 |0 | |0 ... | | | | | | | ... к. |0,05 |0,08 |0,19 |0,052 |0 |0,144 |0 ... |0,009 |0,0169 |0,066 |0,032 |0 |0,141 |0 ... |0,067 |0,102 |0,09 |0,32 |0 |0,144 |0 ... |0,081 |0,128 |0,2 |0,22 |0 |0,146 |0 ... | | | | | | | ... ... |0,2 |0,3 |0,124 |0,23 |0 |0,14 |0 ... |0,005 |0,008 |0,103 |0,32 |0 |0,139 |0 ... ... |0,07 | | | |0 |0,143 |0 ... |0,22 |0,4 |0,09 |0,052 |0 |0,14 |0 ... ... ... 1999 ж ... ... ауа ортасының
күйін тұтастай алғанда қанағаттанарлық деп сипаттауға болады. Зерттелген
объектілерде қауіптілігі 1-4 топтағы ... ... ... ... Алайда тіпті азот диоксидінің шамалы ғана артуы (Титов
к.) өсімдіктер үшін қауіпті болуы мүмкін, себебі бұл ... озон ... ... өзге де ... зиянды әсері күшейе түседі.
Азот тотықтарының аса ... ... ... ... ... ... ... қаланың солтүстік-шығыс бөлігінде байқалуда.
Шаң-тозаңмен ластану Қызылорда қаласының бүкіл аймағына тән болып ... ... ... ... ... көзі ... ... табылады. Оның үлесі ... ... ... ... ... жартысынан артық бөлігін құрайды. Тек 1999
жылдың желтоқсан айында Қорқыт ата ... ... ... 6 ... ... ... болатын.
Қызылорда ауа қауызының экологиялық жағдайында орталықтандырылған
жылумен қамту жүйесінің жағдайы ... ... ие ... ... басқа қалаларынан онда ыстық сумен ... ... Бұл ... ТЭЦ ... өзін ... ... мен ... жылытуға арнап пайдалануға болатын
едеуір мөлшердегі буды өндіреді. Айта кететін нәрсе, электр ... жиі ... ... қымбат тартқыш құрал-жабдық істен шығуда.
Қызылорданың орталық бөлігінің ғимараттары мен үйлерінің ... ... ... ... ... ... да ... Қызылорда ТЭЦ-6
қамтитын орталықтандырылған жылу жүйесімен біріктірілген. Қаланың ... мен ... ... жылу ... жеке түрде қамтылады,
ол «Шұғыла» ықшамауданы мен соған ... ... ... ... секторын
қамтиды. Жалғыз қабатты үйлердің басым бөлігі дербес түрде ... ... ... ... ... ТЭЦ-6 қала ... ... жататын құбырлар желісіне
ыстық суды береді. Жүйедегі құбырлардың едәуір ... ... ... ... кем дегенде 40% шамасында бағалануда. Едәуір
мөлшердегі инвестициялар құбырларды жылылау үшін, ... ... ... ... ... ету үшін ... етілуде.
Атмосфералық ауаны ластауда күз-қыс мезгілдерінде артатын жалғыз
қабатты тұрғын үйлердің пештік ... ... ... ... ... ... жылынатын жекеменшік үйлер негізінен қаланың орталығы ... ... ... ... Комсомол кенттерінде орналасқан. Отын
ретінде негізінен көмір пайдаланылуда. Автокөлікпен ... ... ... қала ... жер үсті ... ластаудың
басты көздерінің бірі болып табылуда.
Айта кететін ... қала мен ... ... ... ... іс-жүзіндегі шамалары Қалалықстатесептілік ... ... ... асатын тәрізді. Атмосфераға шығарылатын
шығарындылардың ... ... ... ... ... ... келеді. Аталмыш ғарыш айлағы шамамен 40 ... ... ... ... ... оның қоршаған ортаға тигізетін әсері осы
объектінің жабық болуына орай әлі аяғына дейін зерттелмеген. «Байқоңыр»
кешенін ... ... ... ... ... үшін ең
өзекті проблемалардың бірі болуда. 1999 жылдың 5 шілдесі мен 27 ... ... атты ... ұшақтарын ұшыру кезіндегі апаттар осы
объектіге тағы да ... ... ... Қызылорда қ. мен облыста ғарыш
кемелерінің әрбір ұшырылуы атмосферада 9-11 күндік өзгерістер тудырады:
қыста – ... мен ... ...... мен шаңды борандар.
Атмосфераның күйін бақылауға арналған тұрғылықты және ... ... қала ... ... ... ластану
дәрежесін кеңістіктік түрде анықтауға мүмкіндік бермейді.
Қызылорда атмосфералық ауасының экологиялық жағдайына жүргізілген
талдау келесі ... ... ... ... ... атмосфералық ауасы қолайсыз метеожағдайлар кезінде
ластанудың қалыпты деңгейіне жатқызылуы мүмкін;
• қазіргі кезде ... жер үсті ... ... ... ... ... ... Қызылорда аймағының үстіндегі атсмосфералық ауа тұрғылықты және
ұйымдастырылмаған көздердің шығарындыларымен ластанған; қала атмосферасының
ластануына автомобиль ... мен ... ... ... ... үлес қосуда.
1.5. Гидрография жағдайы
Жер үсті және жер асты сулары. Қызылорда қаласының басты су күре ... ... ... Өзен қар-мұздықтардың ерінді суларымен қоректенеді, ал
салаларында топырақтық сулар елеулі мәнге ие ... ... ... ... ... ... 10 км ... орналасқан. Өзеннің ені
100-150 м құрайды. Ағымының жылдамдығы 0,9 м/с. ... ... ... ... ... ... ... қ. қақпасындағы ағынның орташа көп жылдық
көлемі 37,8 км3/жыл құрайды.
Сырдария өз. гидрологиялық режиміне құрғақ, ыстық жазы мен суық ... ... ... ... мөлшерімен сипатталатын күрт
континентальдік климат елеулі әсерін тигізеді.
Сырдария өзенінің көп ... ... ... ... ... ... түрдегі экологиялық ерекшеліктерді айқындады. Өзен ағынның
жылдық мөлшерінің үлкен дәрежедегі өзгерістерімен сипатталады, ... ... ... ... көп ... ... қажеттеріне арнап
алынуымен негізделген. Сырдария өзенінің гидрологиялық режиміне көктем-жаз
мезгілдерінде судың барынша көп мөлшерде және ... ... ... ... шығындалуы тән болып келеді. Сондықтан өзеннің ағынды
сулардан өздігінен тазару ... ... жылы ... аса ... ... ... жылдың жылы мезгілдерінде Сырдария өз. ауыл шаруашылық
егіндіктерінен ... ... аса көп ... ... дәл осы ... ... өз. суы ауыл ... қажеттерге арнап
барынша көп мөлшерде пайдаланылады. Көктемгі су тасқыны наурыз айының
соңынан маусым ... ... ... ... және өзен ағымы көлемінің күрт
артуымен сипатталады. Осы кездегі өзен суы төмен дәрежедегі мөлдірлігімен
(5-10 см) сипатталады, ... ... ... 100-150 мг/л ... Шілде
айының соңынан бастап судың шығындалу қисығы баяу төмендей ... ... ... ... ... өзен ... ең төмен мөлшерде
болатын кезең басталады.
Судың деңгейі төмендеген кезде ашық су ... ... ... дәрежеде
булануының салдарынан минералдану деңгейі арта бастайды. Айта кететін
нәрсе, Сырдария өз. оның бас ... ... көп ... ... ... ... суаттың өздігінен тазару жағдайларын едеәуір
мөлшерде ... ... ... ... ... жағдайына Сырдария өзенінің гидрохимиялық
жағдайы үлкен әсерін тигізеді. Өзен ... ... ... ... ... /8/. ... ... құрамы жыл мезгілдеріне байланысты өзгеріп отырады.
Өзендегі ... ... ... ... су тасқыны жүрген кезде
төмендеп, судың деңгейі төмен болған кезде арта түседі. Соңғысы ... ... ... ... ... ... өзен ... аса
минералдандырылған топырақ суларымен қоректенеді. Судың деңгейі ... ... ... натрий, калий және магний тұздарының ... ... Су ... ... судағы тұздардың құрамында ... мен ... ... ... ... ... су ... жаз кезінде Сырдария өз. сулары аралас ... ... ... ал су ... төмендеген
кезде хлоридтік-гидрокарбонаттық-сульфаттік сулардың түріне жатады/9/.
Қазіргі кезде өзен суы көбісі улы ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерін жоғалтқан (7-кесте).
7-кестеден көруге болатындай, өзен суына тән ерекшелік болып ... ... ... мен ... ... ... ... Сонымен
қатар оттегінің жоғары болмайтын мөлшері тән болып келеді (БПК5 бойынша ШРК-
дан асу). Органикалық текті ластаушы ... ... азот ... ... суда ... суат ... орын алып жатқан процестермен,
сондай-ақ осы заттардың өнеркәсіптік тұрмыстық шығарындылармен ... ... ... ... ... суда ... тыс ... болуы
оның кермектігінің артуына әкеп соқтырды. 7-кестедегі мәліметтерден көріп
отырғанымыздай, кейінгі жылдары ол ШРК-дан шамамен екі есе ... қ. ... өз. ... ... ... ... ... |6,5-8,5 |7,6 |6,45 |7,24 |7,4 |6,20 ... |2,0 | |2,27 |2,92 |2,68 |2,23 ... |7,0 |12,82 |11,3 |12,8 |11,2 |9,6 ... |300,0 |96,2 |122,1 |119,3 |145,4 |109,9 ... |100,0 |762,0 |488,8 |572,8 |326,4 |667,3 ... |180,0 |102,0 |74,5 |102,9 |110 |66,6 ... |40,0 |85,8 |88,5 |93,3 |68,6 |76,5 ... |- |н/д |82,0 |112,5 |91,0 |20,6 ... | | | | | | ... ... |н/д |0,05 |0,02 |0,033 |0,02 ... |0,39 |н/д |0,34 |0,31 |0,28 |0,28 ... |0,02 |0,03 |0,023 |0,010 |0,017 |0,0017 ... |9,0 |н/д |4,10 |6,96 |4,13 |2,80 ... ... ... ... ... ... азот және фосформен
қарқынды байытылуы жаз кезінде суаттың ... су ... ... артуына ықпал етеді. Қызылорда маңында судың қарқынды
түрде көгалдануын байқауға ... ол ... ... ... айына дейін
жалғасады. Қарқынды антропогендік трофталуға байланысты суаттың өздігінен
тазару ... ... ... Өзен ... ... көп мөлшерде
болуы мен көктем-күз кездерінде қарқынды «гүлденудің» салдарынан қаланың су
құбырларын өсімдіктер ... үсті ... ... ... ... шектеулі болғандықтан
және сапасының нашарлығынан Қызылорданың. тұрғын халқы мен ... ... ... келе ... ... ... алмай жатыр.
Сондықтан Қызылорда сумен қамтуда жер асты және топырақ суларына үлкен ... асты және ... ... Қызылорда аймағында су жанас жыныстардың
литологиясының ерекшеліктері бойынша бірқатар ... ... Бұл: ... ... ... сулылық кешені, жоғарғы
плиоцендік шөгінділердің, үстіңгі борлы маастрихтік, коньяк-кампандық және
турондік шөгінділердің; ... ... ... ... ... ... кезде жоғарыда аталған деңгейжиектердің арасында ширектік
аллювиальдік және үстіңгі борлы коньяк-кампандық ... ... ғана ... ... ие ... ... сулылық деңгейжиегі сумен қамту үшін келешекті болып
табылады.
Жоғарыда аталған кешендердің ... ... ... ... ... ... ... Механикалық талдаудың деректеріне
сүйенсек құмдар көбінесе ұсақ түйіршікті болып ... ... ... ... қуаты 38,9-69,2 м құрайды. ... қ. ... ... ... 1,4-5,2 м. ... қ. ... жер асты
суларының минералдануы Сырдария өзенінің жер үсті
суларының ену дәрежесіне тығыз байланысты болып келеді және 0,3-тен 10 ... одан ... ... дейін өзгереді /12/.
Қызылорда кен орнының жер асты сулары аса ... ... ... Жер асты ... екі ... тұратын үстіңгі
ширектік шөгінділерге жатқызылады, аталмыш деңгейжиектер үстіңгі ширектік
қазіргі кездегі аллювиальдік шөгінділердің ... ... ... Жер асты ... ... ... жергілікті жердің жер
бедеріне байланысты болып келеді, ол Сырдария өзенінің жайылмасы шектерінде
0,8-3,0 м және жайылмадан жоғары ... ... 10 м ... ... кететін нәрсе, жер асты суларының ... ... ... ... ... ... байланысты болып келеді. Мысалы, Қызылорда
қосынындағы режимдік ... ... ... су ... ... суларының тереңдігі 0,5-2,0 м-ден ... ... ... ... ... ... 2-7 ... дейін азаяды. Бұл сулар өзінің химиялық
құрамы бойынша көбінесе сульфаттік және ... ... ... ... 1 г/л дейін жететін тұщы сулар Сырдария өзеніне жақын
жерде таралған. Мұнда ... 0,5-0,7 г/л ... ... ... ... 4,4-116 мг/экв., оның жалпы мағыналары 5-9 мг/экв.
шектерінде өзгеріп отырады. ... ... 3-4,4 ... Су ... ... ... ... оның температурасы 12-14о С. Хлоридтер (14-25
мг/л) мен ... ... ... ... ... ... аймағындағы жер бедерінің аздаған дәрежедегі еңістері, су
тіреу ... ... жер ... ... жер асты ... ... ... негіз болды. Сол себептен ... қ. ... ... ... ... жергілікті циркуляциясы мен олардың
транспирация мен булануға қарқынды түрде ... ... ... түрінде
болып келеді. Бұл Қызылорда қ. ... ... ... ... және ... жерлердің жалпы мелиоративтік жағдайының
қолайсыз болуына әкеп соқтырады.
Химиялық құрамы бойынша Қызылорданың сулары келесі түрлерге ... ... ... ... ... ... ... олар
Сырдария өз. қазіргі кездегі жайылмасына, ішінара алғашқы ... ... ... ... ... ... хлоридтік-сульфаттық және сульфаттық,
Сырдария өз. қазіргі кездегі жайылмасының бөліктерінде кездеседі;
- көп ... ... ... ... ... өз. ... ... сәйкес келеді;
- тым көп мөлшерде минералданған, хлорид-сульфаттық ... ... мен ... ... ... ... дақтар ретінде кездеседі
/13/.
Топырақ суларының орналасу тереңдігіне ... ... ... екі ареал бөлінеді. Алғашқы бөлікте (қаланың орталық, шығыс және
оңтүстік бөліктері) топырақ сулары 0,45м ден 2м ... ... ... бұл ... жеке ... сектордың орын алуымен
сипатталуда. Сондықтан бақшаларда су суару кездерінде топырақ сулары жер
бетіне бұрынғысынан ... ... ... ... ... орталығының бір
бөлігі, батыс және солтүстік бөліктері) жер асты ... 2-3 тен 3-5 ... ... ... /13/. Тұщы және ... ... ... болып келеді.
3-суреттен көріп отырғанымыздай, төмен мөлшерде минералданған (0,3 ... г/л ... жер асты ... ... өз. бойымен таралған.
Өзеннен алыстаған сайын жер асты суларындағы тұздардың мөлшері арта
түседі. Қаланың кейбір аудандарында жер асты ... ... ... ... ... ... мөлшері артқан сайын сулардың химиялық
құрамы да өзгере бастайды. Егер де Сырдария өз. бойында ... ... ... ... онда ... алыс ... ... минералданған жер асты сулары ... ... ... ... қ. ... жер ... жергілікті жағдайларына
байланысты болып келетін орналасу тереңдігі мен режимі тән жер ... аса ... ... ... ... мен кету ... жатады.
Бұл жағдай топырақтар мен биотаның күйіне әсер етумен маңызды экологиялық
мәнге ие болады.
Су ортасының жағдайы. ... ... ... ... ... тұтынуға байланысты болып келеді. Қызылорда қ. сумен қамту
жүйесінің жалпы қуаттылығы 51 мың ... ... ... ... қамту
жүйесі суды көтеру және өңдеу, беру және үлестіру жүйесінен ... ... ... қ. ... ... ... асыратын «Водоканал» ЖШС
балансында ұзындығы 263,5 км су құбырларының ... ... ... ... үшін су ... өзенінен (38%) және жер асты көздерінен (62%)
алынады.
Сырдария өзені Қызылорда қаласын ауыз ... және ... ... ... ... бірі ... ... Өзеннің гидрологиялық және
гидрохимиялық режимінің өзгеруі оның санитарлық жағдайын едәуір ... ... Жер асты ... тапшылығы жағдайында тұрғындар
шаруашылық-ішу қажеттеріне арнап Сырдария өз. суын ... ... жиі ... ... ... ... ... өз. суы қаланың ... ... ... зерттелуде. Зерттелетін көрсеткіштер тізіміне саны
44 жететін параметрлер мен ингредиенттер кіреді. 1999 жылы ... ... ... ортаны қорғау басқармасының мәліметтері бойынша
химиялық талдау үшін 59 сынама ... ... ... ... ... суларының келіп құйылатын жерлерінен сынамалар алу
бойынша қосындар ... ... тән ... ... онда ... ... ... мен
сульфаттардың шектен тыс мөлшерде болуы табылады. Бұл Сырдария өз. ... оған ... мен ... ... ... сулары келіп
түсетінімен байланысты. Бұдан әрі ... су ... ... мен ... ... бар ... мөлшерде
минералдандырылған жинақтығыштық-құрғату сулары құйылады. Соның нәтижесінде
Қызылорда қ. ... ... ... ... судың
минералдану мөлшері 2000 мг/л асатын, ал сағасында 2800 мг/л дейін ... ... ... ... ... ... құйылатын жинақтағыштық-
құрғату сулары үлкен әсерін тигізуде. ... өз. тек ... ... ғана ... ... үш ... ... өз. гигиеналық бағасы – бүкіл аймақтағы су көздерінің нақты
бағасы болып табылады, себебі өзен жайылмасының жер асты ... мен ... даму ... ұқсас болып келеді. Сырдария өзеніне келіп
құйылатын ... ... ... мен ... ... ... ... индексі мен сапробтілігі шамасына
сәйкес Сырдария өз. бүкіл бойы, соның ішінде Қызылордаға ... ... ... ... (3-ші сапа тобы) су объектілеріне жатады.
М.А.Жұбатхановтың деректері бойынша 1956 және 1986 жж. ... қ. ... өз. ... ... 1730 мг/л дейін,
хлоридтердің мөлшері – 40-тан 220 мг/л дейін, сульфаттардың ... ... 780 мг/л ... ... кермектілігінің шамасы 5-тен 14 мг/экв/л ... Өзен ... ... ... көрсеткіштері едәуір мөлшерде
нашарлап кетті. Облыстағы санитарлық ... ... ... ... режимінің микробиологиялық ... ... ... ... ... ... ... шамаларға жетуде:
қалыпты шама – 1 литр суға ары ... 10000 ішек ... ... ... саны 2380000, ... – 90000 мың құрауда, жұқпалы
аурулардың су ... ... ... ... ... ... Сырдария өз. Қызылордаға кіретін жағында балдырлардың 12 ... су ... ... ... төмен болып келеді. негізінен
қалқыма су организмдерінің 9 түрі бар, оның 2 тарамдық-вирустық және ... Саны мен ... ... ... ... ... ... (саны 36 мың ... ... – 0,57 г/ м3). ... су
организмдерінің барлық анықталған ... ... ... ... 7, ... 1 және 0-3 ... ... бұл
сонымен қатар өзен суының қалыпты түрде ластанғандығын көрсетеді. Пантле
мен Букку бойынша сапробтік индексі 1,83 ... ... ... су ... су ... жоғары
мөлшерде бактериялық және органикалық ластануының салдарынан суды
зарарсыздандыру ... ... ... қолданумен жүзеге асырылуда.
Осындай әдіспен ... ... ... еткен су
құбырындағы қалдықтық хлордың жоғары дәрежедегі концентрациясына негіз
болады (1-2 ... бұл ... 2874-82 ... су» ... нормадан асуда,
аталмыш стандарт бойынша ауыз судағы хлордың концентрациясы 0,7 мг/л аспауы
тиіс. Өзен ... ... ... ... бар хлорорганикалық
қосылыстардың құрылуына ықпал етеді.
Сумен ... тағы бір ... көзі ... суды ... ... артезиан бұрғымалары табылады. Тартқыш станцияларының орналасуы
су ... ... ... ... ... қала ... ... кеңейтіле бастаған кезеңге байланысты болып келеді.
Сумен қамту мен су бұрудағы теңгерілімнің бұзылуынан, құрылыстық
өңірлердің ... ... ... жер асты ... ... ... ... су әкелу деңгейжиектері қалыптасады. Қызылорда қ.
аумағында жер асты суларының минералдануы 0,33 г/л мен 2,9 г/л ... ... жер асты ... ауыз ... ... үшін пайдаланудың
басымдылыққа ие бағыттарының бірі болып жоғары мөлшерде минералданған жер
асты суларын тұщыландыруға арналған қондырғыларды ... ... ... салу ісі ... Сонымен қатар өнімді су тасығыш деңгейжиектер
мен ауданда қолданыста жүрген су қймаларын ластанудан ... ... ... ... ... іс-әрекетінің жер асты суларына тигізетін әсері
сонымен қатар олардың ... ... және ... ... ... игеріліп келе жатқан қала аймағының су теңгерілімінің
бұзылуынан айқындалады. Қызылорда қ. аймағы ... жер асты ... аса ... қауіп төндіретіндері өнеркәсіптік объектілердің іс-
әрекеті мен ... мен ... ... ... ... ... ... табылады. Химиялық заттарды үлкен көлемдегі
суарылатын жерлерде ұзақ уақыт қолдану ... ... пен ... су
тасу деңгейжиектерінде химиялық ластаушылардың ... ... бұл ... және аммоний азоты, сынап, фосфорлық және
хлорорганикалық қосылыстар. Осы ... ... ... қауіпті
концентрациялары жер асты суларына суармалы сулармен бірге келіп түседі.
Бұған Қызылорда қ. орналасқан өзен ... ... ... да ... Мысалы, Қызылорда облыстық аймақтық қоршаған ортаны ... ... ... ТЭЦ-6 сүзгілеу, күл-қож жинақтағыштары
өңірлері орналасқан аудандардағы жер асты суларында хлоридтердің ШРК-дан ... ... – 20 есе, ... – 18, ... ... – 5 ... байқалып отыр.
Коммуналдық шаруашылықтар қамтитын жүйелермен қатар көптеген өнеркәсіп
кәсіпорындарында жекелеген сумен қамту жүйелері, сондай-ақ темір жол ... бар. Бұл ... ... ... ... қамту
жүйелерінен бөлек түрде дамыған және, соның нәтижесі ретінде олардың
көпшілігі ауыз ... ... ... ... сумен қамтуға қойылатын
талаптарға сәйкес келмейді.
Қызылорда қ. шөлдала климаты жағдайларында Сырдария өз. сулары суару
мақсаттарына арнап ... ... ... реттеуден кейін Сырдария
өз. арнасы суару арнасының міндетін орындай бастаған, сондықтан оның ... ... ... режим суару режиміне ауысқан болатын.
Қазіргі кезде Қызылорда қ. аймағында Қызылорда ... су ... 14 ... көптеген ішкі шаруашылықтағы арықтар қолданыста болуда.
Қызылорда гидроторабы 1956 жылы ... ... ол ... ... ... ... Оның өткізу қабілеттілігі 2000 м3/с, өткізу
қабілеттілігі 220 м3/с және 100 м3/с оң жақ және сол жақ су ... ... ... төрт аралықтық ғимарат түрінде болып келеді. Сол жақ
жағалауда ... ... 50 м3/с су ... су алу ғимараты
орналасқан.
Қала Оң жақ ... ... ... су алумен, тікелей
Сырдария өз. мен Қызылжар арнасынан суарылады. Сырдария ... суы ... ... ... ... ... ... келіп
құйылады. Қызылжарма арнасынан су үлестіру желісіне төрт ... ... ... ... ... ... арнап 7046
м3/тәуілік мөлшеріндегі су беріледі.
Қызылорда қ. үлестіру суару желісі ... ... жер ... Суару арналарына арналардың шамадан тыс ендігі мен ... тән ... ... бұл ... әсер ... ... ... жер үсті суларын әкету құрылғылары жоқ. ... ... ... пайдаланған өзеннен алынатын судың мөлшерін азайтқан ... ... ... жүйесіне тартқыш станциялардың, басты суару арналары
мен ішкі шаруашылық ... ... ... тән ... ... институтының жобалық әзірлемелеріне сәйкес қала
аймағын құрғатуды тік құрғату жүйесін ... ... ... және ... ... ... қ. тыс ... Ақкөл көлдік
жүйелерге, Дариялық жинақтағышына және ... ... ... су ... құю ... ... өз. беттік сулары сапасының нашарлауына байланысты Қызылорда
артезиандық ... тұщы ауыз ... ... ... ... ауыз ... қамтудың аса маңызды, келешегінен үміт күтуге
болатындай көзі ретінде қарастыру қажет. Қызылорда қ. ... ... ... ... аса ... көзі ... жер асты ... ластану
дәрежесіне баға беру өзекті проблемалардың біріне айналуда. Атмосфералық
жауын-шашындардың сүзгіленуі кезінде жер ... ... ... ... ... тегіс сипатымен қатар, өнеркәсіптік
кәсіпорындар жанындағы ластанудың жергілікті ошақтары да орын алуда.
Облыстың санитарлық ... ... ... 1997 жылы Қызылордада
ауыз судың 21%-і МЕМСТ стандарттарына сәйкес келмеген. 1999 жыл бойынша
Қызылорда облыстық аймақтық ... ... ... ... ... ... қ. ауыз су ... 49,4%-і (оның 13,7%-і су құбыр
суы және 35,7%-і орталықсыздандырылған ... суы) ... ... гигиеналық талаптарға сәйкес келмейді. Бұл ретте
негізгі ... ... ... ... ... және
жинақтағыштық-құрғату сулары табылады. Қызылорда қ. тұрғындарының ... ... және ... суды тұтынуы жұқпалы және бүйрек-
өкпе аурулары деңгейінің артуына әкеп ... Сол ... ... ... ... проблемасы санитарлық-гигиеналық, сондай-ақ
әлеуметтік мәнге ие ... ЖШС ... ... ... ... талдау жүргізуге арнап судың сынамасын әр сағат сайын, ал толық
талдау ... ...... бір рет алып ... ... ... ... Қызылорда қ. су тазарту құрылыстарындағы судың сынамаларын
алудың үлгісін келтіріп отырмыз (23-кесте).
23-кестеде ... қ. су ... ... судың сапасы көрсетілген.
Кестеден көріп отырғанымыздай, МЕМСТ-ке сәйкес келмейтін ауыз судың ең ... ... ... ... ... тұрғындарын ауыз сумен қамту проблемасының өзектілігі басты су алу
құрлғыларының аз қуаттылығымен, тарату желілерінің нашар дамуымен, олардың
тым төмен ... ... ... ... ... қаласы
мен Қызылорда облысын сумен қамту ісін жақсарту мақсатымен 1996 ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Қызылорда қаласында су алу құрылысында «Дегромон» француз
фирмасы жасаған қуаттылығы 2 мың ... су ... ... іске
қосылды. Өзен суы ірілендіргіні (күкірт қышқылды аллюминий) қолданумен
тұндырғыштарда, ал артынша ... ... ... ... ... саны |МЕМСТ-ке сәйкес|% |
| | ... | |
| | ... | |
| | ... | ... желісіне түспес |364 |8 |2,0 ... | | | ... ... |1557 |314 |20,0 ... | | | ... |88 |15 |17,0 ... |170 |82 |48,0 ... ... |359 |160 |45,0 ... ... Өзен ... сапасы жоғарғы ағымындағы ағыстың
үлестірілуіне байланысты және ... ... ие ... ... ... атты табиғи материалмен алмастырудың арқасында ... су ... ... ... ... ... ... кейін ауыз суының сапасында келесі
түрдегі жағымды өзгерістер орын алды: ... мен ... ... ... ... ... ... МЕМСТ бойынша ШРК-дан аспайды);
су бұрынғысынан мөлдір және жұмсақ бола ... ... ... концентрациясы 5-тен 4,5 мг/дм3-ге, сульфаттардың – 678-ден
600 мг/дм3-ге, темірдің – 0,06-дан 0,01 мг/дм3-ге дейін ... қ. ... ... ... ... көбінеки
өнеркәсіптік және коммуналдық-тұрмыстық ағынды суларға арналған канализация
желісі мен тазарту құрылғыларының күйімен белгіленеді.
1.6. Топырақ-өсімдіктер жамылғысының ерекшеліктері
Қызылорда қ. ... ... ... бойынша көне
атыраулық тегістікті құрайтын Қызылорда алқабының құрамына ... ... ... ... түрлі болып келеді, егіндік топырақтар мен
сортопырақтардың түрлері басым болуда. ... қ. ... ... ... қарастырып кетейік (4-сурет).
Шалғындық (тоғайлық) топырақтар аса құнарлы ... ... ... ... су тасқындарының әсерінде болған, олар Сырдарияның арна
маңындағы үймектерінде қалыптасады. ... ... ... ... ... ... алып ... Топырақ құраушы жыныстар ретінде
түрлі қуаттылықтағы аллювиальді ысырындылар
қызмет етеді. ... ... онша да ... ... ... Олар
өздерінде шегу шұңқырлары – окпандардың пайда болуына бейім ... ... ... ... қарашіріктің мөлшері орташа
есеппен 1,6 дан 3,0% ... ... ... ... фосфордың мөлшері 5,8-40,4 мг/кг, ал жылжымалы азоттың мөлшері –
96,9-144,2 мг/кг құрайды /9/. Жер асты ... 1-3 м ... ... ... топырақтарда өсімдіктер үшін қол жеткілікті болып келетін
ылғалдың үлкен қоры сақталған.
Қызылорда қ. маңындағы шалғындық ... ... ... егуге,
бақтарды орнатуға арнап пайдаланылады. Бұл топырақтар еркін ағыстық суару
үшін аса қол жеткілікті ... ... ... ... ... және шалғындау-шөлдік топырақтар ... Олар ... ... ... ... ... алып жатыр. Олардағы
қарашіріктің мөлшері 0,6 дан 2,9% ... ... Жер асты ... 3-5 ... жатыр, олар кейде тұзды болып келеді. Шалғындық ... ... ... ... ... олар сыртқы
табиғи факторлардың әсеріне (дефляция, ... аса ... ... ... ... ... тазару қабілеті өзге түрдегі топырақтарға қарағанда
жоғары болып келеді. Табиғи факторлардың ... ... ... ... ... ең ... олардың механикалық құрамымен түсіндіріледі:
топырақ құраушы жыныстар ретінде саздар мен сазды топырақтар орын алуда.
Шалғындық ... ... кең және ... депрессиялардағы гидроморфтік
топырақтардың орын алуының бұрынғыдан ұзақ сатысын білдіреді. Олардың
ерекшеліктері – жоғарғы қара ... ... ... қара ... ... егін ... ... салдарынан 20-40см тереңдікте
жақсылап нығыздалған деңгейжиектің болуы /14,15/. Оларды шалғындық-саздық
топырақтардың эволюциясының ... бір ... ... ... ... ... азайған жағдайда шалғындық-саздық топырақтар тікелей шалғындық-
қалдықтық топырақтарға айналады. Шалғындық-қалдықтық ... ... жер асты ... 0-2,5м ... ... ... қ. ... таралған. Су тасқыны болмаған жағдайда арнааралық ... ... ... бойы ... ... ... үдеп бара ... байқалуда. Жер асты суларының ... 5 м ... ... ... ... басқан жалаңаштанған бөліктер пайда болады. Бұл
жерлерде сортопырақтар мен тақыр түріндегі топырақтардың ... ... жер асты ... ... ... ... ... тұздық аккумуляциялардың реликтік сипатына ие. Тұздану ... ... ... әртүрлі бөліктерінде кең
тараған. Көбінесе сортопырақтар мен ... ... ... бірге шалғындау-шөлдала топырақтар ... ... ... ... ... ... қоспаларды құрайды.
Бұған микрорельеф пен гидрогеологиялық жағдайлар ықпал
етеді/18/. Жекелеген дақтар түріндегі кішігірім аймақты шөлдалалық құмды,
сортопырақтармен ... ... және ... ... ... ... жатыр.
Қызылорда қ. топырақтары дефляция мен эрозияға шалдыққан. Топырақтың
эрозиялық ... орын алуы ... ... ... отырған
аймақта әртүрлі байқалады: топырақтың әкетілуі және ... ... ... ... ... Сыртқы факторларға төзімділігі дәрежесі
бойынша Қызылорда қ. ... ... ... ... жатады. Топырақ жабынының бұзылуына адамның шаруашылық ... аса ... ... ... ... ... дамуына байланысты Қызылорда қ. топырақ жабынының
құрылымында елеулі түрдегі ... орын ... ... ... өзен суы ... жыл ішінде сорланбаған топырақты жоғары
мөлшерде минералданған ... ... ... ... ... ... әрбір суарылатын гектарға жылына 21,7-41,7 м3 тұздар келіп түсуде
/19/. Осыған ... өзен суы ... ... ... дағдарыс себептерінің біріне айналды деп сенімді түрде айтып
кетуге болады. Жинақтағыштардағы су өз бетінше жергілікті ... ... Қала ... арық ... ... вегетациялық кезеңде
шалшықтар мен кішігірім көлдерді байқауға болады. ... ... ... барлық жерде тұздануын, сортопырақтардың пайда болуын,
қоршаған ортаның ластануын тудырады. Топырақ ... орын алып ... ... ... тудырады/15,16/.
Тұтастай алғанда қала аймағында топырақтардың қарқынды түрде сорлану
процестері байқалуда. Жоғары мөлшерде сорланған топырақтардың үлесі қаланың
бүкіл ... ... ... ... сортопырақтары бар жоғары мөлшерде сорланған жерлер
құрайды (16,6%). ... ... ... жағдайын жақсарту үшін
шаю жұмыстарын жүргізу ... ... ... ... ... ... болып келеді/20/.
Қызылорда қаласы топырағының экологиялық ... осы ... мен ... ... ... аса ... ... бөліктерінің бірі. Табиғи
жағдайларда Қызылорда қ. аймағында тоғайлары бар қамыстық шалғындар көптеп
кездесетін. Табиғи ... ... ... ... ... ... және ... жердегі жағдайдың
нашарлауымен байланысты ... ... ... ... ... ... қ. ... өсімдіктердің дамуының жалпы эволюциялық
бағытталуы өсімдіктердің ... ... ... ... ... Мысалы, суландырылған оңтүстік бөліктерінде
галереялық тоғайлық ормандардың
аздаған көлемдері ғана сақталған, олар жие ... ... ... (Salix ... Andress) ... ... туранга (Populus
pruinosa Schrenk) кездеседі. ... ... ... ... ... ... бұталық қатар бар. Жақында ғана бұл тоғайлар адам
өте алмайтындай болатын/32/. Сиретілген талды-жиелік тоғайларда ағаштар мен
бұталы ... ... ... ... ... ... ... және
дақылдық топтар құрауда. Мия (Glycyrrhiza glabra L.), ... ... epigeios Roth.) ... ... ... repens
Beauv), қамыстан (Phragmites communis), қияқтан (Elymis junceus ... ... ... өсуі ... өз. ... аллювиальдік-
шалғындық топырақтары үшін тән болып келеді.
2. АНТРОПОГЕНДІК ЖЕР БЕДЕРІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА ӘСЕР ЕТЕТІН ФАКТОРЛАР
2.1. Өнеркәсіп өндірісі
Өнеркәсіп – ... қ. ... ... ... ... өнеркәсібінің көп салалық ... ... ... ... машина жасау мен метал өңдеудің, құрылыс материалдары
өндірісінің, целлюлоза-қағаз, жеңіл, тамақ, ұн тарту-жарма және құрама жем
өнеркәсібінің 13 ірі ... 33) ... ... ... қаласының арнайы экономикалық өңірінің өндірістік құрылымы
|№ |Негізгі кәсіпорындар ... өнім |
|1 ... ... ААҚ ... ... ... |
|2 ... АҚ ... ... және ... ... ... БК ... шығару және өңдеуден өткізу|
|4 |«Қуатамлонмұнай» БК ... ... ... |
|5 ... АҚ ... мен ... ... |
|6 |«КРЭК» АҚ ... мен ... ... |
|7 |«Қызылордаагрореммаш» АҚ |машина ... |
|8 ... АҚ ... ... |
|9 ... АҚ ... ... ... ... ЖШС (ФНМ) ... ... |
|11 |«Ақмаржан» АҚ ... ... ... ... АҚ ... ... ... |«Сыр шарабы» АҚ ... ... ... ... ... ... «Харрикейн ҚұмкөлМұнай»
ААҚ, «ҚұмкөлЛукойл» АҚ, «Қазгермұнай» БК, ... ... БК, ... АҚ, ... АҚ, ... АҚ, ... АҚ, ... АҚ, «Айдан» ЖШС (ФНМ), «Ақмаржан» АҚ, «Главтара» АҚ, «Сыр
шарабы» АҚ және т.б. ... ... ... әрқайсысы Қызылорда қ.
қоршаған ортасын экологиялық тұрақсыздандыруға өз үлесін қосуда.
Қызылорда қаласында Қызылорда облысының бүкіл өнеркәсіптік өнімінің 90%-
тен ... ... ... ... ... 1998 ж. ... ... қ. өнеркәсіптік көлеміндегі меншікті салмағын қарастырып кетейік.
Өнеркәсіп өнімінің көлемі ... ... ... және газ ... ... ... ... Екінші орында ТЭЦ-6-да электрқуатының өндірісі (17,1%) ... өзге ... ... қ. ... ... көлемінде оған
қарағанда төменгі орындарды иеленген болатын.
Қызылорда қ. ауа ... ... ... ... ластануда. Атмосфераның тұрғылықты көздерден ластануына
күлі көп көмірді жағудың нәтижесінде пайда болатын қатқыл ... ... ... мен күкірт диоксиді ықпал етеді. Өнеркәсіптік кәсіпорындар
қала бойынша мүлде ретсіз ... ... ... ... (ТЭЦ-6) мен Сырдария өз. (ЦКЗ, ДСК) аса ... ... ... ... ... бөлігі қаланың батыс бөлігінде
орналасқан. Желдердің жылдық бағытын ескерумен осы кәсіпорындардың қаланың
жел ... шет ... ... және ауа ... онша ... ... ... солтүстік-шығыс, желге қарсы бөлігінде орналасқан
өнеркәсіптік кәсіпорындардың (КРЭК) әсері онша жағымды болып табылмауда,
олардың ... оның ... ... ... өтеді. Кәсіпорындардың
бір бөлігі Қызылорда қ. оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан ... ... және ... қ. ... ... ... ... бақылауға арналған
тұрақты қосындар әлі де жоқ. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... отыр. Өнеркәсіп кешендері мен тұрғындық
құрылыстардың орналасу ерекшеліктеріне ... ... орта ... мен ... ортаға түсетін жүктеменің деңгейінің аймақтық
әртүрлілігімен ... ... ... «Южный» өнеркәсіп өңіріне
жанасып жатқан оңтүстік-шығыс бөлігінде ауада қаланың өзге ... ... ... ... ... ... бөліктерінде
атмосфералық ауада аммиак табылған. Оның қыс ... ... ... 0,7-1,2 ШРК, ал жаз ... – 1,5 ШРК ... ... кәсіпорындар шығарындыларының құрамы мен Қызылорда ... ... ... әсер ... ... дәрежесі әртүрлі болып
келеді. Қызылорда қ. өнеркәсібінің негізгі салаларының экологияға тигізетін
әсерлерінің ауқымдары мен ... ... ... ... ... қ. ... ... суаттары мен топырағын
ластауда отын-энергетикалық кешенінің кәсіпорындары елеулі үлесін ... ең ірі жылу ...... Ол қала ... ... және қала
аймағының соған жанасып жатқан бөлігін ластайды. Мұнда атмосфераға түсетін
ластаушы заттардың ең ... ... ... ... ... көріп отырғанымыздай, ТЭЦ-6 ... шаң, ... ... азот диоксидінің шоғырланулары осы
заттардың атмосферадағы ШРК мөлшерінен едеәуір дәрежеде артық болып келеді.
Жер бөліктерінің басым бөлігі сонымен ... ТЭЦ-6 ... ... ... ... бұл жер ... ... түрде
айырылуға әкеп соқтыруда. Топырақ – қоршаған ортаның ... ... ... ... ... жөніндегі орталығы
жүргізген зерттеулер Қызылорда қ. топырағының ауыр металдармен, хлор- және
фосфорлық органикалық пестицидтермен едәуір ... ... ... Көбінесе ТЭЦ-6 ауданында қорғасынның ең жоғары мөлшері ШРК-дан 2,5
есе асып кеткен болатын (1998ж.).
Кәсіпорыннан алыстаған ... оның 3-4 км ... ... 2,6-
2,9 ШРК дейін артады (Д-қосымшасы). Қорғасынның жоғары мөлшерде болуы (2,6
ШРК дейін) ... ... да ... ... ... ... ... мырыш, мыс, никель және кадмий шоғырламалары жатады.
Электрстанцияларының технологиялық қажеттерге арнап суды көп ... көп ... ... ... ... түрдегі жүйесі болмаған кезде
жер үсті мен жер асты сулары ... ... әкеп ... ... ... ... ... ортаны қорғау
басқармасының деректері бойынша ТЭЦ-6 сүзгілеу ... ... ... ... ... ... 17 есе, сульфаттар
бойынша – 20, аммонийлік азот бойынша – 5 есе асу ... ... ... қ. ... ортасына тигізетін әсері
ең алдымен ТЭЦ-тың атмосфера мен топырақты көп мөлшерде ластауынан, ... ... ... жер ... ... 2 км2) алып ... ... Аталмыш өнеркәсіп саласының қоршаған ортаға тигізетін
әсері салыстырмалы ... ... ... ... Ол ... ... ... өндіріс құрылыстарын орналастыруға арнап алынуын, сондай-ақ
топырақтың, жер үсті және жер асты ... мен ... ... шығарындыларымен ластануымен сипатталады. 13-кестеден көруге
болатындай, шаңның ең жоғары ... ... 4,8 ШРК ... ... ... шырағының астында шығарынды көзінен 2 км қашықтықта
тіркелген. Бұл жерде шоғырлануы 1,3 ШРК құрайтын азот ... ... ... ... Қағаз бен қатты қағаздың өндірісі судың ... ... ... және өнеркәсіп ағындарының көптеген мөлшерде сыртқа
шығарылуымен ... ... ... ... қаласында орман өңдеу
өнеркәсібінің кәсіпорындарына Целлюлозалық-қатты қағаздық заводы жатады.
Қазіргі кезде ... ... ... әкелінетін ағашпен жұмыс істейді,
сондай-ақ жергілікті күріш плантацияларындағы сабанды
11-кесте
Қызылорда қ. өнеркәсіптік кәсіпорындарының маңындағы атмосферадағы
ластаушы заттардың орташа тәуліктік шоғырламасы, ... |Шаң, ... ... |Аммиак, |Фторлы |
| ... ... ... ... ... |
| ... | |, мг/м3 |оксиді, |, мг/м3 | ... |
| ... | ... | | | |
| ... | | | | | | ... | |0,15 |0,05 |3,0 |0,06 |0,04 |0,0005 ... | | | | | | | ... |0,5 км |0,5 |0,02 |4,0 |0,09 |- |- |
| |1 км |0,6 |0,01 |3,0 |0,10 |- |- |
| |2 км |0,5 |0,01 |2,0 |0,09 |- |- |
| |3 км |0,5 |0,01 |3,0 |0,08 |- |- ... |1 км |0,6 |0,02 |3,0 |0,10 |0,29 |- |
| |2 км |0,5 |0,01 |2,0 |0,09 |0,20 |- |
| |3 км |0,5 |0,01 |2,0 |0,08 |0,09 |- ... |1 км |0,7 |0,01 |3,0 |0,10 |0,08 |- |
| |2 км |2,4 |0,01 |4,0 |0,5 |0,06 |- ... |0,5 км |0,9 |0,20 |4,0 |0,09 |0,28 |0,025 |
| |1 км |0,7 |0,02 |3,0 |0,09 |0,10 |0,016 |
| |2 км |0,5 |0,02 |3,0 |0,08 |0,09 |0,009 ... |0,7 км |1,0 |0,02 |3,0 |0,03 |0,09 |- ... | | | | | | | ... ... қатты қағаз бен қағаз шығару үшін су көп ... - ... бір ... 350-600 м3 ... сонымен қатар
атмосфералық ауаны ластауда. Мысалы, ЦКЗ маңындағы аммиактың концентрациясы
1,4-2 ШРК құрайды (11-кесте). Өнімді өндірудің технологиясы ... ... мен ... қолданумен байланысты, сол себептен өзекті мәселе
болып ЦКЗ-ның қоршаған ... ... ... әсерін бейтараптандыру
табылады. ЦКЗ-ның ... ... ... желі ... ... ... ... өнеркәсібі. Өнеркәсіптің аталмыш саласына жататын
кәсіпорындардың қоршаған ортаға тигізетін ... және ... ... су көздерін, топырақтарды ... ... ... ... ... ... табиғи ортасына Құмкөл кен өндіру
орнында мұнайды өндіру мен өңдеуден өткізу аса күшті әсерін ... ... ... оны ... ... жол арқылы тасымалдауға арнап тартылады.
Осыған байланысты, жер үсті, жер асты ... мен ... ... ... ... аймақтардағы мұнай өнімдерінің қоспалары бар ағынды сулармен
ластануына жол бермеудің қажеттігі ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық шикізаттарын
өңдеуге бағытталған жеңіл өнеркәсібінің кәсіпорындары ... ... ... ластанған ағынды суларды шығару түріндегі шектелген ... ... Ауыл ... шикізатын өңдеу барысында жиі
жағдайда суаттар ... және өзге де ... бар ... ... ... кәсіпорындардың арасында келесілерін атап кетейік:
«Ақмаржан» АҚ, «Сыр шарабы» АҚ, ... АҚ, ... ет ... АҚ және т.б. ... канализациясына өндірістік ағынды
суларды тұрмыстық ағынды сулармен қосылған ... ... ... ... ... сулардағы жүзгінделген заттардың ШРК-сы 500 мг/л
құрауы тиіс, ал «Рыбзавод» АҚ-ның ағынды суларында жүзгінделген ... 3000 мг/л ... ... мен ... ... кәсіпорындардың түріне
байланысты болады. Мұны сондай-ақ Қызылорда ... ... ... ... басқармасының мамандары Целлюлоза-қатты қағаз заводының
(«Главтара» АҚ), Қызылорда ... ... ... ... ... ЖШС) мен ТЭЦ-6 ... ... ... ... ... отыр (12-кесте).
12-кесте
Аса ірі кәсіпорындардың 1998ж. Қызылорда қ. атмосферасының жалпы
ластануына қосқан үлесі/25/
|Негізгі ластаушы ... ... ... |ың ... |көздердің жалпы |
| | ... | ... ... % |
| | ... % | |
| ... |газ | | |
| | ... | |
| | |і | | ... Тоқылмаған материалдар |367 |1176 |4,9 |11,7 ... | | | | ... ... |6433 |1938 |26,8 |63,4 ... | | | | ... ... материалдары мен |467 |118 |1,8 |4,4 ... ... | | | | ... ... ... |13 |650 |2,1 |5,0 ... | | | | ... ... |1320 |735 |6,5 |15,5 ... ... ... ... тәжірибелік-механика заводына
келеді. Аталмыш кәсіпорынның жалпы шығарындылары жылына 8371 т ... ... ... шығарындылар (шаң, күйе) басым болып келеді, олардың
үлесі жылына 6433 т (76%) ... ... ... тоқылмаған материалдар фабрикасы, Целлюлоза-
қатты қағаз комбинаты тәрізді кәсіпорындарда құрғақтарына қарағанда басым
болып келеді. Атмосфераның ... ... ... күлі көп ... ... ... ... құрғақ заттардың, күйе, көміртегі оксиді
мен күкірт диоксидінің есебінен орын алады.
Осылайша, Қызылорда қ. аймағында ... ... ... ... жағдайына жағымсыз әсерін тигізуде: олардың әсер ... ... шаң, ... және газ тәрізді қоспалардың шектен тыс
мөлшері байқалуда, олардың тарауы жергілікті ... ... ... және ... ШРК-ның тиісті деңгейлерінен аспайды. Қоршаған ортаның
экологиялық жағдайына аса күшті жағымсыз әсерін жылу-энергтикалық ... ... ... ... ... ... ... үшін көліктік инфрақұрылым маңызды мәнге ие болады.
көліктік коммуникациялар кенттенген кешендердің «қан айналымы жүйесі» ... ... ... ... өңірі географиялық тұрғыдан алғанда
тиімді орналасқан және онда көліктің дамуына арналған қолайлы ... ... ірі ... ... ... ... Қала ... жол және шосселік жолдардың қиылысында орналасқан.
Көліктің табиғатқа тигізетін әсерін келесі екі ... ... ... жерлердің азаюы және қоршаған ... ... ... ластаудың тұрғылықты емес көздеріне темір жол ... ... ... көлігі. Оның көліктік инфрақұрылымдағы алатын ролі аса айқын
болып келеді. Мысал ретінде айта ... 1997 жылы ... жүк ... көлемі оның алдындағы жылға қарағанда 4,5%-
ке артып, 247 мың тоннаны құраған болатын, ал 1998 жылы – 204 мың ... Қала ... ... Ақтөбе-Қызылорда-Шымкент магистралі өтіп жатыр.
Қалада жолаушылар ... ... ... ... ... ... етуде (13-кесте).
13-кесте
Қызылорда қаласының жолаушылар тасымалдайтын көлігі
|Көрсеткіштердің атауы |1996ж. |1997ж. |1998ж. ... саны |315 |296 |266 ... ... саны |92 |175 |197 ... саны |11 |17 |23 ... айналымы, мың жолаушы |95503,8 |93101,5 |137017,4 |
Қызылорда ... ... ... ... ... көп ... ... көздердің, соның ішінде автокөліктің
үлесіне тиеді. ҚР Статистика жөніндегі агенттігінің ... ... жыл ... автокөліктен болған шығарындылар 22,8 мың тоннаны құрады.
Қызылорда қаласындағы автокөліктердің саны жылдам артуда: ... ... ... көзі ... ... ... тұрғын аудандарына тарауда.
Автомобиль көлігінің газдарының белсенді компоненттері болып азот ... ... ... ... ... ... жер үсті қабатына шығарылады,
бұл олардың тарқауын қиындатады. Қызылорда қаласында, әсіресе оның орталық
және батыс бөлігінде тар көшелер мен биік ... ... ... ... ... заттарының ауада, оның үстіне жаяу ... алу ... ... ... ықпал етеді. Жанған
газдардың ... 200 ... ... кіреді, бірақ қазіргі кезде
олардың кейбірі ғана нормалануда – ... ... ... азот
тотығы, түтіндік, күйе және шаң.
Қызылорда қаласының атмосфералық ауасын автокөліктің ... ... ... ... ... ... және ең алдымен 3,4-
бензопирен ие ... ... ... ... ... осы қосылыстың ШРК-сынан 10-12 есе, ал тұрғын үй ... 2 есе ... ... ... ауа қауызыны диффузиялық түрде
ластануын ... ... ... ... аса көп ... тұрғын үй ауданы болып қаланың солтүстік-батыс бөлігі (Толстой
көш.) табылады, онда автокөліктің аса қарқынды қозғалысы байқалуда.
Автомобиль ... ... ... ... ... шаңы ауаға
көтеріледі, онда ... ... ... мен ... ... ... канцерогендік қосылыстар пайда болады.
Қызылорда қаласының ауа қауызының жылдың жылы мезгілінде ... ... ... ... орта ... 3,3 ... ал ... – 2,7 ШРК-ны құрайды. Бұл ретте, аса ... ... ... ... ... табылады, мұнда автокөліктің қозғалысы аса қарқынды.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... сипаттамалары 40-50%-ке олардың
техникалық күйімен және ... ... ... ... ... ... ... күйінің нашарлауына сонымен қатар
автокөлік бірліктерінің санының артуы, атмосфераның ... ... ... ... төмен дәрежеде тазартылған жанармайды
пайдалану, ескірген құрылымдар мен автомобильдердің төмен техникалық күйі
ықпалын тигізеді. Қалаға ... ... ... ... Облыс
әкімінің 1999 жылдың 24 қарашасындағы № 79 шешімімен бекітілген қоршаған
ортаны ... үшін ... ... ... қатар
пайдаланылатын жанармайдың сапасына қатысты бақылауды да ескерілген. Бұл
шешім табиғат қорғау стратегиясына сәйкес келеді.
Әлемнің ... ірі ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігіне қатысты өте қатаң талаптар
енгізілген, олар ... ... ... ... деңгейін ретке
келтіреді. 1997-2000жж. аралығына арналған Қызылорда облысының экологиялық
жағдайын тұрақтандыру ... ... ... ... «2000
жылға дейін облыс аумағына экологиялық талаптарға жауап бермейтін ... ... ... ... кешенін әзірлеп, оларды жүзеге
асыру. ... ... ... ... ... газдарының улылығына
қатысты экологиялық талондарды енгізу, ... ... алу ... мен
белгіленген нормалардан асу кезіндегі айыппұлдық ... ... де осы ... өзіне дейін Қызылорда қаласында автокөліктің шығарылу
газдарының ... ... ... бақылау ісі нашар
ұйымдастырылған, қазіргі ... ... ... жоқ. ... ... ... қоршаған ортаны қорғау басқармасының деректеріне сәйкес
қазіргі ... ... ... 6 ... ... ... ... газ
жинақтау станциясының қуаттылығы тәулігіне небәрі 150 автокөлікке арнап
ескерілген.
Темір жол ... ... ... жол ... ... қаласының
дамуында маңызды роль атқарады. 1905 жылы-ақ ... ... ... ... ... су құбыры пайда болды. Қазіргі кезде темір жол
Еуразияның Еуропалық және ... ... ... ... ... ... Қызылорда станциясы арқылы 1997 жылы темір жол
көлігімен 427 мың ... жүк ... 290 мың ... ... ... жылы – 388,4 мың ... жүк ... және 2196 мың тонна жолаушы
тасымалданды.
Темір жол қаланың солтүстік және орталық бөліктері арқылы өтіп ... ... ... ... ... құрылыстары бар селитебтік өңір
орналасқан. Темір жол көлігі Қызылорда қаласының қоршаған ортасына елеулі
түрдегі әсерін ... ... ... ... қалалық жерлердің шамамен
27км2 -і орналасады. 1 және 2 ... ... ие ... ... ... орын алуы ... ... топырақтар
ластанады.
Қоршаған ортаның едәуір мөлшердегі шуылдық ластануы. ... ... 300 метр ... ғана ... деңгейі фондық деңгейге
жақындайтыны белгіленген. Қызылорда ... ... жол ... ... салудың нормалары әрдайым сақтала бермейді: кейбір ... ... жол ... тым ... орналасқан. Кейінгі жылдары шуылдың таралу
механизмін зерттеуге үлкен көңіл бөлінуде: ... ... ... ... ағаш ... ... ... 7-8 дБ-ға, ал қыста 3-4 дБ-ға
азайтатындығы дәлелденген. Бұл жағдайды ... қ. ... ... ... көлік. Қызылорда қ. ... ... ... ... ... атқарады. Қызылорда әуежайы қала құрылыстарының
шетінен оңтүстік-батыс жағына қарай 21 км қашықтықта орналасқан. ... ... 2700 м ... жолағынан, рулеждік жолдан, перрон мен
асфальттік жабындағы тұрақтау орындарынан құралады. Әуежайдың ауаны ластауы
мен қоршаған ... ... ... ... ... ... ... шеткері жерлермен шектеледі.
2.3. Коммуналдық жүйе
Әлеуметтік инфрақұрылым элементтерінің арасынан тұрғын үй қорын бөлген
дұрыс. Қызылорда қаласында мемлекеттік тұрғын үй ... 1926 жылы ... 19 ... ... ... ... болатын. Ол кезде қалада 13
мың тұрғынға арналған 22 мың м2 тұрғын үй ... бар ... Ал 1997 ... аралығында барлық меншік түріндегі кәсіпорындар мен ... ... ... ... ... 29664 м2 тұрғын үйлер ... ... ... 57 пәтер иегерлері кооперативі құрылған, олар
597 көп қабатты тұрғын үйлерді қамтиды.
Қазіргі кезде қала ... ... ... ... ... қала ... ... қалалық тұрғын үй шауарышылығының
қызметтерінің қатарына енгізілген. Судың ластану ... ... ... ... ... ... ... облыстық санитарлық
эпидемиологиялық станциясымен бірлесіп айналысады. Қызылорда қаласының
қоршған ортасына ең ... ... ... ... сумен қамту және
канализация жүйелері әсерін тигізеді.
Сумен қамту. Облыс орталығы екі су көзінен сумен ... Бұл: ... ... пайдаланатын қаланың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан
тартқыш станция мен Қызылорда ... оң жақ ... ... су ... ... қаласында қалалық су құбырын 128,8 мың адам ... су ... мен ... ... ... ЖШС)
деректері бойынша Сырдария өз. беті ашық ... ... ... ... 201,7 ... 17 755 м3/тәул. немесе 6,53 млн. м3/жылына. Жер ... ... ... ... 394,96л/сек немесе 28,1 мың м3/тәул.,
10,8 млн м3/жылына құрайды.
Жер асты ... ... ... «Арай», «Горпарк»,
«Тубдиспансер», «Қызылжарма» және жекелеген ұңғымалар жатады. «Арай»,
«Степь», ... су ... ... ... ... орналасқан.
Қалғандары әртүрлі бөліктерінде орналасқан. Бұл ұңғымалардың суы тікелей
қалалық су құбыры желісіне беріледі.
Қызылорда қаласындағы негізгі су ... (1440 мың м3) ... ... ... Қызылорда қ. урбажүйесінің суды осыншама көп
мөлшерде тұтынуы жер асты сулары ... ... ... ... тудырды.
Табиғи күйімен салыстырғанда жер асты суларының ... ... ... ... ... қ. маңында орналасқан артезиан қауызының
су көлемі азайып кетті.
14-кесте
|№ |Тұтынушылардың атауы ... ... мың ... |
| | |су, мың м3 | |
| | | ... өз. |Жер асты суы |
|1 |Шаруашылық-ішу |14400 |5270 |9130 |
| ... ... қ. | | | |
| ... | | | |
|2 ... ... |1261 |555 |706 |
| ... | | | |
|3 ... |1036 |420 |616 |
|4 ... ЖШС өз |633 |285 |348 |
| ... | | | |
| ... |17330 |6530 |10800 ... ... (50 ... ... артезиан қауызының түбінен суды
үздіксіз түрде тартып алып жатады. Қызылорда қ. сумен қамтуға ... ... бір ... ... ... өзенінен сорғыштармен,
сондай-ақ Қызылорда гидроторабының су-реттеуші құрылыстарымен тартылып
алынады. ... өз. ... ... ... қ. жекеменшік үй
шаруашылықтарына, ... ... жасы ... ... ... желісі келесі суару каналдарымен реттеліп отырады:
«Қалалық», «Батыс», «Оңтүстік», «Жамбыл» және т.б.
Қаланың ... ... ... ... ... ... ... Қызылорда қаласының канализациялық ағыстары
қаланың солтүстік-батыс ... ... ... ... және тұрмыстық қалдықтарды кәдеге жарату өнімдері де
шығарылады. Осы ... ... ... ортаға тигізетін
әсері топыраққа ағынды сулардың сіңірілуі, суаттардың түбінде ... ... ... өнімдерінің шоғырлануы түрінде байқалады.
Тұрғын үй-тұрмыстық шаруашылығының монополиясыздандырылуына байланысты
коммуналдық шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... ӨБ және «МРТЦ» АҚ-ның ... ... ... ... ... ... денсаулық сақтау және
білім беру объектілерінде ... ... Олар ... ... ... ... және қоршаған ортаны ластауға өз үлесін
қосуда. Қалалық коммуналдық шаруашылығының Қызылорда қ. қоршаған ортасына
тигізетін ... ... ... келе ... ауаның муниципалдық
қазандықтармен ластануын қосымша айтып кетейік.
Айта кететін нәрсе, қазіргі ... жылу қуат ... ... құрамы жақсы жағына қарай өзгерген: газ тәрізді заттардың
шығарындылары ... ... ... ... ... Бұл ... ... сұйық отынға ауысуымен байланысты. Осыған қарамастан
коммуналдық шаруашылық ... ... ... ... пен биотаға
жағымсыз әсер етумен, қаланың қоршаған ортасына едәуір әсерін тигізуде.
2.4 ... ... ... ... ... ... қ. ... дамуы мүлде
өзгеше жағдайларда орын алады. Қала экономикасы ... пен ... ... ... ... ... ... Осы мақсатпен 1996
жылы Қызылорда қаласы Қызылорда арнайы экономика өңірінің (ҚАЭӨ) құрамына
енгізілген ... Ол ... ... ... 1996 ... ... № 3123 «Қызылорда арнайы экономика ... құру ... ... ... ҚАЭӨ ... 190,6 мың адам тұрады. Оның 174,9
мыңы – ... 15,7 мыңы – ... ... ... ... ...... шаршы километрге 22 адам. Қызылордада 33 өнеркәсіп
кәсіпорындары, 53 жалпы білім беру ... 21 ... ... ... 4 кәсіптік мектеп, 4 колледж бар.
Қызылорда арнайы экономикалық өңірі біртұтас өнеркәсіптік кешен болып
табылады. Өзінің қызмет ... ... ... (1996 және 1999 ... ... арнайы экономикалық өңірінде өнеркәсіптік өндірістің
тұрақты түрде ... ... ... ... тұрып қалған ондаған
өндірістердің жұмысы қайта жандандырылып, тауарлар мен қызмет көрсетулердің
саны 30-дан артық жаңа түрлері игерілген. ... ... ... ... ... ... әсер ету процесін күшейте түсті.
Қызылорда арнайы экономикалық өңірін құру ... бірі ... ... импортты алмастыратын тиімділігі жоғары және экспортқа
бағытталған өндірістерді құру және жаңа өнім ... ... атап ... ... ... ... кәсіпорындарды құру, ауылшаруашылық
жаткалардың жаңа әмбебап түрлерін игеру, ... ... ... мен ... құру, халық тұтынатын тауарлардың, тағамдық
азық-түліктердің жаңа ... ... және ... ... ... Қызылорда арнайы экономикалық өңірі Қызылорда
қаласының қоршаған ... ... ... ... ... біртұтас экономикалық немесе өнеркәсіптік кешен болып табылады.
Тұрғындардың саны мен ... ...... қоғамының табиғатқа
тигізер әсерінің маңызды факторы. Бұл әсер экономика салаларының шоғырлануы
жоғары болған ... ... ... Өздерінде қалалар орналасатын
ландшафтарда көптеген табиғи компоненттердің ... аса ... ... ... болып келеді. Еске сала кетейік, ландшафтардың өзгеруі
мен түрленуі бағыттарының дәрежесі ... ... ... және ... ... (өнеркәсіп кәсіпорындары спектрінің ... ... ... ... ... ... ... қорғау мен табиғи ресурстарды үнемді пайдаланудың
ерекшелігі тұрғындардың қалыпты санитарлық-гигиеналық ... ... ... ... қ. ... ... урбажүйе болып табылады, оның бөлігі болып
табиғи және антропогендік ішкі жүйелер ... ... ... ... қ. ... ... ... Қызылорда қ. табиғи ортасының ... ... ... ... ... көрсетілген. Қоршаған ортаға
антропогендік әсер етудің қызметтік өңірлері айқын ... ... ... ... ... үй-қоймалық, рекреациялық және
т.б. Жартылай функционалды факторлардың әсер ету ... ... ... ... әсер ... ... ... белгілі дәрежедегі
қызығушылық тудыруда. Олардың шектерінде ... ... ... ... аралас түрдегі әсері айқындалады.
Антропогендік факторларды зерттеген ортаның экологиялық тұрақсыздану
беталыстарын анықтауға, табиғат қорғау ұсыныстарын негіздемелеу мен ... ... ... ... береді, бұл осы дипломдық
жұмыстың мақсаты болып табылады.
Қызылорда қ. урбаэкологиялық картасына ... ... ... аймақтың табиғи ортасының антропогендік түрленуінің аса ... ... қ. ... ... ... ... ... береді.
Қызылорда қ. аумағының 821км2 -ның ең үлкен ... ... ... ... Ол селитебтік көп қабатты, жалғыз қабатты және селитебтік
аралас (аз ... ... ... ... Оның ... тән ... жер бедерінен бастап биотаға дейін бүкіл ландшафтық ... ... ... ... ... әсер етудің дәрежесі
көбінесе құрылыстардың түріне (қабаттығына) ... ... ... Қызылорда қ. ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі болып
табылады. Қоршаған ортаға жекелеген антропогендік әсер ету ... ... ... ісі ... зерттеуді қажет етеді. Салыстырмалы
түрде қауіпсіз болып аз ... ... ... ... ... әсер ... ... болып атмосфералық ауаның қыста жекедара
пешпен жылыту кезінде ластануы және шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... қауіпті өнеркәсіптік және көліктік
өңірлер төндіреді, олар барлық ... ... аса ... ... тигізеді. Олардың үлесі қала аумағының 19,5%-ін құрайды.
3. ҚЫЗЫЛОРДА ҚАЛАСЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ГЕОЭКОЛОГИЯЛЫҚ
АУДАНДАСТЫРЫЛУЫ
3.1. Қаланың табиғи ортаға тигізетін әсері
Тұрғындардың саны мен ... ... – адам ... ... ... маңызды факторы болып табылады. Бұл әсер экономика ... ... ... болған сайын, соғұрлым күшейе түседі. Өздерінде
қалалар орналасатын ... ... ... ... өзгеруі
айқын түрдегі беталыс болып келеді. Ландшафтардың өзгеруі мен қайта құрылу
бағытының дәрежесі қаланың ... ... және ... өнеркәсіп
салаларының (өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... келеді. Өздерінде қалалар орналасқан
ландшафтардың табиғатын қорғау мен оның ... ... ... ... ... ... етуінің қалыпты санитарлық-
гигиеналық жағдайларын қамтамасыз етуге негізделген.
Қызылорда қ. аймағы біртұтас ... жүйе ... ... оның ... ... және ... (кенттік-техногендік) ішкі жүйелер
жатады. Кенттік жүйенің кеңістіктік құрылымы ... қ. ... ... ... (10-сурет).
Картада Қызылорда қ. табиғи ... ... ... ... ... факторлар көрсетілген. Қоршаған ортаға
антропогендік әсер етудің келесі қызметтік өңірлері ... ... ... ... ... ... ... және
т.б. Жартылай функционалды факторлардың әсер ету өңірлері ... ... ... әсер ... ... ... белгілі
мөлшердегі қызығушылықты тудыруда. Солардың шектерінде ... ... ... факторлардың аралас түрдегі әсер етуі ... өңір және ... ... ... ... ... тұрақсыздануының
беталыстарын анықтаудың, табиғат ... ... ... ... байлықтарын пайдалануды басқару мүмкіндіктерін ... бұл ... ... ... ... табылады. Қызылорда қ. ... ... ... ... ... отырған аймақтағы табиғи
ортаны антропогендік түрлендірудің аса маңызды факторларын, антропогенездің
Қызылорда қ. кенттік жүйесінің эволюциясында ... ... ... ... құрылымы
|№ |Кенттік-экологиялық |Экологиялық әсер ету ... |
| ... жүйе | | |
| | | |Q, га ... % |
|1 |Көп ... ... ... барлық |930 |8 |
| ... ... ... ... | |
| ... ... ету | | |
|2 |Аз ... ... ... ... |2939 |26 |
| ... ... ... суды ... | | |
| | ... пайдалану, | | |
| | ... мен ... | | |
| | ... ... ... | | |
|3 ... түрдегі аз |Барлық табиғи |1000 |9 |
| ... ... ... ... | | |
| ... ... ... әсер ету, | | |
| ... ... ... | | |
| | ... | | |
|4 ... өңір ... ... |1105 |9,5 |
| | ... әсер ету | | |
|5 ... өңір ... ... |1154 |10 |
| | ... әсер ету | | |
|6 ... ... және |680 |6 |
| ... ... ... әсер | | |
| | |ету | | |
|7 ... |Барлық табиғи |604 |5,5 |
| ... өңір ... ... | | |
|8 ... су |568 |5 |
| |ық өңір ... | | |
| | ... ... | | |
|9 ... егу |Жер ... |1490 |13 |
| ... ... ... | | |
| | ... әсер ету | | ... ... ... ... |900 |8 |
| ... ... көп | | |
| ... ... әсер ету | | |
| ... | | |100 ... деректері Қызылорда қ. аймағының функционалдық-кеңістіктік
құрылымын көрсетіп отыр. Одан көріп отырғанымыздай, ... қ. 821 ... ең ... ... ... өңір (43%) алып ... Оны біз
құрылыстық көп қабаттық, бір қабаттық және құрылыстық аралас (аз қабаттық-
көп қабаттық) өңірлерге бөлдік. Оның ... тән ... ... жер ... ... ... ландшафтік құрылымды түбегейлі түрде өзгерту табылуда.
Антропогендік әсер етудің дәрежесі көбінесе құрылыстың түріне ... ... ... сала кететін жағдай, Қызылорда қ. ... ... ... ... ... ... ... бір бөлігі болып табылады. Антропогендік әсер етудің
жекелеген факторларының қоршаған ... ... ... ... ... ерекше зерттеуге тұрарлық. Айта кететін нәрсе: салыстырмалы
түрде қауіпсіз ... аз ... ... ... ... онда
экологиялық әсер етудің белгілеріне атмосфералық ауаның қыс кезінде жеке
түрде пешпен жылыту кезінде ластануы мен ... ... ... ... жатады.
Аса жоғары дәрежедегі экологиялық қауіпті өнеркәсіптік және ... ... олар ... ... компоненттерге жағымсыз экологиялық
әсерін тигізеді. Олардың ... қала ... ... құрайды.
3.2. Қызылорда қаласының казіргі экологиялық жағдайы
Біз қарастырып кеткен Қызылорда қ. қоршаған ... ... ... ... ... ... ... Бұл кейінгі жылдары тіпті Казгидрометеорология ... ... ... ... ... ... Қызылорда қаласына кіретін бөлігіндегі Сырдария өз. гидрологиялық
режиміне қатысты бірқатар бақылаулардың жүргізілмей қалуларын атап кетсе де
жеткілікті, олар ... ... ... ... болатын.
Өнеркәсіптік кәсіпорындардың шығарындыларына қатысты бақылаулар жоқ не қол
жеткіліксіз болып табылуда. Топырақтардың ... ... мен ... ... ... туралы мәліметтер жоқ. Суару мен сүзгілеу
өңірлерінің, тазарту ... мен ... ... ... ... ... ... түрдегі бақылаулар жоқ.
Қызылорда қ. аймағында литогендік, гидроклиматогендік және биотикалық
ортаның экологиялық жағдайын кешенді бақылауды ... ... ... ... ... жүйесі жоқ. Сол себептен
автор Қызылорда қ. қоршаған ортасының жекелеген элементтерінің экологиялық
жағдайын сипаттайтын ... ... ... ... ... ... болды.
Осыған орай Қызылорда қ. урбажүйесінің қоршаған ортасының күйін сапалы
экологиялық бағалаудың аса тиімді жалғыз нұсқасы ... ... ... ... ... ... ... жеке табиғи
компоненттердің жекелеген сандық сипаттамаларына, және атап ... ... су ... ... ... ... ШРК ... келуіне негізделумен белгіленген болатын. Қоршаған ортаның
экологиялық ... ... ... ... бойынша 16-кестеде келтірілген.
1. Экологиялық тұрақсыздандырылудың ең жоғары деңгейі литогендік
негізден биотаға дейін ... ... ... 6 ... арнап ШРК
деңгейінен асумен сипатталады.
2. Экологиялық тұрақсыздандырылудың тым жоғары ... ... ... ... табиғи компоненттер үшін ШРК деңгейінен асумен
сипатталады.
3. Экологиялық тұрақсыздандырылудың жоғары деңгейі ... ... ... үшін ШРК ... ... ... ... тұрақсыздандырылудың қалыпты-жоғары деңгейі жер асты
сулары, топырақтар мен биота үшін ШРК деңгейінен асумен сипатталады.
5. ... ... ... ... ... ... үшін ШРК деңгейінен асумен сипатталады.
6. Экологиялық тұрақсыздандырылудың төменгі деңгейі өсімдіктер ... қоса ... ... орта үшін ... тұрақтылықтың
бұзылуымен сипатталады.
7. Қоршаған ортаның экологиялық тұрақсыздандырылуының қалыпты ... ... ... ортаның экологиялық тұрақсыздандырылу ... ... ... ... болмауымен сипатталады. Ол негізінен
соңғы жылдары қаланың құрамына кіргізілген қаланың шет жақтарына тән ... қ. ... ... ... ... ... шекті-
рұқсат етілген жүктеме фонынан асуын ескерумен А.В.Чигаркин ... ... ... жіктемелеудің критерийлері
|Ин-де|Экологиялық |ШРК ... асуы ... ... |
|кс |тұрақсыздандырылу |бейім келетін табиғи компоненттер |
| ... | |
| | ... |Жер ... | ... ... ... |ық |
| | ... |ауа |сула-р|сула-р| |орта |
| | | | |ы |ы | | ... |Ең ... ... | |/// |/// |/// |/// |/// |/// ... |Өте жоғары | ... | | |/// |/// |/// |/// |/// ... ... | | ... | | | |/// |/// |/// |/// ... ... | | | ... | | | | |/// |/// |/// ... ... | | | | ... | | | | | |/// |/// ... ... | | | | | ... | | | | | | |/// ... ... ... ... қ. ... ортасының экологиялық
жағдайының қасиеттері бізге бірқатар қорытындылар жасауға мүмкіндік береді.
Олардың арасында негізгілері ... ... ... ... қ. ... ... ... өңірдің өзгерген
интразональдік алқаптық ландшафт түрінде болып ... ... ... ... ... жер ... жер ... мен топырақ жабынының ластануынан байқалуда;
• Қызылорда қ. ... ... ... ... ... ... ... мен көрсеткіші болып топырақ қабаты мен жер
асты суларының серпіні табылады;
• Қызылорда қ. су-физикалық режимінің жылжымалығы мен тұрақсыздығы
геоэкологиялық даму ... мен ... ... ... ... ... негіздемелеуге мүмкіндік береді.
Тұтастай алғанда Қызылорда қ. урбажүйесінің қоршаған ортасының
экологиялық тұрақсыздандырылу ... ... деп ... ... Қала ... үшін су компоненттерінің, топырақтар мен биота үшін ШРК
нормативтерінен артуы тән ... Әуе ... ... ... ... ... (геологиялық құрылымының) бұзылулары байқалуда. Қала
құрылысы мен инженерлік-құрылыс жұмыстары табиғи ... ... ... елеулі мөлшердегі бұзылуларын тудырмады.
Қызылорда қ. қазіргі кездегі қоршаған ортасының ... ... ісі ... келешектегі аталмыш аймақтың тұрақты ... ... ... ... ... беруде. Бұл міндеттерді біз
ландшафтік-экологиялық тұрғылар мен геоэкологиялық аудандарға ... ... ... ... аймағындағы экологиялық тәуекел дәрежесінің кеңістіктік
айқындалулары
Геоэкология немесе ландшафтік экология ...... ... және табиғи-антропогендік геожүйелерді зерттеуде
қолдануға негізделген ... ... пән. Бұл ... ... ... ... ... жағдайындағы тіршілік ету ортасының ... ... ... ... ... ... көбенсе
экологияның, сондай-ақ географияның ғылыми-тәжірибелік жетістіктері мен
мүмкіндіктеріне байланысты болады.
Табиғи ортаға техногендік әсер ... ... ... мен ... ... ... урбажүйелердің шектерінде
экологиялық жағдайлардың туындауы мен ... ... ... ... Техногендік процестерді басқару үшін
техногенездің көздері туралы, табиғи ортаға әсер етуінің сипаты туралы, осы
әсер етудің кеңістіктің аспектіде ... ... ... түсінік болу
керек.
Осыған орай техногенез процестерін оның таралу аймақтарын ... ... ... ... ... Аталмыш ұстанымға
негізделе отырып анықталған аймақтарды В.М.Разумовский табиғи-техногендік
аудандар деп атайды. Біздің пікірімізше, бұл ... ... ... ... ... ... терминмен ауыстыруға әбден
болады.
Табиғи-шаруашылық аудандарға, кез келген геожүйе ... ... ... ... ... қызметімен негізделген тұтастық
тән болып келеді. Бұл тұтастық «геоэкологиялық жағдай» түсінігін ... ... ... ... ... ... мамандануы мен оның
экономикалық дамуының ... ... ... ... ... ... мен геоэкологиялық жағдайды белгілейді. ... ... ... ... ... ... ... бөлуге негізделе отырып, қарастырудың қажеттігін
көрсетіп отыр. Бұл жағдайда экологиялық проблемаларды зерттеуге ... ... ... ... принципиалды ережелері аса толық
түрде жүзеге асырылады: кешенділік (табиғи және техникалық ... ... және ... ... ... ... орналасуы). Аймақты
ландшафтік құрылымын егжей-тегжейлі зерттеудің қажеттігін айрықша ... жөн, ол ... ... бөлу ... әзірлемес бұрын
орындалуы тиіс.
Жоғарыда айтылғандарды қорыта келе айта ... ... ... ... ... геожүйелік талдау жатуы тиіс, ол қалалық
аймақтардың ... ... ... ... ... құрамдас
бөлігін рет-ретімен зерттеуге негізделген. Н.Ф.Реймерс ... ... ... – бұл ... ... және ... табиғи экожүйелерден құралатын тұрақсыз табиғи-антропогендік жүйе.
Кенттелген экологиялық жүйелер ландшафтік экология әдістерімен ... ... ... геожүйелерді зерттеудің геоэкологиялық әдісі
қалалар мен өзге ... ... ... ... ... ... артынша сол кешендерге тән болып келетін
экологиялық және табиғат қорғау қасиеттерін зерттеумен анықтауды көздейді.
Өкінішке ... ... ... ... ... ... ... белгісіз. Ал соған қарамастан, ауылды ... ... ... ... ... және ... ... ішіндегі Қызылорда қ. қала тұрғындарының жалпы
санының артуын ескеретін ... ... ... ... зерттеу аса өзекті болып табылады.
Осы еңбекте автор Қызылорда қ. табиғатын қорғау мәселесін ... ... ... ... ... ... (ландшафтік-экологиялық)
ұстанымдарға негізделген. Аталмыш тәжірибеде, атап айтқанда қалалық кенттік
жүйенің ландшафтік құрылымын ... ... ... мен ... ... тәуекелдің факторлары мен белгілерін, тұрақты экологиялық даму
мен геоэкологиялық аудандарға бөлу сұлбасының шеңберінде ... ... ... қорғау жөніндегі іс-шараларды жүйелі түрде зерттеуді
ескереді. Бұл ретте ұсынылып отырған ... ... ... ... жергілікті табиғи жағдайларының ерекшеліктерін, сондай-ақ қалалық
құрылыстар мен өнеркәсіптік инфрақұрылымның нақты қасиеттерін ескеруі тиіс.
Урбажүйелерді зерттеудің айрықша ... ... ... қасиеттерін өзгерту мен түрлендіруге негізделген, себебі ... ... ... толы ... ... және ... байланысты
ландшафтік-экологиялық ұсыныстар ... ... ... ... өзгертулерден аман қалған бөліктерде ғана қолданылуы мүмкін.
ПТК-ның ландшафтік ... ... ... ... біз қалалық
аймақты селитебтік пайдаланудың ... мен ... ... ... ... ескерген болатынбыз.
Қызылорда қ. аймағының қазіргі кездегі ландшафтік құрылымы ... ... ... Бұл ... ... ... ... тән түрі болып келеді. Ландшафтік әртараптандырудың
жетекші факторлары болып микро жер ... ... мен ... жер асты суларының орналасу, топырақтар мен ... ... ... табылады.
Еске сала кетейік, Қызылорда қаласы біз өзін өнеркәсіптік-құрылыстық
кешен алып ... ... ... мен тоғайлардың астындағы
шалғындық, шалғындық-шөлдалалық топырақтар мен сортопырақтар тән Сырдария
өз. алқабының Қызылордалық аллювиальдік ... ... деп ... ... отырған табиғи тұрғыдан бір текті болып келетін
аймақта орналасқан.
Жер бедерінің тегістіктік ... ... ... ... (124-135 м) ... ... ... жергілікті жердің шамалы
табиғи қарсыластығын белгілейді. Негізгі ландшафтік айырмашылықтар ағыстың
көне эрозиялық ... ... және ... ... ... ... ... ортаның қалпына келтірілген қасиеттері
Қызылорда қ. кенттік жүйесімен өте үлкен шамада ... ... ... табиғи-антропогендік жағдайларды талдау
бізге Қызылорда қ. ландшафтік-экологиялық картасын құрастыруға мүмкіндік
берді. Оның ... ... ... келтірілген) ландшафтардың құрылымы мен
антропогендік әсер етудің функционалды факторларының ... ... ... ... ... ... ландшафтік-экологиялық
әртараптандырудың осындай кеңістіктік картасын көбінесе ... ... ... жердің типі ретінде біз ландшафтың ... ... ... ... ... ... сипатталатын бөлігін
түсінеміз.
Қызылорда қ. 150 ... ... өмір ... ... ... ... ... табиғи ортаның жағдайында едеәуір өзгерістер орын алған
болатын. Ландшафтардың құрылымындағы аса елеулі түрдегі өзгерістер ... мен ... ... мен өзге де ... ... ... ... келеді. Ландшафтарға
техногендік әсер ету табиғи ландшафтардың сырттай өзгеруіне және ... ... ... түрлендіру сатысына өтуіне әкеп соқтырды.
Мысалы қазіргі кездегі Қызылорда қаласының ландшафты өзінде қоғамның іс-
әрекетінің нәтижесінде енгізілген нәтижелер ... ... ... болып келетін түрлендірілген, мәдени ландшафтар категориясына жатады.
Осындай ланшафты түрлендіру мен ... ... ... деп ... болады.
Қызылорда қ. қазіргі кездегі ландшафтары табиғи жағдайлар мен олардың
кенттену процестері мен техногенезбен өзгертілу дәрежесіне қарай ... бес ... ... ... Жайылмалы құрылыстық-жайылымдық-бақ өсіру-егін егу;
2. Жайылма үстіндегі-террассалық қалалық, аз қабатты;
3. Жайылма үстіндегі-террассалық өнеркәсіптік-құрылыстық, аз қабатты;
4. Жайылма үстіндегі -террассалық қалалық, көп ... ... ... ... егін ... аз қабатты;
Жергілікті жердің ... ... ... ... ... айырмашылықтарға, жер асты суларының орналасу
ерекшеліктеріне және соларға сәйкес келетін ... мен ... ... ... ... шатқалдардың әртүрлі түрлерінің
үйлесімінен құралады.
Қызылорда қ. аймағындағы табиғи-антропогендік ... ... ... біз 1993 жылы ... ... «Средазгипроводхлопок»
институтының экспедициясы құрған ... ... ... Бұл ... ... және ... ... қ. ландшафтік-экологиялық картасының негізін ... ... ... ... уақытта сондай-ақ Қызылорда қ. кенттік жүйесінің
экологиялық тұрақтылығының болжамын ... ... ... ... ... оның жер бедерінің мінсіз тегістіктігімен гидроморфтік
аридтік-алқаптық ландшафты жағдайында ландшафтың морфологиялық бөліктерін
бөлу кезінде ... ... ... біз жер асты ... ... мен сонымен байланысты құрылыстардан бос ... ... ... ... ... аймақтың геоморфологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... үйлесімінің әртүрлі болуы бізге жоғарыда
аталған жергілікті жер ... ... ... мен шатқалдардың
үйлесімі дәрежесіндегі табиғи-аймақтық ... ... ... ... ... ... қаласның қазіргі кездегі ландшафтік құрылымы
|Шатқалдардың типтері |Шатқалдың түрі ... |
| | ... |
| | ... ... Элювиальді |1. Тақыр іспеттес шөлдалалық |- құрылыстық ... ... бар ... |- ... |
| ... |- ... |
| | |- ... |
| |2. ... ... |- ... |
| ... |- ... |
| | |- ... |
|Б. |3. ... ... |- ... ... |- өнеркәсіптік ... ... ... бар биік ... рекреациялық |
|гидроморфтік) |тегістіктер |- ... |
| |4. ... ... ... құрылыстық |
| |мен ... ... |- ... |
| ... бар ... |- ... |
| | |- ... |
| | |- ... |
| |5. ... ... |Сол ... |
| ... бар биік жайылмалы| |
| ... ... ... | |
| |6. ... |Сол ... |
| ... бар ... | |
| ... ... | |
| |7. ... ... |- ... |
| ... бар ... |- су ... |
| ... ... ... |- ... |
| ... |- егін ... |
| | |- ... |
| | |- бақ ... |
| | |- ... |
| |8. ... бар ... |- ... |
| ... ағынсыз төмендеулер |- полифункционалды |
Қызылорда қ. ландшафтік құрылымы мен ПТК даму ... ... ... ... және атап ... жасыл желекті сақтап
қалу және ... мен ... ... бос ... аумақтарды рекреациялық пайдаланудың өзекті міндеттеріне
жататын бірқатар ... ... ... мүмкіндік
береді. Мысалы аз мөлшерде минералданған сульфаттік жер асты сулары
жағдайында ... ... ... бар ... жайылмалы тегіс
тегістік шатқалдары шектерінде фитосуарудың барлық түрлерін ... ... ... қала маңында кең ... ... ... ... жер асты ... ... дамитын
шалғындық-шөлдалалық топырақтары бар бірінші жайылма үсті террасаның
төмендеулерінде тек қана ... ... ... ... егуді ғана
ұсынуға болады. Біз ... қ. ... ... ... 53 ... ... ... қорғау ұсыныстарын әзірледік.
Табиғи-антропогендік кешендердің әрқайсысына ... ... ... пайдаланудың режимі сипатталып, эволюцияның болжамдалатын
беталыстары, ... ... ... ... Бұл әзірлемелер Қызылорда қ. аймағындағы табиғат қорғау
шараларының жүйесін ... ... ... ерекшелігіне сәйкес
бірыңғайлауға мүмкіндік береді.
Қызылорда қ. кенттік жүйесінің жергілікті табиғи жағдайларын ескерудің
негізінде табиғат қорғау ... ... ... рольге
геоэкологиялық аудандарды бөлу әдісі ие болуда. Геоэкологиялық аудандарға
бөлу белгілі бір ... ... бұл ... ... ... ... ... қорғау саласындағы қазіргі жағдайдың кеңістіктік
заңдылықтарын көрсетуге ... ... ... сол не өзге
экологиялық жағдай қарастырылатын аймақтардың ... ... ... ... ... ... ортаның
тұрақсыздандырылуына жол бермеуге немесе оның ... ... ... ... бағытталған іс-шаралардың дәл сондай ... ... ... ... ... ... аймақтар, әдетте,
физикалық-географиялық аудандарға бөлудің негізінде, ... ... ... ... ... ... ... ескерумен
бөлінеді.
Қызылорда қ. ландшафтік-экологиялық картасы геоэкологиялық аудандарға
бөлу сұлбасын құрастырудың негізі болып табылады. Геоэкологиялық аудандарға
бөлу қазіргі ... ... ... ... ... ... Қызылорда қ. урбажүйесінің қоршаған ортасының жағдайын
оңтайландыруға бағытталған ... ... ... ... ... қ. ... ... геоэкологиялық аудандарға бөлудің
ұстанымдарымен ... үшін біз ... қ. ... ... ... ал ... жерлердің ... ішкі ... ... ... деп ойлаймыз.
1. сол жақ жағалаудағы Сырдариялық жайылмалық, құрылыстық-бақ өсіру-
егін егу ішкі ауданы Қызылорда қ. сол жақ ... ... ... алып
жатыр. Сырдария ө. қазіргі кездегі жайылма шектерінде орналасқан. ... ... ... тән ... ... жер асты суларының жақын
орналасуымен (0,45-2 м) аллювиальдік құмдардан ... асты ... ... ... ... жатады, аз мөлшерде
мнералданған (1-3г/л), ішінара хлоридтік-сульфаттік, орташа ... ... ... ... ... ... шығып жаады. Көктемгі су
тасқыны мен ... ... ... ... өзен ... жыл ... су алу
әсерінде болады. Өсімдіктер шалғындық, шалғындық-сортопырақты қатардағы
гидроморфтік топырақтар басым ... ... ... ... ... және құмдақ.
Жағымсыз табиғи процестер: су басу және су алу. Бұл ... ... ... ... ... бағыттары аймақты
рекреациялық игерумен байланысты болып келеді. Мұнда ... ... мен ... ... ... Бір ... ... басым
болуда, өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ. Кейінгі жылдары орман шаруашылығының
құлдырауына ... ... ... ... ... бара жатыр.
Қалалық құрылыс салуды қиындататын экологиялық ... су тасу мен ... ... ... сорлануы, олардың дефляцияға бейім болуы.
2. Тасбөгеттік қалалық жайылма үсті-террасалық, қалалы көп қабатты ... ... қ. ... ... алып ... оған Тасбөгет қтк кіреді.
Биік жайылмалы аллювиальдік тегістік (теңіз деңгейінен 130 м) түрінде ... жер асты ... ... ... (1-3 м ... ... ... кешенінің астындағы қазіргі аллювиальдік шөгінділерден
құралған. Жер асты сулары негізінен ... аз ... ... ... ... ... ... (3-5г/л).
Өсімдіктері шалғындық, шалғындық қалдықтық, сортопырақтар басым келеді.
Топырақтары механикалық құрамы бойынша ... ... ... және ... ... ... ... бекітілген құмдардың бөліктері
кездеседі. ... ... ... ... су ... дефляцияның әсеріне түсуін, топырақтардың сорлануын атап
кетуге болады. Шаруашылықтық ... ... ... ... құрылыс материалдарының өндірісімен ... ... ... ... ... ... бар ... атты қала типіндегі
кенті орналасқан.
3. Ақжарма Оң жақ жағалаудағы-Сырдариялық ... үсті ... аз ... ішкі ауданға Сырдария өз. оң жақ жағалауының
жаймаланған тегістіктері ... ... 131м) ... ол ... ... ... келеді. Жер асты суларының жақын орналасуымен
(0,45-2 м) шалғындық-шөлдалалық топырақтары мен ... ... ... ... Жер асты ... ... хлоридтік-
сульфаттік және сульфаттік ораша- (3-5 г/л) және төмен ... (1-3 г/л). ... ... ... егістіктермен
алмастырылған, жартылай гидроморфтік (шалғындық-шөлдалалық, сортопырақты)
топырақтар басым келеді. ... ... ... ... ... ... қ. батыс бөлігі. Мұнда жасыл желектері, өнеркәсіптік
кәсіпорындары бар негізінен ... ... ... ... ... өңір
орналасқан. Ауа мен топырақтар ластанып, құрғақ ... ... ... ... ... ішінде топырақтардың орташа
дәрежеде дефляцияның әсеріне түсуін, жер асты суларының жақын орналасуын,
топырақтардың ... атап ... ... ... маңындағы Орталық жайылма үсті террасалық қалалық көп
қабатты ішкі аудан. Сырдария өз. оң жақ ... ... ... ... алып ... Сырдария өз. жаймаланған ежелгі ағындарымен
(теңіз деңгейінен 130 м) тегіс тегістік. Оны толығымен көп ... ... ... алып ... олар ... Қорқыт және Абай даңғылдарымен,
А.Тоқмағамбетов, Айтеке би және т.б. көшелерімен құралған. Қалалық саябақ,
аллеялар мен жасыл ... ... ... ... тараған.
Құрылыстардан бос аумақтарда шалғындық шөптер дамыған, олар жер бетінен 1,5-
2 м тереңдікте орналасқан ... ... аз ... минералданған
суларда (1-3 г/л) қалыптасады.
Жағымсыз табиғи экологиялық процестер: топырақтарды су алу, олардың
қайталама түрде сорлануы, ... және т.б. ... ... ... ... ... ... білінеді: ауаның, арналардың,
арықтар мен топырақтардың ... ... ... ... жасыл желектердің аз аумағы.
5. Қызылжарма Оң жақ жағалаулық-Сырдариялық жайылма үстіндегі егін егу-
құрылыстық-аз ... ішкі ... ... ... ... ... ... жоғары жайылмалы жаймаланған тегістіктерді қамтып жатыр.
Абсолюттік биіктігі 130 м, 5-7о еңістері бар. ... ... ... ... (5-10 м/л), ішінара тым көп ... (10-20 м/л) жер асты ... 3-5 м ... ... ... және орташа қуатты сортопырақтар,
бекітілген құмдар барлық ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Жағымсыз табиғи факторлар: жер асты сулары мен топырақтардың ... ... ... ... ... ... Шаруашылықтық
пайдаланудың басты бағыттары аймақтың су шаруашылықтық және ... ... ... ... келеді. Бұл жерден Қызыл Жарма,
Ардақ, ... ... ... ... ... өңір ... қабатты тұрғын
құрылыстарынан құралған. Өнеркәсіптік кәсіпорындар жоқ. ... ... су ... және ауыл ... іс-әрекетінің әсерінен
бұзылған.
Осылайша, әрбір геоэкологиялық ішкі ауданға ерекше табиғи қасиеттер
(негізінен топырақтық ... мен ... ... тән ... бұл ... ... ... сипатын белгілейді. Олар сонымен
қатар ... ... ... де ... ... ... ... сұлбасы табиғат
байлықтарын пайдалану ісін басқару мәселелерін шешу кезінде ерекше мәнге ие
бола бастайды. Бұл ... біз ... ... мен ... ... ... бұзылған) өзгертуге мүмкіндік беретін іс-шаралар
кешенін қоғамға ыңғайлы болатындай ... ... Бұл ... ... ... ... ... қажеттігі айдан анық.
Қоршаған ортаның экологиялық жағдайын қалпына келтіруге арналған ... ... ... және құны ... ... ... шараларының кешенін
жоспарлау мен жүзеге асыруды біз геожүйелерді экологиялық ... ... ... ... орай ... ... ... табиғи-шаруашылықтық кешендерді
бөлумен Қызылорда ... ... ... ... ... ... ... экологиялық тұрақсыздандырылу қаупіне кешенді баға
беру және аудандастыру
Экологиялық қауіп-қатер ретінде экологиялық ... үшін ... мен ... кез ... ... ... ... ықтималдығын түсіну қабылданған.
Қызылорда қ. аумағында экологиялық қауіп-қатер бір жағынан қоршаған
ортаның тұрақты экологиялық жағдайының бұзылуын ... ... ... ... ... ... ... Енді бір жағынан
экологиялық қауіп-қатер кенттік жүйенің техногендік ... ... ... негізделуі мүмкін, бұл ... ... одан да ... жаңа ... ... мен
өндірістердің техногендік әсер етуінің одан да қуатты факторларының пайда
болуынан байқалуы мүмкін.
Жоғарыда ... ... қ. ... ... ... ... мәселесін геоэкологиялық (ландшафтік-экологиялық) болжамдауға
негізделумен шешудің ... ... ... ... қ. ... қоршаған ортасының келешегін болжамдау күрделі ... ... Оны шешу ... ... ... ... ... жоқтығымен, сондай-ақ геоэкологиялық деректердің
ақпараттық базасының жеткіліксіздігімен ауырлай ... ... ... ... және ... ... теориясына өз
үлесін қосқан басқа да географ-ғалымдардың ... ... ... ... болжам, әдетте, белгілі бір табиғи-аймақтық кешендердің
шектерінде әзірленеді. Геоэкологиялық ... ... ... ... ... ... мақсатымен проблемалық жағдайлардың белгілі
бір тізімін қарастыруды қажет етеді. Олардың қатарына төмендегілер жатады:
- ... ... ... ... ... ... ... оларды тұрақты түрінде сақтау қоршаған ортаның серпінді ... ... ету үшін ... ... ... ортаның жағдайы мен оның жекелеген құрамдас бөліктерінің
жағдайын ... ... және ... ... ... дер ... мен ... мақсатымен талдау;
- шаруашылық іс-әрекеттің табиғи ортаға белсенді түрде әсер ... және ... ... ... ... ... ... құрылымын өзгертудің мүкін ... ... ... ... ... ... ... өнімділігі мен экологиялық сапасын
арттыруға арналған болжамдық ұсыныстарды құрастыру;
Осылайша, геоэкологиялық ... ... – бұл ... ... мен ... ... үшін ... болып
табылатын түрлі жағдайларды анықтау процесі, аталмыш ... ... ... ... қызметтердің әлсіреуінен, тектік қорды, кенттік жүйенің
бірегей табиғи және табиғи-антропогендік ... ... ... ... ... ... белгілі географиялық жүйелер шектерінде
табиғи ортаның экологиялық эволюциясының анықталған беталыстарын ұқсату мен
экстраполяция әдісіне ... ... ... ... кең ... ... ... болуын қажет етуде, өкінішке орай
бізде ... ... ... мөлшері жоқ. Мысал ретінде табиғи орта
компоненттерінің біріне арналған ... ... ... ... ... ... біз 1991-1993жж. Өзбекстан
Республикасының А.Саркисо ... ... ... ... қ. ... ... ... пайдаланған болатынбыз. ... ... ... қ. ... ... белгілері мен химиялық қасиеттері, жер асты ... ... ... ... ... болжамдалып отырған өзгеру
беталыстары туралы мәліметтер берілген.
Топырақтар мен топырақтық айырмалардың өзгеру беталыстарын анықтау ... ... ... ... ... қолданған болатынбыз. Ол Қызылорда
қ. топырақтардың табиғи ... ... ... ... кездегі және болжамдалып ... ... ... анықтауға көмектеседі. Осындай жобаларды біз қалалық
көгалдандыру мақсаттарына негізделе оырып орындауға ... ... ... қ. қоршаған ортасының эволюциясының кейбір беталыстары (топырақ
қабатының мысалын келтірумен)
|№ |Топырақтар-дың|Топырақтар-дың |Жер асты ... ... ... ... |эволюция |мақ-саттарына|
| |кездегі |морфология-лық |орналасу ... ... |
| ... ... ... ... | |игеру-дің |
| ... ... ... ... | | |ы | |н |
| | | | | ... | | | | |і ... ... | | | | ... ... ... |2 м |Аз ... |
| ... |хлорид-сульфатт|терең-дікте|суару ... ... |ік ... |, ...... |
| | ... 0,2-0,5% ... |жүргізген |
| | | |ы 1-3, | ... |
| | | ... 3-5| ... |
| | | |г/л | | ... ... ... |>3 м |Шөптің |Фитомелиораци|
| ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| |құмдар) | |ы 5-10 г/л ... ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... ... ... | | | |
| ... | | | | ... ... |3-5 м ... тыс |Сортаңда-луы,|
| |бары |Сортаңдалған,қа|тереңдікте,|ылғалдану ... ... 1-2,5% ... |дың ... ... | |ы 10-20 ... ... ... |Түйіршіктік-кес|>3 м |Шектен тыс ... |
| ... ... ... ... | ... ... кезінде|н күрес |
| | ... 1-3, 3-5 ... тыс ... |
| | |ен ... |г/л ... ... ... |
| | ... | |жағдайында ... |
| | |2-4%) | ... | ... ... кесекті, |>2 м |Шектен тыс |Қайталама |
| ... ... ... |
| | |ік (1-5%) ... ... | | |ы 3-5 г/л ... |жол ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... ... |Шалғындық-шөлд|Аллювийдегі |2-3 м |Төмен ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... |ы 1-3г/л ... ... |
| | |1,5-3% | ... |
| | | | |ағы | |
| | | | ... | ... ... | | | | |
|7 ... ... м ... өз. |Суару |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... 1,5-3% |ы ... |жағдайындағы |жағдайда |
| | | ... ... ... |
| | | ... |мен саздануы | |
|8 ... ... ... ... |Дамып келе |
| | ... ... ... ... |жатқан |
| | |тұз ... ... ... үнемі |сортаңдану-ды|
| | ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Талғар қаласы «Орталық аудандық аурухана» РҚКК30 бет
Ұйымдағы құжат және құжат жүйесінің мәні56 бет
Қызылорда облысы3 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)30 бет
«АХҚЗ» АҚ өндірістік қалдықтарының және шығарындыларының аймақтың қоршаған орта компоненттеріне тигізетін антропогендік әсері53 бет
«ормандарға антропогенді әсер»6 бет
Адамның шаруашылық әрекетінен табиғатта болған антропогендік өзгерістер14 бет
Аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуында жергілікті бюджеттің әсерін талдау (Қызылорда облысы Қармақшы ауданы әкімдігінің экономика және бюджеттік жоспарлау бөлімі мысалында)33 бет
Алматы қаласының «Тоспа Су» тазарту аэростанциясы58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь