Қазақша сөздіктің құрылымы мен терминжасам тәсілдері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2.4.

І тарау. Мұнай және химия терминдерінің қазақ тілі жүйесінде ғылыми тіл ретінде ... ... ...5.
1.1. Философиялық түсінік. Терминтану мен термин жүйесі мәселесенің теориясы және ғылыми негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5.11
1.2. Терминдерді өңдеу мен жүйелеу мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11.14.
1.3. Терминология және номенклатура. Ұқсастықтары мен айырмашылықтары ... ...14.15.
1.4. Жалпы термин мен терминолгиятуралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ...15.24.

II тарау. Қазақша сөздіктің құрылымы мен терминжасам тәсілдері. Терминдердің аударылу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25.
2.1. Сөздік құрылысы туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25.32.
2.2. Терминжасам тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .90.102
Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .69.77
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе………………………………………………………………................2-4.
І тарау. Мұнай және химия терминдерінің қазақ тілі жүйесінде ... ... ... ... ... мен термин жүйесі мәселесенің
теориясы және ... ... ... мен ... ... және номенклатура. ... ... ... ... мен ... ... ... ... құрылымы мен терминжасам тәсілдері.
Терминдердің ... ... ... ... басшысы Н.Ә. Назарбаев республикамыздың әлемдегі бәсекеге
барынша қабілетті 50 елдің ... кіру ... ... өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында» атты Жолдауында
«Ішкі және әлемдік рыноктардың тауаршаларын біз ... ... газ жіне ... да ... ... өңдеуді дамыту есебінен
игеруіміз керек... Биылғы жылдың ішінде Үкімет Қазақстанда ... ... ... он ... ... кешенді Бас жоспарын
нақтылы орындауға кіріседі деген ойдамын» деп Үкіметтің алдына үлкен міндет
қойды.
Білікті мамандар мен ... ... ... мұнай-химия
саласын дамыту дегеніміз – экономиканың екінші тынысын ашу деген сөз. Бұған
дейін Қазақстан ... нақ осы ... ... ... ... ... ... Біз соның нәтижесінде басқа салаларды да едәуір
дамыта алдық. Демек Қазақстанға осы жеделділікті одан әрі ... ... ... ... өнімдерін одан әрі тереңдетіп өңдеу мәселесін қолңа
алатын уақыт ... ... әр ... ... дамуы тілімізге көптеген
жаңа сөздердің енуі мен пайда ... әкеп ... Сол ... ... ... ... ... тілінде жасалынып тұрақтынуында көп еңбек
ету керек.
Әртүрлі тілдердегі ғылыми-техникалық және өндірістік-салалық ... ... мен ... ... тіл ... З. ... Т.М.
Балыхин, Л. И. Бобринева, А.О. Власов, Л.А. ... ал ... ... Ұ. ... Б. ... Ш. Құрманбайұлы және т.б. лингвистикалық
зерттеулерінде маңызды орын алады. Осыған байланысты қазіргі кезеңде ... ... ... ... ол ... ... ... мәдени өмірінің ажырамас бөлігі болып табылады. Сонымен бірге, мұнай
өнеркәсібі термин жүйесінің жете дамуының процесі жүруде.
Кез-келген тілдің мұнай және ... ... ... бұл ... ... мен термин жүйесінен ерекшеленетін сөз және сөз тіркестерінің
кең қабаты. Мұнай және химия өндірісінің терминологиясы – бұл осы ... ... және ... ... логикалық субстрат және де
терминологиялық мағынадан тұратын үш қабатты ... ... ... В.М. 1987, 7)
Біздің зерттеуіміздің объектісі болып публицистикалық шығармалар
бетінде жарық көрген мұнай және ... ... ... ... және ... ... ... Ұ. Айтбаев, Б. Қалиев, Ш.
Құрманбайұлы, В. Лейчик және т.б. ... ... ... ... ... ... ... Бүгінгі таңда халық шаруашылғының қай саласын
алсаңыз да оны дамытуда техникалық прогресті, еңбектің озық ... рөлі зор ... ... ... ... ... басты
шарттарының бірі ғылым мен өндірістің ... ... ... ... ... үшін білікті мамандар дариялау екенін назардан шығаруға
болмайды. Республика ... ... ... ... және ... ... жыл сайын көптеген ... ... ... ... ... ... жылдамдықпен дамуы студенттедің шетел тілін,
әсіресе, ағылшын тілінде жете білу қажеттігін тудырып отыр. Міне, сондықтан
қазақ ... ... мен ... ... ... де ... және ... сөздіктер шығару студент жастар, өндірісте
еңбек етіп жүрген жас ... үшін ... іс ... ... ... жағдайда техникалық терминдерді (мұнай,
химия және газ) таза ... ... бере ... ... өте ... аударма және түсіндірме сөздіктер ... осы ... ... ... бірі ... ... мақсаты мен міндеті. Мемлекеттік тілді мемлекет аралық
қарым-қатынас тәжірибесінде қолдану ... ... ... ... қатынастар аясында халықаралық терминдер әсіресе қазақ- ағылшын
тілдеріндегі мұнай және химия өнеркәсібі ... ... ... ... ... олардың дәл зерттеу ... ... ... баламаларының ұғымдарын анықтап, студенттерге жалпы
тақырыптық тематикада өткізілетін ... ... ... ... беріліп,
олардың кәсіптік білімдерін жетілдіруіне көмекші оқу құрулы ретінде қолдану
мүмкіндігін арттыру керектігін байқадық.
Зерттеу нысаны. Көптеген ... ... ... ... жетілдіре іздестіруге тура келеді. Ғылым мен техникада жиі
кездесетін терминдер мен ұғымдарды ... ... ... ... ... ... беру, бүгінгі күннің талабы.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық мәні. Мұнай және ... және ... ... ... ... нәтижелері:
1) терминнің лингвистикалық табибиғатына қатысты бірнеше ... ... ... ұяларын типологиялық түрде құрастыру;
3) семантикалық типологиялардың әдісін дамытудағы ... ... ... ... тұжырымдары мен алынған нәтижелер қазақ ... ... ... ... ... ... Мұнай және химияны
өндірудегі тілдің терминологиясын жүйелі ... ... ... техникалық оқу орындарында, филологтар, осы ... ... ... ... ... ... және ... терминдерінің ғылым мен
қазақ тілі жүйесінде оынң бір ... ... ... мен ... этаптары, терминделу процесі, интернационалды терминдердің қазақ
тіліне ... осы ... ... ... сөз ... ... жасам мәселесі, әсіресе, қазақша терминдердің жасалуы арнайы,
өзіндік лингвистикалық зерттеу нысаны ретінде қарастырылмағандықтан, тек
сөздіктер ... ... ... ... ... тақырыбы
таңдалынды. бұл жағдай оның өзектілігі мен жаңалығын көрсетеді.
Зерттеудің әдістері. Терминжасам жұмысы әр ... ... ... ... ... ... ... жасалады. Осыған
байланысты зерттеу барысында терминді ... ... ... қолданылады.
Зерттеудің дерек көздері.Ағылшынша, қазақша техникалық мәтіндер мен
түсіндірме және аударма сөздіктер,мұнай және химия мамандарын дайындайтын
жоғарғы оқу ... ... ... ... газет-журналдар.
Жұмыс құрылымы. Диссертация кіріспеден, екі бөлімнен қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Диссертациялық жұмыстың ... ... ... Мұнай және химия терминдерінің қазақ тілі жүйесіндегі ғылыми
тіл ретінде.
1.1. Философиялық түсінік. Терминтану мен термин жүйесі ... және ... ... ... өзінің «К определению философских основ ... ... ... жеке ғылыми пән ретінде бөлек қарастырып,
терминтану мектептері қолданатын ... мен ... ... ... ... ... ... анықтау мәселесін бірінші орынға
қояды. Терминтану ... ... ... Д. С. ... ... және
терминологиялық жүйе мен оның зерттелу әдістеріне тоқтала келе, олардың
диалектикалық материализм философиясына негізделетінін атап ... ... ... қатысты материя бірінші, ал ой-сананың екінші орнында екені
философиялық негізде анықталады. Ол ... бұл ... бір ... ... ... ... белгілердің бірлігін көрсететін сөз немесе сөз
тіркесі деп ... сөз ... сөз ... болғандықтан, оның қалыптасуы мен
функциясы заңдылықтарын айқындау ... ... ... ... пайдалана отырып, іске асырылады. Яғни терминжасаумен,
құрылым, терминдерді ... және т.б. ... ... ... және оның басқа қырларынан тану ... ... Өз ... ... ... ...... құбылыстырадың байланысына,
оның дамуы мен диалектикалық әдісті қолдану принциптеріне негізделеді.
Біріншіден, терминтанымда «таным мен ... ... ... ... ... ... және ... терминологиясы әртүрлі тілдердегі түсініктерді
беретін ... ... ... ... ... ... ХХ ... 80-жылдары пайда болып, көптеген
мағыналы адептерге ие ... ... ... ... негізі В.М.
Лейчие пен Ф.А. Циткинаның еңбектерінде көрініс табады.
Осындай зерттеулерге сүйене отырып, мұнай және химия ... ... ... жүйесіндегі теориялық мәселелерін қарастырамыз.
Терминтану әдістерін өңдеу кезінде шығатын нәтиже белгілі бір ғылым
мен тілге жататын жеке ... ... ... ... ... тілі - ... ... Орыс тіліндегі терминологияның дамуы,
қалыптасуы ХVІІІ ғасырдың басына келеді.
Осы уақытта Ресейдің көптеген ... ... жаңа ... ... ... ... үшін ... дайындау, оқу құралдары мен ... ... ... ... (Л.Л. ... ... ... русской
науки». М.: наука, 1964). Ғылым тілі өзніңі дамуында белгілі өзгерістерді
басынан кешіреді. ... ... ... ... болатын әдеби тілдің
өзгеруі процестері әсерінен болады. Сонымен қатар, әртүрлі тарихи ... ... ... ерекшелігімен көрінеді. Аталған мәселе әртүрлі
тілдердің, әсіресе, қазақ тіл білімінің зертеу объектісі болып табылады (Ш.
Біләлов. «Формирование ... ... ... ... на ... ... 1997). Терминологиялық лексиканың ... ... ... ... оның тікелей номинативті-
дефиницалық қызметте қолданылуы шешілген кезде ғана зерттелуі мүмкін.
Мұндай термнологиялық орта ... ... ... ғылым
тілі деп аталатын ... ... ... түрі ... ... В.П. 1977, ... тілі ... әдеби тілге қарағанда кең мағынаға ие. Өйткені,
ғылым тілі кәсіби емес орта қарым-қатынасынан тыс ... ... ... түсінік. Ал, мұндай атаулардың берілу әдістері жай сөздік
белгілерден бөлек болады (Рубашкин В.Т. 1973, ... ... ... ... ... жалпы әдеби тілдің ерекшеліктері
тән емес, тар түсінік.
Ғылым тілі жалпы ұлттық әдеби тіл ... ... ... ... ... ... ... сөз жасам және жалпы әдеби ... ... ... ... ... ... ... лексикалық,
сөзжасамдық, грамматикалық жүйесі құрылады.
Алайда, мұнымен ғылым тілінің материалдық ... ... Олар ... ... және жалпы әдеби тіл ... ... ... ... бірақ жалпы семиотикалық жүйе ішінде
болады. ... Л.О. ... ... «они ... выражать
соотвествующие понятия» в сокращенной форме; «имеют, по ... ... ... ... ... понятие, для которых... вообще нет
соответствующихсловесных выражений»; ... ... ... ... ... ... ... в различных областях
действительности». Термин – бұл қазіргі кезеңдегі тіл, ғылымдағы арнайы
түсініктерді беретін ... ... ... ... Оның ... ... ... техникалық университет, Атыраудың мұнай және газ
институтында жақсы өңделіп жасалған. Онда 20 ... ... ... ... ... ... мен ғылыми-педагогикалық мамандар дайындаумен
қатар, салалық терминологияға қатысты тілдік ... ... ... ... ... ... ... термнологиялық жұмысты Қазақ ССР-ң
Халық компресінің Әдістімелік бюросымен, 1963 жылдан ҚазССР-ң ... ... ... ... Бұл ... ... ... мақсатында терминологияны жүйелеуде көптеген жұмыстар
атқарылады. Терминологиялық сөздіктердің жарық көруі осы ... әрі ... ... салады. Кеңестік кезеңдегі терминологиялық жұмыстың барлығы
дерлік ҒТТК, ҒА мен мемлекеттік стандарт кеңесімен жүйеленген.
Ғылымға негізделген ... ... ... ... ... ие. ... терминологияда терминдер технология негізінен
жалпы синонимия мен омономия, кәсіби сөздер мен жаргонизмдерден алшақтау
келеді.
Аталған жұмыста біз ... және ... ... ... ... ... тырыспаймыз. Терминология әртүрлі және ... ... ие. ... біз ... ... яғни ... химия терминологиясының маңызды түрлерін қарастырамыз.егер біз мұнай
және химия терминдері мен терминологиясының принциптерін бөліп көрсету үшін
төмендегідей тезистерді атап ... ... ... тіл ... ... ... ... элемент; әртүрлі
ғылымның арнайы «белгілері» - тілдің суррогаттары емес;
2. Тіл ғылымға құрылымға ретінде терминология секілді кіреді, ... ... ... де ... ... отырғандай ғылым «тереңірек» болса, оның көп салмағы
тілге түсіп, терминология мәселесі маңыздырақ болады.
Термин және ... ... не ... ... ... беру үшін
сөздің ішіне емес, сыртына үңілу арқылы жан-жақты қарастыру қажет. Алайда,
бұдан кейін перифериядан тереңге, яғни сөз ... ... ... ... сөз - ... мен сөз – логостің ... ... ... бен ... ... ... қарастыруға классификациялық-
лексикалық анализ көмектеседі.
В.П. Даниленконың пікірінше: ... ... ... единства
объективного и субьективного в ... ... ... от ... ... ... ... взглядов» (В.П.
Даниленко 1973).
Осылайша, терминтанымның бірнеше мағыналы ... ... ... ... ... нақтылануы тиіс; бұл анықтамада
теориялық ... ... ... ... ... бірге, термин
жүйесін дәл осылай жаңадан анықтау тиіс. Көбіне ... ... ... белгілі бір ғылымды сипаттап ... ... ... ғана ... ... Бұл пікір терминдерді бір ізге салуда, ... ... үшін ... болып табылады.
Теория рөлінің көмескіленуі терминдерді стандарттауда қиындық
туғызады. Сондықтан, техникалық ... ... ... бір ... ... деген ойдан арылу қажет. Бұл теория саласы қоғамдық ... да ... ... ... зерттеу жұмысының өзектілігі Қазақстанның экономика,
техника, мұнай, газ және химия өндірісінде қолданылатын жаңа ... ... ... ... және оның ... ... қарастыруға арналған.
Мұнай және химия терминологиясы қазіргі заман ... ... ... ... ... және ... ... рнайы
функционалдық стильдерге жатады. Бұл стильдерде арнайы түсініктерді атап
көрсетеді. Ғылымда, техникада, ... ... ... тұратындықтан
жаңа терминдер пайда болады. Сондықтан мұнай және химия терминологиясының
қалыптасуын, қазіргі тілдегі ... ... ... жан-
жақты зерттеу үлкен теориялық және практикалық қызығушылық тудыруда.
Терминологияның жалпы мәселелері мен теориялық-методологиялық зерттеу
негіздері А. Байтұрсынұлы, Қ. ... А. ... ... Ұ. ... лексико-семантикалық жүйе мен термин жүйесі мәселесі
Б.Қалиевтің, ... Т. ... ... ... ... ... ... мен қазақ тіліндегі неология ... ... ... ... ... терминологиясының негізін қалаушы А.Байтұрсынұлы
өзінің тіл біліміне қатысты еңбектерінде терминжасамның екі ... ... ... туған жағдайда тілдің ішкі байлығын пайдалана отырып, ана
тілдің барлық мүмкіндігін қолдана білу ... ана ... ... ... ... ... сол күйінде қалдыру кере.
Бұның барлығы оның ғылыми «Тіл-құрал», «Тіл жұмсар» атты еңбектерінде
көрініс табады.
40-жылдары Д.С.Лоттенің ... ... тек қана ... ... ... Шет ел авторлары мамандығы ... ... ... ... в ... и терминологии». 1980)
және де геолог Р.В. ... ... ... ... ... ... ... «Словарь лингвистических теримнов» атты кітабы ... ... ... ... ... ... ... қарастырылмауы оның күрделілігімен, яғни сөз бен оның мағынасының
айқынсыздығына байланысты.
Тіл білімінде қабылданған жалпы термин анықтамасы беріледі. Оған ... ... ... ... ... ... ... болады.
Д.Н. Ушаковтың редакциясымен басылған түсіндірме сөздікте қысқа және
де ... ... ... ... «термин – это слово, являющееся
названием строго определенного ... С.И. ... ... ... дәл анықтамасы беріледі. Ол: «термин – это слово,
являющееся ... ... ... ... ... области
науки, техники».
Мұндай анықтамалардан соң, термин бұл арнайы сала лексикасына ... ... ... ... ... ... айырмашылығы әлі де
түсініксіз. Терминдердің теороиялық мағынасы тек ғылым дамыған кезде пайда
болады деген ойдан ... ... жөн. Ерте және ... ... де ... ... пен ... көрінсі өз терминологиясын тудырады. ... ... емес жай ... ... ... тілде термин мағынасы
мен қызметіне ие болады. Күнделікті қолданыстағы ағылшын тілінде stream,
орысша струя, ... ... ... ... ұя ... ... олар термин болып табылады. Терминдердің ... ... ... ... ... ... ету ... өзара қарым-
қатынасты қамтамасыз етіп, оның өсу деңгейіне әсер етеді.
Терминологияның тарихы өте үлкен, бірақ ғылымда «термин» ... ... ... ... еді. Ф.А. Брюкгауз бен Н.А. Ефранның
«Энциклопедиялық ... ... мен ... ... ... «Термин – слово, которому соотвествует определенное понятие, или
изолированное, или ... в ... ... или умозаключения... Научные
термины...слова, имеющие специальное сторго определенное в ... ... ... ... ... установленных в данной науки...
номенклатура есть ... ... для всех ... ... ... ... данной наукой » (Брюкгауз Ф.А., ... ... ... ғылымы термин мен терминологияның келесі анықтамаларын
беруге ... ... – бұл ... және ... ... тану ... процесінде қолданылатын арнайы мағынасы бар кәсіби ... және ... сөз және ... сөз ... – бұл ... (мағына), лексико-семантикалық, сөзжасам
мен грамматика ... ... сала ... бір-бірімен байланыста
болатын терминдердің жиынтығы.
Ғылыми-техникалық революция әртүрлі ғылым саласында терминдердің
өсуіне, ... ... ... ... ... ... ... алып келді. Бұл ... ... ... ие ... ... себептері:
-жаңадан пайда болып жатқан атауларға термин жасау қажеттілігі;
-көптеген ғылым салаларындағы терминдердің семантико-грамматикалық
құрылымының ... көп ... мен ... ... ... ... төмендігі.
-қазіргі заман ақпараттық жүйесін терминологиямен қамтамасыз ету
қажеттілігі: мәліметтер ... және ... ... ... жүйесі;
-аударма, кәсіби жұмысқа баулу және практика үшін ... ... ... ... ... нәтижесінде лингвистикалық зерттеулер
бағытының өзгеруі: яғни дәстүрлі және ... ... пәні ... ... ... терминологиясы табылады.
Бұған көптеген ғылыми конференциялар, терминтаным бойынша жарық
көрген еңбектер ... ... ... ... ... баспа еңбек жарық көрді), жалпы ... ... 1950 мен 1960 ... 1969, 1971, 1973 ... өзекті мәселелері» атты конференциялар; 1971 жылғы «Ғылым,
техника және информатика тілдерінің семиотикалық мәселелері»; 1974 ... ... ... ... ... ... ... лингвистика тәсілімен жасалған текстерді
өңдеуге арналған конференциялар, ғалымдардың ... да ... ... ... ... ұзақ ... бойы зерттеу лексикология
аясында жүрді. Ғылым терминдердің бір мағыналы, жүйелі, бір ізді, ... ... ... талап етті. Алайда, термин мен терминологияның ... екі ... ... Терминология арнайы объектілерді және кәсіби түсінікті беретін сөз
және сөз тіркестерінің жиынтығы.
2. Терминология – терминдер жиынтығы, олардың ... ... және ... ету ... ... тіл білімінің
бөлігі.
60-жылдардың соңында «терминтану» атты терминді енгізу арқылы ... ... ... ... ... ... әртүрлі кәсіби
қызмет саласын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... мен ... ету заңдылықтарын
түсінідіретін ғылым бөлігін анықтауға ... ... ... ... ... арнайы кәсіп түсінігін білдіретін сөз және сөз
тіркесі, ал терминтануды адамның ... ... ... ... ... ... ... ғылыми пән деп атады.
Терминтанымныңнегізгі мақсаттары ғылыммен төмендегі жолдармен ... ... ... ... ... жасау.
2.Тіл жүйесінде терминология орнын анықтау.
3.Терминдердің семантикалық ерекшеліктерін жалпы қолданыстағы лексика
мен еркін сөз тіркестерімен салыстыра зерттеу.
4.Жай және ... ... ... грамматикалық жағынан
ұйымдастырылуын сараптау.
5.Терминологияның тіркестерді еркін және фразеологиялық тіркестермен
салыстыру спецификасын зерттеу.
6.Терминологиялық жүйе ... ... және ... ... термин жүйесін сипаттауды қарастыру.
Ғалымдардың пікірі бойынша терминтанымның ... ... ... ... ... және оқу ... кең ... дайындық жүргізу.
2.Терминологияның мемлекеттік және салалық ... ... ... ... ... өңделу әдісі.
4.Әртүрлі лексикографиялық мәселелерді шешу барысында терминдердің
іріктелу принциптерін өңдеу.
Терминтаным тіл ... ... ... ... ... ерекшелікке ие болғандықтан, терминтанымда
семантикаға, термин – сөз, ... ... мен ... ... ... ... ... тілдік заңдылықтарға бағынады.
Терминтаным тілдің морфологиялық және синтаксистік құрылымы туралы ... ... ... ... ... тілдің тарихына
үңілуді қажет етеді; терминдердің коммуникативтік байланыста қолданылуы
терминтаным мен ... ... ... ... емес ғылым пәндерімен де байланысты болады:
1.Термин жүйесін сипаттауда математикалық әдістер кеңінен қоданылады.
Және де ... ... ... ... болмыс теориясын,
математикалық статистика, көбейту ... ... ... ... Лексикалық көзқарас бойынша барлық өңделген ақпараттық ... тіл ... ... және де ... мен ... осыған негізделеді.
3. Мәтінде терминдер логикалық сарап пен зерттеуші ... ... ... ... логика және психологиямен ... ... ... және ... ... термин таным мен әлеуметт таным
терминологияның кез – ... ... мен ... ... қызмет тілінің
негізіне құралады.
Сонымен термин тануды нақтылау мен сараптау мәселесі оның ... ... ... ... әр ... теориялық және қолданбалы лнгвистиканың
ақпараттық ізденіс, логика секілді ғылыми пәндермен сипаттап ... ... мен ... ... мен ... ... бір ... дамуы, жиналған
тәжірибелер мен өңделген принциптік әдістер негізінде ... ... ... Көне ... ... ... немесе жаңа
атаулардың пайда болуы сияқты әлеуметтік себептер тіл заңдылықтарына
қатысты ... Олар ... мен ... жаңа ...... ... ... байланысты.
Қазақ тіліндегі терминдердің өңделуімен жүйеленуі С.Аманжолов,
М.Балақайов, ... ... ... Р.Бөкейханов,
Т.Жанұзақов және т.б. еңбектерінде қарастырылғанын атап өткен ... ... ... мамандар негізінен екі, үш немесе көп тілді
ғылыми техникалық деңгейдегі басқа немесе осы тіл терминдерін біле отырып,
олар ұлтаралық қатынас тілі – орыс ... ... ... қатар бірнеше
белгілі шетел тілдерін қолдана алады.
Қоғамның дамуы мен жаңа ... ... ... ... ... ... жұмыс пен теориялық зерттеуді күшейту ... ... ... және ... ... бар ... ... жасап шығаратын оқулықтар шығару керек.
Қазақ тілінің теориялық және ... ... ... ... ... ... туралы ойлар негізі дискуссияға
салынуда. Терминология диссертациялық ... ... ... 40 ... ... бастап табылады. Терминология мәселесі ғылым мен
техниканың әр түрлі салалары бойынша ... Бұл ... тілі ... ... әсер ... ... саласындағы арнайы зерттеулер
қазақ ... ... ... әрі ... жетілдіріп, жүйелеуде
маңызды болып есептелінеді.
Әлем тілдерінде ... ... мен ... салыстырмалы –
салғастырмалы терминологиялық сөздіктердің ... ... ... ... межелерден өтуге септігін тигізеді.
Алайда, терминдерді дыбыстауы жағынан бірдей емес, ... дәл беру ... ... болып табылады. Мысалы, әр елдің тіл
мамандары «әдеби тіл» түсінігінің ... әр ... ... береді.
А.Д.Швейцердің пікірінше, американдық әлеуметтік лингвистикасының көптеген
терминдері өз ... сай ... деп ... ... А.Д. 1971 ... ... терминдердің дыбысталуы және мағынасы жағынан сараптау термин
шығармашылығын жүйелеуге әкеледі.
Осы саладағы теримнологияның бір ізге салуына көп ... ... ... ... ... ... субъективті көзқарас басым болса, нәтижесі соғұрлым нашар
болады. ... ... ... ... әлем ... ... ... алфавитте транскрипциялық жүйе жасалуы
тиіс. Мұндай мәселелерді шешу үшін әлемдік ... ... ... ... Болашақтағы әлеуметтік – лингвистикалық терминдердің
алфавиттік көрсеткіші бар жүйелік сөздігі ... жаңа ... келе ... ... ... түсініктерін анықтауы қажет. Мұндай
анықтама сөздікті ... ... ... халықаралық және ұлттық ... ... ... қамтылуы тиіс. Сонымен қатар қашан және кім қолданған,
қандай жұмыста, оның автор қолданысындағы мағынасы, егер бар ... ... ... отырғаны жөн.
- әлеуметтану, демография, этнография, философия, психология секілді
әлеуметтік лингвистикаға қатысты әртүрлі ғылым терминдерін енгізуі тиіс;
- әлем ... ... ... мен ... ... ... тиіс;
- жеке әлеуметтік лингвистердің негізгі еңбектері туралы мәлімететр
беріп отыруы қажет.
Әлеуметтік лингвистердің әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... революцияда әрбір жаңа түсінік терминде ... ... ... әрі қарай қарастырып жүйелеу талап етіледі. Екі
және көп тілді Қазақстан мамандары өзінің ұлттық ... ... және ... тілдердегі терминдерді бойына сіңіріп қоймай, олардың
тұрақтылығы үшін күрес жүргізуде. Бұл іске орыс терминологиясының жасалу
тәжірибесі ... орын ... ... жүйесі әрдайым жетілдіріліп отырады. Онда
нормалау, жүйелеу, бір ізге салу процестері жүреді. Бірақ соған ... ... ... ... сөздіктерді құрастыру
жұмыстары аз. Бұл жағдайда тіл мен салалық ... мен ... ... жұмыс істеу қажеттілігі көрініс табады.
Тілдің терминологиялық лексикасының мәдениетін жақсарту қоғамның
күнделікті ісі, әлеуметтік жағынан ... ... ... ... ... ... ... жүйенің
қалыптасуы мен дамуына, әсіресе, қазақ тіліне мемлекеттік деңгейде ... ... ... ... ... ... ... көздері мен
принциптері, сонымен қатар, терминдерді логикалық жүйелеуді бір ізге салу
мәселелеріне көптеген мәнді де мағыналы жұмыстар ... (Н.А. ... М. ... Қ. ... Б.М. ... және т.б.). ... қазақ тіліндегі
салалық, әсіресе, мұнай және химия терминологиясы қалыптасуының бірінші
кезеңінде жаппай жасалынады. ... ... ... жалпы тіл жүйесінен
бөліп қарастыру қажеттілігі туады. Мысалы: ұңғы түбі ...... ... ... әр түлі ... – неоднородные по
проходимости пласты; мұнай кен ... ... ... ... при ... ... залежи. (О. Ескалиев 1997).
Пост кеңестік халықтар ... ... ... мен ... ... ... кейінгі жылдары жасалды. Бұл кезеңде
терминологиялық жұмыстар Қазақстанда да ... жүре ... ... ... ... ... нормалау мен зерттелу рөлі С.К.
Кеңесбаев, Ғ.М. Мұсабаев, ... ... ... ... және т.б. еңбектерінде көрініс тапты. 1952-1962
жылдар аралығында Қазақ ССР ҒА тіл білімі ... ... 14 ... терминологиялық сөздіктер жарық көрді. Соның ішінде мұнай ұңғыларын
бұрғылау терминдеріне ... ... ... ... және ... ... қалыптасуы мен жүйеленуі
келесі жолдармен анықталады:
1. Кірме термин (КТ) ана ... (АТ) ... ... ... ... ... түрлері болуы мүмкін:
а) КТ-АТ: бурение – бұрғылау; глиномешалка водоструйная – су ... (лай) ... ... ...... ... ана тілі ... қалады: доға – дуга; бұрғы – бур; ұя – ... ... ... ... ... ... дроссель, керн.
Көрсетілген процестер қазақ тілінде мұнай және химия терминдерінің
келесі ерекшеліктерімен тығыз байланыста болады:
1) Терминологиялық ... ... ... орыс ... ... және
химия терминдерінің аудармаларымен бірге қазақ тіліне қажетті баламалары
мен берілген: ұңғыма тереңдігі, бұрғылау ... ... ... кірме сөздерді алып тастау тенденциясы ... ... ... ... мұнай және химия терминологиясы
қатарынан қазақ ... дәл ... ... ... ... тасталады.
Мысалы, дроссель, золотник.
3) Бір жағынан ... ... ... ... екінші
жағынан мұнай және химия терминологиясы ... ... ... ... ... головка буровая – бұрғының
басы; головка забивная – қағылма қалпақша.
Тіл өзінің қызметінде ... ... ... қанағаттандыра
алады, стилге бөлінеді. Ғылым мен техникаға ... ... ... көптігімен сипатталады. Олардың мағынасы ... ... ... ... ... в ... ... есть лишь хорошо
установленная терминология».
1.3.Терминология және номенклатура. Ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
Terminus «шек, шекара» деген ... ... ... неден бөліп
және неден шектейтінін білу қажет. Бірінші шекте ... ... ... ... техника және т.б. әлеуметтік болмыстың
интеллектуалды түрде ұйымдастырылған саласы деп ... ... ... ... « логос» ретінде термин мен
түсініктің қалай байланысатынын айтамыз. Термин түсінік және сөз ... ... ... ... де бар. ... ... ... номинативтік тенденциясын, басқалары терминді ... ... ... ... ... Бұл терминология мен
номенклатураны ажыратуда анықталады. Алайда, әрбір терминология терминнің
әртүрлі мағыналық ... ... ... зат бірінші орында тұратындықтан терминнің
номинативтік бағыты алға қойылады; әрине, егер белгілі бір машинаның мыңнан
астам бөлшектері болса, олардың ... ... ... ... бұл ... ... бар дегенді білдірмейді. Бұл ... ... ... мен ... ... ... ... қояды.
Сөздікте бұл екі сөздің анықтамасы көңілге қонымды емес. Мысалы:
«Терминология... кез-келген сала ... ... ... ... ... ал «номенклатура... қолданыстағы
кез-келген арнайы атаулардың жиынтығы. Геологиялық, мұнай, ... (А. ... ... белгілі ғылым түсініктерінің жүйесімен байланысты, ал
номенклатура оның объектілерін этикеттейді. Сондықтан номенклатура ... ... ... кез-келген белгілер ретінде түсінілуі ... ... ... ... ... ол ғылымның
түсінік жүйесінде көрсетілмейді. Бұны философия, математика, логика
ғылымдары ... ... тек ... ... ... ... ... суппозиция ретінде қабылдау кездеседі.
Терминнің номинативтік қажеттілігі оның бір уақытта берілген ... ... ... затты атап көрсетеді.
Мұнда Рефортматскийдің мысал келтіруібойынша ғаламда санға сай ... жоқ, ... сан ... ал ... ол пәндік онтология. Мысалы:
2, х2 ... ... ... ... «Что ... ... ... 1961). Реформатский терминолоогия мен номенклатура арасындағы
айырмашалықты 30-50 жылдары ... ... ... мен
жалпы теориялық құрылымдар саласындағы зерттеулері нәтижесінде анықтайды.
(А.А.Реформатский 1961).
20 жылдан кейін Г.О. Винокурдің «О некоторых ... ... ... ... ... атты ... ... көреді. Бұл еңбекте
ол да жоғарыда ... ... ... ... ... ... де ... Винокурдің терминология және номенклатура туралы анықтамасы
былайша ... ... ... в ... выступает слова в качестве
термина – это функция названия, что 1) номинативная функция – это ... всех ... а не ... ... и 2) ... как раз ... чем терминология» (Винокур Г.О. 1939, т.5,6). Ал, А.А.
Реформатский бұл ... идея ... ... ... ... ... не следует сменивать ... как ... ... ... ни с
собственным именем, ни с номенклатурным знаком. Абсолютно правильна мысль
Винокура, что «надо отличать ... и « ... ... и, ... ... именане смогут быть терминами», береді.
Алайда, бірінішіден атау есімдер «нлменклатуралық белгі», ... ... ... болады. Яғни «номенклатуралық белгілер» және де атау
есімдер астарында да басқаша қырынан болса да ой ... ... ... ... өте ... «Что ... ... в отличие от терминологии под ней следует понимат ... ... и ... ... единственное назначение которого сосоит
вто, чтобы дать максимально удобные с ... ... ... средства
для обозначения предметов, вещей без ... ... к ... ... ... этими вещами» (Г.О. Винокур. 1939, 13-14).
Қазақ тіл білімінде терминнің ғылыми анықтамасы профессор Қ.Жұбановтың
еңбектерінен басталады: «Термин деп ... мен ... ... ... қалыптасқан сөздің арнайы мағыналық түрін ... ... ... терминдер қарапайым өмірде қолданылатын
сөздіктегі мағынасына сай келмеуі мүмкін » ... ... таза ... прагматикалық сипаты беріледі. Терминология
мен номенклатураның айырмашылығы, және де терминологияның ... ... ... ... болып табылады. Кейде
терминология және номенклатура сөздері ... ... ... ... термин және терминология туралы түсінік
I.1.Термин англ term фр. terme нем. Fachword исп. ... ... или ... ... ... технического и.
т. п.) языка, создаваемое (принимаемое, займствуемое и т.п.) для ... ... ... ... Термин научно –технический.
Термин научный. Термин ... ... ... ... ... оформленные члены которого
разносторонне раскрывает данное сложное ... ... ... ... ... в себе ... обобщению в
грамматическом описании как различения ... ... ... так и его ... ... ... у ... в тв. п., лексически модифицируемое в ... ... ... умом) в отличие от “средства”(действовать
подкупом). Термины родства англ.kinship terms, terms of ... ... ... как ... в тех или иных ... ... с
другими людьми- руск. Отец, мать, сестра, сноха, ... и ... ... ... фр. terminologie исп. terminologia.
Cовокупность терминов данной отрослей производства, ... ... ... ... ... ... легко подающийся сознательному
регулированию и упорядочению. Терминология грамматическая, терминолагия
международная. ... ... ... научно-техническая.
Терминология полтическая. Терминология производственно-профессиональная.
Терминология производственно- ... ... ... ... ... 1950./ стр 474.- /2/
Термин (лат. terminus-предел, граница) – 1) ... ... ... ... ... в ... ... искусстве; 2) в логике
составной элемент суждения (субъект и предикат); силлогизм предпологает три
термина, входящих в ... ... его ... ... ... называется предикат вывода, меньшим термином- субъект ... ... ... ... в ... силлогизма, называется
средним термином; 3) древнеримской мифологии бог ... ... в видо ... ... (термин гр. logos понятие, учение) ... ... в ... ... искусстве и.т.п. стр 684 /3/
Философическая энциклопедия-5 том. Стр. 108 /4/
Термин(лат.-граница, ... ... )-1) В ... ... ... Т- синоним слово, но с ... ... ... ... ... Т- это ... или ... слов(сложные или
дескриптивные); Т. например “общее ... ... ... ... в контексте соответствующей научн. Теории(дисциплины) или
вообще в ... ... ... этом ... ... возникающая
проблема уточнения Т. предпалогает их определение, устронение омонимий и
обязательное ... ... ... философии Т.
употреблялись в значении определения сущности, т.е. как то, что ... и ... ... ... или идею, в перотивоположность
текучему и непрерывно меняющемуся чувственному ... ... ... ... М-Л 1934). /5/Т. в этом ... ,т.е. как общее определение
или ... в ... ... ... познания. 3)В
логике Аристотеля Т.- это элементы ... ... ... ... ... это ... ... ее начало и конец”.Такого значение слово
брос, и мы ... быеь ... и не ... это ... ... с
таким психологическим и ... ... как ... ... ... силлогистика с
точки зрения современной формальной логики, пер.с англ.,М., 1959, стр.36-
39/, /6/. В ... ... ... логико-матем.выражений слово
“Т.” широко употреблятся и в современной литературе. Например, в ... ... ... ... Т.- это ... ... ... естественных(разговорных) языков, т.е. выражение, обозначающее
(часто”описывающее”) к.-л. Предмет универсума.(В рус. Лит./7/ В этом случае
вместо слово ... ... ... франц. terme используется без
перевода.) см.также ст. ... ... ... и индуктивной, пер.с англ., М., 1914,
с.15-32; /8/ ... Г.И., ... ... 1946, гл.2; ... Аналитики первая и вторая, М., 1952, с.40М.Новоселов. Москва
/10/
Термин, по лат.terminus- межа, граница. В ... Риме ... Т., ... его в виде ... ... стояло в храме Юпитера на
Капитолии. В современном значении Т. –слово или ... ... ... соответсвует опроделенное понятие в области общественно-
политической жизни, науки, техники, ... От ... ... Т.
отличается точностью семантических границ. Фактически ... Т. ... им ... ... ... не ... и
в любой научной и ... ... ... ... ... ... и Т. ... что саздаёт известное неудобство. Поэтому емеет
большое значение проводящаяся в ... ... ... и ... робота
по упорядочению терминологии. Общественно – политическии, научные и
технические Т., в наше ... ... ... из одного языка в другой,
занимают первое место в ... ... ... ... ... ... ... слова научного
и технического языка- термины ... ... и др. В ... ... смысле в Т.включаются
также специфические слова ... ... ... ... ... ... ... процесса и т. д.) Развитие
Т. идет параллельно с развитием всех отраслей производство и науки т. ... ... что ... в ... ... в науки и технике,
неизбежно должно получить отражение в языке, Так, например, в 8-10 вв. ... ... с ... ... ... торговых сношений и с развитием
науки получает значительное развитие философская, медицинская, ... др. Т. на ... ... эта ... ... в ... развития Т. во всех
языках мусульманского Востока последуюшей эпохи.В Европе эпохи Ренессанса
мощный ... ... и ... ... ... ... на языках латинским и греческим, а позже-в связи с ... ... на ... языках европейских народов. В
развитии общественно-политической Т, ... ... ... форм ... ... ... ... Англии и ... на ... ... ... ... ... в английских и
французских языках политических терминов, перешедщих затем в другие ... ... ... ... ... во французском языке в
эпоху бурж. франц. революции, стало общеупотебительным почти во всех ... ... ... ... и ... большое влияние
на развитие общественно –политической Т. ... ... ... ... ... Победа социализма в СССР и соц. строительство
обогащает Т. рядом новых ... для ... ... форм ... и ... жизни (совет, ударник, стахановец, пятилетка,
колхоз и др.) /11/
Т.представляет собой один из ... ... ... ... в особенности, когда дело идет о языках, ... лишь ... ... революции.В практике работы над
развитием словарного запаса этих языков под ... Т. ... не ... ... ... ... ... и техники, но
и новое словотворчество в более широком смысле слова,т.е. все ... ... в ... ... ... для ... понятий, возникающих
в процессе социолистического строительства. Громадное значение приобретает
разработка терминологических словарей на нац. ... ... ... ... на национальных языках народов СССР служат, с одной
стороны, лексические богатства и средства ... этих ... с ... ... и ... ... Этот последний
источник приобретает особо важное значение,т.к. унификация международной
части Т. ... ... ... для ... ... языков, и
тем самым способствует все большому сближению между ... ... ... Если ... “обычных”, бытовых слов в мало развитых языках
является сравнительно ... то ... ... ... ... Т., в ... ... по ... ... по ... ... иязыков все больше и больше растет и
увеличивается,и ... ... все ... ... ... ... лексики.При этом в области Т., как и ... ... и ... строительство, необходимо борьба с ... ... с ... средств родного языка,с протаскиванием
совершенно ... слов из ... ... ... слов в ... ... со ... избежать международных слов, с попытками
создать искусственные и надуманные слова, имеющие ... ... ... язык от ... ... языками народов СССР. За время после
Октябрьской социалистической революции ... ... ... ... на ... народов СССР, начиная с обьема потребностей учебников
средней школы и кончая подробными Т. ... ... ... производства
(Термины”, стр.42.Б. Грандов) /12/
В зависимости от стадия ... от ... ... и ... ... существенно изменяется и ... ... и ... его использования. Рассмортим
использование фразеологизмов в научно техническом ... Для ... ... ... ... ... Напротив очень широко
представлены стилистически нейтральные выражения. В ... ... ... чем в других стилях, используется различные составные
наименования(connecting rod, diesel oil, atomic power), ... ... на ... ... ... ... называть нечто
единоебцелостное по смыслую
Отличительные особенности ... ... ... ... терминологического характера.Терминологические словосочетания-это
одна из основных составных частей английской ... ... ... ... понимается словосочетание, являющиеся
единицей номинации в сисеме данной терминологии.
Терминологические словосочетания наиболее ... по ... ... к ... ... и сохраняют многие
признаки, присущие последним. Так например, в ... ... ... ... его ... как и в свободных
словосочетаниях, свое примое номинативное значение.
Наличие других словосочетаний, таких как “direct chief,” ... и т.п,, ... ... ... “direct” не
имеет каких-либо особых ограничений (кроме присущих всем ... ... ... с ... ... ... ... рассматриваемый оборот отличается от свободных
словосочетаний лишь тем, что ... его ... ... ... ... значений его компонентов.
Широкое распространение именные, устойчивые словосочетания получили ... ... в ... с ... ... ... вызывает необходимость создания все новых и новых специальных ... ... в ... ... ... ... цифрой и
неуклоно растет.Это явление обычное закономерное. Далеко не всегда это
потребность ... быть ... с ... ... слов. Сплошь и
рядом в качестве ... ... ... ... ... ... собой устойчивые сочетание обычно
двух и реже нескольких ... ... ... ... ... разряд фразеологических оборотов,непрерывно пополняющийся
новыми образованиями.
Приведем несколько примеров ... ... ... ... специальных терминов: oil pipe, oil well, ... main ... sand, ... ... switching operations, long distance,
communication, maintenance cost, pollution free и т.д. /13/
Кроме того, ... ... ... ... в ... ... отдельных наук или отраслей той или иной
науки, например: fine mechanics, descriptive geometry, rural ... geodesy, ... ... higher mathematics, plane
geometry.
Как ... из ... выше ... ... ... другим именным фразеологическим оборотам, ... ... ... ... сохраняющего, как правило, присущие
существительным граматические ... ... ... ... по ... и его ... ... со стержневым
существительным и выраженного ... ... и реже ... ... ... ... оброзом, по своей внешней структуре ... ... не ... от ... ... ... оборотов.
Семантическая структура терминологических фразеологизмов в ... ... ... ... носить разный характер.
В одних случаях стержневое имя ... ... ... ... ... свое прямое значение, причем
определение, сопутствующее стержневому ... ... ... его ... значение (подобно тому,как было отмечено выше и у
не ... ... ... active voice, passive voice ... ... ... случах значение стержневого существительного претерпевает
более или менеее существенные ... и ... ... ... на ... (иногда образном) употреблении или
стержневого существительного (power, plant, line, ... ... или ... ... ... tractive power, power ... line, operating business, switching operation и т.п. В последнем
случае ... ... ... быть ... ... в ... отдельные слова употребляются в своих прямых
номинативных значениях.
Наконец, имеются и ... ... ... ... ... ... существительным, имеющим терминологическое значение и ... его в виде ... ... ... oil pipe, oil ... cost и ... ... представляет собой исключительную ... ... ... ... что ... ... терминологических оборотов. Следует отметить, что лексический
состав компонентов терминологических оборотов ... ... В ... мере он ... принадлежностью данной
группы терминов к той или иной отрасли науки или техники.
Кроме указанных выше ... черт ... ... ... ... оборотам, отдельные группы
терминологических оборотов имеют свои специфические особенности. /15/
Терминдердің осы уақытқа дейін орыс немесе басқа ... ... ... ... байытып келгені белгілі. Соңғы ұлттық тіл
мәселесіне, сонымен бірге ... ... ... ... ... орай ... сөздер терминдердің көпшілігі шама ... ... ... бастады. Әйтседе, ... мен ... ... ... ... әлі де өз ... ... жүрген
жоқ. Олардың біразы қазақ тілінде қолданысқа ие ... ... ... ... ... ... қолданыс таппай, тілдік қорымызда ... ... ... ... ... бір ... терминжасам мен тілдік
процесстерге әсер ... ... мен ... ... ... күштерде болып
отыр, сондықтан ең алдымен әр ... ... ... ... ... шеше ... ... /16/
Терминология ұлттың өз тіліне деген қажеттілігін және керісінше,
тілдің ұлтқа ... ... ... етіп отырғаны шындық. Соның
нәтижесінде, ұлттық ... да өз ... ... керек етеді.
Біздің қоғамда терминология саласына қатысты бұл қажеттіліктің тым ... еске ... ұлт ... ... ... ... ... қиынға түспейді.Біздің қоғамда ұлттық терминдерді жасауға
топ тым белсенді бой ... ... ... тілшілер тарапынан өзін
маманмын деп есептейтіндердің көпшілігі-ақ, бұрынғы үрдістегі ... ... ... ... ... пікірлерін
дәлелдеп бағады. Ондай топ тіпті қарапайым халықтың ... де ... ... ... ... кейде ұлттық намысы бар ұлтжанды ... ... ... ... де болады. Мұның себебі, ең алдымен
қазіргі кезде ондай топ тым ... ... ... реформалар мен жаппай
ұлттық, халық үрдестерді жүзеге асыруға күші жететін қалалық ... ... ... ... қарапайым халықтық, ауылдық жердегі тіршіліктің тілді,
сол арқылы терминдерді немесе терминдер ... ... ... ... бет бұра қою қиын ... ... ... ... ... және ... жатқаны, түсініксіздік тудырып
отырғаны анық. Қазақ тіліндегі терминдерді қалыптастыруға деген қарсылықтың
үш түрлі себебін ... ... ... – олар ұлттық психологияны,
ұлттық болмысты тереңінен түсіне алмайды. Екіншісі – ... ... ... ... түсінік дұрыс қалыптаспаған. Үшіншісі – олар өздері
үйренген ... ... ... келмейді және түсінген
күннің өзінде оны өзгертуге ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілділердің бұл тұрғыдағы ... ең ... ... ... ... ... ұлттық болмыс төңірегіндегі
түсініктің қаймағы ... ... ... өзге тілділер жөнінде сөз
қозғаудың өзі қиын. Екіншіден, кеңестік ... ... сана ... ... ... ... ... де дұрыс қалыптаспаған. Ұлттық
ғылымды дамытуға деген ... ... ... ... қойылмай отыруының
өзі осыған әсер етуші бірден-бір негізгі күш. Себебі ұлт тілінде тың ғылыми
жаңалықтардың реті аз болғандықтан, ... ... ... ... ... тілінде жазылмағандықтан қазақ тілінде жаңа термин жасалмайды.
Яғни, басқа елдер сияқты өзіміз термин ... оны ... ... ... ... ие ... ... дәрменсіз болып отырмыз. /18/
Терминдердің осы уақытқа дейін орыс немесе басқа тілдерден кірігіп,
тіліміздің терминдік қорын байытып ... ... ... ... соңғы
ұлттық тіл мәселесіне, сонымен бірге ұлттық терминдерді қалыптастыруға
мықтап ден қоюымызға орай ... ... мен ... ... ... ... ... бастады.
Сондықтан, терминдер мен сөздердің көпшілігінің қазақ тіліндегі
нұсқасы әлі де өгей ... күй ... ... ... ... ... тілінде
қолданысқа ие болып, қалыптасып үлгерсе, енді ... ... ... ... ... ... қорымызда әлі де қалыптаспай отыр. Осыған
байланысты осы жағдайлардың себептері ... кей ... ... нұсқаларының қолданыс таппай ... ... ... ... ... ... әсер ... қандай ықпалдар бар, неге
өзге тілдердің терминдері мен кірме сөздері тілімізге қалыптасып, қолданыс
тауып кетуге ... неге ... ... ... ... ана
тіліміздігі сөздер шын мәнінде термин жасауға,басқа тілдің ... ... ... бе ... ... жан-жақты заңды сұрақтар өз-өзінен
туындайды.
Бір жағынан, аталған сұрақтар ... ... ... ... ... ... жағынан, бұл сұрақтардың жауабы ғылыми негізді,
дәйекті тұжырымды қажет етеді. Біздіңше, негізінен бұл ... ... мен ... ... әсер ... ... ықпал етуші
сыртқы күштерге байланысты. Сондықтан аталған сұрақтардың ... ... ... ... қарастыру арқылы табуға болатын сияқты. Мүмкіндігінше
аталған ықпал ... ... ... отырып, жоғарыдағы сұрақтарға жауап
іздеуге ұмтылып көрейік. ... ... ... ... ... ... қасы ... Орыс терминологиясына өзіндік үлестерін қосқан ... ... ... ... ... еңбектерінің
өзінде аталған тақырыпқа қатысты ойлар қозғалмайды /20/ Бұлай болуы заңды
да. Өйткені басқа тілдің ... бұл ... ... ... қатарына жатпайды. Ал даулы мәселе болмаған жерде ол бағытта
ғылыми ізденістің болмайтындығы да ... Бұл ... ... ... өз ... және ... тілдік теориялар негізінді
топшылауымызды қажет етеді.
Ұлттық ... ... ... ... ... дұрыс жолға қойылмай
отыруының өзі әсер етуші бірден-бір негізгі күш. Себебі, ұлт ... ... ... реті аз ... ... жаналықтар ашатын
еңбектердің дені қазақ тілінде жазылмағандықтан қазақ тілінде жаңа термин
жасалмайды. ... ... ... ... ... ... жасап, оны басқа
тілдерге енгізуге, олардың қажеттілігіне ие болуға әлі де дәрменсіз болып
отырмыз. Мұның екінші жағы да бар. Бұл ... ... ... деңгей
мүлдем төмен деген қорытындыны кесіп айта ... ... ... өзі ... тіл ... ... ... Өз ғылыми
жаңалықтарымызды біздің ғалымдар алдымен өзімізде ... өзге ... ... ... ... өзге ... тіліне бейім термин
жасалады. Былайша айтқанда, ұлттық ... ... әсер ... ...... ... ғылымның даму механизмі. Оның үстіне, біз жаңа ұғымдар
жасауға ... ... ... ... Соның арқасында
тіліміздін пайдалану сияқты әрекеттерден ... ... ... деуге
болады. Келесі әсер ... ... ... ... орыстанғаны соншалық, жаңа жасалған ұлттық ... ... ... ... ... қазақы ұлттық
психологиядағылардың өзіне орыстық ... ... ... Ал, орыс ... ... сөз қозғаудың өзі артық. Ұлттық
психология болмаған ... өз ... жаңа сөз ... оны ... ... ... терминжасаудың келесі көзі – ұлттық психология.
Ұлттық психология болмаған жерде терминдер ғана ... жаңа ... ... қабылдап, қолданысқа енгізі алмайтын боламыз. Бір ғана мысал, осы
уақытқа ... ... әлі ... ... ... түсінігімізде неологизм сөз
дегеніміз тек өзге тілден енген ... ... ... сияқты болып тұрады.
/21/
Үшіншіден, ұлттық психологиямен байланысты келесі әсер ... ... ... ... қасиеттер. Бізде қандай дәрежеде екендігін айту
артық болар. Бұл қасиеттер ұлттық терминжасамның ғана емес, ұлт ... ... ... ... Ал ... кері әсер ететін орыс тілдеріміз тағы
бар. Қалыптасқан сөздік, терминдік қолданыстарды саналы ... ... ... ... Өз ұлттық мүддемізді ... ... де ... ... байланыстың табиғи заңдылығына итеріп
қоя салғымыз келеді. Ал бұл ең бастысы ұлт ... ұлт ... ... шабу ... ... ... керек сияқты.
Төртіншіден, термин жөніндегі дұрыс түсінік қажет. Біз ... ... өзін ... ... ... ... қоғам үшін қоғамдық-
тұрмыстық лексика қорына жататын күнделікті қолданыстағы сөздердің барлығы
терминге қабылданады. Мысалы, жол ... ... ... ... ... т.б. ... ... сөздердің барлығы термин сөздерге жата
бермейді. Әрине, термин мен сөздің арасында байланыс бар. ... ... ... ... оның ... оқшалау болғанымен, қолданыла
келе қалыптасып кететіні, сөзге қарағанда терминнің тұлғасында шарттылықтың
басым ... ... ... ... білмейміз. Соның салдарынан
көпшілігімізге терминдердің де тұлғасы сөздер ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Ал шын мәнінде олай емес. ... ... ... ... ... ... гөрі саналы әрекет, яғни, нақты тілдік қолданысқа,
оны қалыптастыруға деген ... ... Ал ... сын көп, ... ... аз.
Қолданбаймыз, өзіміз термин жасамаймыз, термин табиғатын түсінбейміз,
аудармаймыз, ... ... Бұл ... терминдер қалыптастыру ісінде
жетелемейтіні шындық.
Алтыншыдан, дұрыс аударма қажет. Аударманың үнемі ... ... ... Бұл ... Бірақ оған не қажет? – деген ... ... ... ... үшін ... ... мамандар терминология
саласымен де айналысуы керек. Ұлт тілін меңгерген, әрі мамандықты меңгерген
ұлттық маман сапалы термин ... ... бола ... Ал бұл жөнінде белгілі
терминолог-ғалымдардың қай-қайсысының да еңбектерінде айтылады. Ал ... ... тек ... ... ... ... Басқа сала
мамандарынан терминолог-мамандар дайындау ісі жолға қойылмаған. /22/
Сонымен, түйіндей ... бұл біз ... ... ... ... ... ұлт ... негізіндегі терминдерді жасауға әсер
етуші факторлардың негізгілері ғана. Дегенмен, оларды толық ... ... ... ... ... әрі теориялық, әрі практикалық тұрғыдан
қажетті іс болып табылады. /23/
1. ... ... ... ... мен терминжасам тәсілдері.
Терминдердің аударылу әдістері.
2.1.Сөздік құрылысы ... ... ... көз ... ... ... да, ... жағынан да заман талабына сай туындылардың
жасалғандығына куә боламыз. Өткен ... 50-60 ... ... ... 70-80-жылдары жасалған 10 томдық түсіндірме сөздіктер, ғасырдың
аяғында ... ... бір ... ... ... сөздігі'' /24/ бір тілді
лексиографияның көшелі туындыларынан саналады. ... ... ... ... ... мен ... ... мен
кемшіліктерін айқындауға, сол арқылы болашақта ... ... ... ... ... тіл ... Б.Қалиев өткен ғасырдағы қазақ лексикографиясының
үлкен жетістіктерінің бірі – он ... ... ... ... ... көлемін, типін, ерекшелігін, негізі арналарын, хронологиялық
шегі мен кімдерге арналғандығын зерделей ... ... ... ... ... ... ... лексикографисының ғылыми
жетістіктеріне сүйенілген, оның басты талаптарына сай, қазақ тілінің сөздік
құрамын кеңінен қамтыған бірден-бір толық, нормативті, ... ... ... ... ... ... ... нормалық мақсат
сөздерді реестірге дұрыс таңдау, ... ... ... дұрыс жазу,
мағыналары мен реңктерін дәл ашып, айқын түсінік беру, әдебиет нұсқаларынан
дәлелді мысалдар келтіру арқылы және әр бір атау ... ол ... қай ... қай сөз ... қатысты екендігін, қай стильдік тармаққа
жататындағын көрсететін әр түрлі лексиографиялық шартты белгілер қою ... ҚТТС ... ... ... ... ... де
маңызды. Ендеше, ҚТТС нормативті сөздік болумен ... ... ... ... ... ... Ғалымның сөздіктің анықтамалық қызметі
туралы жазған./25/
Сөздікке, оның құрылымына қатысты мәселелердің көпшілігі атау сөздің
тұлғасынан ... ... ... ... толық түсіндірме сөздіктерде атау сөз
ретінде негізінен тек қана жеке сөздің ... ... ... ... ... болған еуропалық тіл білімінде орныққан дәстүрлі көзқарас, орысша
айтқанда ''словоцентризм'' ... өзге ... ... ... тілінде де бірнеше сөзден құралған
күрделі құрылымды атаулар мен терминдердің көп ... ... ... ... атау сөз ретінде берудің қажеттілігі де басы ашық нәрсе.
Атау сөз ретінде бірінші кезекте алынуға ... ... ... ... ... қос сөздер, тіркесті сөздер) мен атаулық
(номинативті) тіркестер.
Күрделі сөздердің емле ережелері бойынша бірге ... да ... ... жазылатындары да (тіркесті сөздер) баршылық.
Қос сөздердің атау сөз ретінде алынып келгендігі ... Ал, ... ... жазылатын күрделі сөздердің сөздікте берілуі әр ... ... Осы ... көп ... ... сөздіктің инструкциясын
құрастырған авторлардың бірі, көрнекті тіл маманы Т. ... айта кету ... ... ... ... ... ... бөлігін жаза отырып, лексикаланған күрделі сөздер ... ... деп ... ''... екі немесе одан да көп сөздерден құралып, алуан
түрлі өсімдіктердің (флораның), жан-жануарлар мен ... ... ... ... және ... өзге де ... ... ретінде қолданылатын лексикаланған күрделі сөздер орфографиялық
ереже бойынша бірге не ... ... ... ... ... енгізіледі''. /26/ Осылайша, бүгін біз сөз етіп отырған мәселе
жөнінде сонау ... ... ... ... ... ... күрделі сөздердің аталмыш сөздікте берілуі іс жүзінде сәл ... ... ... ... ... ... сөздер атау сөз
ретінде, ал ... ...... ... ... ... ... ішінде берілде. Тіркесті сөздер де негізінен сөздік
мақаланың ішінде орналастырылды. ... ... ... ... ... ... мен күрделі сын есімдердің бірқатары атау
сөз қатарына алғашқы немесе ... ... ... ғана ... /27/ Біз ... ... сөздердің барлығын да, бірге не ... ... атау сөз ... ... қолдаймыз.
Ендігі әңгіме атаулық тіркестер жайлы.
Профессор М.Б. Балакаев ... сөз ... ... ... сөз ... ... ... деп қарау дұрыс емес. Тек
олардың жұмсалу орайында атқаратын қызметі тұрғысынан ... ... ... ... бар. ... сөз ... құрылымында пайда болған
терминдік тұрақты атаулар: қант қызылшасы, қызыл бұрыш, ... жол, ... Отан ... ақ ... - ... ... ... синтаксис ілімінің белгілі мамандары (Ә.Аблақов, С.Исаев,
Е.Ағманов) анық ... ... ... – бір ... ... яғни сөз ... яғни сөз тіркістері, екінші жағынан,
біріккен, кіріккен, сондай-ақ күрделі сөздер ... ... ... ... ... сондықтан да бұлар сөз тіркесінің
қатарына жатпайды. Бұл тәрізді тіркестер ғасырлар бойы қолданудың ... ... ... солғындап, бір заттың (ұғымның) атауы
ретінде ... /29/ Осы ... ... ... ... ... ... болу жолын айқындай түсіп: ''Тілдің даму барысында,
әрі жиі ... ... және бір ғана ... ... білдіру
қасиетіне ие болу арқылы жоғарыдағы тіркестердің (темір жол, т.б. – М.М.)
бағыныңқы сыңарлары ... ... ... ... атқаратын
синтаксистік қызметі күңгірттеніп, анықтауыштық қатынасы ... ... ... осымен байланысты бұлар бір заттың атын білдіретін тұрақты
атауларға ... ... ... ... сөздіктің әрі тілтаным, әрі
елтаным құралы қызметін қатар ... ... ... ... ... ғана ол ''халық өмірінің энциклопедиясы'' бола алады. Көпшілікке
арналған ... ... ... ... ... ... ... үшін қазақ тілі бойынша күнделікті қажетті кітапқа ... ... ... сөз ... сөздіктегі жеке сөздік бірліктің
жазылуы мен айтылуын көрсететін ... ... оның ... ... ... шығу төркінін меңзейтін этимологиялық,
қолданыс аясын айқындайтын стильдік, негізгі және ауыспалы мағыналары мен
мағыналық ... ... ... ... ... да
парадигмалық, синтагмалық өрісін айқындайтын, сондай-ақ дәйектеме материал
арқылы сөйлемдегі қолданысын ... ... ... ... ... ... ... қызметін арттыра түсу
мақсатында қазақ тіл білімде қарастырылатың сипаттамаларын энциклопедиялық
мақала түрінде беруге болады. Бұл - ... ... ... ... ... ... оқырмандардың бір тобы - өскелең ұрпақ – мектеп
жасындағы және мектеп бітірген жастардың ... ... ... ... ... ... ... түрінде берген
жөн тәрізді. Сөз ... ... ... жерінде энциклопедиялық
сипаттаманы қолданудың дұрыстығы туралы ... ... ... ... Бұл ... ... құрал ретіндегі сапасын арттырудың бір
жолы іспеттес. /31/
Сөздіктің елтаным құралы ретіндегі ролі ... сөз ... ... ашып ... айқын көрінеді. Сондықтан халықтық
дүниетанымға ... ... ... ... жоралғыларды,
бұлардан да басқа ата дәстүрін бейнелейтін сөздер мен сөз мағыналарын
энйиклопедиялық мақала ... ... ... ... секілді. Себебі сөздік
қорда бір ауыз сөзбен түсіндіре салуға келмейтін сөздер мен сөз мағыналары
көптен ... ... ... сөз ... болудан қалған.
...Лексикалық единицаға аусқан'' , - дейді. Бұл айтылған жәйттардан ... ... ... жеке атау ... ... құрылым деп
есептеп, бөлектеуге негіз жоқ. Орыс лексикографиясында да бұл тәрізді
құрылымды ... ... деп, ... бір түрі ... бар ... В.В.). ... ... жол, еңбек кітапшасы,
күн тәртібі, ашық хат,жер шары тәрізді тіркестердің барлығын да ... ... ... атау сөз ... берген жөн.
Сөз тіркесіне жатпайтын және бір құрылым: ... ... ... ... ... деп ... ... тұрғыдан қарайтын болсақ,
кәзіргі толық мағынасы бар ... мен ... ... ... бір ... тіркесін құраған, өйткені бүгінгі көмекші сөздер деп жүргеніміз-ертеде
өздерінің лексикалық мағынасы болған ... ... ... Олар ... ... ... орай көмекші сөздер қатарына келіп қосылған. Осымен
байланысты көмекші сөздер қатысты тіркестер сөз ... болу ... ... сөз ... тән ... тәсілдерін, өздері байланысқа
түскен байланысу түрін сақтап қалған. Мысалы: үйге ... ... ... ауылдың маңы, көпірдің ... ... окып жүр, ... ... ... ... байланысқан, бірақ сөз
тіркесі емес. Осы сияқты ... ... тіл ... ... ... ... жүр''. /33/
Біздің ойымызша, түйдекті тіркестерді атау сөздің негізгі, ауыспалы
мағыналарынан кейін, фразалық ... ... ... жөн ... ... ... бірге анықтамалық сөздіктің де қызметін
атқарады, - дейді. Ғалымның сөздіктің анықтамалық ... ... ... ... ... ... сөздіктің әрі тілтаным, әрі ел таным
құралы қызметін қатар атқаруы қажет екендігін айтқымызкеледі. Сонда ғана ... ... ... бола ... /34/ Көпшілікке арналған
толық, үлкен түсіндірме сөздіктің тілтанымдық қызметі оның оқырман ... тілі ... ... ... ... ... ... керек.
Жоғарыда сөз болғандай, сөздіктегі жеке ... ... ... ... фонетикалық сипаттамасы, оның категориялық белгілерін
білдіретін фонетикалық сипаттамасы, оның категориялық белгілерін білдіретін
грамматикалық, шығу ... ... ... ... ... ... негізгі және ауыспалы ... мен ... ... лексикалық тіркесімділігін, басқа да парадигмалық,
синтагмалық өрісін айқындайтын, сондай – ақ ... ... ... ... айғақтайтын семантикалық сипаттамалары анықтамалық
қызмет атқарады. Сөздіктің ... ... ... түсу ... тіл ... ... ... сипаттамаларын
энциклопедиялық мақала ... ... ... Бұл ... ... бар ... ... пайдаланушы оқырмандардың бір тобы ... ... - ... ... ... ... арттыру мақсатында
сөздіктегі терминдердің мағынасын энциклопедиялық сипаттама түрінде берген
жөн ... Сөз ... ... ... ... ... қолданудың дұрыстығы туралы лексограф ғылымдар бұрыннан айтып
келеді. Бұл ... ... ... ... ... арттырудың бір
жол іспеттес. /35/
Сөздіктің елтаным құрал ретіндегі рөлі әсіресе сөз ... ... ашып ... ... қөрінеді. Сондықтан халықтық дүние
танымға негізделген салт, әдет – ғұрып, сенім – ... ... да ... ата дәстүрін бейнелейтін сөздер мен сөз аудармалар
арасында өзінің терминдік мағынасының ... ... ... ... көкөніс, кепілдеме, саябақ, саяжол, суреттеме т.б.) да,
көңілге жатпайтындары (ғарыш, дәуірнама, ... ... ... т.б.) да бар. ... қай-қайсысына да ә дегенен тиым салу
әрине ... ... еді. ... сол ерсі көрінгенжаңалықтың өзі
публицистикалық ... ... ... ... стильдік не басқадай
мақсатта тілдің даму процесін ілгерілетіп, сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... синтаксистік, яғни аналитикалық тәсіліне келсек, бұлардың
да терминжасамға тигізер септігі мол. Бұл-екі немесе одан да көп ... ... ... тәсіл. Термин жасаудың бұл тәсілі термин
біріктіруімен ғана ... ... ... ол ... немесе
терминдердің тіркесімі арқылы да жасала ... ... ... ... ... көрсеткендей мұның екі түрі де морфолгиялық тәсілден
кейінгі орында тұратын тәрізді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... іштей жіктетіп көрсетуге болады. Біріншіден
термин құрайтын екі компоненттік екеуге де бір-біріне ... тең ... ... ... келу ... ... ... үш-бұрыш
(треугольник), өнер- кәсіп (промышленность), еңбек ақы (трудодень), қол-
таңба (автограф), ... ... ... (ремесло), немесе
біріктірілген сөздің бірі туынды түбір ... яғни әлгі ... ... ... ... ... ... да жасаулы
ықтимал. Мысалы: сенім хат, көз-қарас, өнертапқыш, қос ... ... ... тарихтану т.б. бұны бір жағынан морфоло –
синтаксистік біртұтас тәсіл ... ... ... ... мен кірме сөздердің бірігуіне жасалған модель де ... ... тиіс ... ... т.б.) . Бұл ... кейін
күрделі термин жасауға септігі тиген байырғы қос сөздер ... есте ... ... ... тәлім-тәрбие, үгіт-насихат, қоғамдық-саяси,
оқу-ағарту тәрізділер осы ретпен келіп қосылған ... Яғни ... ... бұл ... де ... болады деген сөз.
Қазіргі қазақ әдеби тілінің құрамында сөз тіркесі ... ... ... ... қарай – тіркес терминдер) де баршылық. ... ... ... сеп болып отрыған құрылымдық ерекшелігінде назар
аударуға керек жайлар бар. ... ең ... ... тіл ... сөздер тіркесінен тұрады. Мұндай тіркестер лексикализацияланып
барып терминделеді.
Терминология ерекше даму ... ... ... мен ... тілі ... ... ... реттеудің, белгілі бір жүйеге келтірудің
жолдары көрсетіледі. Ол ең алдымен ... ... ... ... ... ... делінді. Екіншіден, терминдер нақты бір
тілдерің сөздік құрамына тиесілі лексикалық единица ... ... ... ... орай ... керек. Яғни термин жасау мәселесіне
келгенге, тілшілер мен әр алуан ... мен ... ... ... ... ... ... мақұл. /39/
Осы жағдайлардың бәрі, сайып келгенде, кірме ... ... ... алу ... ... байқатты. Ол үшін оларды қабылдайтын
тілдің фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік және лексикалық жүйесін
есепке ала отырып қарастырған жөн деп ... Бұл ... ұлы орыс ... айрықша екені даусыз. Сонда халықаралық терминдер мен орыстың кірме
лексикасын тілге ... ... ... жасағанда бұлардың барынша
біркелкі ету принципі сақталуы керек. Яғни СССР ... ... де ... ... ... ... болу жағы ... Осы принципті ұстанатын болсақ (ұстану керек те) жаңа термин жасау
барысында ең ... ... ... өз ... қоры, сөзжасам мүмкіндігі сарқа
пайдаланылуы керек, содан кейін, рет-ретімен жүйелі түрде кірме сөздер
қабылдану ... ... ... ... Тілдердегі терминдер алшақтығы
қашанда пуризмге апарып соғады. Әңгіме бұл ... де ... ... ... ... ... Осыларды қабылдауда,
соларды СССР халықтарының тілдеріне ендіруде біркелкілік болу керек деген
қортындығы қосылуға әбден ... ... ... тіл ... бір ... ... жолына айналып кеткенін мойындау керек.
Бұл алғашқы терминологиялық мәжілістің Қазақстан ғылымның тарихы ... ... ... ... деп ... Өйткені мұнда қазақ
терминологиясының мәселелері тұңғыш рет бүкілодақтық ... сөз ... ... ... ... ... Қ. ... А. Әбдірахмановтардың бұл мәслихатқа жай қатысып қана ... ... өзі ... саласындағы ғылым-практикалық
жұмыстардың қаншалықты дәрежеде жүргізіліп отырғанын танытты. /40/ Әсіресе
50 – жылдары мықтап ... ... ... ... ... ... терминологиялық сөздіктер түзу принциптеріне арналған А.
Әбдірахмановтың ... ... ... – ақ ... ... ... М.
Балқаев пен Ә. Қайдаровтың, биолог Т.Мұсақұловтың, аудармашы Х.Рахимовтың
жарыс ... ... ... даму ... ... ... бағалаймыз. /41/ Сөйтіп біздің ғылымдар, ... ... ... ... ... ... сала ... көтеріледі деп айта алады. Бірақ, ... ... ... ... ... ... осы деңгейде бола алған жоқ. /42/ ... ... де ... ... одақтық, аймақтық кеңес,
конференциалар болып өтті. ... ... дәл ... ... белсендік көрсете алмады. ... ... ... ... мәселелері 60-70 жылдары азырақ солғындап қалған
тәрізді. Яғни практикалық мәні бар жұмыстар (сөздік түзу, мақала жазу ... ... ... ... ... ... ... отырмыз.
Терминологиялық сапаға көшкен көптеген сөздерді саралай ... ... ауыз ... ... де ... материал аз емес
екені байқаймыз. Әсіресе халық тұрмысына, айналысқан ... ... ... сөздер, неше алуан өсімдік атаулары термин жасаудың бай
көзі болып саналады. ... ... ... де оңай ... ... Неше ... сөздер арасынан оның біріне ғана тоқтау, немесе терминденуге
кандидат ретінде алынған сөздін ... ... ... ... ... алу үшін талғам керек.
Адамзат өркениетінің дамуы жиырмасыншы ғасырда сан салалы мәселелерге
тап болғаны мәлім. Әлеуметтік – ... мәні ... зор ... ... даму қарқынының өзі тудырып отыр. Соның бірі-өндірісі,
экономикасы қарыштап ... бұл ... ... ... ... ... дағдырыс мәселелері. Әсіресе Батыс Еуропа
елдерінің ғылымдары қатты мазасызданып, бетпе –бет келген тығырықтан ... ... таба ... әр ... ... ортаға салуда. Бірақ
объективті тарихи процестің доңғалағын ешкім кері айналдыра алмайды. ... ... ... мен ... ... ... асқына келіп, қайшылықтарға айналуына байланысты сол
елдердің өзі тиімді де сара жол таба ... ... ... ... осы ... ... дамуға игілік ықпал жасай алатын
ұнамды факторлардың бірі-көркем ... ... ... ... де, ... ... ... ұлттық рухымен де өзге ұлт оқырманының назарын аударады. ХХ ғасырда
ақпарат құралдары арқылы ... ... мен ... да аралас-құраласқа
бастайтын алуан салалар арқылы өзара ықпалдастық ауқымы кеңейіп, мәдени-
әлеуметтік, экономикалық қарым-қатынастар барынша күшейген ... ... ... ... ... ... болуға керек. /44/
ХХ ғасырдың бас кезінде қазақтын мәдени өміріне алуан түрлі өзгерістер
келді. Ол өзгерістер әуелде Қазақстанның Россияға қосылуы ... ... мен ... халқының алдыңғы қатарлы көзі ашық оқыған азаматтары
арсында болып келген ... ... мен ... ... Ал соңғы XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында орыс
қоғамында болып жатқан саяси, әлеуметтік, ... ... ... ... ... елдің ауыр дүниежүзіне аударма арқылы танылып та
үлгерген еді. Аударма ісінде мұндай граматикалық тәжірибе дүние ... елде жоқ ... Ал ''ұлы ... ... аясында өмір сүріп, көп
мәселеден кенже ... ... ... тарихында аударма саласының
қалыптасуы, оның зерттелуіне байланысты материалдар ... ... ... ... ... ... мәселесі қазақ
тіл ғылымында сонау 30-шы жылдардан сөз болып келеді. ... ... ... ... мен ... ә дегеннен-ақ аударма
жұмысымен ... ... ... ... ... ... ... Сол кездегі баспасөз материалдарын қарап отырсақ, қоғам
өмірінің барлық ... ... ... мол ... екенін көреміз.
Халық шаруашылығы, өнеркәсіп, медецина, халық ағарту ісі, әдебиет, ... ... т.т. ... да ... ... ... ... деп айтуға болады... Өмірдің барлық салаларын жандандыра
түскен революциялық рухты қазақ ... өз ... ... ... ... ... жеткізіп отырды. Бұл кезендегі аталған салалар
бойынша қаншама ... ... ... ... шаруашылық саласының жүйелі
жүргізілуіне тікелей қатысы бар нұсқау-үлгі әдебиеттерге дейін қазақшаға
аударылған ... ... ... ... халқымыздың рухани, мәдени дәрежесі
мен ... ғана ... ... ... ... ... бір ... дейін септігін тигізген. Ал көркем аударма саласындағы жұмыстардың
ауқымы мүлде кеңейе түскені мәлім'' /45/
Бұл кезендегі аударма жұмысының тағы бір атап ... қол ... ... ... қоғам өміріндегі төңкерістер арқылы қазақ
тілінің қорланып, байып отыруы еді. Түрлі мамандық, кәсіпке байланысты және
саяси, ... ... ... ''тіліміздің алтын қорына'' тоқтаусыз
келіп қосылып жатты. Қолданыста аса ... ... ... ... ... сөздердің өзі бүгінде басқаша өріс алып қызметі күшейе түсті.
Белгілі бір тілдің терминологиялық жүйесін жасауда, оны ... ... орны өте зор. ... ... мәдениеті-рухани байлықтар
алмасуының нәтижесі екені тарихтан мәлім.Әрбір ел, әрбір ұлт ... ... ... келе ... ... ... неше ... дамытқан,
соның нәтижесінде өзінде жоқты өзгеден алып өз халқының рухани байлығын
молайтып отырды. Осы процестің ... де ... ... атқарған қызметін
айрықша сезінеміз. Керек десеніз қоғам өмірінің қай саласында да аударманың
ізін көреміз.
Қазақ халқының да ... ... ... ... ... қызметі мол. Ана тіліміздің әдебиеленуі, оның ... ... ... ... ... ... ... жұмысының
жандануына тікелей байланысты. Сондықтан, термин мәселесін қарастырғанда,
біз оны аударма процесімен тығыз ... ... өте ... ... ... тарихы тереңге кетеді. Неге десеңіз халық кейін аңыз етіп
кеткен неше алуан батырлық жырлар, лиро-эпостық ... ... ... баста шығыс әдебиеті үлгілерін аудара жырлау арқылы жасалған. Аударма
тарихы әріден басталатыны рас болса, ... ... ... алып ... ... да сол ... бері ... сүзге жөн. Бұл жайындағы
зерттеу жұмыстары өте мардымсыз. Әдеби тіл мен ... ... ... ... ... бұл кезеңнің жай-жапсары өз зерттеушісін
күтуде. Яғни, филология саласында, оның ... тіл ... ... ... үшін тың ... бірі осы. ... ... тіл біліміндегі еселі еңбектерімен қатар, қазақ
аудармасы ғылымында да айтып кеткен кұнді пікірлері бар. /48/
Әдеби тіліміздің жан-жақты дамып таралуына ... үлес ... ... осы ... ... ... тоқталсақ, жоғарыда атап
өткеніміздей, ауыз толтырып айтарлықтай күрделі зерттеулер мен ізденістерді
таба қою қиын. Осы ... ... ... ... ... ... ... ғана шектеліп келген тәрізді, ал ұзақ жылдар бойы ауызша
аударма мен жазба аударма практикасының өткенін ой елегінен өткізіп, ... ісі ... 50-ші ... ғана ... ... ... тіл білімнің теориялык негізін салған, ... ... ... із ... Қ.Қ. ... аударма практикасымен
мағынасын ашып, айқындау тіл білімі мамандарының алға қойған мақсаттарының
бірі. Осы мақсатқа қол ... үшін ... ... шешу ... ... тілдеріндегі мұнай және химия терминдерін іріктеп
алу:
2. Терминологияға арналған ғылыми ... ... ... ... газ және химия өнеркәсібіне ... ... ... ... ... ... көрсету:
4. Қазақ-ағылшын тілдеріндегі терминдердің семантикалық ұқсастықтары
мен айырмашылықтарын табу:
5. Қазақ-ағылшын тілдеріндегі ... және ... ... ... ... ... Мемлекеттік тілді мемлекет аралық қарым-қатынас практикасында
қолдану міндетін нормаға айналдыру.
Термин жасау жұмысында олардын сапасы неғұрлым ... ... ... соғұрлым мазмұнды, сапалы болмақ. Сөздіктердің сапасын ... ... ... ... көптеген теориялық және практикалық мәселелер
жайында зерттеу жұмыстарын жүргізуде ... ... ... ... ... ... ... анықтау, мұанй және химия терминдерінің құрамын,
салаларын сипаттау. Қазақ тіліндегі мұнай және химия терминдерінің мазмұнын
ашу, терминдердің тілдік ... ... ... ... т.б. ... тіл ... ... тілдеріндегі мұнай және химия
өндірісіне қатысты терминдерге арналған ... ... ... Бұл-арнайы ғылыми зерттеудің объектісі ретінде талқыланып отырған
алғашқы жұмыстардың бірі деп ... ... ... ... құрамында ең бір бай әрі күрделі қабатты
орыс ... ... ... ... және сол арқылы келген халықаралық
терминдер алып жатады. ... ... ену, келу ... да ... бойы ... ... ауыс түйіс жасап келген орыс халқы мен қазақ
халқы мәдени ... осы ... яғни ... ... тіпті
ертеден – ақ бастаған тәрізді. С. Исаевтың дәлелдеуінше, тіпті ХIV ғасыр
ескерткіші болып саналатын ... ... де ... ''печь''
тәрізді орыс сөздері қолданылған екен. Осыған қарағанда, қазақтар ... ... ... қажетіне жарата бастаған деп түйін жасауға
әбден болатын тәрізді. ... ... өзі ... ... ... ... деп шамаламаймыз. Ал революциадан бұрынғы бұл процесс ХIХ ... ... ... үдей түскен. /60/
Қазіргі лексикадағы ең өнімді де өрісті сала орыс ... ... ... негізінен екі кезеңге, яғни революциядан бұрынғы және ... ... ... ... ... келісетін сияқты. Болса ,екінші
себебі бұл салалар ... ... ... жүйенің жасалу,
қалыптасу жағынан ғылыми ой толғауға өте мол да ... ... ... . Бұған қоса ... ... ... ... ... ... ... осылар.
Осы сала бойынша сонау 20- жылдардан бастап күні бүгінге дейін ... (32) екі ... ... ... жарық көрген екен. Оларды
электронды есептеу машинасынын ... ... ... ... ... ... осының ішінде) қоғамдық және
гуманитарлық ғылымдар терминдерінің саны алпыс жеті мыннаң (67000) ... ... өзін ... салаға бөліп, жеке- жеке зертеу қажеттігі
көрінеді. Біз бұл жолы ... ... ... мысалдарды ғана кесіп алып
отырғанымыз болмаса, терендеп талдап үлгергеніміз жоқ. Және бұл бір ғана
зерттеумен ... әлі ... ... мол материал беретің
халықтық қазына.
Мұның үстіне 1982 жылдан бері қарай ... келе ... мен ... ... бөлімінің саны қазір 400 мыңдай болатын
картотекалық қоры ... ... Бұл да ... ... ... талдануға дайын тұрған байлығымыз.
1. Терминнің жасалуын өткен ғасырдан тартып, қаулап дамуын ... ... келе ... ... ... ... 30- жылдардан
бастаған жөн. Қазақ терминологиясын барлық мәселелерің ол кезде Қазақ АССР
Оқу Халық Комиссариаты жанындағы ... ... ... ... ... ... методикалық бюро басшылық еткен. Осы шаралардың
бәрінің басы қасында белгілі тілші профессор Қ. ... ... /61/ ... ... ... яғни 1936 ... бастап қазақ әдеби тілінің ғылыми
терминологиясын ... ... ... СССР ... ... ... ... комиссиясы (кәзір қазақ СССР ғылыми ... ... ... ... ... ... терминжасам ісінің
практикасымен мерзімді баспасөз айналасса, оның ғылыми дәйектілігімен
халыққадырынша Қазақ СССР ... ... тіл және ... ... ... П ... Комитет жанындағы Марк-Энгельс-Ленин институтынын қазақ
филиалы шұғылданды. /62/
2. ... ... ... мен ... ... ... бірі-жазу мәселесі. Егер жазу болмаса термин түралы ... мәні бола ... ... ... ... ... мәселесі
қазақ зиялыларын ә дегеннен – ақ толықтан болатын. ... ... ... ... ішінде үш жазуды бастан кешірді: араб, латын, ... ... ... ... тілімізді қалыптастырудағы
қызметі бірдей бола алмағанмен, әр ... ... ... ... өз орны бар. Ал ... ... қалыптастыру ыңғайы
жағынан бұл үш жазудың үшеуі үш түрлі ... ... ... ... ... деп ... ... Tермин сөздердін жасалуы мен қалыптасуында аударманың ролі орасан зор
екеніне, әсірісе лингвистикалық білім тұрғысынан ... мән ... ... ... ... Зерттеу нәтижесі мұнын өз алдына бір
үлкен ... ... ... ... ... мұны түпкілікті зерттеу
объектісіне айналдыру мүмкіндігі қарастыру ... деп ... ... ... ... көркем әдебиет, ғылыми әдебиет және түрлі оқулықтар
мен оқу құралдарын ... ... ... ... ... ... талап етеді.
4. Қоғамдық және гуманитарлық ғылымдары бұл күнде тармақтана сараланып,
сала-салаға бөлініп, әр қайсысы өз ... бір – бір отау ... даму ... Соған орай олардың әрқайсысының ... ... ... ... ... ... сол ... саласының
қаншалықты дәрежеде дамып отырғанның көрсеткіші ... ... ... ... ғылымның терминологиялық жүйесін жетілген болып шығады.
Мәселен, кәзіргі қазақ тілі білімінің ... ... ... ... ой ... ... ... отырған тілдік құралының дені
терминдер мен терминдік мәндегі сөздер, не сөз ... ... ... бұл ... салалары бойынша зерделі еңбектер тумағын болар ... ... бұл ... ... ... жүйесі қайта
соқпайтындай, талас пікір тұдырмайтындай ... ... ... қалыптасып
бітті деуге болмас еді. Неге десеніз бұл ғылыми проблема есебінде ... ... тек ... ... ғана ... алына бастады. Оған
дәлелі ... ... атап ... ... ... әр бір терминологиялық жүйе ғылыми тұрғыдан жеткілікті зерттеліп
өзінің бағасын алған жоқ деп есептейміз. /64/
5. ... ... ... әр бір ... өз ... Мысалы, жаңа экономикалық саясат, индустриаландыру, отан қорғау
ғарышқа ұшу, космосқа құлаш ұру, ... ... ... құру ... ... ... ... ұлттық
лексикамыздың құрамына осы оқиғаларға орай неше алуан жаңа ... ... ... бұл ... жаңа ... ... ... көрінісі болып табылады. Осыған қарап, қазақтың ұлттық әдеби ...... ... дәрежеде даму, толысып, қоғамдық, халықаралық сипаты
арта түскен әлеуметте де беделді қатынас құралының ... ... деп ... Оның осындай сипатқа көшуі терминологиялық жүйенің ... ... ... ... ... ең ... екі ... екі көз себеп
болды: оның бір ұлттық тіліміздің өз сөз ... ... ... ... ... ... ... қолдану нәтижесінде қабылданған кірме
сөздер. Бұлардың іштей жіліктеп, бірнеше топқа бөліп қарауға да ... ... ... ... ... бар: ... ... термин, күрделі термин, тіркесу арқылы жасалған термин т.т ... ... және ... ... ... ... ... сөзжасам амалдары терминжасам процесіне де ... ... ... ... сынынан өткен бірнеше тәсілдер бар.
Олар мыналар:
1. ... ... ... ... Яғни ... ... байырғы сөздерді, диалектизімдер, терминдік мәнді қолданунемесе
бір саладан екінші салаға термин көшіру, нақты айтсақ, терминдендіру. Бұлар
кейде сөздердің мағынасын ... ... да, ... ... да жасала
береді.
2. ... ... ... ... ... ... екі ... тәсіл
есебінде қарастыру да болады. Өйткені бұл екеуінің де ... ... ... ... ... ... ... тәсілдің терминжасамға
қатыстырылатын басты құралы - ... Яғни ... ... ... ... сөз ... мағына үстегіш жалғау, жұрнақтарының жалғануы
нәтижесінде пайда болған, терминдердің морфологиялық тәсіл арқылы ... ... ... бір ... нәрсе бұрын сөзжасамдық қабілетті төмен
делініп жүрген қосымшалардың терминжасам процесіне белсене бастауы. Мысалы:
сөз жасауда өте жиі қолданылатын актив ... ...... ... ... ... біз қоғамдық ғылымдар терминологиясын, оның әсіресе
соңы 15-20 жыл ішінде терминжасам процесіне тексере келе – ... / ... ... -ыс/-іс, -қы/-гі жұрнақтарының да өнімді қызметін аңықтадық.
Және бұл морфологиялық тәсіл аумағына төл сөздер мен төл ... ... ... ... мен кірме терминдер (-ист, - изм) де ... ... ... де ... ең ... ... біріне
айналады. Сөздерді біріктіру, тіркестіру амалдары арқылы бір ... ... ... ақша, қалта, күмәжінек, әмиен,: жердем,
көкем, болысу, асар: әкпіш, иінағаш: көйлек, жиде: ... сым,: ... ... ... ... ... ... шаштараз, дәріс,
сабақ: әмір, бұйрық: ауа райы, климат себет, ... ... ... ... ... ... дауысты дыбыстар: консонтизм. Дауыссыз
дыбыстар: лингвистика, тіл білімі: ... ... ... парадигма,
жіктеу, интонация, дауыс ырғағы, пунктуация, тыныс белгісі: орфография,
емел ережесі: үтір, кіші тыныстық, кіші ... ... ұлы ... ноқат: қос
нүкте, екі нүкте, қос нүқат, екі ноқат, түйық рай, ... ... ... ; кент , ... шәрі, шаһар; ел, халық, ... ... , ... ... ... т.т. ... мен техника
саласында әр кезенде әр қилы алынып , қабаттаса ... ... ... ғана ... ... ... мысалдарын көптеп
келтіруге болады. /69/
Жарыспалы терминдер бұл процестік даму ... ... ... ... ... ... атаулық сипатын дәлірек
беретін, қолданысқа ыңғайлырақ варианттар талданғанын байқаймыз. Орайымен
алынып, ... ... ... ... тілімізге сіңіп, арнайы лексика
қатарынан орын тепті. Ал бұл сүзгіден өтпей қалғандары ... бір өң, ... ... бір сөз ... ... ... ... өз кезегін күтіп
түр…
Терминжасам тәсілдерін талдамас ... ... ... ... негізгі үш тірекке назар аудару қажет.Мұны
қарапайым тілмен айтқанда, ... ... ... ... ... табылады:
1.Өз сөздік құрамының ішкі мүмкіндігін сарқа пайдалана ... ... ... ... ... ... ... ұсынатын орыс
тілі
3. Дайын күйінде термин беретін немесе ... ... ... қабілеті жағынан дәл осы қатарға , басқаша айтқанда
өнімділігі орташа қосымшлар ... ... ... жұрнақтары жатқызылады .Бірақ бұлардың өзін де бір ... ... ... сөз ... ... ... да ... мен
техникалық даму деңгейіне сәйкес туған талапқа орай құбылып отырады. ... ... ... ... ... ... жұлғыш т.б.: -ма/-ме
арқылы ұрылма қалпақша, ұңғыма, сындырма, қыздырма т.б.
Ым/-ім/-м, -ыл/-іл/-л, -қы/кі/-к, -у ... ... ... жүргенін ескеру керек.
Алайда бұл қосымшалардың терминжасамдағы өнімділігі үнемі бір деңгейде
емес екені де түсінікті болар. Терминдік материалды ... ... ... ... ... салғанда бұлардың терминжасам
процесіндегі қызметті әр бір ... орай және ... мен ... ... ... құбылып отыратының көреміз. Өнімсіздеу немесе
өнімділігі орташалау деп танылып келген ... ... (- ... -қы/-қі/-к, -қыш/-қіш/, уыш/-уіш, -кер/гер) қоғам дамуының
сипатына ... ... ... ... көптеген мысалдар
дәлелдейді.
Тілде бұрынан қалыптасқан сөз жасау модельдерінің ... ... ... де ... ең ... ... қатарына жатады. Бұл да тіл
байытудың бір көзіне айналды. Морфологиялық тәсіл ... ... ... ... ... өзін есептер болсақ, оның санын анықтау қазір
қиынға түсер еді. ... ... ... қосымшалар тек ұлттық тіл
лексиканы ғана жалғаумен шектелмейді, олар халықаралық сөздерге де, орыс
тіліне ... ... ... де ... ... ... + ... индустрия
+ ландыру, электр + лендіру, коллектив + тендіру, ... + лік, ... ... ... + шы т.б. ) зат не ... ... бір ... ерекше
белгілері атау мақсатында қазақ тілінің кейбір жалғаулары термин жасаудың
тұрақты элементіне айналды десек те ... дәл болу ... бен ... ... ... байланысты.
Осы екеуі жымдаса келе терминдік мәнге көшеді. Сондай атауларды жасауда
қазақ тілінің - ... ... ... ... ... ... ... көреміз. Мұның өзін бірнеше түрлерге бөліп қарауға
болар еді.
Біріншіден, -шы-ші жұрнағының негізгі түбірге ... ... ... ... ... ... мұнай өнімдеуші тәрізді қазақтың
төл сөздеріне жалғанып жасалғандар бір төбе де, ... + шы ... + ... + шы, ... + шы, ... ... сөздерге жалғану арқылы жасалған
сөздер бір төбе.
Ал, 40-50 жылдары осы жұрнақ арқылы жасалған ... ... ... ... ... тәрізді терминдік жүйеге қатарын
молайтты. 70-80 жылдары бұл ... ... ... ... ...... хабаршы – вестник: вкладшы - өтемші). /70/
Біз ... ... ... ... ... ... процесіне актив мінез танытып жүрген – ма /-ме, ым/-мі/-м, -сы/-
іс/-с, - қы/-кі /-к, ... ... ... ... екі онжылдық
деңгейінде Мемтерминком тарапына жолдама алып ... ... ... еске ... және ... баспасөз материалдарын қарап отырсақ, осы
аталып отырған қосымшалардын ... ... ... ... ... ... ... не туынды немесе ... сөз ... ... болады, яғни бұл қосымша төл сөзіміздің түр-түріне жалғана
беретін сияқты ... ... де ... ... ... ... тек
терминдермен бейім сөздер жайында яки заттануға ыңғай білдіретін сөздер
жайында болуы мүмкін. ... Бұл ... ... әу бста адамдардың ерекше
әрекеті мен ерсі қылықтарын бір нәрсеге тым әуестілігін ... ... ... ... ... ... жасалатын. Ал,
қоғам-шыл көп-шіл, өлең-шілдегендер аталмыш жұрнақтың сөз ... ... ... ... ... Бұл ... мән арқалап, қоғамдық сипат алады. /71/
Бір қарағанда, мұның –шы/-ші ... ... ... көріну де
ықтимал. Алайда бұлардың сөзжасам қабілетімен қызмет аясы бірдей емес. Шыл-
шіл көбіне – көп есім ... ... есім (сын ... ... ... процесіне шы/-ші тәрізді актив қатыса бермейді. Термин ... ... ... ... ... ... ... қатар да тұрады. Ал
–шы/-ші жұрнағы жоғарыда ескерткеніміздей, есім түбірлер мен етістіктің
түынды түбірлеріне жалғанып, ... ... ... ... ... ... зат есім ... Терминжасам да мұның осы қасиеті басты
рөл ... ... ... ... ... – шылық - / шілік
жұрнағының да термин жасауда едәуір қызметі бар. Оның ... ... ... ... ... -ші-лік, ). Адамгершілік, айырмашылық, кеңшілік,
көзбояушылық, әкімшілік, жауапкершілік, тоқшылық, жұртшылық ... ... ... ... ... ... ... орташа
қосымшалар қатарында аталып жүр.
Терминжасам қабілеті жағынан дәл осы ... ... ... ... ... ... –қыш/-кіш, кер-гер, ма/-ме, ыс/-іс, ым/-
ім/-м жұрнақтары жатқызылады. Бірақ, бұлардың өзін де бір қатарға ... ... сөз ... болмайды. Бұлар да ғылым мен техникалық
даму деңгейіне ... ... ... орай ... ... Мыс: ... қысқыш, кескіш, араластырғыш, т.б. –ы/-ғы арқылы бұрғы, қондырғы,
ерітінді, т.б. сөздері пайда болды.
Толып жатқан ... ... ... 15-20 ... барысында
пайда болды. Әрине, бұлардың бәрі бірдей дау ... ... ... ... тілімізге сынып бітті деп айта алмаймыз. Бұл ... ... ... сөз ... ... ... қосымшаларды әр алуан тілдік
қозғалысқа салатын морфологиялық тәсілдің термин жасауға актив қатыстырып
отырғанына ... ... ... ... ... тағы бір жайт
қосымшалардың, тіпті белгілі кезендердегі сөз жасаудағы, сөз түрлендірудегі
өнімділік ... ... ... ... ... ... ... мол екен. /72/
Бір кезде сөзжасамдық қабілеті ... ... ...... ... ... -дас/дес, -ман/-мен
тәрізді морфологиалардың қосылуы арқылы жасалған аялдама ... ... ... ... ... ... (эпопея), жариялама (объявление), ... ... ... ... ... ... ... (рекомендация), кескіндеме (живопись), Мысалы: сенім хат көз
қарас өнертапқыш, т.б. бұны бір жағынан морфоло-синтаксистік ... ... ... ... терминжасам ісінде семантикалық тәсілдің мұмкіндігі мол екенін,
оның термин қалыптастырудағы активтілігін баса айтқанымыз жөн.
Бұл тәсіл әсіресе ғылым тілі үшін өте ... мұны ... ... ... термин жасаудың бар мүмкіндігі, ең ... ... Бір ... осы ... ... ... ... өзінің
бастапқы мағынасынан алшақтап ... ... ... сапада
жұмсалмайтын мағынасыда тілдің басқа бір қабатында арналарында қолданыла
береді. Яғни ... көп ... ... сол көп ... тар не ... қалыпты болса, сол кен не тар мағынасынан мүлде қол үзіп ... ... ... қай сөзін болсын бар ішкі мән-мазмұнының сарқа
пайдалануға мүмкіндік жасап ... ... ... ... ... ... ... кезеңіне тән. Неге десеніз ғылымен
техниканы қанат жайған қазіргі ... ... ... сөз
тіркесінің, сөз біріктіру, ... ... ... ала бастағанын
дәлелдейтін дерек көп. Соған қарамастан семантикалық ... ... ... ... ... ... тұтарлық тағы бір мынадай жайт бар. ... ... ... әдеби тіл құрамындағы сөздер мен ... ара ... ... ... Бұл ... ... ... онша алшақ кете
алмай жатқандығын танытатын ... еді. Ал ... ... ... ... ... қасиеті барынша айқындалып, олардың қатары
молайып, ... мен ... ... түскенін байқаймыз. Мұны біз әсіресе
қоғамдық ғылымдар жалпы ... мен ... ... қалыптасу
барысынан аңғарамыз.
Терминологиялық сапаға көшкен көптеген ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерінен де алынған материал аз емес
екенін байқаймыз. Әсіресе халық тұрмысына, ... ... ... байланысты сөздер, неше алуан өсімдік атаулары терминжасаудың бай
көзі болып саналады. Термин жасау тіпті де онай ... ... неше ... ... ... оның біріне ғана тоқтау немесе терминденуге
кандидат ретінде алынған сөздің бастапқы мағынасын ... ... ... алу үшін ... ... ішкі ... айқындауда әрине стандартты сөз біріктіру,
қосымшалар тәрізді сөз жасам құралдары едәуір рөл атқаратыны даусыз. ... ... ... ... сөз ... морфемаларының қызметі жалпы
әдеби тілге ... ... ... басымырақ көрінеді.
Сөзжасамның терминологиялық акті ұғымдар ... ... ... ... ... сөз белгілі бір ұғымның атауын
ғана айқандап қоймай сонымен бірге сол ұғымның мазмұның да ... ... -ғы, -ым ... ... процесіндегі қызметін
алалық. Осы қосымшылар арқылы жасалған қондырғы, жанарғы, басылым, қойылым,
тәрізді, ... ... ... ... бір ... ... жата ... әр атаулық қызмет атқарып, әрі сол терминдердің ... да ... ... Осы ... ... біз ... әлденеше
жүйесін жасап үлгірдік.. /72/
Бойынша сөздік мақалалардың мәтінін ... ... ... ... ... жеке кезеңдерін түгел қамту үшін сол
кезеңдерді бастан ... ... ... ... Еңбектің көлемі – 40
бет. Жоба сөздікке алынатын бірліктердің құрамы мен құрылымына қатысы ... ... ... ... пен ... ... ... 50
тармақшадан құралған қосалқы бөліктен, сондай –ақ, а әрпі ... ... ... ... қамтитын қосымша бөліктен
тұрады. ... ... ... 126 ... ... ... Бұл ... мезгілде әрі сөздік жасаудың инсктрукциясы болып табылады. ... ... ... түсіндірме сөздіктер жасау ісінің теориялық
мәселелеріне арналған ... ... С.С. ... жасалып жатқан
сөздікті ... ... ... ... ... ... тілі
сөздігі'' ретінде атайды. Бұдан қазіргі әдеби тіл терминінің ол ... тілі ... ... байқауға болады. Әдеби ... ... ... тілі ... ... ауыз ... тілі,
жазба әдебиет тілі терминдермен салалас, сабақтастығы айқынырақ ... Осы ... ... ол ... ... ... қазақтың ауыз
әдебиеті мен жазба әдебиетінің тілі ... ... ... ... сөздікті жасаудағы мақсат туралы: ''Ана ... сөз ... ... ... ... ... ... ұсыну, әрі ана тілдің
ғылымдық мұрасы етіп қалдыру'' – дейді. /73/ Бұл жерде ... ... ... ... ретінде түсінгендігін, түсіндірме сөздіктің ғылыми
кұндылығын, ғылыми ... ... ... ... ... ... (I. Қеңесбаев) бұл сөздікте терминдердің,
жергілікті ... ... ... ... ... ... ... айтады. Бұл ''атаудың мағыналық және
тұлғалық даму жолы қарастырылмайды, олар тиісті тарихи және ... ... ... ... сөз еді. /75/ ... келесі сөз
кезегінде түсіндірме сөздіктің лингвистикалық ... ... ... еңбекке энциклопедиялық сөздіктің талабын қоюға болмайтындығы ... ... ... ... айтқанда, түсіндірме сөздік ғылым
категорияларын, зат, ... ... ... сөз ... ... орай сөз ... ... – дейді. /76/ Бұл –
түсіндірме сөздікте ... ... ... ғана ... ... ... ... сөздіктегі анықтамаларда сөздін мағыналары сипаттама түрде және
ауызекі сөйлеу ... ... ... ... яғни ... ... жиі ... кейбір бірліктерді беру жайында
алғашқы инструкцияда ешқандай нұсқау жоқ еді. ... ... ... бұл тобы ... /77/ ''Әдебиет жанрларында көп кездеспейтін, тек
сөйлеу тілінде ғана кең орын алған сөздер болса, ... ... ... ... ... ... ... белгі қойылады. Мысалы, қазір ... ... ... әд., ... ...... айқын тұжырым бар. /78/
Үшінші инструкцияда ''сөйлеу тілі нұсқаларынан алынған сөздер де ... ... ... бар. Осы еңбектің кіріспе бөлігінде уақыт өткен
сайын тілде болатын ... ... ... ... өз сөзін: ''Осындай
өзгерістердің бәрі де өте-мөте тіліміздің соңғы қарыштап дамыған ... ... әр ... ... бөліне бастады. Сөйтіп, сөйлеу тілі
мен әдеби ... жігі мен ... ... қажеттілігі туды'' – деп
тұжырымдайды. Инструкцияда жазылған осы екі пікірге қарап, ... ... ... ... олардың әдеби қолданыстардан өзгешелігін
көрсетудің көп томдық түсіндірме ... алға ... ... бірі ... байқауға болады.
Терминологиялық лексиканы түсіндірме сөздікке сұрыптап алу мәселесі
аталған еңбектерде әрқилы, әрқалай ... 1945 ... ... пән ... қамтылатын терминдерді ғана алудың қажеттігі
сөз болады. Көпшілікке түсініксіз ... ... ... ... ... ... ... тіліміздің сөздік
қорындағы ғылымның алуан түрлі саласына тән терминологиялық лексика жаппай
алына бермейді. ... орта ... мен ... оқу ... арналған
оқулықтарда, ғылыми-көпшілік әдебиеттерде, күнделікті баспасөз беттерінде
кеңінен қолданалып жүргендері болмаса, жұртшылыққа мол ... ... ... ғана ... тар, ... қолданылатын терминдер
алынбайды'' – деген тұжырым айтылады. /79/ Демек, бірінші ... ... орта ... оқу құралдарында кездесетің терминдерді ... ... ... ... пен ... оқу ... ... одан да басқа ғылыми - ... ... ... жиі ... ... ... ... сөз
болады. Әдеби дәстүрлі түсіндірме сөздіктерге сол ... ... ... ... ... ... осы ... үшінші
инструкциядағы шешімнің негізділігі анық ... ... ... ғана
ұсынылып отырған, алдыңғы еңбектерде ... жаңа ... бірі ... ... ... ... ұғым ... қатысы: ''Сондай-ақ,
екі немесе онан да көп ... ... ... ... ... ... мен жәндіктердің (фаунаның) атаулары есебіне
жұмсалатын және ... өзге де ... ... ... ретінде
қолданылатын лексикаланған күрделі сөздер орфографиялық ереже ... ... ... ... ... ... реестр сөздердің
қатарына еңгізіледі''. /80/ ... осы ... ... ... ... ... ... болып табылатын лексикаланған
күрделі сөздерді жеке сөздік мақалада беруді ұсынады. Алайда, он ... ... ... ... ... /81/
1974 жылы он томдық түсіндірме сөздіктің алғашқы томы жарық көрді. Осы
томда сөздіктің жалпы редакциясын басқарған ... А. ... ... түсіндірме сөздігі'' атты алғысөзі жарық көрген болатын./82/ Ғалым
көп томдықтың қазіргі қазақ тілінің ... ... ... және ... ... ... жаза отырып, қзіргі қазақ ... ... ... ... айтады. Егер сөздікті үлт тілінің сөздігі ретінде
атайтын болсақ, Қазан төңкерісінен кейінгі ... ... ... ... ... сөз ... /83/ ... қазақ халқының ұлт
ретіңде қалыптасуы сонау ХV-ХVI ғасырларда болып өткен жағдай еді. ... да, ... ... ... тілі ... шеңбері тек Кенес
заманындағы ұлттық әдеби тілдің аясында қала алмайтындығын, одан басқа ... ... ... екендігін айта отырып, оған қазақтың бұрынғы-соңғы
ауыз әдебиетінің ... да ... Бұл ... оған дейін С.
Жиенбаевтің де жазғаны белгілі. А Ысқақов көп томдық ... ... ... ... ... жазады. Сөздік түлға ретінде
алынуға тиісті бірліктер қатарында ғалым бал қарағай, боз ... ит ... бет ... ауыз омыртка тәрізді күрделі сөздерді атайды. Бұрын ... ... ... ... ... осы процеске материал беретін
мындай негізі үш тірекке назар аудару ... Мұны ... ... ... ... жасалу көздері болып табылады:
1.Өз сөздік құрамының ішкі мүмкіндігін сарқа пайдалана ... ... ... ... ... ... ... ұсынатын орыс тілі:
3.Дайын күйінде термин беретін немесе калькалау тәсіліне ерік.
Терминология мәселесі қазір анда-санда бір соғып отыратын шаруа ... ... ... ... ... іске ... осы кеңес
материалынан да көруге болады.
Ерекше даму жолына түскен ғылым мен техника тілі ... қала ... ... ... ... бір ... келтірудің
жолдары көрсетіледі. Ол ең алымен нақты ғылым салаларының мүддесіне
байланысты ... ... ... Екіншіден, терминдер нақты бір
тілдердің сөздік құрамына тиесілі лексикалық ... ... ... сол
тілдердің заңдылықтарына орай жасалуы керек. Яғни термин жасау мәселесіне
келгенде, тілшілер мен әр алуан ғылым мен ... ... ... ... ... ... мақұл.
Осы жағдайлардың бәрі, сайып келгенде, кірме сөздердің ... ... алу ... екенін байқатты. Ол үшін оларды қабылдайтын
тілдің фонетикалық, морфологиялық, ... және ... ... ала отырып қарастырған жөн деп саналды. Бұл ретте ұлы орыс тілінің
ролі айрықша екені даусыз. ... ... ... мен ... кірме
лексикасын тілге ендіргенде, немесе қайта жасағанда бұлардын ... ету ... ... ... Яғни ТМД ... ... ... қабылдаған халықаралық терминдер біркелкі болу жағы ескерілуі тиіс. Осы
принципті ұстанатын болсақ (ұстану керек те) жаңа термин ... ... ... ... ... өз сөздік қоры, сөзжасам мүмкіндігі сарқа пайдаланылуы
керек, содан ... ... ... ... ... сөздер қабылдануы қажет
дейтін түйін ... ... ... ... қашанда пуризмге
апарып соғады. Әңгіме бұл жерде де халықаралық (интернационалдық) терминдер
туралы болып отыр. ... ... тіл ... бір ... де ... ... кеткенін мойындау керек. /86/
Бұл алғашқы терминологиялық мәжілістің Қазақстан ғылымының тарихы
үшін де ... ... ... деп есептейміз. Өйткені мұнда қазақ
терминологиясының мәселелері ... рет ... ... сөз ... ... М. Балақаев, Ә. Қайдаров, Т. Мұсақұлов, Қ. Рахимов,
Қ. Әбішев, А. Әбдірахмановтардың бұл ... жай ... қана ... ... өзі ... саласындағы ғылыми – практикалық
жұмыстардың қаншалықты дәрежеде жүргізіліп отырғанын танытты. /87/ Әсіресе
50 – ... ... ... ... ... қазақ лексиографиясының, оның
ішінде терминологиялық ... түзу ... ... А.
Әбдірахмановтың арнайы баяндамасын, сондай-ақ белгілі ... ... ... пен Ә. ... /88/ Ал ... семантикалық тәсіл
керсінше тіл дамуындағы өзгеше бір даму екпінінің ... ... ... ... ... даму ... тән ұзақ ... жатпай – ақ байырғы сөздерді жедел ... ... ... ... ... ... мүмкіндік жасады. /89/ ... ... ... әлгі ... ... жағынан ғана
өзгеріске түсіп қоймай, грамматикалық және лексикалық пішінін де құбылтып
алады.
Сонымен семантикалық ... ... ... ... бірі
ретінде терминологиялық лексика қабатының толығы, байи ... ... ... ... ... бірі ... ... Мұның тағы бір атап
айтылуға тиісті ерекшілігі сол ... ... ... ... ... ... әрі қысқа әрі нұсқа болып шығатыны. ... ... ... бұл тәсілді үнемі сарқа пайдаланып отыру қажет.
Терминжасамның ең басты екінші тәсілінің өзі жоғарыда ескерткеніміздей
бірнеше топақ бөлінеді. Мұның өзін ... ең ... үш ... ... ... тәсіл есебінде әңгімелеуге де болады. Солай ... де бар. Ол ... ... ... ... ... ... екіншіден, синтаксистік немесе аналитикалық (сөз, ... ... ... ... ... (сөз, ... ... тәсілі. Мұны қарапайым тілмен айтсақ, қосымшылау ... ... ... ... деп алар ... ... ... осы жүйемен
жалғастырылады. /90/
а) Морфологиялық немесе синтетикалық тәсіл дегенде қазақ тілінің сөз
жасауға, сөз түрлендіруге ... ... ... жасаудағы
роль жайында болмақ.
Сөзжасамның бұл тәсілі барлық тілдерде бірдей болып көрінгенмен, қазақ
тілінің сөз тудыру моделінде өзіне тән сыр, ... бар. Мұны ... ... ... саралап қараймыз.
Жалпы қазақ тілінің сөзжасамға қатыстырылатын ... ... ... ...... ... - ... - ма/-ме,
- ыс/іс/-с. /91/
Бұл терминдердің көбі әдеби тіл ауызында өзінің халықаралық нұсқасын
сақтап ... ... ... ... әр ... жолдармен аударылып еніп
барып қалыптасты.
Ал халықаралық терминдердің енді бір алуан әр түрлі жолдармен қазақша
аударылып жасалады. ... ... ... ... сөзбесөз
аударылып, үшіншілері калькаланып жатты. Мысалы ... ... ... ... ... (автограф), бедел (авторитет), үгітші (агигатор), тұмақ (ад),
әкімшілік (администрация).
Таза қазақ тілінің немесе таза орыс сол арқылы шет ел ... ... ... таза кірме сөздерден құралсын,
терминжасамның бұл құрылымдық модельдерінде ... ... ... ... ... ... грамматикалық амалдар молынан
кірістіріледі.
Мұны бұлай болатын себебі белгілі бір ... ... ... барынша
қысқа әрі үнемі білдіруге бейм ... ... ... ... ... ... сөзді үнемдеп пайдаланудың осы тектес әр алуан
тәсілдеріне орынды әуестікті ... ... ... терминжасам
амалдарынан қатарына қосылуына себеп болған да мұның осындай сөз ... деп ... ... да ... модельдері бар.
1.Толық мағыналы екі бірнеше сөздің басқа буындарын ... ... ... ... компоненттерінің бірінші буын мен соңғы
компоненттінің ... ... ... ... тілі лексиканың
құрамындағы сөздердің тиісті буындары мен қайсыбір ... ... ... термин жасау тәсілі ғылым мен техниканың ... ... ... ... ... ... көзінің біріне
айналып барады. Алайда бұл арқылы жасалған термин сөздердің бәрі ... ... ... лайықты туып, қолданысқа бірден сіңіп кетті десек
шындыққа ... ... ... тілінің нормалану процесінде өзінің заңды орнын таппай, ала-
құла жазылып ... ... ... жүрген сөздер әлі көп. Міне
осыларды тіл ... ... бір ... ... ... нормалы
қалыпқа түсіріп отыру терминологтардың міндетіне жатады.
Қазіргі қазақ тілінің сөздік құрамын ... ... ... ... ... ... – қазақ тілінің бүгінгі болмасына зер салсақ, ... ... ... ... ... саяси өмірге қатысты қаншама терминдерді
сарапқа салуға болады. /93/
ым/-ім/м, - ... ... - у ... ... ... жүргенін ескеру керек.
Алайда бұл қосымшалардың терминжасамдағы өнімділігі үнемі бір ... ... де ... ... ... ... сұрыптағанда, әсіресе
қоғамдық ғылымдар терминологиясын сарапқа салғанда ... ... ... әрбір кезеңге орай және ғылым мен техникалық ... ... ... ... көреміз. Өнімсіздеу немесе
өнімділігі орташалау деп танылтып келген кейбір жалғаулардың (ым/ ... ... іс/ - с, - ... - к, - қыш/ ... -уыш/ - уіш, - ... ) ... ... сәйкес ерекше активтілік танытатынын көптеген мысалдар
дәлелдейді. /94/
Тілде бұрыннан қалыптасқан сөз жасау ... ... ... ... де ... ең өнімді амалдарының қатарына жатады. Бұл да тіл
байытудың бір көзіне айналады. Морфологиялық тәсіл ... ... ... ... ... өзін ... ... оның санын анықтау
қазір қиынға түсер ед. Термин ... ... ... тек ... ... ғана ... шектелмейді, олар халықаралық сөздерге де,
орыс тілінен енген кірме сөздерге де жалғана береді (автомат + ... + ... ... + ... ... + ... ... + лік,
колхоз + шы, стаханов + шы т.б.). Зат не ... ... бір ... ... атау ... ... ... кейбір жалғаулары термин
жасаудың тұрақты элементіне айналды десек те болады.
Терминнің дәл болуы негіз бен қосымшаның үйлесуіне ... ... екеу ... келе ... ... ... атауларды жасауда қазақ
тілінің – шы, - ші қосымшалары арқылы мындай терминжасам ... ... ... ... өзін бірнеше үйгере бөліп қарауға болар еді.
Біріншіден, -шы,-ші жұрнағының негізгі түбірге қосылуы арқылы жасалған
терминдер ... ... ... арқылы жысалған сөздер бір төбе.
- Шы/ші қосымшасы туынды түбірлерге де, біріккен сөздерге де, тіпті
тіркес сөздерге де жалғана ... Осы ... ... ... ... ... – ші, құс өсіру-ші, үздікоқу-шы, заң шығару-шы, жер өлшеу-ші,
жылнама-шы, ... ... ... ... ... ... қол
өнер-ші. /95/
Сөздердің семантикалық жағынан ғана ... ... ... және ... пішінін де құбылтып алады.
Сонымен семантикалық тәсіл терминжасамның негізгі тәсілдерінің бірі
ретінде терминологиялық лексика қабатыныңтолығы, байи ... ... ... негізгі амалдың бірі болып табылады. Мұның тағы бір ата айтылуғу
тиісті ерекшілігі сол ... ... ... терминжасамның өзге
амалдарына қарағанда әрі қысқа әрі ... ... ... ... да
терминжасам процесінде бұл тәсілді үнемі сарқа пайдаланып отыру қажет.
Терминжасамның ең басты екінші ... өзі ... ... ... ... ... өзін ... ең басты үш бөлікке бөліп,
әрқайсысын жеке-жеке тәсіл есебінде әңгімелеуге де ... ... ... де бар. Ол ... морфологиялық немесе синтетикалық
(қосымша жалғау) тәсіл: ... ... ... ... ... ... тәсіл: үшіншіден аббревиациялау (сөз, буын, дыбыс
қысқарту) тәсілі. Мұны ... ... ... ... ... қысқарту
тәсілі деп алар едік. Ендігі әңгіме осы ... ... ... немесе синтетикалық тәсіл дегенде қазақ ... ... сөз ... ... қосымшаларының термин жасаудағы
роль жайында болмақ.
Сөзжасамның бұл тәсілі барлық тілдерде бірдей болып көрінгенмен, қазақ
тілінің сөз ... ... ... тән сыр, сипат бар. Мұны ... ... ... ... қараймыз.
Жалпы қазақ тілінің сөзжасамға қатыстырылатын қосымшалары туралы әңғіме
қазғалғанда, мамандар – ... ... - ... - ... ... ісінде семантикалық тәсілді мүмкіндігі мол екенің, оның
термин қалыптастырудағы активтіллігін баса айтқанымыз жөн.
Бұл ... ... ... тілі үшін өте ... ... ... ... осы
тәсілмен термин жасаудың бар ... ең ... ... Бір ... осы ... ... ... сөздер өзінің
бастапқы мағынасынан ада-күде үзіп кетпейді. ... ... ... ... да ... ... бір ... арналарында қолданыла
береді. Яғни бұлар көп мағыналы болса, сол көп ... тар не ... ... ... сол кең не тар ... мүлде қол үзіп кетпейді.
Тілдің қолданыс мүмкіндігі қай сөздің болсын бар ішкі ... ... ... жасап отырады. Мысалы: өркен сөзін алайық. Бұл қауын
пәлегінің өркен жаюы деген ұғымды ... сөз. ... ... бұл кейінгі
өркен, жас қауым, болашақұрпақ деген мағына ... ... ... - ... ... отан, т.б. сөздер жайындада осыны айтуға болады.
Негізінен семантикалық тәсіл терминологиялық ... ... ... тән. Неге ... ... техниканың қанат жайған қазіргі жағдайда
терминжасамның басқа сөз тіркестін, сөз біріктіру, қосымшалы түрлері ... ... ... дерек көп. Соған қарамастан семантикалық ... ... ... өнімділік қасиетінен тежелген жоқ.
Есте ұстарлық тағы бір мындай жайт бар. Терминжасамның алғашқы кезеңінде
жалпы ... тіл ... ... мен терминдердің ара жігі айқын аңғарыла
бермейтін. Бұл ... ... ... онша ... кете алмай
жатқандығын танытатын құбылыс еді. Ал қазіргі кезеңге жақындаған сайын
терминдердің терминдік ... ... ... ... ... ... мен ... жетілдіре түскенін байқаймыз. Мұны біз әсіресе қоғамдық
ғылымдар, жалпы ғылым мен техника терминологиясының ... ... ... тәсілі жалпы әдеби тілдің ... ... ... ... есте ... жөн. Ол ... ... әдеби тілге бұл процесс ұзақ мерізімнің, яғни эволюциялық
дамудың салдарын ... ал ... ... ... ... ... өзгеше бір даму екпінінің ... ... ... ... ... даму заңдылығына тән ұзақ мерзімді күтіп
жатпай-ақ ... ... ... қарқынмен арнайы мақсатқа бейімдеп,
терминдіруге шұғыл түрде мүмкіндік жасады.
Толып ... ... ... ... 15-20 ... барысында пайда
болды. Әрине, бұлардың бәрі бірдей дау туғызбайтын ... ... ... тілімізге сіңіп бітті деп айта ... Бұл ... ... ... ... ... әсіресе қосымшаларды әр алуан тілдік
қозғалысқа салатын морфологиялық тәсілдің термин жасауға актив ... назр ... ... ... байқалатын тағы бір ... ... ... қезеңдердегі сөз жасаудағы, сөз түрлендірудегі
өнімділік сапасы төмен деп бағаланып ... ... ... ... мол ... кезде сөзжасамдық қабілеті шектеулі қосымшалар қатарына ығыстырылған
– дама/-деме, -нама/-наме, -лас/-лес, -дас/-дес, ... ... ... ... ... сөздер бұлардың да көзін тауып,
қолдана білсе, терминжасам мүмкіншілігі мол екені байқалады. ... ... ... делінетін алдыңғылардың да, өнімділігі тіпті
төмен аталатын ... да ... ... ... терминологтар,
кейде қалыптасқан термин жасу принипін ескере ... ... Ол ... ... ... ортақ халықаралық терминдерді негізінен сол
күйінде қабылдау дәстүрі біршама ... ... ... Осының
нәтижесіндегі ана тіліміздің хлықаралық сипаты мен қоғамдық ... ... ... ... ... де ... ... пайымның қандайын
болса да білдіре аларлық дәрежеге көтерліп, ... аясы ... ... емес пе! Бұл әрине, терминжасам процесіндегі творчестволық ізденіске
жол жоқ деген ұғым туғызбаса керек. ... бұл жолы ... ... назар аудару себебі ғылым мен техникалық
тоқтаусыз жедел қарқынмен дамуын тіл ... ... ... ... беру қиындығында. Кейде термин жасау барысында оның тілдік жағында
мән ... ... ... ... ... ... ... мұндай терминдердің біразы қолданыс дағдымызға ... ... ... да бар. ... мәселесінде кездесетін
мұндай қайшылықтар тиянақты қарастырудың талап ... де ... ... ... сырт қала ... кірме сөздер проблемасының айналасында да, тек ... ... ... ... ... ... арқылы
(аббревиатура) жасалып, ... еніп ... ... ... ... ... ... өте көп. Көніл аударылмай,
зертеу жұмыстарына объекті бола алмай жатқан мәселелер қаншама.
О ... ... ... ... ... бұл қосымша тек байырғы
түбірлеріне ғана жалғанып, көптеген кірме сөздерге де ... ... бір ... ... ... да тіл ... оның ... ғылыми ұғымдарды терминдендірудің өте
өнімді жолы болып есептеледі. Қазіргі ... ... ... ... ... арта түскен біз үнемі аңғара бермейміз. Шындығында тіл
куаты осы ... ... төл ... ... тікелей
байланыста. Яғни қазіргі қазақ әдеби тілінің сөздік құрамын ... ... ... ... ... оның 70, 80 процентке жуығын осы кірме
сөздер құрайтын анықталып отыр. Оның ішінде ертеректе еніп, ... ... ... араб, парсы сөздері де, бірен-саран орыс сөздері де бар.
Ал орыс тілінен, сол арқылы европа тілдерінен енген халықаралық ... аса бір ... ... мен көз ... ... Осы ... ... неше алуан құрылымдық модельдері жасалды. Терминжасамның бұл
тәсілі де зерттеу үшін қырау ... ... бере ... ... ... де, қолы ... жүрген бір сала терминдерді калькалау
жолымен жасау, яғни калькалау тәсілі деп ойлаймыз.
Терминжасам процесінде айырықша рөлі бар бұл ... ... ... ... жаңа ... ... тілі лексиканың құрамындағы сөздердің тиісті буындары мен қайсыбір
компоненттердің басқы әріптерін қысқырту ... ... ... ... мен
техниканың өрлеу заманында, әсіресе, ... ... ... ... біріне айналып барады. Алайда бұл арқылы жасалған термин
сөздердің бәрі бірдей қазақ ... ... ... туып, қолданысқа
бірден сіңіп кетті десек шындыққа жанаспас еді.
Өйткені қазақ тілінің нормалану процесінде ... ... ... ... ала-
құла жазылып түрлі вариантары қосарлана жүрген сөздер әлі көп. ... тіл ... ... бір ... келтіріп реттеп нормалы
қалыпқа түсіріп отыру терминологтардың міндетіне жатады.
Қазіргі ... ... ... құрамын сүзіп шыққанда көзіміз жеткен тағы
бір ақиқат – қазақ тілінің бүгінгі болмысына зер ... ... ... ... ... ... ... өмірге қатысты қаншама терминдерді
сарапқа салуға болады.
Сонау 30 жылдардан бері қарай жасалып, баспа жүзін ... келе ...... ... ... ... саны бүгінгі таңда 80-
нен асып отырса ... ... бәрі ... ... ... ... емес
екені түсінікті болар), соның ішінде мыңдаған қоғамдық саяси терминдерді
мысалға алуға болады. Оның бәрі ... ... ... пайда болған,
тіліміздің даму заңдылығына сәйкес жасалған қазынамыз. Бұл терминдердің
көбі ... тіл ... ... ... ... ... кірсе,
кейбіреулер қазақ тіліне әр түрлі жолдармен аударылып еніп ... ... ... ... ... ... терминжасам процесінде
актив мінез танытып жүрген – ма/-ме, -ым/-мі/-м, -сы/-іс/-с, -қы/кі/кі/-к
жалғауларымен да қосар едік. Соңғы екі ... ... ... ... алып ... енген термин сөздерді еске ... ... ... ... қарап отырсақ, осы аталып отырға
қосымшлардың, әсіресе терминжасамдық ... ... ... ... түір не ... ... біріккен сөз түріндегі модельдерін көрсетуге
болады, яғни бұл қосымша төл сөзіміздің түр-түріне ... ... ... ... де ... талғап жатпайды. Таңдау тек терминденуге бейім
сөздер жайында, яки заттануға ыңғай білдіретін сөздер жайында ... ... Бұл ... ... әу ... адамдардың ерекше әрекеті мен ерсі
қылыптырған, бір нәрсеге тым әуестілігін, бейімдігін білдіретін өзім – шіл,
үйықшыл, ... ... ... ... Бір ... ... – шы
/ - ші жұрнағымен мәндез болып ... ... ... ... сөзжасам
қабілеті мен қызмет аясы бірдей емес.
–Шыл/-шіл көбіне – көп есім сөздерге ... есім (сын ... ... .
Ал терминжасам процесіне шы/-ші тәрізді актив қатыса ... ... ... ... лігімен шы/шіл жұрнағы кейде ... ... Ал ... ... ... ... есім түбірлер мен
етістіктің туынды ... ... ... кәсібін, мамандығын,
әлеументік жай-күйін білдіретін зат есім ... ... да ... осы
қасиеті басты роль атқарады.
Абстракциялы, дерексіз ұғымды білдіруге бейім - шылық/-шілік жұрнағынында
термин жасауда едәуір қызметі бар. Оның ... ... екі ... ... ... айырмашылық, кеңшілік, көзбояушылық,
әкімшілік, жауапкершілік, тоқшылық, ... ... ... ... ... ... ... өнімділігі орташа қосымшалар қатарында
аталып жүр.
Терминің ішкі түрін ... ... ... сөз ... ... сөз ... құралдары едәуір рөл атқаратыны даусыз. Тіпті, кейбір
ғалымдар пікіріне қарағанда сөзжасам ... ... ... ... ... ... саласында басымырақ көрінеді.
Сөзжасамның терминологиялық акті ұғымдар классификациасына (жіктелуіне)
тікелей қатысты. Өйткені ... сөз ... бір ... ... ... қоймай, сонымен бірге сол ұғымның мазмұның да білдіреді. Мысалы,
-лық, -ғы, -ым жұрнақтарының терминжасам процесіндегі қызметін ... ... ... ... социалистік, кәмелеттік, қондырғы, жанарғы,
басылым, қойылым, тәрізді терминдер қоғамдық ғылымдар жүйесіне бір ... ... жата ... әрі ... ... атқарып, әрі
терминдердің ішкі мазмұнын да білдіріп отыр. Осы ... ... ... ... ... жасап үлгердік. Міне осы ұғымдар ... ... ... көп курделі терминдерге, құрамдас терминдерге тән.
Неге десеңіз тіркесім терминдер ұғымдық белгіні ... ... ... Ал жалқы сөзден тұратын терминдерде бұл қызметті
сөзтудырғыш ... ... ... сондықтан термин жасайтын
морфемаларды барынша ыждағатылықпен, дәл пайдаланып ... ... ... ... ... өзара іштей бірнеше үйірге жатқызып жіктеп
қарастыру қажет.
Әдетте күрделі терминдер сын есім, зат ... ... ... ... ... ... онай ... емес. Мұның қайсысы күрделі терминнің
қандай түрін жасауға ыңғайлы ... ... ... сауттылықпен
пайдаланып отыруға түра келді. Мұндай саралап, сұрыптау, әсірессе терминге
лайықты ... ... көп ... ... ... ... Әсіресе біріңғай есім
сөздер үйіріндегі варианттарды талғау, тандай білу қажет – ақ. Бұл ... ... ... ылғи ... құбылыс. Ғылым мен техника тілің жасау,
қалыптастыру кезеңінде мұндай ... ... ... ... ... бұл жарыспалы сөздердің қайсысын терминденуге деп тауып, тани
білуде әмбебап ереже ұсыну ... ... ... ... ... термин жасау
практикасы ңақты жағдайда орай өзіндік жылды нұсқап отыруға тиіс. Таңдауға
түскелі тұрған варианттың бәрі ... ... ... ... ... бермейтіні ақиқат. Және олардың дәл осы жағдайға бірі ғана дөп ... ... осы ... әлгі ... ... семантикалық өрісі
қазіргі терминдену процесіне дәл келе алады дегенді айыруға әбден болады.
Ол үшін өте бір ... ... ... ... лингвистиқалық түйсік
керек.
Қандай бір тілде болсын жаңа ... ... оның ... ... терминологиялық жүйесін реттеудін негізгі көзі, ең ... ... өз ... ... , ... ... ... ұлттық тіл лексикасы ... Яғни ... де ... ... ... тілде бұрыннан бар
сөздер мен түбірлер негізінде жасалады. Олай болса бұлардың ... ... тән неше ... ... ... ... туынды түбір, күрделі сөз
, сөз тіркесі) молынан кездеседі.
Терминжасам процесінде ұлт тілі өз сөзжасам амалдарының ... ... алға ... басқа тілдерден кірме сөздерді қабылдау сәтінде
де осы тәсілдерге сүйене отырып, ол ... ... ... ... ... ... сипаты бар. Тілдегі болып жататың мұндай ... ... ... ... ... ... ... тілде қолданылып жүрген терминдердің бәрін бірдей талғансыз қабылдай
беру ... ... ... ... ... ... айналған халықаралық
терминдерді қалайды аударып алуға тырысу тіпті қисынсыз. Осыған қарағанда,
бұл өте бір терең талғамды талап ететін ... іс - ... ... ... ... ... творчестволық іс. Ол үлкен жауапкершілікті қалайды.
Тіліміздің терминологиялық сапасын саралап отырғанда, біз оның сол қоғам
дамуына сәйкес әр кезеңде әр ... ... ... ... ... бойы
қалыптасып келе жатқан сөз жасам амалдары терминжасамға тікелей ... ... ... ... ... де ... ... қатарына жатады.
Ол негізінен тіліміздегі сөз жасам процесінің аумағына енетін мәселе. Осы
сөз ... ... оның ... ... ісінде мамандардың тірек
ететін негізгі материалы ең ... ана ... өз сөз ... оның негізгі
сөздік құрамы дедік. Қазақ тілінің сөздік ... ... ... көптеген
дайын материал беріп келеді. Бұл сарқылмайтын байлық көзі. Оның ... ... біз әлі ... ... біте ... жоқ. Қазақ
тілінің осындай өз ішкі мүмкіндігі терминжасам.
Терминжасам тәсілдеріне жеке-жеке тоқталмас ... ... тілі ... ... ... сөзжасам процесіндегі өз ара ортақ қасиеттері мен
ерекшеленетін белгілерің ... алу ... ... атап ... ... ... тіл қорын байытып
отырған тәсілдің қай-қасысы да терминжасам процесінде өнімді қызмет атқара
алады. Әнгіме тілдердің даму ... ... ... ... ... ... ... болып отыр. Бұл – қазақ ... ... сөз ... ... ... ... да
сақталады деген сөз. Ғылым тілі негізінен осы принциптерге сүйене отырып
сонымен бірге дәлдік пен ... ... жаңа сөз ... ... ... ... бәрі терминологиялық лексика талабына сай заңдылыққа
лайықты жасалады.
Ғылым тілінің сөз жасам ... ... ... өзі ... ... ... Неге десеңіз терминжасам заңдылықтарын
дұрыс бағалап, дұрыс түсіну арқылы біз ... ... ... ... ... ... іс ... көтере
аламыз, термин жасау ісін белгілі бір жүйе арқылы нақты жүргізе аламыз.
Соңғы 15-20 жыл ... ... ... жаңа ... және ... осы саласы жайындағы пікірлер ыңғайына қарағанда , бұлар
біріншіден , ... ... ... ... ... бар бір ... (яғни
ғылым тілі) болып табылатын тіл единициясы ... ол ... бір ... ... ... , ... терминде аңықтағыштық (дефиниция) белгілі
басым болуы керек , ... ... бір ... мазмұны осы анықтағыштық
қасиеті арқылы айқындалады. Ал бұл бір ... ... бір ... айырып
тану үшін және сол ұғымды арнайы бір классификациялық қатарда ... ... үшін ... ... өзіне тән мынадай өзгеше ... ... ... ... әрекет арқылы жасалған терминдер қадағалап отыруға көнбіс, яғни
оларды үнемі ... ... ... ... қажет те. Бұл әсіресе қоғамдық ой-
пікірдің дұрыс сипатталуына сеп. ... өзі ... оның ... ... мемлекеттік мәні бар ... ... ... ... терминологиялық келбетін бір сәт ойша ... ... ... ... бұл сала айрықша мол арналы көзіне
айнағанын байқаймыз. ... мен ... ел ... ... ... ... сансыз арнайы сөз легі – бұларды реттеп, сұрыптап, ... ... күн ... ... ... ... мәні
артып отырған бүгінгі Қазақстан жағдайында термин сөздерге деген ынта,
ықылас пен ... ... ... ... ... ... жоқ.
Термин қалыптастырудың бұрынғы кезеңдерінде бұл процесс көбіне көп
стихиялы түрде жүргізілгенін білеміз. Ол атаулардың әр ... ... ... көп ... ... саны ... ... Бұлар түрлі
терминологиялық сөздіктер шығару барысында ... ... ... ... істелетін шаруа әлі жетерлік.
Жалпыға ортақ сөздер мен терминжасам процесін салыстырып қарасақ,
өзара едәуір ... бар ... ... мүмкін емес. Алдыңғылар үшін
сөз өндірудің бір ғана ... ... ... ... ... үшін ... яғни, терминдердің негізі жасалу жолынан басқа ... ... ... ... термин толық термин бола алмайды.
Жалпы сөз жасаудың ғасырлар бойы тұрақтанған, дәуірлер сынынан ... бар. Осы ... ... түрде қатысып ... ... – сөз, ... (негіз) және қосымшалар. Бұлардың қатысуынсыз тілде
бірде бір сөзжасам реакциясы жүрмейді, бірде бір жаңа сөз ... ... ... ... ... осы ... ... барлық уақытта
сөзжасам процесіне актив қатыса бермейтіні, яғни бұлар дәуіріне, кезеңіне
орай құбылып отыратын ... ... ... ... ... ... құбылыстарды зерттеу арқылы біз әрбір кезеңнің өзіне тән
ерекшелігін танимыз, тіл, сөз ... ... ... өрістерін
білеміз. Және сөзжасамның алуан-алуан түрін көреміз. Сөзжасам ... біз ... ... ... ... ... дәуірге ерекше
назар аудардық. Өйткені қазақ ... ... ... тарихи кезеңдердің
бірде бірі тіл дамуы тұрғысынан қарағанда, социалистік ... ... ... ... жасап қарағанның өзінде (әрине көне тарихтан бері
тартылатын кейбір зерттеу материалдарын есепке алғанда) жаңа сөз ... ... ... ... жаңа ... қолдану, сөздерді біріктіру,
тіркестіру, қысқырту амалдарын пайдалану жағынан да бұл ... жөні ... ... ... ... оның ішінде, әсіресе түркі тілдерінде
қалыптасқан мынадай бірнеше жолын алдымен атап ... ... ... ... тәсіл, және калькалау тәсілі. Аталып
отырған тәсілдердің бәрі де, негізінен, екі ... ... ... ... ... Біз ... сұрыптаған терминолгиялық материал табиғаты қазақ
тілі терминологиясының ең ... екі ... ... ... жасалғанын
көрсетеді. Оның бірі – тілімізде бұрыннан бар сөздерді терминдік мәнде
қолдану ... ... жаңа ... ... ... сөзжасам
мүмкіндіктерін пайдалана отырып жасау. Тіл табиғатында ... ... ... тәсілдерініңбәрі де осы негізгі екі бағыт шеңберінде
туындаған.
Жалпыға бірдей қарапайым сөздер қоғамдағы өзара қарым-қатынас қажетіне
байланысты туындап және оны сол ... ... кез ... адам ... ... терминдер белгілі бір кәсіп пен мамандыққа тән ұғымды білдіру
үшін жасалады да, сол саланың мамандары арасында ғана ... ... ... ... ... ... мұқтаждық тудырады, оны
белгілі саладағы мамандар жасайды. Осыдан байқалатындай термин дегеніңзді
саналы түрде қадағалап, қолдан ... ... ... ... бірін бірі
түсінуден қалуы да ықтимал. ... ... ... оның ... ... ... ... түрі оның мазмұнымен тікелей байланысты болмақ. Бұл
ғылым мазмұны оның ... ... да, ... ... ... ... ... теминдер сол өзі пайда болған салада тұрақтанып, өзгерместей қатып
қалатын категория емес. Тіл дамуына байланысты қасиет оған да тән. ... ... ... ... ... екінші бір ғылым саласының да
мұқтажын өтеуі мүмкін. Тіпті керек ... бір ... ... ... болған термидердің жалпы әдеби тіл ... ... орын ... да кезі жоқ ... ... ол қай ... ... да тек терминдік
сапада жұмсалуға тиіс. Ең негізгі шарт осы. ... ... ... ... ... ... ... жасалатын құбылыс осы тұрғыдан алып қарағанда, ол ... ... ... ... орай ... ... ... творчестволық іс. Жалпы халықтық ... ... ... ... ... болғанын біле бермейміз. Ал терминдердің тіпті бүкіл бір
терминдік жүйенің неге байланысты, қалай, қай мезгілде жасалғанын дәл айтып
беруге ... Бұл ... ... ... ... ... ) ұқсататын жері бары расТаза қазақ ... ... ... жане сол арқылы шет ел тілдерінің элементтері ... ... ... ... құралсын, терминжасамның бұл құрылымдық модульдерінде
сөзжасам құралдары ... ... ... ... ... амалдар молынан кірістіріледі.
Мұны бұлай болатын себебі белгілі бір нәрсе туралы ұғымды барынша
қысқа әрі үнемі ... ... ... ... ... ... ... отырсаңыз, сөзді үнемдеп пайдаланудың осы тектес әр алуан
тәсілдеріне орынды әуестікті байқаймызм. ... ... ... қатарына қосылуына себеп болған да мұның осындай сөз үнемдеуіш
қасиет деп білеміз. Бұлардың да әртүрлі модельдері бар.
1. Толық ... екі не үш ... ... буындарын біріктіру арқылы
жасалған,сондай-ақ, бірінші компоненттерінің бірінші буын мен соңғы
компоненттінің ... ... ... терминдер: колхоз, совхоз, т.б.
Қысқартудың бұл тәсілі онша өнімді сапаға алған ... ... ... ... ... ... ... Яғни оларды өнемі
назарда үстап ... ... ... те. Бұл ... ... ... сипаттаулына сеп. Мұның өзі ... оның ... ... ... мәні бар ... екенің білдірсе керек.
Қазіргі кезеңнің терминологиялық келбейтің бір сәт ойша саралап
өткеннің өзінде, ... ... бұл сала ... мол арналы көзіне
айналғаның байкаймыз. Ғылым мен техниканың ел өміріне етене ... ... ... ... сөз ... ... ... сұрықтап, қалыптастырып
отыруы проблемасын күн тәртібіне шығарды екі тілділік ... ... ... ... Қазақстан жағдайында термин сөздерге деген ынта,
ықылас пен ... ... ... әлде ... кеңімесе, тарылған жоқ.
Термин қалыптастырудың бұрынғы кезендегінде бұл ... ... ... ... жүргізілгенін білеміз. Ол кезде атаулардың әр ... ... палы ... көп ... ... саның молырақ болатын.
Бұлар түрлі терминологиялық сөздіктер шығару барысында сарыаланып келеді.
Бірақ бұл ... ... ... әлі ... ... ... мен ... процесін салыстырып қарасақ өз
ара едәуір айрмашылық бар екенін байқамау мүмкін емес. Алдыңғылар үшін ... бір ғана ... ... ... ... кейінгілер үшін бұл аз,
яғни, терминдердің негізгі жасалу жолынаң басқа ... ... ... ... термин толық термин бола алмайды.
Қоғамдағы өзгерістер, еніп жатқан жаңалықтар тілге де, тіл біліміне де
әсер ететіні анық. Бұрын орыс тіліндегі ... ... ... ... ... беру әдетке айналғаны бәрімізге мәлім. Қазір ... ... ... тілімізді шет ел сөздері арқылы ... ана ... ... ... бағытқа айналды.
Тарихымызда оңдай бағыттың болғаны, соның тәтежесінде қордың байығыны
қазір ғана бағалануда. Мысалға, ... ... ... ... ... ... тілдік ғылыми терминдері болғаны – ақиқат. А. Байтұрсынов ... ... ... жоқ ... ... де орысша дайын сөздерді ала салмай,
қазақ тілінің байлығы сөздерінен термин жасап , ... ... Сол ... ... ... әлі де ... ... Сондықтан қазақ тілі білімінің терминдерінің негізгі әрге тасын
қалаушы А.Байтұрсынов болғаны да еш бір талас тұғызбайды.
Сөз жасам ... тілі ... жеке сала ... ''Қазіргі қазақ
тілінің сөзжасам жүйесі'' (1989) ... ... ... рет ... Осы ... дейін сөз жасамның тіл білімінде жеке сала ретіңде
танымауы оның терминдерінің жасалмауын, қалыптаспауына ... ... ... ... қаралып келуіне байланысты зат есім (сын
есім, етістік, ... ... ... , ... ... өнінсіз
жұрнақтар, түбірлес сөздер, т.б. осы сияқты ... ... ... ... ... сөзжасамның тіл білімінің жеке саласы болып танылуы оның жалпы
теориялық ... ... ... берді. Ол зерттеулер
сөзжасаммен байланысты көп деген ғылыми ұғымдарды ... ... ... ... жаңа терминдерді қажет ... Ол ... ... негізіңде жасалуы қажет. Ғылыми термин бір рет қана қолданылып,
сосын шығып қалатын өткінші құбылыс болмағандықтаң терминдерді көп ... ... ... ... ... көрдік. Осы мақсатпен А.
Байтұрсынов атындағы тіл ... ... ... ... бір ... баяндалып талқыланған еді. Еңді оны тағыда көпшілік ... ... ... жөн ... Алдымен сөзжасамда қолданылатын
кейбір жалпы терминдерге тоқталайық.
Соңғы кеземге дейін лексикалық единица , ... ... ... ... ... жиі ... ... Ол да орыс тіліне
табыну, өз тіліміздің байлығын ескермеу, оған ... ... ... осы ... ... мақсаты көзделіп отырғандықтаң, оған
жаңа термин іздедік. Институтта өткен ... біз ... ... ... үшін нұсқа деген терминді ұсынған едік. Жалпы тіл ... ... ... ... ... құрылым (структура), деген терминдер осы
екі терминді ғалымдар синоним ретінде бірінің ... ... ... ... біз дұрыс деп санаймыз. Бұл екі терминнің мағынасын ңұқталап ашып алу
қажет. Сондықтан біз құрам ... ... ... ... ... ... құрам деген семантический состав ұғымын білдіреді. Сөздің
морфемдік құрылымы ... ... ... ... ... ... деп
ойлаймыз.
Орыс тілі білімінде функциональная граматика көптен зерттеліп ондай
граматикалар жазылғанысып, оның ... ... ... келе ... ... уақыт болды. Г,А, Золотова (1973), А,В. Бондаренко ... т.б. ... ... ... ... Осы күрделі мәселенің
түбейгелі зерттеулуі әлі өз кезегін күтуде, тек ... ... ... ... нысаны ету кездесіп қалып жүр. Олай ... ... ... ең ... ... ... алсақ деген ой келеді. Сол
үшін біз қолданбалы грамматика деген ... ... ... ... ұсынамыз, ол жекелеген ғалымдар еңбегінде қолданылып та жүр.
/101/
Сөзжасамның негізгі ... бірі – ... ... ... ... ... жүрген үш негізгі термин бар , олар:
1. Синтетикалық және морфологиялық тәсіл
2. Аналитикалық және синтаксистік тәсіл,
3. Лексика – семантикалық ... өте ... ... - ... ... мағынасына, туынды
жаңа мағынаға ненің негіз болғаның көрсету. Басқаша айтқанда, ... ... ... ... жасалғаның анықтау сөзжасамда ... ... ... ... қандай мағына жасалсада оған негіз болған
мағына , яғни сөз болады. Онсыз туынды сөз жасалмайды, сондықтан бұл ... ең ... ... болып саналады. Осымен байланысты орыс тілі
білімінде мативирующее слово, матевирированное слово, мотевированность
деген ... ... да , ... да ... ... жиі кездеседі ол әлі
сол қалыпында қолданылып келеді. Тілімізде осы ... ... ... ... сөз бар, сондықтан біз сөз жасамдық тарам деген терминді
словообразовательная парадигма ... ... ... оны ... бір
ауыздаң қабыл алып, күшті куаттады. Дәл осылай сөзжасамдық түр ... ... тип ... қолдау тапты. Келесі бір ұсыңған
термин сөзжасамдық қәбілет деген термин еді .Ол ... ... ... Осы ... әлеует деген терминді ұсынды .
Мүмкін бұл орынды ... ... ... ... ... пікірін білдірсе,
ризашылық айтамыз.
Қазақ тілінде сөздің морфемдік құрылысына қарай түбірдің бірнеше түрі
бар, олар: негізгі ... қос сөз, ... сөз. ... ... осылай қолданылып қалыптасып кеткен, сондықтан олар ... ... ... жөн. ... ... бәрі түбірдің түрлеріне
жатады, олардың бәрің қамтитын жалпы термин- түбір.
Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... аты ... сөз жасамда туынды сөз жасауға қатысатын, туынды сөзге негіз бола
алатын ... ... ... ... ... Ал олар ... ... және олар – тек ... ... сөз ... ... ... ... ... деген терминді осы мағынада түбір қалпындағы
лексикалық мағыналын сөздер деген терминді осы ... ... ... ... ... үшін ... ұсынамыз.
Сөз жасамның нәтижесінде жасалған сөз атаулының бәрің туынды сөз деген
терминмен ... ... Бұл ... 1989 ... сөз ... ... қолданылған. Туынды сөзге сөзжасамдық тәсілдің бірі арқылы
жасалып , мағыналық өзгеріске түскен сөздер жатады. Туынды ... өзі ... ... ... ... ... бір неше ішкі ... бар:
туынды түбір, күрделі сөздер ... ... ... ... ... ... сөз). Осы терминді ... ... ... ... ... ... топ ... сөзжасамдық ұямен байланысты. Сөз ... ... ... қолданылған онда сөз жасамдық ұяға төмендегі ... ... ұя деп бір ... ... ... ... жиеңтығы аталады''. Сөзжасамдық ұя - өте ... ... ... оны мен ... ... ... бар, олар ... монографияда қолданылған, оған қарсы пікірлер де ... ... ол ... ... ... ... отырмыз. Өйткені ол
монография аз тараммен (тиражбен) шықты , казір оны табу ... ... ... ... ұсынып отырмыз.
Оған төмендегі терминдер жатады: сөз ... ... ... ... ... (словообразовательная
ступень), (словообразовательный шаг), түп ... ... ... ... сөз ... жұп (словообразовательная
пара).
Тілімізде морфологиялық талдау, синтаксистік талдау ... ... ... келе ... ... ... Ал сөзжасамдық талдау
деген термин алғаш 1989 ... ... ... ... Туынды
сөзді ажырату үшін, дәлелдеу үшін сөзжасамдық талдау ... ... ... ... сөздіктің әрі тілтаным, әрі ел таным құралы
қызметің қатар атқаруы екендігің айтқымыз келеді. Сонда ғана ол ... ... бола ... ... ... толық, үлкен
түсіндірме сөздіктің тіл танымдық ... оның ... үшін ... ... ... ... кітапқа айналуынан көрінукерек. Жоғарыда сөз
болғандай, сөздіктегі жеке сөздік бірліктің жазулуы мен ... ... ... оның категориалдық белгілерің білдіретін
грамматикалық, шығу ... ... ... ... ... ... негізгі және ауыспалы мағыналары мен мағыналық
реңктерін ашатын, лексикалық ... ... да ... ... ... ... ... материал арқылы
сөйлемдегі қолданысын айғақтайтың ... ... ... ... ... тіл танымдық қызметің арттыра түсу ... тілі ... ... ... ... ... түрінде беруге болады. Бұл- әлемдік лексикография
тәжірибесінде бар тәсіл. Сөздікті пайдаланушы оқырмандардың бір тобы ... ... ... ... және мектеп бітірген жастардың сауаттылығын
артыру мақсатында ... ... ... ... ... ... жөн ... Сөз мағынасын ашуда қажетті жерінде
энциклопедиялық сипаттаманы қолданудың дұрыстығы туралы ... ... ... ... Бұл ... ... құрал ретіндегі
сапасын арттырудың бір жолы іспеттес.
Қазақ тіліндегі сөз тудырудың алғашқы екі амалы ...... да, ... да ... ... ... ... тілі мамандарының
назарың бұрыннан аударып келе жатқан таныс мәселелері болса ... ... ... ... ... жол ... азын –
аулақ айтқандары болмаса, өз алдына онша сөз бола ... тің ... ... ... ... семантикалық тәсіл әр бір тілдің сөз
тудырудағы ішкі даму заңдылығын анықтайтын ең ... ... ... ... Бұл ... , ... В.В. Виноградов былай дейді:
''Вопрос о ... и ... ... ... ... для ... ... Его исследование может
привести к открытию интересных ... ... ... ... языка. /103/
Сонымен қатар кез-келген сөйлемінің, тіпті ең күрделі сөйлем болса ... ... бір ғана ... ... ... айтады. Дегенмен
мұндай сөзбе-сөз аударма көбіне стильдік қана емес, мағыналық дәлдікті де
бере алмайтынын көрсетеді. Кейбір ... бір ... ... ... сөйлемге бөлу дұрысырақ болса, кейде керісінше бірнеше жай сойлемді бір
құрмалас сөйлемге біріктіргенді жөн ... ... ... ... ... ... басынқы сөйлемді бөліп алып, бірнеше жай сөйлемге
бөлген дұрыс (''себебі сөзбе-сөз ... ... ... ... біздің көрген аудармамыздай болу керек; мұндағы аударманың бір
жетіспеушілігі-жекелеген сөздердің ... ... ... ... ... ... термині аталған монографияда қолданылған ол
жөнінде күмәнді пікір ... ... да оны ... затты сай өте
қолайлы терминдеп санаймыз. Бұл ... ... ... ... ... ойдамыз.
Аталған саланын барлық терминдері мұнымен аяқталмайды, жалғасы кейін
баяндалар деп ойлаймыз.
Сондықтан біз бұл ... ... ... ... ... арқылы қандай синонимдер жасалдығын баяндаумен ғана шектелмекпіз.
Тілдегі ... ... бір жағы ... бір ... ... байланысты. Омоним сөздер – сөз мағыналарының
дараланып бөлінуіне туатын ... ... ... ... ... может быть только критерии семантический, а ... и ... ''. ... ... көп қолданылып келген көпшілік халық түсуне бермейтін
араб, парсы мүнда жоқ. Сол сияқты өзі орыс ... ... бола ... ... де ... Ал ''трахома'' термині аурудын аты ретінде
қолданылған.
Сөйлем құру, сөз қолданыста бөлек орны бар бұл ... ... ... стилін қалыптастыруда үлкен роль атқарғандығын айтпай кетуге
болмайды. Әрине бұл кезендерде қазақ тілінің ғылыми стиль, әсірісе ғылымның
осы сөз болып ... ... ... ... ... ... дей
алмаймыз. Дегенмен, бұл саладағы көптеген терминдер , киынды шақтардағы
әдебиеттер тілінең мықтап орын ... ... ... сөз ... осы
шығармаларда алғаш рет қолдануға бастайды. Сонымен бірге ғылым ... ... ... ... тек ... ... негізінде әдеби
тілдің жеке стиль болып толық қалыптасып кете алмайтынын оны жеке стильдік
тармақ деп тану үшін ... ... де ... бар ... ескерген
жөн. Сондықтан да біз бұл еңбектерге қазақ ... ... ... ... ... ... нышандары деген баға берер едік.
Әйтсе де бұл ... ... ... ... ... терминжасамды бір тілдің термин сөздерің екінші ... ... ... кез-келген сөзді пайдалану деп , ... ... де ... Бұл ... ... ... бұл шығармашылық
ізденесті талап ететін ... ... ... Терминжасам сәтінде
түпнұсқа терминдердің мағыналық мазмұны терең түсініп, оған қазақ тілінен
әр алуан варианттар іздеп , ... ең дөп ... ... ... ... ... пайдалануға тура келеді. Жаңа ұғым, жаңа түсінік, арқалаған
терминнің дәлдік, нақтылық,біртектілік, қысқалық сипатын түгелдеп беру ... ... ... ... ... қолданысқа еңдіру нағыз маман
ретіндегі ... ... ... ... қасиет. Мұндай қабілет екінің бірінде
кездесе бермейді.
Соның нәтижесіңде тілдің икемділігі, ... ... ... ... ... ойдан табылған жаңалық арқылы емес, тілде бұрыннан
бар сөз ... ... ... , ... ... негізінде соған ұқсатып
жасау арқылы пайда болған.
Расында да ғылымның жеке салаларындағы ... ... ... ... тіліне осы әдеиеттер арқылы келіп сіңді.
Қазақ тіліне мемлекеттік тіл дәрежесінің берлуі, ... ... ... ... ...... қоғамыздағы жаңа үрдістердің
бірі. Жаңарған қоғамның жаңалықтары қазақ тіліне тың міндеттері жүктеп
отыр. Ана ... ... ... ... ... тілден бірте-бірте
мемлекеттік тіл дәрежесене көтеріліп, ... ... ... ... ... тілі де, ... осы ... тіл негізінде пайда
болғаны айтпаса да түсінікті. Ғылым тілінің өзіндік ... ... ... бар. Бұл ... ... ой – ... өрбуіне, техника
мен мәдинеттің дамуына орай туындайтын ... ... ... ... ... Тіл ... аса зәру мәселе ретінде көтерілгелі
бері ғылыми тілдің негізгі арқауы әрі ...... оның ... ... атаулар мәселесіне көбірек көңіл бөлініп келеді. Бірақ ұлттық
ғылыми тілімізді қалыптастырып әрі қарай өрбіту мәселелері әлі де боса ... ... ... ... етеді.
Қазақша ғылым тілін қалыптастыруды XIX ғасырдың екінші жартысында
шығып тұрған ... ... де орны ... ... уәлаяты
газетінің) (1870-1882), ''Дала уәлаяты газетінің'' (1888-1902) беттерінде
медицина, ветеринария, ... ... ... ... мақалар
кездеседі. Бұлардың көпшілігі – орыс ... ... ... ... ... ... негізгі принциптеріне Р. Сыздықова ... ... тілі ... ... ... ... сөйлемдерінің
сөзбе-сөз аударылмауы, мәтіннің мазмұнын ғана беру, ... ... ... ... дәлме-дәлдік сақталмауы және ... ... кең ... ... ... ... тіліндегі баламасын
алу. Ғылымның көрсетуінше, бұларда орысша берілген ғылыми атаулар өте ... ... т.б. ... ... де, ... түсінік беріліп
отырылыды. /106/
2.3.Ғылыми-техникалық терминдердің ... ... ... ... үшін және ... ... тілінің
қалыптасуында аудармада сөздік әдістерін беруде лексикографияға ... ... ... ... ... ... жұмыс істеген
ғалымдар мен аудармашылар тобы ... ... ... сарайда
зерттеулер жүргізіп, бай кітапханаға ие болған. Діни мазмұндағы кітаптарды
аударумен қатар, ... ... ... ... ХVII ... ... екі ... қолданды: 1) эквивалент; 2) калька. Кейін XVIII
ғасырда біз білетін аударманың ... ... ... аударма
және т.б. әдістер пайда бола бастады.
Осылайша ғылыми-техникалық аудрамаларда да ... ... ... ... ... ... – бұл екі тілде де аудармасы бар
сәкестіктерді салыстыруда қолданылған.
Калькалау - баламасы жоқ абстрактты ... ... ... ... бөліктерін аудару болып табылады.
Техникалық терминдерді аударуда көптеген ... ... ... ... ... дәл ... терминдер баламасы бар айту өте қиын.
Сондықтан оларды беруде тек қана ... ... ... ғана емес,
сонымен бірге транскрипция, транслитерация, түсінідірмелі ... ... де ... ... ... берілген мұнай-химия терминдері:
Petroleum derive – нефтяной дериват - мұнай дериваты;
cost of drilling –цена бурения нефти - ... ... ... drilling – ... бурение - теңіз бұрғылауы;
guar gum –глина гуара - гуар лайы;
absorption factor ... ...... ... drilling – ... ...... бұрғылау;
oil-engineer – инженер нефтяник – мұнайшы-инженер;
rare elements – ... ...... кездесетін элементтер;
soar oil – серная нефть – күкіртті мұнай;
retort analysis – ... ...... ... flow – ... ... – еркін ағыс;
diamond drilling – алмазное бурение – алмаздық бұрғылау;
dead zone – мертвая зона - өлі ... face – ... ... - ... бет және ... әдісі бойынша берілетін терминдер:
Tanker – танкер – танкер;Ion – ион – ион; Barge - баржа – ... - ... - ... - ... - барель; Syncline - синклинал – синклинал;
Anhydride - ... - ... - ...... Booster - ... – бустер;
Drifmeter - дрифметр - дрифметр; Thermoplast - ... ... Bakelite ...... ... - ... ... әдісі көмегімен:
Abrasion - абразия – абразия; Absorption - абсорбция – абсорбция;
Infiltration - ...... ...... дегидрация; Console – консоль – консоль; Cavitation - кавитация –
кавитация; Interference - интерференция – интерференция; Ionization -
ионизация – ... ......... - ... – широметр; Spheroid - сфероид – сфероид;
Carnalite - карналит – ... Turf - торф – ... Turbine ... - ... ... - ... – спектография;
Transistor - транзистор – транзистор; Condensation - конденсация –
конденсация; Utilization - утилизация – утилизация; ... ...... ... - вибрация – вибрация;
Crystallisation - кристаллизация- кристаллизация; Vertical -
вертикаль – вертикаль;
Түсіндірмелі әдіс бойынша:
Load oil – ... ... в ...... ... Sand surface – ... ... скважины, расположенные на песчаном
месте – ... ... ... ұңғыма қабырғаларының ашық беті; Lifting
cap – ... ... ... ... инструмента
- бұрғылау құалының кескіш тістерін ... ... ... Grab ... инструмент, используемая во время бурения – бұрғылау кезінде
қолданылатын аулағыш аспап; Treb – ... ... из трех ...... ... ... шам; Setting point – низкая
температура нефтяной продукции – ... ... ... ... house – ... для ... смеси – ерітінді дайындайтын ... ... - ... колониальной глубины - колониалды тереңдікті
көрсететін құрал; Mud-boss ...... ... путь ...... ... жүру ... көрсететін құрал; Initial
productive area – площадь первой продукции – бастапқы өнім ... ...... ... ... при ... бурительного аппарата –
бұрғылау аспабын шешу кезінде ұстап ... ... Up hole geophone ... ... внутри скважины – ұіғыма ... ... ... ... публицистикалық шығармалар бетінде жарық көрген
мақалалардан алынған мысалдар келтірілуіне байланысты сәтті және сәтсәз
аудармаларға ... ... ... ... осы ... ... ... әдіспен
беретін үш ұңғыма бар, соның екеуі осындай жер асты жабдығын жөндегеннен
кейін бұрқырап атылды» (Егемен Қазақстан 22 ... 2005). ... ... ... ... ... оның қалай жасалатынын әңгімелеуде. ... ... әдіс ... ... ... ... орыс тілінен
алсақ та бұл термн фонтанный способ ... орыс ... ... ... ... бұл ... түсінідірмелі жолмен берілген. Процестерді
суреттеу арқылы жеткізіледі.
Қазақстандық ғалымдар жасап шығарған тазарту қондырғысының құрамын
айтар болсақ, оның ... ... ... ... ... ... алатын бірнеше компрессордан және қалдықтарды ... ... ... бар сұйық заттардан тұрады ... ... ... және ... қатысты сөздер берілген. Жалпы химиялық
элементтер, соларға қатысты ... ... сол ... ... ... ... кеме жасау зауытының аймағында италияның
Saipet SpA компаниясының тапсырысы ... ... ... ... ... ... ... (Атырау, 22.08.04). Мұндағы
қалқымалы көпір тіркесі дәл ... ... ... ... ... ... алып ... Ал бұл сөз ағылшын тілінен алатын болсақ та
қалқымалы тіректер жайында сөз етіледі. Бұл ... де ... ... сәтті берілген деп айтуға болады.
Еліміздегі сыртқы ... ... ... ... ... компаниясы көмірсутегін экспорттаудағы көпвекторлық және тұрба
құбыры жүйесін пайдаланудағы барынша ... ... арқа ... ... ... 2005). Бұл ... алдағы уақытта мұнай-химия
өндірісін алға ... ... ... ... ... ... баламасы беріліп отырда, ал тұрба құбыры сөзі орыс ... ... ... ... ... ... жасалған түрі. Мұндай
әдістер де термин жасауда көп көмегін тигізеді.
Құлсарыда тұрғызылатын бұл жаңа ... этан газы ... ... ... 18.03.06). Бұл жерде жоғарыда атап кеткендей кейбір кірме
сөздер баламасы болмағандықтан сол ... ... ... қатар, «Ордабасы корпорациясы» АҚ құрамындағы ... ... ... ... ... ... дөңгелектерін, камералары мен
резина бұйымдарын шығару қолға алынып, ... ... ... жаңа
өндіріс орнын салудың ... ... ... ... «Атолл» АҚ иелгіндегі Ақтау пластмасса зауытының өндірісі
қайта іске қосылып полистирол шығарылатын ... ... ... ... ... сол күйінде аударылмай берілген сөздер
көптеп кездеседі. ... ... ... терминдердің сол күйінше
аударылмай, тілімізде қалыптасқан түрлері бар. Сол ... ... ... тек ... ... ... ... газет материалдары бетінде сәтті берілген терминдер
аудармалары да кездеседі. ... ұра ... ... ... ... ... падения долота при ударном бурении; ... салу ... ... ... қосымша жабдық – вспомогательное оборудование; сулы
бұрғылау – мокрое ... ... газ- ... газ; құрғақ тазарту
әдістері – сухие ... ... ... ...... – мұнайдан айырылып алынған газ; ременная ...... ... ... – тісі ... ... ... – оценка применения;
технологиялық режимін тағайындау – выбор технологического режима; мұнай
шығарымын талдау – ... ... ... кернжұлғыш – керновзрыватель;
резец – кескіш; дренаж – ... ұңғы түбі ...... ... ... әртүрлі қабаттар; мұнай кен орынын игерудегі
толықтырма уақыт – время компенсации при ... ... ... ... ... полимерлі су айдау әдісінің тиімділік шамасы – ... ... ... на ... ... кен орнын игеруді
жобалау және жүзеге асыру – о точности проектирования и ... ... ... ... және ... құжаттарды аудару
ғылым мен техника саласындағы тіл аралық коммуникация ... ... ... Тіл аралық коммуникация негізінен екі бағытта дамиды:ғылыми-
техникалық ақпарат және ғылыми-техникалық серіктестік.
Ғылыми-техникалық аударма ... ... ... Оның ... ... ... тұтынушы қолдланатын тілде беру болып
табылады.
Жазбаша ғылыми-техникалық ... үш ... ... ... аударма жасауға дайындық, аударманың өзін және жасалынып ... ... ... дайындалынған жазбаша ғылыми-техникалық аударма оның сапасын
және орындалу жылдамдылығын арттыруға мүмкіндік береді.
Аударма бірнеше ... ... ... ... ... бірліктің мәнін түсіну, аударма тілі арқылы қамтылатын ақпаратты
қайта өңдеу.
Мағынаны түсіну тәржімаланатын ... ... ... және ... ... ... материалды білумен, және де негізгі ... ... ... әрбір мағыналық бірліктерін тереі түсінуге
негізделуі қажет. Аудармашы интуициясы ... ... ... ... бола алмайды. Өйткені, ақпарат мазмұны тәржіма кезінде
өзгеріске ұшырамауы ... Және де оның ... ... көлемін сақтап,
өзгертілмейтін бірлігі болуы қажет.
Аударылатын ... ... ... ... ... аударма
процесінің белсенді және шығармашылық кезеңі ... ... ... ... ... ... ... жасаланып жатқан тілді жақсы
білуін, кәсіби ... ... ... ... ... ... ... түсіну кезінде алынған нәтиже арқылы ... ... да ... ... жүйелей білуі қажет.
Аудармаларда ғылыми атауларды қазақ тіліне ... ... бар ... алу, болмаса түпнұсқадан дайын
күйінде алуға немесе орыс сөздердін түсіндіру жолымен беруге тырысушылық
байқалады. ... бұл ... көп ... орыс ... ... дәл ... ... арналған түсіндірме сөздіктің құрылымы кешені
тұрғыдан зерттеу нәтижесінде ... ой ... ... ... ... ... ... сөздіктің
инструкциясынан сөздік біріктердің грамматалық және семантикалық жақындағын
көрсету үшін сөздік ұяны ... ... ... ... принцип пен
әліпбилік принципі үйлестіре қолдану, сөздік бірлікке ... ... ... оның ... ... ... кірме сөздердің бастапқы тіл мен
аралық ... ... ... сөз ... орналастыруда тарихи
принципті ұстану, түсіндірме сөздікте жалпы есімдерді (жер –су, ру, ... ... ... ... ... ... жікке, фонетикалық
тұрғыдан буынға бөліп ... ... ... ену ... ... салт және сабақты етістік түрінде беру, зат есімдерді септік
жалғауларының ... ... ... ... беру ... ... ... Бұдан жоспараланған академиялық
сөздіктің ... ... ... ... ... сөздіктерден
өзгеше бағдарын көреміз.
2.Қазақ лексикографиясындағы техниканы лексикографияда қолданылып
жүрген терминдермен ... ... ... ... ... ... аппаратын жетілдіре түсуге жағдай ... ... ... тіл ... ... ... ... зерттелмегендіктен лексикографиялық терминдерді
қолдануда, олардың тезарустағы орнын айқындауда ... ... ... ... тіл ... ... ғылым тілі,
бұқаралық ақпарат құралдарының тілі, ауызекі әдеби тіл ... рөл ... ... ... ... т.б. ... қолданыс тілдері де бар. Аталған
салалардың түсіндірме сөздікке алынатын бірліктер ... ... ... Бұл ... тілді интелектуалдандыру мен демократияландыру
талаптарына сәйкес келеді.
4.Қазіргі қазақ тілінің түсіндірме сөздіктеріне тілімізге таяу ... ... ... ... дәуірінде) енген кірме сөздердің
(революция, текст, космос) түгел ... ... ... олар ... ... қолданыста болған ... ... ... ... қазақша балама сөз ғана (төңкеріс, мәтін, ғарыш) ... ... ... ... ... балама сөзде беріледі.
5.Мұнай-газ терминдері тәрізді толық лексикаланған, белгілі бір ұғымды
атаушы терминдік мәнді қолданылатын немесе ... ... ... бар атаулық тіркестерді жеке сөздік тұлға ретінде ... ... ... ... ... ... ... лексикографиялық өнделу дәрежесін айқындау, сөздіктің құрылымын
жетілдіру ... ... ... ... ... ... қолданым үшін жасалатын түсіндірме сөздіктердегі лексикографиялық
параметрлер құрамын көбейтудің қажеттігін көрсетті
7. Мұнай-химимя ... ... ... лексикалық
бірліктерге жасалатын негізгі түсіндірме тәсілдерінің бірі ... ... ... ... ... ... жалпы, кең,
дерексіз мағыналы ұғым атауларын түсіндіруге қолданылғаны жөн. Тек-түрлік
жіктемелік ... бар ... ... ... ... ... ал дүниетанымдық, елтанымдық кұндылықтар жүйесіне
кіретін заттарды, ... ... ... ... ... келіп шығатын, халықтық, қауымдық ортақ тәжірибе мен ... ... ... ... ... ... бірліктің мағынасын ашатын анықтамалар болғанымен, ол
мағыналарды нақтыдай түсетін - терминдер элементтері ағылшын, қазақ, ... ... ... ... ... ... этимологиялық ақпарат түрлерінің қолданылғаны анықталады.
Қосалқы деректеме элементтерінің ... ... ... ... ... ... және ... өріс элементтерінің
көрсету жолымен жасалатын индикативті түсіндірме түрлерін, сурет арқылы
түсіндіру тәсілін, атаудың ... ... ... ... келешекте
жасалатын түсіндірме сөздіктерде қолдану қажет.
9.Филологиялық әмбебеп түсіндірме сөздік – ... ... ... ... тарихи, диалектологиялық, сөз
тіркесі сөздігі кірме ... ... ... мен антонимдер сөздігі,
т.б.) жетістіктерін бойына жинақтайтын ... ... ... ... терминдік лексикалық бірліктің
грамматикалық смпаттамасы: оның сөз ... мен ... ... ... мен ... үлгілері, варианттық қолданыстары:
фонетикалық сипаттамасы: оның тұлғалардың тарихи даму жолы, ... ... мен ... ... ... айтылым ерекшелерін көрсететін
транскрипция мен транслитерация (бұған регионалдық қолданыстар да кіреді),
кірме ... ... ... және ... сипаттамасы,
дефинициясы, синонимдері мен антонимдері, синтагмасы ... ... ... ... әлеуеті )көрсетілуі керек.
10.Әмбебептандырылған түсіндірмелі – энциклопедиялық сөздікте мұнай-химия
терминдері сөздікке ... ... ... ... ... ... елтанымдық, тілтанымдық, энциклопедиялық
қосалқы деректер келтірудің қажеттілігі, арнаулы мағыналар мен ... мол ... ... ... ... сын ... зат ... есімшілердің қатысуы арқылы
жасалады. Бұларды таңдау онай шаруа емес. Мұның қайсысы күрделі терминнің
қандай ... ... ... дегенді барынша сұратып, сауттылықпен
пайдаланып отыруға тура келді. Мұндай ... , ... , ... ... ... ... көп болған тұста тіпті қажет.
Әсірессе бірынғай есім сөздер үйіріндегі варианттарды талғау, таңдай білу
қажет-ақ. Бұл дамушы тілдің бәрінің басында ылғи ... ... ... ... ... ... , қалыптастыру кеземінде мұндай ... ... ... молынан кездеседі.
Сонда бұл жарыспалы сөздердің қайсысын терминденуге деп тауып, тани
білуде әмбебап ... ... ... ... Әр бір ... ... термин жасау
практикасы нақты жағдайға орай өзіңдік жылды нұскап отыруға тиіс. Таңдауға
түскелі тұрған варианттін бәрі бірдей ... кел ... ... ... түсе ... ақиқат . Және олардың дәл осы жағдайға бірі ғана дөп
келу ықтимал. Міне, осы ... әлгі ... ... семантикалық
өрісі қазіргі терминдену процессіне дәл келе алады дегенді айруға әбден
болады. Ол үшін өте бір ... ... ... ... , ... ... ... бұл процестік даму заңдылықтарын, қалыптасуын танытады.
Бірақ өнімділігі орташа делінетін алдыңғылардың да, ... ... ... ... да мүмкіндігін пайдаланып жүрген терминологтар ... ... ... жасау принципін ескере бермейтің сияқты. Ол
принцип бойынша барлық ... ... ... ... ... күйінде қабылдау дәстүрі біршама қалыптасып қалғаны мәлім. Осының
нәтижесіндегі ана тіліміздің халықаралық сипаты мен ... ... ... ... ... ... ... де жоғары түсінік, пайымның қандайын
болса да білдіре аларлық дәрежеге ... ... аясы ... ... Бұл әрине, термин жасам процесіндегі творчестволық ізденіске жол жоқ
деген ұғым туғызбаса керек. Дегенмен қолданысқа сол ... ... ... ... ... ... доға, мұнайшы, бұрғылаушы және т.б.тәрізді
сансыз көп ... ... ... ... ... ... ... кезде белен ала бастағаны ойландырады. Ол аудармалар арасында
өзінің терминдік мағынасын орындылығымен көкейге ... ... ... ... ... т.б.) да бар. ... қай – қайсысына да ә дегеніне
тиым салмау керек. Өйткені, сол ерсі көрінген жаңалықтың өзі ... ... ... ... ... не ... мақсатта тілдің
даму процесін ілгеретіп, сөз жасамдық мүмкіншілігін аша ... ... ... ... , яғни ... тәсіліне кесек, бұлардың
да терминжасамға тигізер ... мол. Бұл – екі ... одан да ... біріктілуі арқылы жасалатың тәсіл. Термин жасаудын бұл тәсілі
термин біріктірумен ғана шектелмейді. Сонымен ... ол ... ... ... ... да жасала береді. Қазіргі қазақ ... ... ... ... екі түрі де ... тәсілден
кейінгі оырнда тұратын тәрізді. Бұл арқылы кілең ... ... ... ...... ... ... жіктетіп көрсетуге
болады.
Сонда бір байқаған нәрсе бұрын ... ... ... ... ... ... ... активтене бастауы . Мысалы, сөз жасауда
өте жиі ... ... ... ...... -лық/ лік, ... жүрсе , біз қоғамдық ғылымдар терминологиясың , оның ... ... ... жылы ... ... процесін тексере келе – ма/-ме, кер/-гер, ым/-
ім/- ыс/-іс , -қы/ -гі ... да ... ... ... Және
бұл морфологиялық тәсіл аумағына төл сөздер мен төл қосымшалар ғана ... ... мен ... ... ... -изм, ) де ... ... де терминжасамның ең өнімді амалдарының біріне
айналды. Сөздерді біріктіру, ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, кірме сөздерге де тәң зандылық танытады.
Бұл да тіл ... оның ... ... ... ... өте ... болып есептеледі. Қазіргі қазақ тілінің халықаралық сипаты бұрынғыдан
әлде қайда арта ... біз ... ... ... ... тіл ... ... төл туындыдай қабылдануына тікелей байланыста. Яғни
қазіргі қазақ әдеби тілінің сөздік құрамын ... бір ... ... ... , оны 70-80 ... ... осы ... сөздер құрайтын
анықталып отыр. Оның ішінде ертеректе еніп , ... ... ... араб , ... ... де , ... – саран орыс сөздері де бар. ... ... , сол ... ... ... ... ... терминдер
терминжасамнан аса бір өнімді тәсілі мен көз болып отыр. Осы тәсіл ... неше ... ... ... ... ... бұл
тәсілі де зерттеу үшін қызықты материал бере ... ... ... де, қолы ... ... бір сала ... калькалау
жолымен жасау, яғни калькалау тәсілі деп ойлаймыз. ... ... рөлі бар бұл ... ... ... неше ... жаңа ... түбір мен кірме сөздердің бірігуне жасалған модельде осы ... ... Бұл ... ... күрделі термин жасауға септігі тиген
байырғы қос ... ... есте ... ... ... , орақ- балға , тәлім
–тәрбие , үгіт – ... , ... ... оқу – ... ... осы
ретпен келіп қосылған терминдер . Яғни ... ... ... ... де пайдалануға болады деген сөз тіпті керек ... ... ... қабылдаңған марксизм-ленинизм , философиялық
–методологиялық, саяси –экономика ... ... ... де ... ... түрі ... ... хақы бар. Осы типтес күрделі сөздер қатары
қазіргі тіл қолданысымызда жиірек ... ... ... ... ... сөз тіркесімі арқылы жасалған
терминдер (бұдан ... ... ... терминдер ) де баршылық. Терминдер
қатарынын молыға түсуіне сеп болып отырған құрылымдық ерекшелігінде назар
аударуға ... ... бар. ... ең ... ... тіл ... ... тіркесімінең тұрады. Мұндай тіркестер лексикализацияланып
барып терминденеді.
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Абдигалиева С. А. Пути ... ... ... ... ... ... ... дис. канд. пед. наук., 1976.
2. Абрамов В. П. ... ... М., ... ... Н. ... слога в языках различных ... ... ... Аврорин А. Д. Проблемы изучения Функциональной стороны языка, М., ... ... В. Г. ... и ... ... ... явлений
// Вопросы языкознание, №4, 1963
6. Актуальные проблемы учебной лексикографии. Составитель В. А. ... ... ... П. М. И др ... ... ... М ., ... Амирова Т. А., Ольховиков Б. А. Рождественский Ю. В. Очерки по истории
лингвистики, М., 1975.
9. Арапов М. В. Херц М. М. ... ... и ... линг-
вистике, М., 1974.
10. Арнольд И. В. Основы научных исследований в лингвистике, М., 1965
11. Апресян Ю. Д. Идеи и ... ... ... М.. ... Апресян Ю. Д. Экспериментальное исследование семантики русского
глагола, М., 1967.
13. Артёмов В. А. ... ... ... ... М., 1969.
14. Артёмов В. А. Экспериментальная фонетика, М., 1956.
15. Бабушкин А. П. Типы ... в ... ... ... Воронежского университета, 1996.
16. Барсук Р. Ю. Основы обучения иностранному языку в ... ... ... ... Л. В. Тестирование лексики иностранного языка М., ... ... Л. С. К ... о ... ... так ... и «новыми» методами в языкознание // Иностранные в высшей
школе. Вып. I.М., 1965. С. ... ... К. В. ... ... ... // ... социальной лингвистики, М.,1981.С.305-324.
20. Белл Р. Социолингвистика: цели, методы, проблемы, М., 1980.
21. Березин Ф. М., Головин Б. Н. Общее ... М., ... ... З. В. ... исследование непрерывного семантического
пространства, Алма-Ата., 1987.
23. ... И. К. О ... ... и «дискурс» // Филологические
науки, №2, 1999. С. ... ... Г. В., ... Т. Б. ... и ... текста
// Теоретические проблемы социальной лингвистики, М.,1981.С. 275-289.
25. Брутян Г. А. Гипотеза Сепира- ... ... ... Р. А. Гухман М. М [Ред.] Вопросы ... ... в ... ... М., ... ... Н. И. ... корневая морфема как языковая универсалия,
Алматы, 1994.
28. Буренина Л. М. ... ... ... ... ... социолингвистических исследований, М.,1995.С.27-52.
29. Бухбиндер В. А. [Ред.] Проблемы текстуальной лингвистики, Киев, 1983.
30. Быков В. В. Методы науки, М.,1974.
31. Ван Дейк Т. ... ... ... // ... в ... Вып. ... ... М.,1978. С. 269-336.
32. Ван Дейк Т. Язык Познания. Коммуникация, М., ... ... А. П. ... ... в психолингвистическом
эксперименте, М., 1987.
34. ... А. ... в ... // ... в ... лингвистике. Вып.
VIII. Лингвистика текста, М., 1978.С. 402-421.
35. Вежбицкая А. Понимание культур ... ... ... ... М.,
2001.
36. Виноградов В. В. [Ред.] Теоретические проблемы современного советского
языкознания, М., ... ... С.Г. ... ... ... ... ... в языкознании //
Филологические науки, №1, 2001. С. ... ... В. С. ... и преодоление лексической интерференции в
английской речи ... II ... ... дис. ... пед. ... 1980.
39. Гальперин И. Р. Текст как объект лингвистического исследования, М.,
1981.
40. Герасимов И. Г. ... ... М., ... ... Г. Г. ... и динамика когнитивных моделей в ... ... дис. ... ... ... ... ... Гмурман В. Е. Теория вероятностей и математическая ... ... ... Б. Н. Язык и ... ... ... Б. Н. В ... в языкознании, М., 1977
45. Гринберг Дж. Квантитативный подход к морфологической типологии языков
// Новое в лингвистике. Вып III, М., 1963.С ... ... Г. ... выводы статистики словаря // Методика
преподавания иностранных языков за рубежом, М., 1967.С. ... ... В. П. ... ... М., 1997.
48. Денисов П. Н., Новикова Л. А. Вопросы учебный лексикографии, ... ... Де ... Ф. Курс ... лингвистики, М., 1933.
50. Де Соссюр Ф. Труды по языкознанию. М., 1977.
51. Деснитская А. В., Серебренников Б. А. ... ... ... ... индоевропейских языков, М., 1956.
52. Дешериев Ю.Д. Социальная лингвистика. Основы общей теории,М.,1977.
53. Дешериев Ю.Д. [Ред.] Теоретические ... ... ... М.,
1981.
54. Дешериева Т.И. Языкознание и математика, Алма-Ата, 1973.
55. Добров Г.М. Актуальные проблемы науковедения, М., ... ... А.Б. ... о ... и психогигиене общения, М.,
1987.
57. ... В.М. ... в ... ... ... ... ... А.А. Некоторые проявления специфики языка и ... в ... ... ... // Этно
психолингвистика,М., 1988. С. 34-48.
59. Залевская А.А. ... ... ... вторым языком в
психолингвистическом аспекте. Тверь. 1996.
60. Засорина Л.В. ... в ... ... ... ... В.А. Язык и ... ... Изд-во МГУ. 1973.
62. Зотов А.Ф. Структура научного мышления. М., 1973.
63. Ингве В. Гипотеза глубины // Новое в лингвистике. Вып. IV, ... ... ... С.Е. ... ... как направление в зарубежной
лингвистике // Язык и ... ... ... ... 1998.
С. 105-111.
65. Исабеков С.Е., Бабушкин А.П. «Ядерные» смыслы ... в ... мира не ... ... // Мир языка. ... ... ... ... ... конференции,
посвященной 80-летию проф. М. М. Копыленко, Алматы,2001.С. ... ... С.Е. ... дополнительности в номинативной системе
языка,Алматы,1992.
67. Исаев М.К. ... ... при ... ... ... ... Исаченко А. Опыт типологического анализа славянских языков // Новое в
лингвистике. Вып. III. С. 106-121.
69. ... М.С. ... ... М., ... ... А.Е. ... система человека и объект
лингвистики // Иностранная филология. Вып.6, Алма-Ата, 1975. С. 3-12.
71. ... А.Е. ... ... и его ... в ... ... // ... основы преподования языка, М.,1983. С.
103-113.
72. Карлинский А.Е. Экспериментальное изучение лексической интерференции ... ... // ... изучение языков и
интерференция , Алма-Ата. 1989. С. ... ... С. ... ... ... ... ... Алма-ата,
1959. Ч.1.
74. Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. Алматы, 1971.
75. ... Б. ХІХ ... ... жартысындағы қазақ әдеби тілі.
(Баспа нұсқалар тілі негізінде). Алматы, 1982.
76. Балақбаев М. Қазақ тілінің мәдениеті. Алматы, 1971. 2- ... ... М. ... ... тілі және оның ... ... ... Барлыбаев Р. Қазіргі қазақ ... ...... ... мен ... ... көмекші құрал). Алматы, 1978.
79. Бюллетень Госуд. Термин. Комиссии при КазНКП 5 мая, 1935 г., № 1: ... 1935 г. № 2: 20 мая 1935 г. № 3: 25 мая 1935 г., № ... ... ... литературных языков народов СССР // ... ... ... 20-24 ноября, 1986 г. : ... ... наук ... 1964 г.
81. Вопросы терминологии // Материалы Всесоюзного терминологического
совещания. М.: ... АН ... ... ... Ю.Д., Протченко М.Ф. Развитие языков народов СССР в ... М.: ... 1968 ... ... К. ... по ... ... Алма-ата: Наука, 1966.
84. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің қалыптасу, даму кезеңдері. [Методологиялық
талдау]. Алматы, 1976.
85. Исаев С. ... ... ... ... ... ... ... материалдары бойынша. Алматы, 1973.
86. Исаев С. Қазақтың мерзімді баспасөз ... ... ... ... ... тілі ... мәселелері. Алматы, 1959.
88. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. Алматы , 1963. 5-
шығуы.
89. Материалы регионального совещания по ... ... с ... ... ... Средней Азии, Казахстана и Айзербайджана (15-18 января
1958 года). Алма-ата: Казгосизд ., 1960.
90. ... ... ... ... развития. Фрунзе: Киргизстан,
1981.
Мусаев К.М. Лексикология тюрских языков М.: Наука, 1984.
91. ... С. ... Т. ... ... ... терминов (лингвистикалық терминдердің қысқыша орысша –
қазақша сөздігі) : Алма-Ата, 1956.
92. Қойбагаров К., ... Г. ... ... ... ... и ... (педагогика – психология терминдердінің
орысша-қазақша сөздігі) // Русско-казахский терминологический словарь. Т.
4. Алма-Ата , ... ... Т.М. ... ... наук ... ... ... ) //
Терминологический словарь. Кн.2 Алма-Ата, 1950.
94. Мусабаев Г., ... Б. ... ... (іс ... // Русско-казахский терминологический словарь Т. 6. Алма-Ата,
1961.
95. Мусабаев Г., Цунвазо Ю. , Адайханов К. Русско-казахский военный ...... ... ... ... 1942.
96. Насырова М. Краткий ... ... ... ... ... (әлеуметтік – экономикалық терминдердің
қысқаша орысша – қазақша түсіндірме сөздігі). Алма-Ата , 1968.
97. Насырова М. Русско-казахский ... ... ... ...... терминдердің орысша-қазақша сөздігі).
Алма-Ата, 1979.
98. Русско-казахский общественно-политический терминологический словарь
(орысша – ... ...... ... ... ). ... ,
1974.
99. Русско-казахский словарь военных терминов (соғыс ... ... ... ... , 1941
100. Русско-казахский словарь юриспруденции (заң терминдерінің ... ... ) // ... ... ... Т. 4 ... , ... Русско-казахский толковый словарь юридических терминов . Алма-Ата. ,
1986.
102. Сайко А.Ф. Краткий русско-казахский ... ... ...... ... ... ... түсіндірме сөздігі).
Ата. , 1972.
103. Словарь библиотечных терминов (кітапхана терминдерінің сөздігі). Ата.
, 1981.
104. Словарь ... ... ... Кызыл – Орда, 1931.
105. Термины общественно – экономических дисциплин (қоғамдық экономика
пәнінің терминдері) // ... ... Кн. 1. ... ... ... ... дисциплин (әлеуметтік – экономика
пәнінің терминдері). Алма-Ата, 1936.
107. Термины ...... ... (әлеуметтік – экономика
пәнінің терминдері) // Терминологический словарь. Кн.2 Алма-Ата, 1950.
108. ... ... (тіл ... ... ... ... Кн. 1. Алма-Ата, 1948.
109. Утвержденные термины и наименования (бектілген терминдер мен атаулар
). Алма-Ата, ... ... ... и ... ... терминдер мен атаулар
). Алма-Ата, 1979.
111. Абетов Г. Краткий русско-казахский словарь ... . ... ... ... ... ... ... Абдиров М., Кулкашев Т., Толыбеков С., ... ... ... (экономика терминдерінің орысша – қазақша сөздігі) //
Русско-казахский терминологический словарь . Т.7 Алма-Ата, 1962.
113. Агибаев. Русско – ... ... ... в ... (іс ... ... орысша – қазақша
терминологиялық сөздік). ... ... ... К. ... – казахский толковый словарь военных терминов
(әскери терминдердің орысша – қазақша түсіндірме сөздігі) Алма-Ата, 1982.
115. ... М., ... Е., ... М. ... ... ... и ... (орысша – қазақша
терминология сөздігі). Физкультура және спорт ) // ... ... . Т.8 ... ... ... Ж. , ... О., ... Г., Утемагамбетов М., Краткий
русско-казахский словарь терминов физической географии (физикалық
география ... ... ... сөздігі) // Русско –
казахский терминологический словарь. Алма-Ата, 1959. Т.1.
117. ... Г., ... С., ... К. ... ... словарь (орысша-қазақша географиялық түсіндірме сөздігі).
Алма-Ата, 1966.
118. Балкашев У. Русско-казахский ... ... ... ... ... ... //Русско-казахский
терминологический словарь. Т. 7. Алма-Ата, ... ... ... (география терминдері) // Терминологический
словарь. Алма-Ата, 1948.
120. Жарикбаев К.Б. , ... А. ... ... терминов (психология терминдерінің орысша-қазақша
сөздігі). Алма-Ата, 1976.
121. ... Ш. ... ... ... ... // ... ... 1950.
122. Кенесбаев С., Жанузаков Т. Русско-казахский словарь лингвистических
терминов (тіл білімі терминдерінің орысша-қазақша ... ). ... ... Б.О. ... ... ... Мектеп, 1983.
124. Өрелі өнер // Тіл мәдениет туралы. Алматы , 1976.
125. Петров Н.П. (Николай ... ... ... ... ... 1979 ... Проблемы современной тюркологии // Материалы І І ... ... 27-29 ... 1976 года. Алма – Ата:
Наука , 1980.
127. Прогрессивное влияние русского языка на ... ... ... ... ... И.Ф. Лексика и словообразование русского языка советской
эпохи. Социолингвистический аспект . 2-е изд. Допол. .: Отв. Ред. ... ... М. : ... ... ... ... советского языкознания. Алма-Ата : Наука , 1980.
130. Развитие ... ... ... ... . М. : ... ... ... стилистических систем литературных языков народов СССР.
Ашхабад: Ылым, 1968.
132. ... ... ... ... ... ... ... Уфа , 1981.
133. Сауранбаев Н.Т. Проблемы казахского ... ... ... : ... , ... Сөз ... [Тіл мәдениет туралы]. Алматы, 1978.
135. Тіл мәдениеті және баспасөз // Баспасөз тілінің ... ...... конференцияның материалдары. Алматы, 1972.
136. Урекенова Р.А. Образование терминов в казахском ... (На ... ... ... Наука, 1980.
137. Языкознание: Тезисы докладов и сообщений. Ташкент, 10-12 сентября 1980
г. ... Фан. ... ... ... Ш.Ш ... ... түсіндірме сөздікте берілу тәртібі //
Қазақ ССР ҒА ... ... өнер ... 1960. 1 (14) шығуы.
139. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне синонимдерді қолдану
тәжірибесінен // ... ССР ҒА ... ... өнер ... . 1962. ... ... Ө. ... тілінің түсіндірме сөздігіне өсімдк атауларының
берілуі жөнінде // Қазақ ССР ҒА Хабарлы. Қоғамдық ғылымдар сериясы. ... 4- ... . 89-94 ... ... Б. ... атауларына анықтама беру мәселесі // ... ... 1971, № 10. 45-52 ... ... Б. Өсімдік атауларына түсіндірме сөздікте берілуі // ... ... ... ... . Қоғамдық ғылымдар сериясы . 1973. № 4 . 61-
67 бб.
143. Қазақ ... ... ... ... ... ... , 1989. –
176 б.
144. Кенесбаев С.К. Из истории составления двухтомного толкового ... ... ... доклада. – Алма-Ата , 1960. С. 1-4.
145. Аханов К. Қазақ ... ... ... ... // Қазақстан
коммунисі, 1962. № 12, 69-73 бб.
146. Қалиұлы Б. Сөздік // ... тілі ... ... 1998. ... ... С.Е. ... ... языка науки. М.: 1987. С. 93-109.
148. Tetsuro Hayashi. The theory of English ... ... John ... B.V. , 1978. 168 ... ... Л.П. ... ... языка . – М.: Высшая школа ,
1985. 167 с.
150. Тіл білімі сөздігі . ... , ... ... А.Е. О ... ... // Современная русская
лексикография / Сб. Ст. – Л. , 1977. ... ... Ф.П. О ... ... ... литературного языка
// Национальная специфика языка и ее отражение в нормативном словаре. М.,
1988. С. ... ... А.А. ... составления тюркско-русских словарей. М.: Наука
, 1972. 416 с.
154. Ысқақов А. Қазақ тілінің он ... ... ... // Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігі . 10- том. Алматы, 1986. 496-510 ... ... Л.П. ... ... в ... ... и ... Л., 1979.
156. Горбачевич К.С. Словарь ... ... и язык ... // ... ... / сб. Ст. – М.: 1988. с. ... Күрделі сөздерді лексикографиялау принциптері // Тілтаным, 2002 № 1 .
39-41 бб.
158. Лексикографиядағы норма және ... ... ... ... сөз // ... 2002 № 3 . 40-42 бб.
159. Түсіндірме сөздіктегі ... ... ... // ҚР ҒА Хабарлы,
филол. Сериясы, 2002, № 3 . 3-6 бб.
160. Сөз ... ... // ... ... 2002 , № 8 , 60-61 бб. ... тілі мен ... 2002. № 9. 24-26 ... Лексикографиядағы норма және нормативтілік хақында // Қазақ тілі ... 2002 № 8 32-34 ... ... ... және нормативтілікке қатысты бірер сөз //
Ізденіс, 2002 № 3, 167-171 бб.
163. Түсіндірме сөздік пен ... ... ... // Ізденіс, 2002.
№ 4 (2), 45-49 бб.
164. Кейбір грамматикалық құрылымдардың сөздіктегі көрінісі // ... № 4, 33-35 ... ... ... ... бір ... // ... мектебі ,
2002 № 9 , 75-76 бб.
166. Лексикографияның ... ... ... // ... жоғарғы мектеп
ғылыми журналы. 2002 № 3, 45-47 бб.
167. Одноязычные словари в ... ... // ... ... 2002. № 1 ... ... тенденции развития современной ... // ... ... 2002 № 8 , С. ... ... сөз мағынасы туралы // Кыргыз тили жаңа адабияты, 2002 № 4,
13-16 бб.
170. ... ... ... ... ... // ... поэзиясындағы ерлік пен елдік ... ... ... ... ... ... ... ). Алматы ,2003 . 436-438 бб
171. Лексикографиядағы норма ұғымы туралы // ... ... ... ... ... ... государства и общества ( материалы международной ... ... ... , посв . 90- ... Д. А. ... ). ... 2002. с. ... Түсіндірме сөздіктегі норма мен нормативтілік // ҚР ҒА ... ... ... 2003, № 2, 12-16 ... ... ... сөздік мақаланың құрылымы тұрғысынан жіктеме
жасаудың бір ... ... // ... 2003 № 2, 207-209 ... ... түзү ... ұйымдастырудың кейбір мәселелері /// Ұлағат, ... 3 , 11-13 ... ... ... ... сөздік жасаудың алғашқы жобасы ... ... ... ... ... ... 2003, № 3, 99-100 ... Аханов К. Қазақ лексиографиясы туралы ойлар // Қазақстан коммунисті .
1965, № 2, 28-32 ... ... Ш. ... ... ... ... Автореф.
Дисс. ДФН. Алма-Ата, 1973. 106 с.
177. Қайдар Ә.Т., Сарыбаев Ш.Ш., Айтбайұлы Ө.Қазақ тіл білімі // ... ...... 1998. 199-208 ... ... М.Ш. Макро-и микроструктуры двуязычного (русского -
казахского) словаря. Диссертация доктора наук. ... ... ... О. ... Сейл ... // ... тілі ... 1998, 143 б.
180. Жиенбаев С. Сөздіктің мақсаты мен жасалу принциптері // ... ... ... ... 1945. 3-42 ... ... ... тілінің бір томдық түсіндірме сөздігің инструкциясы.
Алматы, 1953. 31 б.
182. Қазақ тілінің түсіндірме ... Екі ... ... , 1959 – ... ... тілі көптомдық түсіндірме сөздігінің инструкциясы. Алматы, 1976.
184. Ысқақов А. Кіріспе сөз // ... ... ... ... 1- ... 1974. 3-32 бб.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 66 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Педагогикалық қатынастағы ықпал етудің негізгі тәсілдері. (Терминологиялық сөздік құрастыру)7 бет
Педагогикалық қатынастағы ықпал етудің негізгі тәсілдері» бойынша терминологиялық сөздік және жеке практикалық тапсырма6 бет
Дамытушы және қалыпқа келтіруші жұмыстардың модельдері5 бет
Дәрістік кешен87 бет
Мұнай және газ саласындағы терминологиялық өрістің ерекшелігі93 бет
Негізгі түсініктер және термодинамиканың бастапқы ережелері12 бет
Нейролингвистикалық бағдарламалау70 бет
Оралман студенттердің құндылықтарын зерттеу әдістері мен мәселелері5 бет
Реалияның аудармасы.18 бет
Теңеу – ерекше стилистикалық тәсіл9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь